Kontora Küsese

Hikäyä

I

Kön töşkelektän avışkan ide. Karyera häsrätendäge Kamil Sähabiyev, östäl artınnan çıgarga uylamıy gına, basınkı karaş belän kul säğatenä karap tordı. Annarı küzläre divar buylap yögerep uzdılar, täräzägä tekälgändäy ittelär. Kaydan da vakıtnıñ tögäl genä niçälär ikänlegen belep bulmıy ide. Kontora öställärendä eş käğazläre, törle tuplanmalar tulıp torsalar da, alarnı aktaruda eşkä çumgan hezmättäşläre dä kürenmädelär. Barısı da töşke aşlarına kitkän cirlärendä ahrısı. Kemnän sorasın ikän inde? Vakıt küpme? Säğat niçä? Üzeneke döres kürsätmimeni? Belmässeñ, bälki dörester, bälki yuktır! Aña gına ışanıp bulamıni? Soñgı yartı yılda ällä närsä eşläde, artka da kalgalıy, alga da yögergäli. Ul tuktap kaluların äytäse dä yuk. Alganında yapon säğate digännär ide, kıymmätle buldı, niçä meñ täñkälek, ämma ışanıçlı dip äyterlege eläkmäde. Bäheteñne sıyır ber sözsä, ikençe yulı ciñel genä tözäler dimä. Menä bit ul niçek!

Kamil Sähabiyev niçänçe yılın şuşı kontorada hezmät itä ide. Kazan şähäreneñ 77 nçe nomerlı bu oyışması bulmasa, dönyada yäşäeş häm tormış alga da kitmäyäçäk, artka da kalmayaçak. Boları gına härkemgä yahşı mäğlüm.

Tagın da säğatenä karap algannan soñ, vakıt citkänlegen añlap, Kamil Sähabiyev üzennän kaldırmıy yörtkän portfelennän termos häm törgäk çıgardı. Anıñ bersendä kuyı kähvä, ikençesendä buterbrod ide. Bu anıñ töşkelek aşı. Döres, kähväne ul ike genä savıt eçä, artıgın kiçkä kaldıra. Kem belä, bälki bügen dä aña säğat sigezlärgäçä, hätta tugızlargaça eşlärgä turı kiler? Haman da şulay bulgalap tora bit. İnde uncide yıllardır bu kontorada eşli, irtänge sigezgä kilep citä, kiçke sigezdän dä aldarak kaytıp kitkäne yuk. Barısı da diyärlek şulay eşlilär. Nazlıbikä Halisä tutaş digän beräüläre hezmät yögen tarta başlagan ide, ber dä çıdıy almadı:

— Mine sez yülär dip beldegezme ällä? Nişläp çäçäktäy gomeremne tınçu kontorada uzdırıym?— dide dä, ike dä uylap tormadı, gariza yazıp, yartı ay eçendä kitep tä bardı. Eh, oşıy ide ul cankisäk, bik huş kilep tora ide Kamil Sähabiyevneñ küñelenä. Ällä närsä buldı bit äle, kitte dä bardı. Anıñ urınına betle küz Sabircan Galiyevne kiterep utırttılar. Bu mokıt peläş başka kararlık ta tügel içmasam. Citmäsä östäle dä Kamil Sähabiyevneñ näq karşısında gına. Başıñnı kütärdeñme, kızıl çıtık yämsez yöze, peläş başı häm çebenlägän betle küzläre belän karap toruınnan çirkanıp kitäseñ. Citmäsä siräk tökle kızgılt sakal-mıyık üsterep, ukşıtkıç kıyafättä yöri başladı. Üzen kürkäm dip beläder inde. Kamil Sähabiyevneñ küpme sizengäne bar: şuşı Sıyrak Sabircan yäşerten genä konyak çömerergä yarata! Ul anıñ termosında, termosı portfelendä yöri. Uymak qadärle genä çäşkäse dä bar. Şuña bülä dä — göldert, buşatıp ölgerä.

Ni öçen anı Sıyrak Sabircan dip atauların Kamil Sähabiyev bik yahşı belä. Ämma keşegä söylägäne yuk. Bu Sıyrak Sabircan elgäreräk yıllarda ber tatar curnalında bülek mödire vazifasında eşläp algan, anda yäş hatın-kızlarnıñ itäklärenä ürelä torgan ğadäte belän «sasısı» çıkkan, ahırıl-ämer, nindider ber tanışınıñ tartuı arkasında, bähetkä kümelep, monda kilep urnaşkan. Häyer, urnaşkan dip, bu kontorada urın tabu eleklärne ay-hay avır närsä ide. Ä menä ul — buldırgan!

