Konferentsiyä Yomgakları

Hikäyä-pamflet

I

Zur mäsälälär konferentsiyälärdä häl itelä, anıñ kararlarında gomumiläşterelä, yomgak yasala, ämma tormış tarafınnan yukka da çıgarılgalıy. Bälki kaylardadır başkaçaraktır, tik bezdä, ğalimnär dip atalgan adäm balalarında, yäşäeşebez kanunnarınnan berse menä şunnan gıybarät. İnde sez, ul vakıtta bu konferentsiyä digännäre närsägä kiräk, anı oyıştıru häm uzdıru öçen nikadär köç sarıf itelä, çıgımnar totıla tügelme, diyärsez? Äye, döres süz bu. Ämma hikmät kütärelgän mäsälälärendä genä tügel şul, konferentsiyä digännäreneñ adäm balasına, yağni bezgä bik tä faydalı närsälärdän buluında! Min monıñ çınnan da şulay ikänlegen bik yahşı beläm.

Şulay bervakıt üzemneñ dä dönyada barlıgımnı fän dönyasına belderep alu öçen konferentsiyädä doklad belän katnaşırga buldım. Eleklärne mondıy eşne başkarganım bar ide. Ber genä tapkır tügel. Hätta äle «dönyaküläm» digännärendä dä yögerep yörüçeläre, «yomışçı malayları» rätendä torganım, köne-töne tir tügep, «olı agaylarda» rähmätkä dä layıksız bulgan çaklarım ide alar. Ul vakıtlarda şul konferentsiyä «başlıklarınnan» gayrätem tämam çigep kaldı. Bezdä bit eşlägän keşeneñ tügel, kürsätmälär birgäläp butaştırıp häm östäl başında utırıp torgan äfändelärneñ bähete muldan.

Karagız äle, alarga bik tä üpkäläp kalganmın ikän bit, süzem sayın küz yäşlärem tägäri. Yuk, bolay yaramıy! Min dä keşe, min dä dokladçı bulıp katnaşıym, isememne yukkamı kütärep yörim?

Häm menä üz digänemä ireştem bit, ä! Dokladımnı konferentsiyägä aldılar. Plenar utırışına uk bulmasa da, ber zägıyf kenä sektsiyäsenä tıgıp kuygannar. İ kuandım inde, i söyendem. Konferentsiyäneñ könen, säğaten «dürt küzläp» kötep aldım.

Andıy närsälär berär danlı-şöhrätle gıylem yortında uzdırıla bit ul. Min dä şundıylarnıñ bersenä, halıkta «İslemay institutı» dip tanılganına barıp kerdem. Hämmä cıyılgannar görläşep söyläşüdä. Ber-bersen kürep kuangan çıpçıklar kötüe kebek tä çer-çer itälär, kügärçennär sıyfat ta gör-gör kilälär, min dä aralarına barıp kuşıldım. Yañalıklarnı da beleşep ölgerdem: konferentsiyä tögäl un minutka soñarıp başlanaçak! Häyer, ul gınamı soñ? Anda danlıklı, dönyaküläm tanılgan, hezmätläre belän mine dä häyran itkän ğalimnärebezdän Fazıl Kodrätov doklad ukıyaçak. Tik ul da plenar utırışta tügel, sektsiyädä, di. Bar da anı tıñlarga niyätlänep toralar. Äle kaysıdır beräü, konferentsiyäne oyıştıru komitetına hat yullapmı, käğazgä gariza karası tügepme, şul Kodrätov iptäşneñ dokladın plenarnıyga küçerülären ütenep soragan, şunıñ arkasında tavış kupkan, konferentsiyäneñ dä tögäl soñarıp un minuttan gına başlanası da şunnan ikän.

