Korban

Prolog
Bu bazar digän äyber yaratkan tamırıma balta çaptı. Üzegez beläsez, min lirik hikäyälär yaza idem. Soñgı äsärem öçen uç tutırıp altmış biş täñkä akça algaç, uyga kaldım. Äye, mäytäm üz-üzemä, sotsrealizımnıñ bäyäse töşte. Ällä soñ, digän bulam, biznes belän şögıllänä başlargamı?
Üz akılım belän başlap, üz köçem belän yırıp çıga almıym inde min anı çıguın. Ni öçen digändä, universitetta bezne andıy burcuy käsebenä öyrätmädelär. Şulay da, berär şomarganrak spekulyant... gafu itegez, biznesmen kibetenä yomışçı malay bulıp kersäm, az-maz gına bulsa da bu eşneñ neçkäleklären eläkterep bulmasmı?
Nigä? Änä Maks Murtamaklı da püçtäk şiğırlär yazuın taşladı. Anıñ urınına, häzer kitayski kayış käçtün kiyep cigulidä genä elderä. Ällä gonorar akçasına şulay bayıgandır dip uylıysızmı? Biznes, biznes tartıp çıgardı yegetne ädäbiyät sazlıgınnan. Bazarga kilep kergänçe uç töbe hätle ike kitap bastırıp ölgergän ide, häzer, änä, ereräk türälär belän eş yörtkändä:
— Sezneñ belän yazuçı Maks Murtamaklı söyläşä, — dip başlıy ul süzen. Faydası — küz aldıgızda.
Şulay itep, mäsäläne häl itelgängä isäplik. İrtägädän biznes yulına basam. Söyläşä başlar öçen berençe cömläm dä äzer:
— Sezneñ belän yazuçı Ähmät Dusaylı söyläşä.
Şäp yañgırıy bit?!

Karispandit
«Atın kükäy» kibete direktorı üzeneñ hezmätkärlären irtänge kiñäşmägä cıygan ide. Söyläşüneñ iñ kızgan cirendä baka tavışı belän telefon çöreldäp kuydı. Kızıl mal bülege mödire Märsinä (Marina Grigorevna) süzennän bülenep telefonga, annarı direktorga karadı. ä direktor, üz näübätendä, östäldä yatkan kulsäğatkä küz töşerde. «Kara yöräklär» şaltıratırga äle şaktıy bar, cıyın şırdık-bırdık öçen kiñäşmäne bülep torası yuk.
— Dävam it, — dide ul kaşları belän ımlap.
— Şulay itep, isäpläülär kürsätä ki, Cangir Zakiroviç, bezgä hiç kiçekmästän bäyälärne tagın un proñentka kütärergä kiräk...
Telefon ücät räveştä çöreldäven dävam itte. Bu tavış direktorga fiker tuplarga komauçaulıy ide. Ul, kaşların cıyırıp, törepkägä ürelde. Läkin, kulı anda barıp citkänçe, telefon tınıp kaldı...
— ...Böten tovarlarga da tügel, älbättä, — dip süzen dävam itte mödir, — ä iñ ütemlelärenä. ägär şulay itmäsäk...
— Çör-r!
Tagın telefon.
Usal häräkät belän direktor törepkäne aldı, bolay da kalın tavışına mömkin qadär karlıkkanrak tösmer birergä tırıştı:
— Tıñlıym sezne!
— İsänmesez, sezneñ belän yazuçı Ähmät Dusaylı söyläşä.
Direktor tiz genä uçı belän törepkäne kapladı:
— Ähmät Dusaylı digän yazuçını kaysıgız belä?
Ozın östäl artında utıruçılar iñsälären sikerteştelär..
— Häzer ul yazuçılar peçälmävän ettän dä kübräk bit, — dip suzdı kaysıdır. — Kayan belep beteräseñ alarnı...
Direktor, başta ni yomış?! dip dorfa gına soramakçı ide, yañadan kire uyladı.
— Soñrak şaltırata almassızmı?
— Soñrak, dip, min bütän şaltıratıp tormam, ägär aşıgıç kına berär yarı çıgıp kitäsegez bulmasa, yanıgızga kerep çıgar idem...
— Rähim itegez. Töşkä çaklı üzemdä bulam.
Kiñäşmäneñ bülenüennän faydalanıp, bülmädäge eşkuarlar az gına şaulaşıp aldılar.
— Minem kaydadır işetkänem bar şikelle andıy isemne...
— Bu, tege, TOTska yöri torgan küzlekle yazuçı tügel mikän?
— Miña kalsa, Çallıda andıy şoma isemle yazuçı bulmas. Mähätle, ul Kazannan kilgän tege sakallı yazuçıdır. Bäk zähär telle, dilär...
— Belsä, anı bezneñ Galiähmät agay belä inde. Tatarça kitaplarnı, gäcit-curnallarnı annan başka ukıgan keşe yuk.
— Yä, yarar, kiñäşmäne dävam itäbez. Söylä, Marina Grigorevna.
— Äytäse süzemne äyttem inde min. Bäyälären un proñentka kütärergä kiräk bulgan äyberlärneñ isemlege — menä.
Elekkegeçä tınıç häm katgıy kıyafät belän utırsa da, kiñäşmäneñ kalgan öleşendä Cangir täki fiker tarkaulıgınnan arına almadı. Moñarçı ber dä kaläm ähelläre belän aralaşkanı bulmagaç, bu adäm karşında üzen niçegräk totarga ikänen dä belmi ide. Hezmätkärlär taralışuga, ul Märsinägä endäşte:
— Maturım, bar äle, Galiähmät agaynı çakırıp kert.
Kızılmalçıga Cangir keşe yuk çakta gına şulay däşä ide. Bu keçkenä ser alarnıñ ikeseneñ dä yöräklärenä kuät birep, gäüdälären ciñeläytep cibärä. Läkin bügen bu süz urınsızrak yañgıradı bugay. Märsinä başta kilbätsez gäüdäse belän balkıp kuydı, cähät kenä urınınnan sikerep tordı. Cangirgä gacäplänüle karaş taşlap aldı da, irlärçä ere-ere atlap çıgıp kitte.

* * *
Gacäp inde bu tormış digäneñ. Gomergä hatın-kız täne tatıp karamagan unaltı yäşlek malay kebek, şul sıyırnıñ küñelen kürep yör inde... Läkin kiräk. Märsinä anıñ alıştırgısız urınbasarı gına tügel, bügenge tormış-könküreşen ipläp kenä alıp baruda töp teräge dä.
Kaydadır, Aksubay yagınıñ ber karañgı avılında kibetçe isemen kütärep, halıknıñ kanın eçep yatkan ul. Anıñ satkan şikäre härvakıt yüeş, çüple bulgan, berär törle defiñit kaytsa, bozılgan silütke, yäisä vakıtı çıkkan känsir östäp birep tineterätkän. Nihayät, avıl halkınıñ tüzemlege tökängäç, imza cıyıp anı eşennän kudırgannar.
Hatın-kızga usallıknı Hoday birmi. Kürälmäüçelek toygısı añarda başkalar bähetenä kızıgu, könläşü näticäsendä küperä başlıy. ä inde anıñ ir-at halkın çitkä tibärep torgan, tfü-tfü, taşka ülçim, on tutırılgan kapçıktay kilbätsez gäüdäsenä, siräk teşle zur avızına, tumıştan cıyırçıklı tar mañgayına häm kotırgan etneke şikelle kurkınıç küzlärenä Täñre ğayeple tügel. Aları anıñ näseldän kilä.
Alar zavodta eşlägän çagında tanıştılar. Cangir mehanika ñehında master bulıp eşli ide. Kıru stanogında eşli torgan ber yeget — ul aşıgıç zakazga bik ähämiyätle detallär yasıy ide — Cangirneñ yakasınnan borıp alırday bulıp budkaga kilep kerde.
— Ul instrumentalkaga nindi acdaha kuydılar tagın?! — dip kıçkırdı ul, ñehtagı stanoklar tavışın basarga tırışıp. — Sul ezle metçik sorap kergän idem, kaya iskese, dip çırayga yabıştı.
— Çınnan da, iskese kaya soñ?
— Miña anıñ ikese dä kiräk. Ber detalğä ez salıp betergänçe şundıy kıza, ällänikadär vakıt suıtırga turı kilä. Tagın ber metçik bulsa, ike märtäbä tizräk eşläp bulır ide.
İnstrumentlar kelätendä yaña gına eşli başlagan bu kıznıñ yözenä küz töşerep ölgermäde Cangir, anıñ karşısında yuka zäñgär halatın yırtıp çıgarday bulıp kiyerelgän kükräklär päyda buldı.
— Sezgä monda uk kerergä kem röhsät itte? — dip çäreldäde ul. — änä tegendä mahsus täräzä uyılgan. Barıgız, barıgız, çıgıp kitegez! Teläsä kem kerep yöri dä, annarı instrumentlar yugala.
Zähär tavış östenä kulların da eşkä cigä başlagaç, Cangir tüzmäde, galstugın tözätkäläp tamak kırıp kuydı, işelep töşärgä torgan tüşennän küzen almıyça gına kıznıñ iñbaşınnan koçtı.
— Maturım, — dide ul hıyanätçel yomşak tavış belän, — bu abıyıña sin ni sorasa da birä torgan bul. Bik katlaulı häm kiräkle detallär yasıy ul.
Mondıy mögallämäne kötmägän ide ahrı, kız yugalıp kaldı. Beraz ık-mık kilde dä, alarnı türgä uzdırdı...