II

Kamil Sähabiyev tamagın bik tiz yalgap ölgerde. Ber kisäk buterbrod häm ike çäşkä kähvä anıñ öçen ber çiläk su belän ber yök salam aşap beterügä tiñ ide. Ul çäyni başlasamı, teşlären artık kısmıyça, aşıkmıyça, vak-vak itep rizıknı avızında yartı säğatläp bolgatıp utıra ala. Yarım-yortı çäynäüne «bismillasız» sosuga tiñli. Menä şuña kürä dä töşke aşka iptäşläre belän yörmi. Tagın ikençe säbäbe dä bar: ul saklık kenägäsenä akça cıya. İnde niçämä tapkır «yandı», meñnärennän tiyennär genä kaldı, ämma bu ğamälennän gayräte çikmäde. Akça aña bik tä, bik tä kiräk. Yuk, ul fatirlı, aña anı hökümät birde. Akça Kamil Sähabiyevkä zur baylıklar hucası buluın toyar öçen kiräk. Ägär dä bügen kesäsenä artık un sum kilep kersä, irtägä ük banktagı kassa sçyotına kerep yataçak. Äytmägez dä, öyrätmägez dä: akça ul cıyılunı yarata!

Kamil Sähabiyev gomergä saran keşe buldı. Öylängänendä dä tuynı kız yagı yasadı. Häyer, ul vakıtta anıñ akçası tabın yasarga citärlek tügel, hätta, äytergä kiräk, yuk ide äle, taksi yallauga häm üzenä yaña kostyum aluga uk baylıgı tökände, baldaknı keşegä burıçka kerep kenä yulladılar. Hatını da, üze dä Kazan universitetı studentları idelär. Kız: «Kiyäügä çıgasım kilä!»— dide. Aña Kamil: «Min yarasam, alam!»— dip äytte. Menä şulay duslaştılar, ğailä korıp cibärdelär. Kıznıñ äti-änise, keşe allarında hur bulabız dip kurkıp, alarga zurlap tuy ütkärdelär. Kamilneñ tugannarı da tezeleşep kilep, çäükälär kebek türgä menep utırdılar. Äle bik alay riza da tügellär ide. İmeş, örlek kebek menä digän Kamilne eläktergänenä söyensen äle kız yagı! Mondıy nadanlık häm mäğnäsezlek tatarda gına tügel, hämmä törle halıkta da bulırga mömkin. Ämma koda-kodagıylarnıñ ikençe yagı bolay uylıy belmädelär, üpkäläşülär kıyafätkä çıkmadı anısı, şulay da küñellärendä kalmadı tügel.

Kamil Sähabiyev näq unbiş yıl kayın ataları belän bergä yäşäde. Hatını kürkäm bulıp üsep citeşkän andagı ike metrga ike metrlı bülmä inde yaña parlarga da bähet kuışı buldı. Ber-ber artlı öç balaları tudı. Hatını «tabam» digäç, Kamil karşı kilä almadı. Kaynatalar bala yarata torgan näseldän idelär. Hatını isä, alıp kaytıp birä dä, yalın da tutırmıyça eşenä çıga tordı. Şulay gomerläre ütä-ütä, balaları mäktäp sabagın kimerä başlap, inde üsep citälär bugay digändä, Allahınıñ rähmäte, menä bit, fatirlı da buldılar. Öç bülmäle, kiñ, yaktı! Ämma da balaları söyendelär. Öç kız bit! Öç kız! Tik menä ölkännäre genä üzenä ayırım bülmä taläp itep aptıratkaç, Kamil, hatının kıçkırtıp, zal yagına küçendelär. Älegä bergä yäşäp yatalar. Olı kızların bügen kiyäügä sorap kilsälär, birep cibärer ide dä, kartayıbrak bara şul, yegetlär ise işek töbendä sizelmi.

III

Kamil Sähabiyevneñ bar-böten hıyalı — keçkenä genä bulsa da ber däräcä alu ide, küzgä kürenerlekne, kemnär östennänder idarä itärlekne. Eleklärne ul ömettä genä yäşäde, inde häzer käsebenä kerüdän başkası kalmadı, çönki ber distä yıldan ul pensiyä yäşenä yakınlaşıp citüçelärdän sanalaçak. Aña niçek tä menä häzer kütärelergä kiräk, bik kiräk! Küpme sabır itärgä bula? Anı eleklärne: «Menä fatir algaç, menä fatir algaç!»— dip ışandırıp kildelär. Şulay tügelmeni? Aña hatını da, fatirlarına küçenep urnaşkan könne:

— İnde sine däräcäñdä dä üsterä barırlar! Berençe baskıçnı uñışlı ütteñ!— dip täbriklägän ide.