«Canı köygän» halıknıñ sagışına mineke dä kilep kuşıldı. Konferentsiyä menä başlana, menä açıla diyä torgaç, un minut kına tügel, yartı säğat tä suzılıp ütep kitte. Golamä halkı borçıluın yäşerä almas hälgä citte. Häm, bäräqallah, prezidiumnıñ ğadättäge ähelläre kürende. Alga institutnıñ citäkçelege häm märtäbä iyäse dip sanalıp yörtelüçe berniçä ğalim çıgıp utırdılar. Direktorları kütärelde. Borıngı işan häsrätläre sıyfatlık, väqarle häm kalın korsaklı bu äfändebez tavışın mömkinçä tamak töbenä salıp kına yegärle sıyık süzen başladı. Ul güyäki añlayışsız tomana ber teldä, canga häm kolakka mäğnäsezlege belän yat ber mäqam belän, yöräk yafrakların şiñdererlek nindider äfsenle nämärsä ukıydır kebek ide.

— Kodrätov äfändegä süz bireläçäkme?— digän soraunı kaysıdır ber tärtäsez «tärtipseze» zaldan äytep saldı. Aña başkası:

— Ul kilmägän älegä!— dip cavap ırgıttı.

Tınıçlık urnaştı. Direktor äfände mäğnäsez äfsenennän bülenergä mäcbür bulgan ikän, rähmät töşkere, hörmätläde, añlatıp birüne mäslihät kürde:

— Kodrätov äfändeneñ dokladı sektsiyägä kuyılgan. Ämma bulu-bulmavı da älegä ikele. Üze kilmägän!

Halıknıñ kanäğatsezlegen añlarga mömkin ide. Küplärne monda minem çıgışım da, başkalarnıñ dokladı da tügel, Fazıl Kodrätovnıkı tartıp kitergän ikän bit! Ber dä bulmagança zalları şıgrım tulı. Güyäki: «Sezneñ süzlärne genä işetkännär bar inde, mıgırdıy biregez! Bez sezne tıñlarga kilmädek!»— digändäy, prezidium häm anıñ mönbär ähelen «onıtkan» zaldagılar, baştarak pış-pış kilep, annarı tämam cäyelep kitep, üzara söyläşä dä başladılar. Konferentsiyä üz cayı belän kitte, halık isä üz tärtibendä gıylmi häm yarım fänni mäsälälär eçendä mäş kilde. Ul arada plenar utırış tökänergä dä ölgerde. Kanäğatsez hälebezdä zaldan çıktık. Zihenne yaktırtıp, hiç yugı aptıraşta yäki häyranda kaldırırlık ber genä doklad ta bulmadı. Hämmäse sorı häm ütä taptalgan tökse çıgışlardan gıybarät idelär. Minem doklad kuyılgan sektsiyä kitaphanäneñ uku zalında ikän, şunda kittem. Kersäm, utırır urın da yuk. İğtibar itelmägän şul, Kodrätov äfändeneñ dokladı da bu sektsiyädä ikän.

Urın yünätü hästäremdä sizenmi kalganmın, Fazıl Kodrätov kilep kergän — halık ber tında şım bulgan. Min anıñ ozın buyına, siräk oçrıy torgan tögäl sızıklardan gıybarät kürkäm yözenä, kiñ, ak mañgayına, sargılt, ozınaya töşkän, ämma zatlılıgın tagın da arttırgan çäçlärenä, gomumän dä,— enä-ceple disäñ, az bulır,— kileş-kilbätenä eleklärne dä häyran idem. Tatarda mondıy keşe tumıy, bu ber evropalı ädipter dip, anıñ hakında duslar aldında süz tegermänen tartıp mataşkanım da häterdä. Ämma ul da üzgärä başlagan ikän: zatlı borını östenä altınlangan kısalı küzlek menep kunaklagan, çäç taraş räveşe dä beraz başkaça yünäleş alıp, uñ yakka taba avıştırılgan. Ämma da üz-üzen totışı, kıyafäte, küz yörteşe, isänläşep yılmayuları haman şul zatlılıkka zatlılık belän törelgän.

Sektsiyä utırışı inde bara, ber yäş hanım äle genä başlagan dokladın inde oçlap kiterep mataşa ide. Ämma urınsız kalgan häm ayak öste divarga terälep basıp torgan Fazıl äfändeneñ dikqaten yänäşäsendä utıruçılar bozgalap aldılar:

— Sezgä urın birergä ide! Basıp tormagız! Utırıgız!