* * *
İşek şakıdılar.
— Keregez.
İşek az gına açıldı, anda Galiähmät agaynıñ başı kürende. Ul äüväl bülmägä küz yörtep çıktı, annarı Cangirgä karadı.
— Äydä, äydä, ker äle, — dide direktor urınınnan kuzgalıp. — Siña ber sorau bar ide.
Soñgı yegerme yıl gomeren zavodta eşläp uzdırgan, Kamaz byurokratyase uylap çıgargan teläsä nindi kagıydäne izge Korän belän ber kürgän Galiähmät agay, art ayaklarına baskan et şikelle, näçälniktän küzen almıyça gına türgä ütte, Cangir yanına kilep citärgä ike-öç adım kala, hucasınıñ här ämeren başkarırga äzer kıyafättä katıp kaldı.
— Sin... — Cangir östäldä yatkan köndälek däftärenä karap aldı, — Ähät... mm... Dunaylı digän yazuçını beläseñme?
— Ähät Dunaylı? Yuk, Ähät Dunaylı digän yazuçını belmim. Ä menä Ähmät Dusaylı digän karispanditnı bäk yahşı beläm. Kamaz nurı gäcitendä numir sayın diyärlek zämitkeläre çıgıp bara. Nu şäp tä yaza inde, parıyn. Äle menä «Bürelär» digän zämitkesen ukıganıym. Utızınçı açlıknı yazgan. Beraz arttırıp ta cibärgän, känişne. Ämmädäläkin siyep cibäräseñ ukıganda. Peräme gel çın şikelle. Ber dä kütennän çıgarıp yazgan, dimässeñ.
— Närsä, ul gel... uylap çıgarıp kına yazamı?
— Iştu sin, ıştu sin. Kamaz citäkçelären dä tetä, tege, urıs dimakratların da peşekli. Äle kiçägenäk kenä...
— Bezneñ işe... kommerñiyä strukturalarına da borının tıgamı?
— Soñ, Alla kolı, äytep toram bit, äle kiçägenäk kenä Gabderähim belän sıra çömerep torabız. Torabız şulay, yanıbızga Tus Gäräy kilep tuktadı. Çın iseme Gäräyhan inde anıñ. Bez anı şulay kıskartıp Tus Gäräy dip yörtäbez. — Galiähmät agay ket-ket kölep kuydı. — Atna sayın tus cıyılışına yöri ul. Annarı, sırahanä yanında, bezne ägitläüdän arınmıy. Väyt şul äytä...
— Añlaşıldı, añlaşıldı, Galiähmät agay. İnformañiyäñ öçen rähmät. Bar, eşlä inde.
Alay... korrespondent, digen... Häzer ük Märsinägä äytergä kiräk, barça dokumentlarnı tärtipkä kitersen. Saklangannı saklar, dilärme äle...
Cangir cähät kenä kuzgalıp kibet yagına çıgıp kitte. Berniçä minuttan, tiyeşle kürsätmälärne birep beterep, tagın kabinetına kerep utırdı. Tınıç kına bülmäne küzdän kiçerde. Östäl yanındagı kärcindä şampan şeşälären kürgäç, kaşın cıyırdı, irenep kenä iyelde dä, şakıldatmaska tırışıp, tumboçkaga alıp yäşerde.
Yarar...
Vät şaytan algırı. Eşneñ ritmın bozdı da kuydı bit bu korrespondent alaması.
Tukta. Uylarnı tärtipkä kiterergä kiräk. Bügen nilär eşlärgä tiyeş ide soñ äle ul? ähä, töştän soñ Kamışlıga kitä. Arakı zavodı direktorı, nişläpter, kiçä yegetlärne buş borıp cibärgän. Stenka belän yomşak cihaznı çırayın da sıtmıy yottı, häsis. Ä arakı cibärmägän. Yegetlären dä äyter ideñ inde. Üzaralay gına havalı söyläşkän bulalar. Citdiräk eş kilep çıksa, karavat astın pıçratkan mäçe balası kebek mıştım gına çıgalar da tayalar.
Yarar. Ä töşkä çaklı, ul telefonnan kürşe respublikadagı yort cihazları kombinatı direktorı belän söyläşergä tiyeş. Zakaz birelgän. Kötep kenä utırası. Añarçı, şähär hakime isemenä hat äzerli torırga mömkin.
Cangir çista käğaz alıp ruçkasın avızına kapkan gına ide, telefon tavış birde. Läkin bu kombinattan tügel, «Kara yözlär» atamanıñ üz-üzenä bik ışangan tınıç tavışı ide.
— Hello, podval küsese!
«Altın kükäy»neñ podvalga urnaşuına işarä inde bu. Rekitirlar. Ay sayın tınıç kına, kıl da kıymıldatmagan kileş, tabışnıñ ber öleşen suırıp yatalar. İmeş, kibetne saklıylar. Saklarlar, tot! Säüdä zalın ike märtäbä talap çıktılar, bolarnıñ yonnarı da selkenmäde. Ezlibez, digän bulalar. Yarıy äle miliñiyä eşne tiz yörtte. «Kara yözlär»gä tiyeşleneñ yartısın gına törtkän ide, yugıysä. İkençe könne ük işek vatıp kerüçelärne karşıga kiterep bastırdılar. älläkem dä tügel, «Altın kükäy»neñ üz keşeläre bulıp çıktı.
— Närsä, şakal? — dide Cangir şulay uk tınıç kına. — Vakıt citmäde bit äle.
— Beläm. Vakıtı citkäç, soñ bula ul, ha-ha! Min sine kisätep kuyarga buldım. Soñınnan üpkälärlek bulmasın.
— Närsäne...kisätep...
— Närsäne! Tarif üzgärde. Menä närsäne. Üzeñ beläseñ, inflyatsiyä, ha-ha...
— Küpmegä... üzgärde?
— Limon.
— Limon?
— Limon, kartlaç.
— Sin närsä, ıçkındıñmı ällä?
— Karale, bez sineñ belän yänäşä tınıç yäşäü turında kileştekme, yukmı?
— Siña limon birep, üzemä ni kala soñ minem?
— Anısı inde sineñ eş. Kıymıldarga kiräk, üzeñä dä küp itep kaldırasıñ kilsä. Tak şto, ne şuti. Harakternı beläseñ.
— Bu ayda, şakalçik, siña ber tiyen dä timi.
— Niçek?
— Menä şulay. Siña digänne mentlarga törtergä turı kilde.
— Nişläp?
— Alar miña tege karaklarnı totıp birdelär. Ä sez yoklıysız. Citmäsä, limon daulıysız.
— Kemnär alar? Äyt. Häzer min alarnıñ oyaların tuzdıram.
— Soñ inde...
İşek şakıdılar.
— Gafu it, kartlaç, miña keşelär kilde.
Cangir şulay dide dä, tegeneñ cavabın da kötmästän, törepkäne taşladı. Korrespondent kergändä, tınıç bulırga kiräk ide aña.
Läkin işektä kürengän keşe ber dä korrespondentka tartmagan ide. Döresräge — hıyalıñnı bik nık köçläsäñ dä, tauşalıp betkän kiyemle, küptän çistartılmagan botinkalı bu abzıynı gäzitçe itep küz aldına kiterü mömkin tügel ide.
— Ni yomış, abzıy? — dide ul östäldä yatkan käğazlärne ber urınnan ikençe urınga küçergäläp.
— Sezdä eş yuk mikän, dip kergän idem.
— Sezne berärse cibärdeme ällä?
— Cibärde dip, yuk bolay.
Cangir aña iğtibar belän karadı. Abzıynıñ mesken kıyafäte anıñ tauşalgan kiyemennän genä tügel ide bugay. Kergändä ük, niçekter, caysız häräkät belän, yanı belänräk kerde ul. Uñ iñbaşı salınıbrak tora, sulı, kiresençä, kirägennän artıgrak kütärelgän.
Keçeräk kenä buylı arık gäüdäsenä bötenläy kileşmägän zur baş. Läkin ozınça yabık çırayındagı akıllı häm kündäm küzläre anıñ barlık bädän kimçeleklären kaplap kitkän.
— Nindi hönärläregez bar?
— Hönär dip, taza-sälämät çagında bar ide ul hönär digäne. Ä häzer...
— Bezdä bit, abzıy keşe, eşlärgä kiräk. Vakıt uzdırgan öçen akça tüli torgan zamannar tügel bit häzer.
— Şulay inde anısı. Min uylaganıym... bälki... karavıl işe eş bulmasmı, dip.
— Karavıl? Hm...
Näq şul vakıt Märsinä kilep kerde. Alarnıñ soñgı süzlären işetep kalgan ide, ahrı.
— Karavıl? — dip kaytarıp soradı ul kerep barışlıy uk häm lapıldap üz urınına utırdı. — Kızık fiker bu.
— Närsägä kiräk bezgä karavılçı! — dide Cangir iltifatsız gına. — Bezneñ işeklär seyf şikelle bit. Tuptan atıp ta cimererlek tügel.
— Şulayın şulay da... — Märsinäneñ küzlärendä ällä nindi añlaşılmagan şaytanıy çatkı yıltırap kitte. — Şulayın şulay da, Cangir Zakiroviç, ike märtäbä bastılar bit inde.
— Bassalar...
Läkin Cangir süzen äytep beterergä ölgermäde, anı Märsinä bülderde:
— Kıskası, abzıy keşe, sez irtägä şuşı vakıtlarga kilep çıgıgız, ber kiñäşep kuyarbız.
— Yarar soñ...
Abzıy çıgıp kitkäç, alar şaktıy gına süzsez utırdılar. Märsinä nindider käğazlär kıştırdattı, ä Cangir tökse genä anı küzätte. Bügen, nişläpter, ul irtännän birle fiker tuplıy almıy. Äle ber äyber komaçaulıy, äle ikençese.
Närsä uylap çıgardı ikän inde tagın bu sıyır? Ber karaganda, bakır biş tiyen öçen ällä nindi kombinañiyälär tözi, kemnärne niçek peçärgä plan kora. ä häzer, änä, ber kiräkmägängä kırık-ille meñ hezmät hakı tüläp karavılçı yallarga cıyına. Ber uylaganda, yuksa bit, Cangir aña niçä märtäbä äytte. äydä, signalizañiyä kuyıyk, dide. äle berençe märtäbä talangannan soñ uk. Yuk. İmeş, artık kıymmätkä töşä.
— Närsägä kiräk inde bezgä karavılçı? — dide ul rizasız tavış belän.
Läkin, küñelennän, ul Märsinä belän kileşkän ide inde. Çınlap ta, tönnären tere keşe saklap utırganda, can tınıç bulaçak.
— Kibetne bassalar da, cavap birer keşe bulır, içmasam, — dide Märsinä kütärelep karamıyça gına.
— Äye şul, — dide Cangir, üze dä sizmästän.
Şunıñ belän mäsälä häl itelde. İkençe könne, tege abzıy kilep kergäç, Cangir anı yaktı çıray belän karşıladı. Podvalnıñ böten bülmälären, poçmakların kürsätep çıktı, telefon şaltırasa, niçek cavap birergä ikänen añlattı.
— Täk-täk, — dide Cangir, kabinetka kerep utırgaç, — Dokumentlarıgızga da küz töşerik äle. Yuksa, min bötenläy onıtıp cibärgänmen... ähä... Samatov Galiähmät Sahap ulı... Hä-äy, bezneñ Galiähmät agaynıñ adaşı ikänsez bit... Yarar, kaldırıgız, eşkä urnaşuıgıznı räsmiläşterep kuyarbız. Buhgalterdan açkıçlar alıgız, kiçke cidegä — eşkä.
Gali abzıy çıgıp kitte (Galiähmät agay belän butamas öçen Cangir anı şulay atap yörtergä buldı).
Kara yöräklär tındı bugay, tege Dunay... niçek äle? Dusaylı da soñara. İñ yahşısı — häkim isemenä hat yaza torsın äle ul.
«Çallı şähäre märı R.Z.Altınbayıvka...»
Yazgan cömläsen ukıp çıktı da, alga «Yar» dip östäp kuydı. Annarı, ruçkasın avızına kabıp, küñelennän ikençe cömläne tözi başladı.
«Sezdän ütenep sorıym ki...»
Yuk, bolay itkäç, «Sez»neñ baş häreftän ikänlege kürenmi.
«Altın kükäy» kibete Sezdän ütenä ki, agımdagı yılnıñ ahırına qadär...»
Yuk, «agımdagı yılnıñ ahırına qadär» digäç, ultimatum kuygan şikelleräk yañgırıy.
«Altın kükäy» kommerñiyä kibete bıyıl äyläneştäge sredstvolarınıñ külämen...»
Şaytan gına alsın inde bu räsmi hatlarnı. Het ayırım keşe tot.
İh, änä tege korrespondentnı eşkä alsañ... Kem itep bulsa da. Vät kotılır ide Cangir bu çeterekle eştän. Karale, çınlap ta eş täqdim itep karıysı inde şuña?
Läkin korrespondent kilmäde. Ul könne dä, soñınnan da...