Äye, ul uñışlı ütte. Äle moña qadär anıñ däräcäsendäge ber genä çinovnik ta unbiş yıl eçendä fatirlı bulu bähetenä ireşmägän ide. Anıñ öy tuyına kilgän iptäşläre dä:

— Ak könläşü belän könläşäbez!— dip tostlar äyttelär, häyersezlär! Könläşüneñ agı-karası bulamıni anıñ? Könläşü — könläşü inde ul! Könçelekneñ kayçan izgelek yäki igelek bulganı bar?

Kamil Sähabiyev bolar hakında uylanıp, bäyräm buyı borçılıp utırdı, ämma yözenä çıgarmaska tırıştı. Ul alarnıñ süz mäğnäsenä töşenmi söyläşülären belä ide, çönki kontorada moña barı tik Kamil Sähabiyev kenä osta, mahir, başka berse dä tügel. Şunıñ öçen anı hucaları «yarattılar da inde», monı gına ul yahşı belä.

«Unbiş yıl eçendä digen? Unbiş yıl eçendä!.. Bu qadärle gomer ütkärep keşe ber kontorada baş kütärmi genä eşlimeni inde? Bulmagannı! Küzegezne açıgız, Kamil iptäş Sähabiyev! Siña iptäşläreñ dä barı tik «Sähabi» dip kenä endäşä, atañ isemen dä belmilär! Bu gomer eçendä hezmättäşläreñ ikeşär fatir alıp tuzdırırga ireştelär inde! Sin nişläp yoklap kaldıñ?»— Mäcles güyäki şuşı süzlärne söyli, şuşı räveşle äytep añardan kölä ide. Kamil Sähabiyev isä, alarnı işetep, ahırda tämam cebep töşte. Kilgän kunakları da, rähätlänep bäyräm itep, cırlaşıp-biyeşep algaç, anı uyatırga häm rähmät äytep saubullaşırga kiräk tapmıyça, hatının isä meñ kat täbrikläp, kapşap, übep häm koçıp taralıştılar.

Häyerçegä cil karşı, di. Kontora bülegendä mödirlärdän berse bulıp eşläüçe Möhlis Rävefoviç, bik tä şoma häm buldıklı, yarım peläş baş ir, şuşı mäclestän soñ Kamil Sähabiyevlärgä yışlıy başladı. Ber kilde, ike, öç. Yäki Sähabi üze öydä bula, yäisä kaytıp kerä, yä inde işek töplärendä Möhlis Rävefoviçneñ kulında ber kap konfet häm çäçäklär totkan çagına turı kilä.

Şunda borılıp kına kitäse bit. Yuk inde, artıgı belän hörmät kürsätep, işekne açıp, rähimnär itülären ütenep, fatirga uzdıru, anıñ belän söyeneşep utırıp çäylär eçü — bolar yahşıga alıp barırga tiyeş idelär. Ä Möhlis Rävefoviç tottı da araların tämam özde dä kuydı. Kamil Sähabiyev monıñ säbäben taba almıyça aptırap yödäde. Hatını isä burannar kuzgattı:

— Nişläp kilä ul Möhlis Rävefoviç digän bändägez? Nigä telefon kertergä bulışam di? Ni öçen miña bäylänä? Cir bit, häsis, sasıgan urıs tokımınnan bit ul!

Kamil Sähabiyev şunda hatının tınıçlandırırga totına:

— Niçek alay bulsın di? Yuknı söyliseñ, cankisäkkäyem! Anıñ üz hatını bar. Yäş, dilär. Çibär, dilär. Nişläp äle siña bäylänsen di?

— Yülär sin, Kamil, ahmak! Hiç añlamıysıñmıni? Ällä añlamaganga sabışasıñmı? Ul siña gına hatın-kız berkem dä tügel. Ä bik beläseñ kilsä, şul Möhlis Rävefoviç işelär üzeneken dä çitkä kakmıy, keşenekenä dä ürelä, yatnıkın da kaldırmıy. Sin genä ul peşmägän ber nämärsä buldıñ. Minem urında başka ber hatın — östeñnän yörep tuymas ide, bik beläseñ kilsä!— dip, süzläre ahırında yılap ta cibärde.