Keşe östenä barıp utırırga kem dip beldegez ul Kodrätov äfändene? Üz urınıgıznı biregez!

Äytäse kilä, ämma min ällä üzemneken birer idemme?

Häm Kodrätov äfändegä kayandır urındık kiterdelär. Dokladlar dävam itte. Ämma halıkka, sizelep tora, alarnıkı kiräk tügel ide. Şulay da, tärtipne bozarga yaramıy, eş dävam itte. Şulay bara torıp, Fazıl äfändegä süz birelde. İnde küptän arıgan, yoklap ta, söyläşep-gäpläşep tä algan halık sihri ber «äye» belän şım kaldı, dikqatläre küñel ambarlarına kayttı. Barıbız da Kodrätov äfändeneñ avızına çumarga äzer hälgä kerdek. Dokladı başlanıp kitte.

II

Berençe karaşka anıñ teması ütä dä gadi kebek ide. Hätta aptırap kuydım: halık anıñ fikerlären tıñlarga tügel, üzen kürergä dip kilgänder täğaen. Kodrätov äfände hakında azmı rivayätlär yörde. İmeş, ul hatın-kızlarnı ber küz karaşı belän äsir itä dä, alar aña mäñge onıta almaslık däräcädä ğaşıyq bulalar. Ul gınamı äle, anıñ koçagında ber kiçne uzdırunı olı bähetkä sanauçı tutaşlar da bar, dilär. Soñgı yıllarda Kazan uramnarına tügeleşep çıkkan «zäñgärlär» dä Fazıl äfändene aulap karagannar ikän. Eşläre dä barıp çıgası bulgan, ämma anıñ ütä dä ber usal dustı ul fahişlärne tiz risvay itkän. Menä bit ul niçek! Tik tegelär bu hälne bik avır kiçergännär, tönlä kilep, sagalap alıp, dustın suyıp ta kitkännär, imeş. Keşe söyli inde: ällä çın, ällä yalgan, belep beterü yuk! Ul äkiyätlär belän kolak rähätländerälär dimeni?

Şuşı räveşle üzara uzışıp taralgan gaybät süzlärgä min ışanmadım. Alar adäm zihenen çuarlatuçı garäp äkiyätlären häterlätkängä, işetkännäremne küñelemnän çıgarıp taşladım.

Häm menä Fazıl äfände Kodrätovnıñ ällä ni ähämiyäte kürenmägän dokladın tıñlap utıram. Başkalar dikqat itkäç, min dä anıñ här süzen küñelgä señderep barganday itäm.

Ä teması ütä dä gadi, didemme? İdel-Ural buylarında oçragan runik yazulı taşlar hakında süz alıp bara ul. Anıñ çıgışı hakında äytkändä ük sektsiyä citäkçese, olı universitet professorı Fälğat Galävetdinoviç, yarım kölep, tämam mıskıllap diyärlek:

— Sez dä monıñ işe yuk-bar temalarga bireldegezmeni?— digän tel söñgeläre belän törtterep aldı. Bälki anıñ şuşı räveşle häylä belän gayrät itüenä zihenem sürüe tırmalıp kalgan bulgandır — min dä küñeldäge şul fikerne şomartıp utırdım, ämma Kodrätovnıñ här dälilen kabul itä barıp, anıñ belän kileşüemne toydım. İnde kart professor Fälğat Galävetdinoviçnıñ borın kabartıp utıruları kölke toyıla başladı.