Şaytan tuyı
Ällä kemnäre bar bu dönyanıñ. Kaysın gına alma, üzen iñ akıllı keşegä sanıy. Bu Nazisäne genä al inde: Cangir hatını bulıp algan da, başkalarnı borın ösläp kenä küzätä. ä üze kem? Başkalar aldında erelänsen dä di. ämma Märsinägä niçek burıçlı ikänen bit ul üze genä belä. Märsinä açtı bit aña ocmah işegen, Märsinä. ägär Märsinä bulmasa, ul kırık yäşlek ike balalı hatın haman şul garip ire belän çiläner ide äle. Nikadär genä çibär, yuha bulmasın, yegerme cide yäşlek yegetne, ay-hay, eläkterä alır ide mikän?!
U-uu, qaderne belmägän işäk!
Märsinä barı üzen genä yarata disäk, ul, mögayın, bezgä üpkälär ide. Yuk, ul berkemne dä, hätta üzen dä söymi ide. Üzeneñ bädäni kimçeleklärenä anıñ ise kitmi, kiresençä, şoma häm kamil yözle, zifa gäüdäle meskennärgä karap ul eçennän genä kahkahäläp kölä, alarnıñ buldıksızlıkları, añgıralıkları aña üzeneñ şaytani häyläkärlegen, ütkerlegen otrı açıgrak itep kürsätä. Sıyır itneñ, et peçänneñ tämen belmägän kebek, Märsinä dä yaratu hisennän mährüm ide.
Cangirneñ kinät kenä «maturım» dip däşüe anı ällä nişlätep cibärde. İnstrument keläteneñ keçkenä täräzäse karşındagı östäl yanında utıra-utıra da, ul stenadagı ozınça tügäräk közge karşına basıp, üzenä küz sala. Yaltıravıklı kiñ kayış belän bil dä yasap kuysañ, tege tomana çibärkäylärdän kim bulmas ide, buluın.
Gomerendä berençe märtäbä üzeneñ yözenä iğtibar itte. Іm. Mondıy açık kızıl pomada aña bötenläy kileşmi ikän. Çäçne kisterep bödrälätergä kiräk. Kaşka çaklı töşep torırlık itep. Kolakka altın alka da tagıp kuysañ...
Üzeneñ yaña çırayın küz aldına kiterde dä, aygır keşnägän tavış çıgarıp, kölep cibärde. Kölep cibärde... häm, üzeneñ zur bulıp açılgan avızın, avızındagı ere häm siräk teşlären kürep tuktap kaldı, kulları belän biten kapladı.
Yuk, bolay bulmıy. Ul üzeneñ tışkı kıyafäte belän dä tegelärdän östen bulırga tiyeş. älbättä östen bulırga tiyeş!
...Mogciza!
Nişläp ul moñarçı bu turıda ber dä uylap karamadı ikän? Çäçtaraşnıñ biyek häm kiñ közgesendä üzeneñ tanımaslık bulıp üzgärgän yözen kürep şakkattı. Algı yaktan küzlärenä, arttan cilkäsenä töşep torgan ere tälgäşle altınsu-kaştan bödrälär aña şundıy mähabät tös birde ki, anıñ cälpäk borını da, tössez diyärlek purpur pomadalı kalın irennäre dä gomumi küreneşne boza almıylar ide.
Yuk, bu purpur da kileşep betmi äle aña. Kuyı kızıl, yuk, çiyä-körän tös kiräk bugay monda. Ul çagında anıñ çır... yöze tantanalı tös alaçak. Alaçak!
Fatirına kaytıp barganda (zavodnıñ tulay toragında ul ber kiç tä kunmadı), ul uzeneñ kibet täräzälärendäge şäüläsen küzätte. Ozınrak külmäk häm kiñ kayış yärdämendä gäüdägä ohşaşlı närsä kiterep çıgaruga ireşsä dä, aña tagın nider citmi ide äle. Läkin närsä? Ul monı täki belä almadı. Häzer inde bu turıda başın da bik vatmıy inde ul.
Çäçtaraştan kaytıp kerügä, ul tagın közgegä kaplandı. İrennär üze telägän töskä buyalgaç, kanäğat yılmaep kuydı... Häm...aña keşe arasında hiç tä yılmaerga yaramaganlıgın añladı. Härhäldä, nindi dä bulsa dairädä uñış kazanırga teläsä...