Häm menä Möhlis Rävefoviç kisäktän kilmäs buldı şul. Anıñ kitergän çäçäklärenä, kaplı konfetlarına iyäläşep citkän idelär yugıysä. Elek niçek may koyaşı kebek balkıp küreşsä, häzer et koyaşına tiñlärlek tä yılmaymıy, Kamil dustın kürügä, bolıt artına kerep çuma. Menä şulay ul, Sähabi, bäheteñne ber tapkır sıyır sözsä, däva birep tä ayaklata almıysıñ anı!

IV

Ämma Kamil Sähabiyev üz bäheten ayakka bastırırga bik tä teli ide. Ul anıñ kayçan, niçek, ni säbäple yıgılıp kitüen töşener öçen häteren meñ kat aktarıp çıktı. Hiç kenä dä taba almadı, farazlaulardan uzmadı. Üzendä ber genä dä ğayep yuk ide kebek.

— Keşe niçek üsä soñ şulay? Citmäsä orden häm medallär dä ala?— dip hafalandı ul.

Berniçä yıl elek kenä bulıp uzgan Kazan şähäreneñ meñellıgında bik küplärgä, olı märtäbä kürsätep, şuşı uñaydan medallär tapşırdılar, hätta kontorada eşli başlavına ni barısı biş yıl da bulmagan Tamçıgöl tutaş ta layık añarga. Birdelär. Söyenderdelär kız balanı. Ämma Kamil Sähabiyevne islärenä dä töşerep karauçılar bulmadı. Ul moñarga häyran itte. Niçä könnär bägıre taş bulıp, güyäki suga batkan adäm hälendä yörde. Añarga karap kına hiçkem ul «hatanı» tözätergä alınmadı. Kamil Sähabiyev tüzmäde, bülek mödire bulıp eşläüçe kontora citäkçelärennän Yevgeniy Borisoviç digän, kuyı kaşlı, töz çıraylı, hohol kıyafätle ruska möräcäğat itte. Ä tege anı yartı süzennän añladı. Kismägeñä kapkaç bulsın digändäy, tatarça gına cavabın taşladı:

— Bu hata tözäteler dip beläm! Olırak büläk kötä torgandır!

Anıñ bu süzlärenä Kamil Sähabiyev balalarça ışandı. Ul hakta, syurpriz bulasına ömet itep, hatınına da «serne» tişmiçä yörde. Ämma, kötä-kötä kötek bulu hälenä karamastan, ni tege medal, ni başka törle büläk anı ezläp kilmäde. Bäheten çınnan da «sıyır sözgän» ide, ni häl itäseñ!

Monnan berniçä ay elek kenä kontoraga institut betergän ber yäş yegetne aldılar. Kompyuterlar buyınça belgeç ide ul. Ä Kamil äfändeneñ bu ölkädä tapkanı-töşengäne — üz irke häm cayı belän genä buldı. Döres alarnı bu tehnika belän tanıştıru maksatında ukıtıp karadılar, ällä ukıtuçıları şundıy gına ide, ällä başka törle säbäp tä bar: kabızıp sünderüdän artıgın töşenä-töşenderä almadılar. Öyrätep mataşkan yegetneñ äytülärenä karaganda, kontora keşeläreneñ akılı urındık töbendä, imeş! Ämma da Kamil abzaları öyrände şul kompyuter digännären. Tik barıber käğazlärne äüväle iskeçä kuldan tutıra, eşli, hästären kürä, annarı gına kompyuterga küçerep kertä. Ä bu yäş yeget, Hösäyen Häkimoviç digännäre, ni gacäp, ak yözen, kara küzlären monitorga tekäp kuya da, pianistlarda gına bula torgan ozın barmakların klaviatura östendä yögertä başlıy, ah itep ölgermiseñ, kirägençä häm, iñ gacäbe, tiyeşençä bit äle, eşne başkara da kuya. Menä bit ul niçek! Kamil abıysına bolarnı başkarıp çıgar öçen ber kön kiräk bulır ide, ä ul, adäm kisäge dimä inde, minut eçendä başkara da kuya. Bolay eşli başlasalar, kontora buş kalır ide, hätta kiräge dä betep, anı yabıp ta kuyuları mömkin!