Bu Galävetdinoviç digännäreneñ kitapların küp ukırga turı kilde. İrenmäsä dä irenmi ikän adäm balası yuk-barnı yazarga digän fikergä azmı kildem min ul vakıtlarda. Äle haman «safta» bit üze, iseñ kitär! Teşe-tırnagı belän yabışa belä bit keşe. Andıylarnıñ ike ayagınnan totıp selkesäñ dä avızlarınnan mäğnäle süz tammıy, dilär. Hak mikänni? Häyer, nişläp teşe-tırnagı belän üz kemlege häsräten tartuga yabışmasın di? Ber ara, märtäbä arbasınnan töşep kalıp, küpme vakıtlar iza çikte tügelme soñ? Ul hakta bik tä üpkäläp, açu kilülären yäşermi «Häter agaçı» isemle kitap ta yazgan, dilär. Bastırıp ta çıgargan äle! Üzenä bulışkan, üzen keşe itkän hämmälärneñ yözenä tökergäne mäğlüm şul kitabınnan. Danlıklı ber institutta, rektor känäfiyenä menep utırıp, torgınlık çorında şäp kenä yäşäp yatkanında, zamanalar kinät üzgärep, hämmä kıytı eşläre kalkıp çıkkan da, bu hälgä häyran itkän türälär «oçırtkan» bulgannar üzen. Annarı da niçämä eşlärneñ başına utırıp, üz cayına şularnı «çoñgılga törtep», ber dä yünle ğamäl başkarganı yuk, imeş, dilär. Ul qadäresen tarihlarnıñ yarım-yortı häterennän aktarıp ezläp tabarga bula, ämma min anıñ üzennän ike tapkırga yäşräk ber hatın belän irkälänep yäşäp yatuın beläm. Döres, anı äfändebez üze dä yäşermi. Maktanıp söyli, hanımnı kaldırmıy, yanında teatrlarga yörtä. Hätta fännär kandidatı yasamakçı, di. Tik menä bügen ul hatını nigäder monda kürenmi?

Yuk-yuk! Ak täübä, kara täübä! Ällä kaylarga kerep kittem, bötenläy dikqatem bozıldı. Bolay uk şakşı gaybätlärgä birelü ber dä yaramıy — oyat belergä kiräk! Yäşäsen! Närsä dip äle min şuşı Fälğat Galävetdinoviçnı iskä aldım? Ä, isemdä!.. Menä bit, ul tagın dokladçını süze urtasında bülderde. Vakıt çıktı, imeş.

Fazıl äfände Kodrätov şunda halıkka küz taşladı, güyäki alardan ul: «Dävam itimme?»— diyäräk sorıydır sıman ide.

Anı tiz añlap aldılar:

— Tıñlap beterik! Şunıñ öçen cıyıldık!— didelär kıyu süzlelär.

Ämma başka dokladçılarnıñ öleşenä kerergä Fazıl äfände Kodrätovnıñ tärbiyäse häm namusı komaçaulık itä ide bulsa kiräk. Ul:

— Yomgaklap kuyarga röhsät itsägez ide?— dip ütende.

Moña qadär ällä aldındagı käğazlärennän ukıy, ällä küñelennän söyläp bara ide — törleçä kabul itelde, häzer isä aradan miña karap tora başladı. Sektsiyä citäkçeseneñ süzen kötte.

— Ber minutıgız kalıp bara, sıyışa almassız!— dip kisterde Fälğat Galävetdinoviç, üzennän gayre hiçkemne söymäven sizderep. Alar doşmannar idelärme, ällä inde Fazıl äfände Kodrätovka karata bulgan halık mähäbbätennän könlime — boları uk bezgä sizdermäde. Häyran itälär dä inde bu adäm balası digännäre: Fälğat Galävetdinoviç, miña kalsa, Fazıl äfände Kodrätovnıñ kisep taşlagan tırnagı bäyäsenä dä tormıy häm toraçak ta tügel!

Äye, şulayın şulay da bit, ämma Fälğat Galävetdinoviç häzer olı universitetta kafedra mödire, üz digänen eşli ala torgan başbaştak zat, ä Fazıl äfände Kodrätov — yäş, gadi, fän eçendä eşläüçe, fängä fän öçen fän bulıp kilgän ğalim. Onıtılmasın, äle bu arada gına professor diplomı aldı tügelme? Menä çagıştır keşelärne: alarnıñ kaysı kem? Kaysı zat? Äytep tä bulmıy!