* * *
Añardagı üzgäreşne Cangir dä bik tiz kürep aldı. Märsinä äle, yugıysä, anıñ iğtibarın niçek cälep itärmen ikän, dip borçılgan ide. ä ul üze, kiräk çakta da, kiräkmägändä dä, anıñ yanına kerep utırgalıy başladı, kul salu alımnarın da uñışlı gına kullangaladı.
Nihayät, huca hatınnıñ öydä yuk çagın çamalap, alar Märsinäneñ fatirında kavıştılar. Cangirneñ därtenä, kaynarlıgına Märsinäneñ censi mönäsäbätlärgä tumıştan kilgän salkınlıgı da erede bugay...
Häyer, yuk. Übä-übä kükräklären tökrekkä buyap betergändä dä, añarda küñel kaytudan başka närsä uyanmadı. Çişenep betkäç, Cangirneñ kara bödrälär arasınnan tırpayıp torgan sallı gına nämärsäsen kürügä, anıñ böten tänen ciränü biläp aldı. Ä inde ul utlı kisäü kebek bäğrenä kerä başlagaç, Märsinä, üzen-üze beleştermi, fil söyägedäy nıklı teşlären yegetneñ cilkäsenä batırdı.
Cangir can açısı belän kıçkırıp cibärde, avır yodrıgın kıznıñ yañak töbenä utırttı. Märsinä küpmeder vakıtka ällä kaya, upkınga oçtı. Bu yaña halät şundıy rähät ide. Kaydadır, Ğalämneñ ikençe başındagı Cangirneñ mışnavı anı yañadan-yaña upkınnarga taşlıy ide.
Cangir vannaga kerep kitügä, Märsinä tiz genä kiyenep kuydı, ozın muyınlı şeşädän yartı stakan arakı agızıp eçte. Şunnan soñ gına beraz tınıçlandı. Közge karşına kilep çäçen rätläde, irennären buyadı. Köçänep eçen cıydı, kayışın kaptırdı.
— Närsä, sin yuınmıysıñmıni? — dide Cangir caysız häräkät belän yüeş arkasına külmägen tarta-tarta.
— Sin kitkäç yuınırmın äle.
Märsinä rümkälärgä arakı bülde, Cangir öçen känäfi küçerep kuydı, üze artlı urındıkka utırdı.
— Äydä, utır. Lutçı niyätlärne açıklıyk.
Cangir, rümkägä ürelgän cirennän tuktap, gacäplänüle karaşın Märsinägä küçerde.
— Nindi niyät? Min siña öylänergä väğdä itmädem.
Märsinä böten yämsezlege belän kölep cibärde. Annarı, ğayeple kıyafät belän avızın kaplap, Cangirgä karadı.
— Cangir... Min siña kiyäügä çıgarga cıyınmıym.
— Ä nindi niyät turında söyliseñ soñ, alaysa? — dide Cangir kalın kaşların cıyırıp.
Rümkäsenä karagan kileş Märsinä ozak kına uylap utırdı.
— Dönyalar üzgärep tora, — dide ul başın kütärmi genä. — Sineñ kebek tıngısız yegetlärgä... ul tsehta sasıp yatu... ğarlek, minemçä. Gäüdäñ kilgän, töseñ-biteñ vitrinaga kuyarlık. Mersedeska gına utırıp yörergä tiyeş sin...
Cangir tagın bayagı şikelle şırkıldıy başladı. Märsinä aña usal gacäplänü belän karap kuydı.
— Soñ... ha-ha... Cankisägem... uh-ha-ha... Monıñ öçen, tege ni... Millioner bulırga kiräk bit...
— Millioner... — dip mıgırdadı Märsinä üzaldına. — Häzerge zamanda millionerlık ta Agıydelneñ aryagında yörmi.
Annarı kinät kulına rümkä aldı da, citdi tös belän torıp bastı.
— Äydä, sineñ millioner buluıñ öçen eçäbez.
— Birsen Hoday.
— Tottırır uçlap. Yatırsıñ tınıçlap. Şaytanga tabınırga kiräk millioner bulu öçen.
— Sin... bik usal süzlär söyliseñ, Märsinä. Şulay da, kızık.
— Kızık bulsa, tot rümkäñne.

* * *
Ul könne alar, älbättä, ber fikergä dä kilä almadılar. Döresen äytkändä, Märsinäneñ üz başında da äle töple genä ber plan da yuk ide. Ul şunı sizemli: dönya üzgärügä taba bara. Häm bu üzgäreş anı tormış dulkınınıñ oçına kütärergä tiyeş. Tiyeş — häm vässäläm! Niçek? Ni räveşle? Häm ni öçen näq menä anı kütärergä alırga tiyeş ul dulkın? Märsinä äle bu sorauga açık cavap birä almıy, läkin toya. Böten şaytani küñele belän toya. ä anıñ küñele bervakıtta da yalgışmıy.
Avılda çaktamı? Avılda çakta da yalgışmadı ul. Kiräk qadäresen tupladı da, näq vakıtında çıgıp sızdı. Artık bötäyergä yaramıy ide. Artık bötäygänne avıl halkı önämi. Ä menä şähärdän bayıp kaytsa — bütän mäsälä. Könläşsälär dä, soklanu aşa könläşäçäklär. İñ ähämiyätlese — çik-çamanı belergä, itäk-ciñne cıyıp yörergä häm vakıtında at yöreşe yasap ölgerergä, ezne cuyarga kiräk.
Avıldan çıgıp ıçkınuı kebek ük, anıñ Cangir belän tanışuı-kavışuı da bik vakıtlı bulıp çıktı.
— Mine başka cirgä küçerälär bit äle, — dide yeget ikençe könne, kelätkä kerä-kereşli ük. Ğadättäge «maturım»ın onıtkan, kaşı-küze cimerüle. — Bütän keşe betkänder...
Kürenep tora: yeget yugalıp kalgan. Märsinädän kiñäş kötä.
— Kaya, kem itep? — dip soradı kız iltifatsız gına.
Ä üzeneñ eçendä nindider pırcıyn kısıdı, baş miye küpbilgesezle tigezlämä çişärgä äzerlände.
— DOSAAFka. Räis itep.
Menä! Märsinäne üze dä añlamagan dulkın biläp aldı. DOSAAF. Räis. Maşinalar. Tagın närsä? Bolardan närsä sözärgä mömkin? Berençe karaşka, bernindi dä otışlı yagı yuk kebek. Läkin eçtäge şaytan ısıldapmı ısıldıy: Ş-şä-äp! Närsäse şäp soñ? Närsäse bulıp, berençedän, propusk tapşırıp säğat sanıysı yuk. İkençedän, üzbaşka oyışma. Ho-o! Üzbaşka oyışmada ällä nilär maytarırga bula. Märsinäme? Anda eläksäme?
Cangir artınnan anda barıp elägäçägenä Märsinä şiklänmi ide.
— Yarıy soñ, — digän buldı ul kütärelep karamıyça gına. — Dosaaf persidätele bulgaç, bezneñ yakka borılıp ta karamassıñ inde...
— Barasım kilmi minem anda. Miña monda da tınıç. Närsä dip äle min alarnıñ tarkalıp betkän dosaafları belän mataşıp yörim...
— Barmasañ, cülär bulırsıñ.
Alar küzgä-küz karaştılar. Tınıç, üz-üzenä nık ışangan, bu eşneñ ni belän betäçägen ällä kayan kürep torgan Märsinä häm añlayışsız tomannan gayre berni dä kürmägän Cangir küzläre. Cangir kalın iñbaşların sikertep kuydı, anıñ küzläre zur bulıp açıldı.
— Barıym mikän?.. — dide ul, Märsinäneñ karaşınnan ni dä bulsa añlarga tırışıp.
— Älbättä, barırga kiräk.
— Ä närsä otam min anda barıp?..
— Üzeñä üzeñ baş bulasıñ — şul. Naçarmıni? Tege kiräk, bu kiräk, dip çabasıñ bulmıy. Plan kuası yuk. Yahşı tügelmeni?
— Şulay inde anısı...
— Şulay bulgaç...
— Barırga kiñäş itäseñ inde, alaysa?
Märsinä kılançıklanıp alası itte:
— Nişlim soñ inde, — digän buldı ul mut yılmaep. — Mine taşlap kitsäñ kitärseñ. Yazmıştan uzmış yuk, küräseñ...
Cangir yılmaep anı iñbaşınnan koçtı:
— Sine taşlıymmı soñ inde, maturım!