Ämma yegetneñ artınnan gaybäte dä kilep kerep, kolaklardan tellärgä, tellärdän kolaklarga yörep çıgarga ölgerde: päcäbaz ikän ul! Allah saklasın, yağni dä şul — kütläk, di! Ä üzenä nindi keşelär kilä başladılar bit. Barısı da yahşıdan-yahşı kiyengännär. Ul tös-kıyafät, kultura diseñme, ul itağat, hörmät, märtäbä diseñme? İnde dä kitergän küçtänäçlären äytkän dä yuk: şokolad-konfetlar — tartma-tartma, zurısı-keçese. Äle berse aña büläkkä altın säğat tä kaldırıp çıktı. Olı yäştäge yähüd adäme digännär ide, uzıp barışlıy, kulındagı zontı yalgış tiyep, Sähabi karşındagı urındıknı urınınnan küçerde, ämma bik itağat häm tübänçelek belän:

— Gafu itegez!— dip, tuktalıp, üteneçle küz karaşların tekäp aldı.

«Nindi yähüd, kayan kilep?.. Tatar bu! Çep-çi Kazan tatarı!»— dide küñele söyenep Kamil Sähabiyev üz aldına, ak mañgayına bärep çıkkan tir börteklären kesä yaulıgına sörtep, siräklängän mañgay çäçlären üz tärtibençä uñga taba sıpıruın belep.

Ämma bu ıspaylanuları artık ide, barıber bu yähüd tatarı aña kızıkmadı. Kamil äfände üzeneñ söykemsez söyäge barlıgın belä ide. Şunı isenä töşerep, üzeneñ bozık adämnärdän bulmavına söyenep kuydı.

Şulay da bu söyenüe kısır ide. Kemgä kiräge bar anıñ?

Ä tege yeget, Hösäyen Häkimoviç, üste dä kitte. Yartı yıl eşläde digännärendä, anı kayadır üzäkkä kodalap häm ütenep diyärlek alıp kittelär. Häzer utızmı-altmışmı meñ alıp eşli dime şunda, ayına ber-ike meñ dollardan artık bula tügelme soñ ul? Çit illärdä çinovniklarnıñ hezmät hakları yılına biş yöz dollarlar çaması dilär bit! Bu qadär akçanı kaya kuyıp betermäk kiräk? Bädräfe divarına yabıştırmıydır bit?

Kamil Sähabiyev şular hakında da uylap aldı. Menä ul, ayak öste basar da, kontora citäkçeseneñ işegenä tup-turı kilep, tibep-bärep açıp kerer häm aña barısın da tezep äytep salır! Kiräk bulsa, yakasınnan da alır! Ällä buldırmas dip beläsezme?

Şuşında uyları belän hıyalları butalıp, Sähabi başın tübän ide. Yuk, tavış çıgarırga buldıra almıy ul. Hikmät kurku yäki kurıkmauda da tügel, yöräk digännäre kemdä dä bar! Ämma ahmak bulıp kürenäse kilmi anıñ, kölkegä kala almıy şul. Monı canı kütärä almayaçak!

Ahmaklık... Nindi kot çıkkısız häm mäğnäsez süz bu? Nişläsä dä yarıy, barı tik ahmak kına bulmasın, ahmak kına!

Şunda Kamil Sähabiyev häyranga kaldı: kontora poçmagındagı çüplek savıtı yanında ber küse ikmäk katıların kimerep utıra ide. Keşelär anıñ yanınnan uzıp-sütep yörilär, kayberläre, käğaz yırtıp, bögärläp, şul yakka tomıralar, ä küseneñ ise dä kitmi, üze eşenä çumgan, keter-keter kiterä.

Bu küreneşkä Sähabineñ bik katı açuı kilde häm ul, üzen-üze beleştermi, urınınnan sikerep tordı da, östälennän kalın gına eş käğazläre tomın alıp, küsegä taba tomırdı. İnde küptän töşke aşlarınnan äylänep kaytkan, eşlärenä çumgan kontora ähele, başların kütärep, aptırap şul yakka — Sähabigä karadılar.

— Köş-köş!— dide Kamil Sähabiyev, inde tege tom östenä menep utırgan, yonnarın sıpırıp-rätläp mataşkan küsegä üçlänep.— Kara anı, nişli!

Ul aña ikençe häm öçençe eş käğazläre tomnarnı da tondırdı. Alay da bulmagaç, küsene kualıy başladı. Kontora citäkçese dä tavışka kabinetınnan çıktı, başkalar kebek häyran häldä küzätep basıp tora birde. Kamil Sähabiyev dönya beterep küse kuuda buldı. Tik anıñ närsä artınnan, nigä, ni öçen çabuın berkem dä añlıy almadı. Tamaşa bilgesezlek belän şaktıy şomlandırgıç, Sähabineñ oçıp-oçıp kitüläre, käğazlär-tomnar tuzdıruı belän eçne katırırlık ide. Kontora ähele ni kölärgä, ni yılarga belmäde.

10.03.07.