Ämma min, mondagı küplär kebek, Fazıl äfände Kodrätovnı gıylem iyäse bularak ta, keşelek sıyfatlarınnan çıgıp ta östen küräm. Ul, vak adäm kebek, ber dä «tokmaçlanıp» toruçılardan tügel. Ä menä Fälğat Galävetdinoviç kiskälänergä yarata, oçsızlanırga! Bu häl kemneñ kem ikänlegenä kürsätkeç tügelmeni soñ? Vaklanuçan ğadäteñ bar ikän, belep tor, sinnän böyek keşe çıkmıy. Monımı inde mädäni halıklar belmilär?

III

— Bezneñ taraftan bäyän itelgän häm kulıbızda bulgan dälillär, faktlar İdel-Ural buylarında oçragan runik yazulı taşlarnıñ barı tik hanlık häm bäklek, tarhanlık ızannarı, yağni çik buyı taşları gına buluların raslıylar. Ul bilämälärneñ yöz yıllar buyına ber ämirdän ikençeseneñ kulına küçä baruı elekke tamgalar yänäşäsendä yañalarınıñ barlıkka kilüenä säbäp bulgan. Kayber bilgelärneñ ukılmas däräcädä buluları, aradan berseneñ yäki ike-öçeneñ açıgrak saklanıp kaluı da gipotezabız döreslegenä dälil sanala ala. Tel tarihın öyränüçe ğalimnärebezneñ ul tamgalarnı süz itep cıyarga tırışuları fänneñ bu ölkädä döres yuldan kitmäven raslıy!..

Halık şunda göc itep kuydı. Añardan bu süzne kötmägän idelär, disäm, yalgışam, Fazıl äfände Kodrätovnı «revizionist» bularak bäyäläülärennän dä häbärdarlıgım bar. Şunısın da tanırga tiyeşmen: anıñ fänni açışları sallı dälillär belän ozatılıp, haman östen çıga bardılar. Fälğat Galävetdinoviç kebek doşmannarı kayan kilmäsen? Ul bit alarnıñ fikerlären hiçber vakıtta sanga sukmadı. Ut belän uynadı, menä bügenge dokladı da şuşındıy bulıp çıktı. Halık kötkänenä ireşte. Süz sorap ta tormıyça, telçe dä, tarihçı da, ädäbiyätçı da bulıp tanılgan ak çäçle kart ğalim Bäker Ähmädişin sikerep diyärlek urınınnan kütärelde häm, yuka da, ozın da gäüdäsen imän kebek nıklı itep häm kükräklären kiyerep totıp:

— Yalgan, yalgan bu!— dip belderde.

Anıñ elektä bik tä därtle «bolgarçı» buluın, ni kürsä, närsä işetsä — şunı İdel buyı bolgarlarına nisbät itüçe sıyfatında dan aluın tanısalar, zamanalar üzgärep, säyäsätlär bozılıp, Altın Urda häm «tatar tarihı», «tatar halkı» digän süzlär küperep kitügä, mäsläge dä üzgärgän şähes ikänlegen dä monda utıruçılar açık belä idelär. Döres, äüväle bu üzençäleklären ul sizdermäskä tırıştı. Bolgarlarga bäyle hezmätlären beraz tuzan kaplarga tiyeş ide. Ä yıllar uzuçan ikän alar, tuzan köttermi utıruçan, ezlär — betüçän, süzlär — onıtıluçan. Häzer şuşı uk Bäker Ähmädişin bolgarlarnıñ tarihlarına bäyle fikerlären tulısınça çuaş halkına «büläk itep» häm monı başkaça mömkin tügel dip «raslap» zur-zur mäqalälär yaza, tatar dip, Altın Urda dip şapırına. Säyäsät cile uñayına tuktausız borgalanuları säbäple «Flyuger» kuşamatın da aldı. Häm menä üzeneñ «tegermänenä su koygan» Fazıl äfände Kodrätovnıñ dokladına karşı çıgıp mataşa. Bu häl cämäğatçelekne beraz aptıraşta kaldırdı. Professor Fälğat Galävetdinoviç dilbegäne kıska tota torgan keşe ikänlegen şunda uk sizderergä ölgerde:

— Fiker alışular — ahırdan!— dide.