* * *
Dosaaf räise bulıp algaç, Cangir anı üze yanına buhgalter itep küçerde. Beräü bulsa, çäçen yolkır ide: unbiş tinlek marka satudan nindi akça kersen dä, annan nindi mähär almak kiräk?! Läkin Märsinä eşneñ räten belä ide. Ul şunda uk töp citäkçelekne üz kulına aldı. Berençe eş itep ul komitetka kerep oyalagan alkaş-häçterüşlärne kudırırga ireşte. Alarnıñ berse urınına Cangirneñ enesen, ikençese urınına üzeneñ abıysın urnaştırdı. Bolarnıñ eşkä urnaşuı, älbättä, küz buyau öçen genä ide. Alarnıñ hezmät hakın Cangir belän büleştelär. Törle meropriyätiyelär öçen birelgän akçanı da caylı gına yomdılar.
Kayçagında Cangirdä namus...tfü! Ällä nindi süzlär başka kilä. Namus tügel, kurkaklık uyana. Ul, kalın kaşların cıyırıp, çitlektäge canvar kebek işekle-türle yöri. Yöri-yöri dä, närsäder yazıp utırgan Märsinä karşına tuktıy.
— Sin, maturım, çik-çamanı onıtıp cibärmiseñme?
— Nik?
— Reviziyä kilep töşsä, törmägä tıgıp kuyalar bit...
— Tıksalar... İrtäräk utırsak, irtäräk çıgarbız, — di Märsinä yazuınnan başın kütärmi genä. — Bütän kaygıñ yukmı?
Cangir cavap birmi, idänne tıpırdatuın dävam itä. Märsinä tüzmi, seyftan şeşä alıp aña konyak salıp birä.
— Mä! Tınıçlan azrak. Apañnıñ dokumentları tärtiptä. Balans — tet-a-tet.
Cangir rümkäne avızına kaplıy, mıyıgın uçlap, kabarga rizık ezli. Annarı kulın selti dä, rümkäsen Märsinä östälenä kuyıp, känäfiyenä barıp çuma.

* * *
Dosaafka ör-yaña Kamaz maşinası birdelär. Cangir, kulların uıştırıp, aña şofer ezläü hästärenä kereşmäkçe buldı. Märsinä, küzlären tügäräkländerep, anıñ karşına kilep bastı.
— Sin närsä, — dide ul, bil dip atalırga tiyeşle cirenä tayanıp. — Içkına başladıñmı ällä?
— Ni buldı, maturım? — dide Cangir rizasız tavış belän.
Üzenä balasıtıp endäşkänne yaratmıy ide ul.
— Soñ, yaña Kamazga şofer ezlämäkçe bulasıñ tügelme soñ?
— Äye... — dide Cangir küzlären çelt-çelt yomıp, Märsinäneñ tel töben añlamıyça.
— Kätilügeñne çak kına eşlätep kara äle.
— Baş äyländermä, zinhar, äyt, tagın närsä uylap taptıñ?
— Anıñ nisen uylap tabasıñ? İske Kamazga niçä yıl?
— Un...
— Avariyädä buldımı?
— Bulsa...
— Tehosmotr ütkärer cire dä yuk bit inde anıñ.
— Tırıştırırga bula äle.
— Tırıştırmaska kiräk...
— Spisäyt itärgä, diseñme?
— Uf... Nihayät barıp citte.
— Sin... soñ... şunnan närsä?
— Sin spisäyt itüne kara. Kalganın üzem caylarmın. ä bu yañasın keşe küzennän çitkäräk kuyarga kiräk.
— Artık ere uyınga tartasıñ bit äle sin mine...
— Uynagaç-uynagaç, Cangir canım, eredän uynarga kiräk. ä bolay... püçtäk öçen törmägä kerüe dä oyat.
— Tfü-tfü, digen.
— Tfü-tfü inde, äyttem isä kayttım.
— Ä şulay da... närsä maytarmakçı bulasıñ?
Märsinä ozak kına anıñ küzlärenä karap tordı.
— Yä, nik däşmiseñ?
— Şakkatam min siña.
— Närsägä şakkatasıñ?
— Berni dä uylamıysıñ.
— Uylamıy dip...
— Soñ inde, niçek şundıy forsatnı ıçkındırmak kiräk.
— Nindi fors... Ä-ä! Añladım.
— Nihayät.
— Añlavın añladım... Artık eredän...
Cangir süzen äytep betermäde, kulın seltäp känäfiyenä barıp utırdı.
— Yarar... Tırıştırıp karıyk, alaysa. Tülke... dokumentlarıñ celeznıy bulsın.
— Ul cähättän borçılma, canım. Tegesen spisäyt itkändä, satıp alırga teläüçe bar, digen. Kaldık bäyäsen çutlap kuyarbız da, ayırmasın...

* * *
Bolay uk caylı kilep çıgar dip Märsinä üze dä uylamagan ide. Häyer, Kamazlarnı satu idaräsendäge mähşär turında ul häbärdar ide. Andagı bolgançık suda balıknıñ teläsä nindiyen eläkterergä mömkin. Läkin andagı keşelär hökümät bülep birgän maşinanı hökümät bäyäsenä genä alalar şul. Alarga satkanda un-unbiş meñnän dä arı fayda bulmayaçak. ä menä berär kooperativ belän bäyläneşkä kersäñ... kim digändä 60-65 meñne büleşergä bula. Şundıy zur ayırma Märsinägä hiç tıngılık birmäde.
Kooperativlar şähärdä gömbä urınına ürçede ürçüen. ämma alar belän bäylänergä hiç yaramıy. Kamaz kaya da bulsa Kaf tavına yäki Urta Aziyägä alınırga tiyeş. Ul yaklarga barıp eläksä, oçı suga çuma inde çumuın.
Ezlägän tabar, dilär. Märsinägä ezläp torası da bulmadı. Kanturlarınnan çıgıp barışlıy uk aña ber ärmän oçradı. Bälki ul ärmän dä bulmagandır, läkin anıñ kara bödrä başın, kileşle kara mıyıgın häm tukmak hätle borının kürügä, Märsinäneñ başına «ärmän« digän uy kilde. Ärmänneñ üz-üzen totışınnan, anıñ nider ezlägäne, hätta, täğaen adaşkan keşe ikänlege kürenep tora ide. Şuña kürä, Märsinä aña hiç tä ikelänmiçä endäşte:
— Adaştagızmı ällä?
Ärmängä şulay dip endäşkändä, ul anıñ näq üzenä kiräkle keşe bulaçagına şiklänmi ide. Östenä kigän kiyemeneñ ul çordagı citeş tormışlı kooperatorlarnıkı şikelle bulganga da, kulındagı zatlı diplomatka karap ta tügel ide anıñ sizemläve. Küzlärennän ukıdı bugay ul anıñ kemlegen.
Ärmän ğayeple yılmaydı:
— Äye şul...
— Sez Kamaz alırga kildegezme?
— Ho! Sez äüliyäme ällä?
Märsinä teşlären kürsätmi genä kölgändäy itte.
— Panimete, hiç tabalmıym Kamaz sata torgan cirne.
— Sezgä «Sbıt Kamaza» kiräk inde, alaysa.
— Ho! Anda buldım inde min. Anda çasniklarga birmilär.
Märsinäneñ eçke tantanası küzlärennän yäş bulıp bärep çıga yazdı. Ul ridikulennän açkıçların çıgarıp, kantur işegen kabat açtı.
— Äydä, keregez äle.
— Ho! Sezdä barmı ällä?
— Äydägez, äydä. Kergäç söyläşerbez.
Märsinäneñ elektr samavırı belän mataşkanın kürgäç, ärmän diplomatın açtı, östälgä ber şeşä konyak, bankılı uıldık, ak kümäç çıgarıp kuydı.
Alar şunda, pırcıynnarı sizelep torgan iske divanda yokladılar.

* * *
İ mokıt! Bu hätle mokıt bulsa da bulır ikän bu Cangir. Öleşenä tigän biş meñen kulga töşerügä, bazardan ber iske Moskviç alıp ta kaytkan. Citmäsä, ikençe könne ük eşkä dä maşinası belän kilgän. Büksä kiyerelgän, avızın da cıya almıy. Akçanı tulısınça büleşsäñ, ni kılanır ide ikän bu?!
Ni disäñ dä, operañiyäne üz cilkäsenä alıp döres eşläde Märsinä. Kara eşlärdä mañka malaydan da täcribäsezräk äle bu ügez. Üg-gez! Bozau disäñ inde...

* * *
Mokıt disäñ dä mokıt.
Ber märtäbä zur akçanıñ tämen tatıgaç, Cangirneñ äpitite açılıp kitte. Märsinä belän dä kiñäşep tormıyça, ul tagın ber eş maytarırga uylagan. Nindi eş bulgandır, anı inde häzer beräü dä belmi. Märsinä anı Cangirneñ küze yıltıravınnan, tel yäşerüennän häm söyläşkändä çırayı kızarudan añlap aldı. Anıñ bu başbaştaklıgın bolay kaldırırga yaramıy ide. Akılga utırtırga kiräk ide yegetne.
İdarädä anı-monı sizep, reviziyä belän kilep töşkänçe, Märsinä üze baş hisapçı yanına aşıktı. Kulında eştän kitü turında gariza ide.
— Ni buldı, Mirzayanova, — dide baş hisapçı gacäplänep.
— Eşli almıym min sezneñ ul Zakirovgız belän, — dide Märsinä räncüle mesken tavış belän. — Kurkam min anıñ yanında eşlärgä.
— Añlatıbrak söylägez äle, bäylänäme ällä?
— Bäylänsä... — Märsinä küz kırıyı belän baş hisapçıga karap aldı. — Andıy bäylänü belän bäylänsä, söyener genä idem äle...
— Soñ, närsädän kurkasız soñ?
— Komitetka bülep birelä torgan akçanı üzläşterä bugay ul.
— Sez, señlem, baş kitärlek süzlär söylisez...
Baş hisapçınıñ yöze agargan, küzläre säğat teledäy uynap tora.
Ähä, dip uyladı Märsinä, bu häsrätneñ dä ıştan töbe çista tügel ikän. Ä üze, berkatlı sabıyga ohşatırga tırışıp, yış-eş algan sulışına yotlıga-yotlıga, Cangirga bulgan böten şiklären söyläp çıktı.
— Min bit avıldan gına kilep urnaşkan keşe, — dip mışkıldadı ul. — Östemä rıstrat çıksa, satıp tülärgä änkäyneñ sıyırı da yuk. Yarıy da ul Zakirovnıñ Moskviçı bar...
— Täk-tä-äk...
Baş hisapçı täräzägä karap ozak kına uylanıp utırdı.
— Täk-tä-äk, — dip kabatladı ul karaşın Märsinägä küçerep. — Moskviçı bar, diseñ. Disvitelne. Ul bit anı äle küptän tügel genä aldı şikelle. Disvitelne, disvitelne...

* * *
Küp utırmadı üze tagın. İke yıl birgännär ide, yıl yarımda äylänep kayttı. Tikşerü barışında, küzgä-küz oçraştırganda da, sudta şahit bulıp utırganda da, Märsinä anıñ küzlärennän şik çatkısı ezläde. Şiklänäme ul Märsinädän, yukmı? Läkin Cangirneñ kiçereşläre töpkäräk küçkän ide, küzlärendä fäqat aptıraulı bitaraflık. Kulların artka kuyıp sud zalınnan çıgıp kitkändä, ul berkemgä dä kütärelep karamadı.
Berençe cay çıgu belän, Märsinä Tübän Kamaga, Cangirne kürergä kitte. Barganda kurka-kurka gına barsa da, kaytkanda ul tämam tınıçlandı: Cangir añardan şiklänergä uylamıy da ide.
Niçaua, dip uyladı Märsinä, ber-ike yıl zonada utırıp çıgu yeget keşene çınıktıra gına ul. Beraz aldın-artın karap yörergä dä öyränä torır.

* * *
Menä şulay kildelär alar çın bizneska. Kotılıp kaytu belän, Märsinä anı ber atnalap üzendä tärbiyäläde. Yahşı gına kiyenderde dä, «Altın kükäy»neñ ustav proyıktın tottırıp, şähär hakimiyätenä cibärde. Ä anda, fälänençe katnıñ fälänençe bülmäsendä, Cangirgä korılgan tozaklarnıñ iñ mäkerlese häm iñ nazlısı — Nazisä kötä ide.

Soñgı tön
Ul töngä çaklı äle Märsinä bik küp äzerlek eşläre başkardı.
Cangirneñ üzennän yıragayuı, bizgännän-bizä baruı anı çıgırınnan çıgara ide. Nazisäse tiräsendä artın biyetep böterelüe ber häl, ul erelängän sayın erelänä bardı, Märsinäne bötenläy sanga sukmıy başladı. Anıñ, Märsinäneñ tön yoklamıy plannar korıp, yöz törle kombinañiyä tözep,ällä küpme keşene aldıy-talıy cıygan malın urtakka isäpläp, küp vakıt anıñ belän kiñäşep tä tormıyça, zur-zur mahinatsiyälär mätäşterä başladı.
Vät mokıt! Vät qaderne belmägän işäk! Bolay barsa, ul bit Märsinäneñ üzen bötenläy arbadan töşerep kaldıru cayın ezli başlayaçak.
Kaldırmıy torsın äle! Märsinä anıñ üzen un yöreşkä aldanrak töşerep kaldıraçak. Menä kürersez!
«Altın kükäy»ne talau operañiyäseneñ ikesen dä, älbättä, ul üze oyıştırdı. Döresräge — ul anı söyärkäse «Kara Yöz» kulı belän eşläde. Başta Kara Yöz karışıp mataştı. Yänäse, ul — namuslı rekitir, üzen «tübä» itep tanıgannarga timi. Ämma Märsinäneñ centekle planı belän tanışkaç, künde. Annarı — anıñ üzeneñ dä yegetläreneñ bersenä sabak biräse bar ide.
Şulay ittelär dä. Talangan malnı ikesenä büldelär, ä tege, başkaruçı yegetne miliñiyägä totıp ozattırdılar.
Annarı tagın...
Öçençesenä alar tagı da nıklabrak äzerländelär. Bu yulı inde berkemne dä mentlarga tapşırası yuk — Cangirneñ üzen töp başına utırtırga kiräk ide.
Tege garip agaynıy eş ezläp kerüe dä bik vakıtlı häm uñay buldı. Operañiyä dönyaga faş bulgan oçrakta, bötenesen aña sıltap kaldırırga mömkin... ämma alarnıñ berençe talpınışı uñışsız çıktı. Yegetlärne tege kartlaç kurkıtıp cibärde. Bu eşne Kara Yözgä üz kulı belän başkarırga turı kilde.