Tiz genä ikençe ber dokladçıga süzne birep, Bäker Ähmädişinnıñ avızına su kaptırırga mömkin ide. Ämma «Flyuger»neñ ak yöze suzılıp kitkändäy toyıldı. Ul:

— Mineke çıgış tügel, sorau gına!— dide.

Professor citäkçe aña yul kuyarga mäcbür buldı.

— Falsifikatsiyä belän fänne tutıralar, cämäğat!— dide Bäker Ähmädişin, kart başın keçe itep.— Minem mäqaläm bar, hiç yugı anı Fazıl Kodrätov ukırga, aña küz salırga tiyeş ide. Ul taşlar runik yazulı. Bezneñ borıngı babalarıbıznıñ tarihı Orhon-Enisey buyları belän turıdan-turı totaşkan. Bu yazulı taşlar borıngıdan babalarıbıznıñ İdel-Ural buylarında yäşäülären raslıylar. Fazıl Kodrätov tarihıbıznı bolgarlarga kaytarıp kertergä, bezne çuaş itärgä mataşa. Ul «bolgarçılar» yaklı!— dip tezep-tezep söyli başladı, ägär dä kuyılgan teşläre, aslı-ösle töşep kitep, süzlären büldermäsälär, kıza baruınnan tuktatu mömkin tügel ide.

Halık belän min dä Fazıl äfände Kodrätovnıñ sallı itep cavap kaytaruın telägän idek tä, ul barı tik yılmaep kına aldı da, mönbärdän töşep, urınına barıp utırdı. Anıñ üzen tınıç totuı kayberäülärne üpkälätte. Alga taba dokladlar tössez häm tagın ähämiyätsez toyıla başladılar. Urınnar da buşıy töşte. Minem çıgışnı şulay uk iğtibar birep tıñladılar dip äytä almıym. Buşagan urınnarnıñ bersenä kilep utırdım. Dönyanıñ kızıgı kitte sıman. Yanımdarak utıruçı ike yäş ğalimä kız, aspirantlar idelär bulsa kiräk, bezneñ monda kirägebez dä yuk, süzlärebezgä kolak saluçı da kürenmäde diyäräk söyläşep aldılar häm tınıç kına çıgıp kittelär. Alar öçen fänni mäsälälärneñ bötenläy dä ähämiyäte yuk ide bulırga kiräk.

IV

Konferentsiyäneñ yomgaklau utırışı häm karalar kabul itü, fiker alışu öleşe bötenläy dä bulmadı diyärlek. Väqarle direktor äfände, torba eçenä söylägän kebek yaka astına gına altı-cide cömlä äytep, eşne yomgaklap ta kuydı. Ul güyäki: «İñ şäbe minem dokladım buldı, ğalim äfändelär!»— digän kebek ide.

Ä annarı alar konferentsiyä kunakları öçen mahsus äzerlängän tabınga kittelär. İsemlektä Fazıl äfände Kodrätov yuk ide bilgele. Çakırılmagan kunaknıñ nindi hätär ikänlege barıbızga da mäğlüm.

Bez bergä kayttık. Min añardan:

— Altın Urdada tamga sisteması bulganlıgın alar belmilärmeni soñ?— dip soradım.— Bu bit mäktäp däresleklärendä ük bar!

Fazıl äfände tınıç kına kölemseräp aldı, annarı äytep kuydı:

— Bik tirängä kerep kitkännär, şuña küräder, hakıykatne kürep betermilär!

Miña da anıñ fikere kızıklı bulıp toyıldı. Çınnan da, hakıykat östä kürenep yatmıymıni ul?

Közge vakıt ide. Bez fändä «flyugerlık» hakında da, kartlıknıñ yäşlekne «aşavın» da, yağni, äüväle ber törle raslap kilep, annarı aña kapma-karşı fikerlärne bäyän itüçe ğalimnär hakında da söyläştek. Ul:

— Fänneñ üseşe, gomumän icadi üseşneñ töp kanunı şundıy inde anıñ — moña qadärle bulgan, tabılgan gıylemne inkar itmiçä, yañası tumıy. Şul inkar itüdä hakıykat açıklana,— dip añlatıp birde.