* * *
Bu tön Galiähmät öçen başkalarınnan berniye belän dä ayırılmıy ide. Eşli başlagandagı berençe tönen isäplämägändä, anıñ här töne tınıç, ämma şomlı podval tınlıgında uza ide.
Ä eşli başlaganınıñ berençe tönendä aña şaktıy dulkınlanırga turı kilde. Başta ul podval tınlıgına, tıçkan-küse kıştırdaularına, çerki bezeldäülärenä iyäläşä almıy yödäde. Arı sugıldı, bire bärelde, nihayät tınıçlanıp, üze belän alıp kilgän kitabına çumdı.
Bervakıt anıñ kolagına ällä ştukaturka, ällä kirpeç arasın kırgandagı «şıkır-şıkır» itkän tavış çalına başladı. Şaktıy gına şıkır-şıkır kilä dä, beraz tınıp torgaç, tagın şıkırdıy başlıy. Annarı tagın. Galiähmätneñ kolak şomıraydı, yöräge bugazı yanında uk tibä başladı. Ul tının kısıp, ayak oçlarına basa-basa kıştırdau işetlgän yakka kitte. Stena buyına basıp, bik ozak tıñlap tordı.
Bu — kibet yagına karagan stena bit inde. Mögayın, kibetneñ kelät yagına turı kiläder. Säüdä zalı tegeläyräk urnaşkan. Ä kelätkä uram yaktan äyber taşırga ayırım işek kuyılgan. Dimäk, kemder, tışkı işek borısı yanındagı kirpeçlärne alırga mataşa.
Ähä, änä ber kirpeç şapıldap kilep töşte. Küpmeder vakıtka podval tınıp kaldı. Annan kemneñder sañgırau gına tavışı işetlde:
— Äydä, dävam it...
Annarı tagın: şıkır-şıkır, şıkır-şıkır...
Annarı tagın kirpeç koyılıp töşte. Häzer inde tegelärneñ söyläşkännäre açıgrak işetelä.
Nişlärgä? Telefonga yögerergäme, kibet eçenä kerergäme? Kibettän, tagın, anıñ kelätenä kerep bulır, diseñme? Telefonnan direktorga şaltıratıp, kul kuşırıp utırsañ, ul kilep citkänçe, karaklardan cillär isäçäk bit...
Tukta. Alarnıñ söyläşkäne Galiähmätkä ayırmaçık bulıp, yañgırap işetelä. Ägär ul häzer kıçkırıbrak endäşsä, alar da bu tavışnı yahşı işetäçäklär bit. äle bit ike genä kirpeçne aldılar. Kelätkä kerep citmädelär. Dimäk, üzlären totıp bulmasa da, kurkıtıp, kuıp cibärergä mömkinlek bar.
Öçençe kirpeç kilep töşkännän soñ urnaşkan tınlıkta Galiähmät tınıç kına, ämma nıklı tavış belän tegelärgä endäşte:
— Närsä, yegetlär, altın kükäy urlarga kilüegezme?
Ber mizgelgä podvalda üle tınlık urnaştı, annarı tegelärneñ koralların taşlap, bärelä-sugıla därräü çıgıp kaçkan tavışları işetelde.
Galiähmät ciñel sulap kuydı. Tagın ber tın tıñlap, tegelärneñ bötenläygä çıgıp taygannarına ışangaç, ul bu turıda direktorga häbär itte.
— Kittelärme soñ? — dip soradı direktor yokılı-uyaulı tavış belän.
— Kittelär, kittelär, — dip ketkeldäde Galiähmät. — Koralların şaltor-şıltır koya-koya kaçtılar.
— Yarar, irtän kilgäç kararmın äle...
Şunnan soñ ber ay çaması ul-bu bulmadı. Galiähmät kön dä bulmasa da, kön aralaş, kön aralaş bulmasa da öç köngä ber kitaphanädä kitaplar alıştırıp, ällä nindi romannar ukıp çıktı. Tormış caylı gına dävam itte.
Gadättä, ul kilgändä inde kibetne bikläp, bötenese dä kitkän bula. Galiähmät kileşli kibet tiräsendä tuktalıp tormıyça, küz çite belän genä küzätep, anı uzıp kitä. Annarı, bolay gına yörergä çıkkan ber gamsez keşedäy kibetne urap çıga. Şunnan soñ gına üzendäge açkıç belän timer işekne açıp eçkä uza. Başta äle ul ut ta kabızmıyça, podval tınlıgına kolak sala. Şaktıy tıñlanıp torgannan soñ gına rubilniknı kuşa, direktor kabinetına uza. Üze belän alıp kilgän bukçasın direktor känäfiyenä taşlıy da, çişenep, podvalnıñ böten poçmakların ber kat urap çıga. Canı tämam tınıçlangaç kına, bukçasınnan kitabın çıgarıp uüzlegen kiyä... Іärkön şulay...
Şuşı tätip belän genä eşlägändä, bu soñgı tön vakıygaları bulmıy kalırga da tiyeş ide kebek. Bu tön öçen korıp kuyılgan mäkerle plannarnı tormışka aşırırga bit, yugısä, ber mömkinlek tä yuk kebek ide.
Äle köndez ük, Hoday beldertüe buyınça, anıñ avıldagı kart anası kilep töşte. Kürşe yegete üz maşinası belän Çallıga yomışı töşep kilgän, şul alıp kilgän. Kiçkä taba hatını eştän kaytkaç, aña äytte:
— Şaltıratıp äyt diriktırıña. Äni kilde, diñ. Ber töngä çurtım da bulmas putballarına. Üzeñ äytäseñ bit, işegen tup belän atıp ta vatışlı tügel, dip...
— Ällä niçek kıyın, malay, ber ay eşlämäs borın eş kaldıruı. Annarı bit inde, min bit atnaga kitmim. Tön yoklıym da, irtänge säğattä yaltırap kaytıp ta keräm. Şulay bit, änkäy?
— Şulay inde, balam. Eş kaldıru yahşı tügel inde ul. Kaya anda ber kön, yartı säğat kaldırsak ta... ä-hä-hä-ääy...
Galiähmätneñ tugızınçı kattan aska çaklı cäyäü töşä torgan ğadäte bar. Aşıkmıyça gına tämäke tarta-tarta töşä ul. Lifttan tämäke tatıp çıgıp kilgändä ber äbi sügep taşlagaç ğadätlände ul moña. Bügen dä, fatirınnan çıguga, sigaret ezläp kesäsenä tıgıldı. Hodaynıñ hikmäte — hatın-kız belän telläşä torgaç, tämäkesen tıgarga onıtıp kitep bara ikän. Kire kerergä turı kilde. Annarı, sigaretın kabızıp baskıçtan töşep barganda, uylap kuydı: kire kermäsä dä bulası ide bit. Tuktalış sayın, diyärlek — kiosk...
Ällä nişläp kinät kenä anıñ «Altın kükäy»gä eşkä urnaşıp yörgän könnäre isenä kilep töşte. Ber kerep, eş beleşep çıkkaç, kiñäşerbez, dip anı kaytarıp cibärdelär.
Podvaldan çıkkaç äle ul şul tirädäge kiosktan ber krucka sıra alıp eçte. Kayda urnaşkanın häterläp kalası da yuk, yegerme yıl ütep-sütep yörgän cirlär. Mäskäü uramına karap torgan 2nçe bistä yortı.
Ä ikençe könne, Hoday rähmäte belän, yartı kön 4nçe bistädä älege podvalnı ezläp adaşıp yörde. Şundıy uk kiosktan tagı sıra saldırıp eçte (menä bit — kioskısı da bar! Ä podval — yuk). Bu gacäp eşkä häyran kalıp, tramvayga utırıp kaytıp kitte.
Öçençe könne dä şul uk häl. Älege podval işegen, ällä tagın, yortı-niye belän kümep kuygannar! İke säğatläp yörgäç, başın kütärep tirä-yunenä küz salsa — 2nçe bistäneñ bötenläy ikençe yakta, yul aşa — Tufan uramı aryagında ikänen kürep aldı...
Yazmıştan uzmış yuk, dilär. Annarı, yazmış ul Läühel Mähfüzgä yazılıp kuygan, digän gıybarä dä bar. Menä bit hikmät! Şaytan adaştırıp yörtte mikän anı ul vakıtta, ällä, bäla-kazalardan saklarga tırışıp, Allahı täğalä küzlärenä pärdä kordı mikän?..
Galiähmät podezddan çıguga, trotuar çitendä alan-yolan karanıp utırgan ğalämät yämsez kara mäçe yalt! itep aña karap aldı da, atılıp anıñ yulın kisep, yort yanındagı kuaklar arasına çumdı.
Tagın!
Başta tämäke. Häzer — busı.
Galiähmät yılmaep kuydı. Kayberäülär, yulların mäçe kissä, tuktap, berärse ütkänen kötälär. Yänäse, anıkın tügel, başka beräüneñ yulın kisä. Hä! Aldarsıñ alay gına yazmışnı! Yuk inde, küräçägeñne kürmiçä Gürgä kerä almıysıñ.
Ul şulay mıskıllı yılmaygan kileş atlavın dävam itte. Annarı kinät tuktap kaldı. Bäräkälla, kaya kitep bara soñ äle ul? Aña bit tramvay tuktalışına çıgarga kiräk. Bötenläy bu yakka tügel...
Tagın kire borıldı. Ul inde täğaen belä ide: bügen anı nindider küñelsezlek kötä. Bik sak yörergä kiräk bulır.
...Ber yılnı alar ätise belän, Galiähmätneñ zaparayına utırıp 40-50 çakırım çamasındagı ber avılga barırga çıktılar. Avılların çıgıp cittek, digändä, yulların koyıga suga çıgıp kilüçe ber hatın kiste.
— Tuktat äle maşinanı, — dip boyırdı ätise, täräzägä başın tıgıp, tege hatınnı sügep taşladı: — Sin närsä, Sälimä, kürmiseñmeni bezneñ säfär çıkkannı? Buş çiläklär belän kiläseñ ikän, yulçını uzdırıp cibärergä kiräk. Menä häzer bezneñ yul niçek uñsın!
Yulları, çınlap ta, uñmadı. Kaytkanda, ätise yul buyı tege hatınnı orışıp kayttı.
— Yukka sügäseñ sin, ätkäy, ul hatınnı. Ul hatın ğayeple tügel bit, — dide Galiähmät.
— Niçek? Irım-şırım bulsa da — menä, yulıbız uñmadı bit äle...
— Sin, ätkäy, Allaga ışanmıysıñ.
— Nişläp ışanmaska?
— Işansañ da, kommunistlıgıñ çıgıp betmägän.
— Min, kommunist bulsam da, bervakıtta da ateist bulmadım.
— Äye, sin Allaga ışanasıñ, ämma anıñ kodrätenä ışanmıysıñ, karşıbızga kiterep bastırgan tamgaların kürmiseñ. Min, mäsälän, tege hatınnı kürgäç tä, yulıbıznıñ uñmasın añlagan idem. Bezneñ yulıbıznıñ uñmavı bit — buş çiläkle hatın oçraganlıktan tügel. Kiresençä, yulıbıznıñ uñmayaçagın kürsätüçe bilge ide ul.
— Soñ, şulay bulgaç, nik kire borılmadı? — dip kölep cibärde ätise.
— Menä, üzeñ dä köläseñ bit. Öygä kaytkaç bezneñ ikebezdän dä bötenese kölär ide. Annarı — monıñ täğaen şulay ikänenä tagın ber kat ışanasım kilde...
Bügen aña Hoday täğalä kisätü artı kisätü cibärep kenä tora. Ahırı häyerle bulsın. Menä bit — tramvayı da haman kilmi. İnde yartı säğat. Citmäsä, ber şoma yözle, şikle bändä bäylänep mataşa:
— Äydäle, mine ozatıp kuy.
İsrek tä tügel üze. Küz karaşı ällä nindi: ällä narkotiktan, ällä nindider tıyılgısız teläktän tongan. Ällä «zäñgär», ällä narkoman, ällä — ikese bergä. Tuktalışta keşe-mazar da yuk — vakıt soñ. Yasalma meh «tunı» cildän saklamıy. Galiähmät tämam tuñdı. Borılıp kaytıp kitsä dä yahşı tügel. Hatını süzenä karışıp, direktorga da şaltıratmadı, içmasa...
Nihayät, tramvay kilde. Yanına tege «zäñgär» kilep baskaç, Galiähmät vagonnıñ ikençe başına, keşeleräk cirenä küçep utırdı. Yañadan bäylänmäde tagı, rähmät töşkere.
Äye, bügen ütä sak bulırga kiräk. Galiähmät monı ber genä minutka da isennän çıgarmaska tırıştı. Kibet tiräsen ul elekkegä karaganda da iğtibarlırak küzätte, işekne açıp kergäç, äle biklägänçe ük, bik ozak tıñlap tordı. Kaydadır podval türendä sak kına işek şıgırdaganı işetelde. Ul, başta, kire tışka atılırga da uylagan ide. Läkin kinät direktor kabinetında telefon çöreldäp cibärde...
Galiähmätneñ, telefon çelteräven işetügä, atılıp-bärelep törepkägä yabışa torgan ber yülärski ğadäte bar. Ul, böten şik-şöbhälären onıtıp, direktor kabinetına taşlandı. İşekne açıp cibärügä, anıñ karşında öskä kütärep kizängän pählevan päyda buldı. Ber mizgel eçendä ul anıñ kara bödrä çäçlären, köränsu sviterın, kara çalbarın, oyıkbaştan gına basıp torgan ayakların şäyläp ölgerde. Ä ikençe mizgeldä isä böten dönya gölt! itep yaktırıp kitte häm şunda uk karañgılıkka çumdı. Bite buylap agıp töşkän cılı görlävekne Galiähmät toymıy ide inde...

Epilog
Biznes yulına täki kerep kitä almadım min, yegetlär. Tege könne «Altın kükäy» digän ber kommertsiyä kibetenä şaltıratıp karadım karavın. Direktorı da söyläşep kararga karşı tügel ide kebek. Läkin, bähetsezgä cil karşı, digändäy, mine cilterätep Baulı rayonına alıp kitelär. Andagı rayon gäciteneñ fälän yıllık yübilee, imeş. Şunda katnaşırga turı kilde.
İrtä uñmagan kiç uñmas, kiç uñmagan hiç uñmas, dilär bit. Gönah şomlıgına, mäclestä urınım sävit zamanında gomere buyı raykomnıñ ikençe sekretare bulıp utırgan, ä häzer isä glauanıñ berençe urınbasarı MMM (isemen äytep tormıym inde, anı baulılar küz artında şulay yörtälär) belän turı kilde. Ä ul minem ätine belä bulıp çıktı. Yazuçı ikänemne dä belep algaç, bäylänepme bäylände bit bu. Dabay, di bu, Baulınifetneñ ille yıllıgına kitap çıgarıyk äle, di...
Kıskası, täki icatımnı taşlap, ay buyı Baulıda yatarga turı kilde. Häyer, tırışlık buşka kitmäde. Baulı rayonınıñ häm Çallı curnalistlarınıñ zur hezmät cimeşe bulgan «Ballı yılga buyında» digän kitap dönyaga kilde.
Baulıdan kaytuımnıñ ikençe könendä ük min tagın «Altın kükäy»gä şaltırattım. Tege şaytan haman kabırgaga törtep tora bit, nişliseñ. Läkin bu yulı cavap birüçe bulmadı. Täväkälläp çakırusız kittem. Kilsäm...
Kibet töbendä ällä niçä militsiyä maşinası tora. «Aşıgıç yärdäm» tabipları kitärgä äzerlänä. İşek töbendä avtomat totkan sakçı. Minem yulga arkılı töşte:
— Yaramıy.
Min süzsez genä curnalist tanıklıgımnı çıgarıp kürsätkäç, ratsiyägä endäşte:
— İptäş kapitan, monda ber curnalist lomitsya.
— Uzsın! — dide gıcıldık tavış belän ratsiyä.
Tekä baskıçtan podvalga töşäm. Koridornıñ tege başında forma kigän yegetlär kürenä. Direktor kabinetınıñ işege töbendä mañgayı yarılgan, yöze kara kanga batkan olı gına yäşlärdäge peläş ber abzıy yata. Gacäplänüle küzlären yomdırırga da onıtkannar. Häyer, aña iğtibar itüçe dä yuk, direktor kabinetı belän tür yaktagı zal (anısı, mögayın, kibetläreder inde) arasında tız-bız çabışalar. Min dä şul zalga taba atlamakçı idem, sañgırau gına işetelgän ıñgıraşumı, ahıldaumı avazı işetep, kire borıldım. Abzıynıñ küzläre yomılgan ide. Döresräge — çıtırdatıp kısılgan ide.
— Nişläp «skorıy»nı biregä çakırmıysız?! — dip kıçkırıp cibärdem min.
— Ülemen terkäp çıgıp kittelär bit indelar anıñ, — dide yanımda kemder tınıç kına.
— Niçek ülsen! Änä bit — ıñgıraşıp yata.
Min tışka tomırıldım. İnde kuzgala başlagan maşinanı, kul izäp kıçkıra torgaç, tuktattım...
Berazdan bötenese dä kitep bette, podval tınıp kaldı. Kabinetındagı östäl artında başın uçlap direktor gına utırıp kaldı. Kalın kara kaşlı, şundıy uk küperenke mıyıklı, yözenä karaganda şaktıy nık harakterlı bulırga ohşagan bu keşeneñ küzläre ömetsezlekkä çumgan ide.
Min, robot şikelle, monnan ber ay elek yatlap kuygan süzläremne äytä başlavımnı sizmi dä kaldım.
— Yazuçı Ähm... Dus...
Ul miña kütärelep kenä karadı da, kulın seltäde:
— Bette, barısı da bette...