Anıñ belän ciñel kileştem. Yuk, şulay kiräk bulganı öçen tügel, bälki şulay buluın tanuım arkasında.

Şähär uramnarı buylap faralarında ut kabızgan maşina, tramvay häm avtobus şäüläläre yögerä tordılar. Yafraklar äle koyılıp betmägän, yomşak häm ciñelçä yañgır da üzeneñ yauganın sizdermäskä tırışıp sibäli. Min inde fän turında söyläşüne kaldırıp torırga niyätläp baram. Fazıl äfände üz uyı belän atlıy. Bezneñ karşıga taba törle-törle hanımnar agıla. Uzıp kitä toralar. Kazanda halık bigräklär dä sılu inde!

— Fazıl! Häyerle kiç! Sezme dip kiläm!

Bez berazga tuktaldık. Minem belän isänläşüçe bulmadı. Fazıl äfändene däşep tuktatkan hanımnı tanmadım. Belgän keşem tügel ide. Häyer, yöze ayırmaçık kürenmäde, tavışı da yat. Citmäsä äle: «Şähär utlarınıñ yaktısında da tanıylar üzen hatınnar!»— diyäräk uylap ölgerdem.

— Min kayta torıym!— didem şunda Fazıl äfändegä.

— Aşıgasızdır,— dide ul,— häyerle yul! Bälki tagın oçraşırbız äle!

Ozak uylanıp kayttım. Minem küñeldä bu konferentsiyäneñ yomgakları şäylänä başladılar. Ul ni barısı berniçä süzdän genä gıybarät ide: mondıy gıylmi utırışlar närsägä kiräk?

Küplär ul konferentsiyälärgä dokladların aşık-poşık kına yazıp äzerläp kilälär, yäisä ällä kayçan yazılgan, ämma keşe küzennän çittä kalgan dip belep, ber ük dokladnı cidençe kat ukıp çıgalar. Kuyılgan, kütärelgän mäsäläneñ asılına töşärgä omtıluçı Fazıl äfände Kodrätov kebeklär berän-särän genä bit alar fän dönyasında da!

Şunda küz aldımda yaktı nur balkıp alganday buldı. Akılım açılıp kitte. Äye, äye, bu konferentsiyälär Fazıl Kodrätov kebek berän-särän genä bulgan çın ğalimnärneñ fikeren tıñlar öçen oyıştırıla! Altın börtegen dä komnarnı yua-yua ezlilär tügelme soñ?

Ämma tınıçlanırga häm bu yaktı uyımnan vaz kiçärgä ölgerdem. Ägär dä ul fikerem döreskä çıkkan bulsa, Fazıl Kodrätovnıñ urını daimi türdä häm üze dä, süze dä hörmättä yörtelerlär ide bit!

Min tagın fännän yıraklaştım. Tormışım üz cayında, güyäki kamışlar arasınnan akkan ineş kebek, tınıç kına bara birde. Ä konferentsiyälär oyıştırıluı, buluı hakında haman da häbärlär gazetalarda kilä tordılar, dokladlar häm çıgışlar da söylänä bargannardır inde. Alarnıñ eşendä katnaşırga telägem älegä uyanmadı. Elekkeçä ük institutta ukıta biräm. Bezneñ kafedrada gına tügel, gıylem yortı sanalgan fän uçaklarınıñ berärsendä Fazıl äfände Kodrätov kebek, hiç yugı anıñ külägäse isäplänerlek berär ğalimne atıy alammı? Härhäldä andıynı belmim. Bezdä studentlar Kodrätovlardan belem almıy.

Ä Fazıl äfände hakında küptän inde çit ildä yäşi ikän dip işettem. Anıñ lektsiyäläre töşemä dä kermägän Garvardta da, Sarbonnada da buluı hakında olı gazetalardan ukıganım bar. Çitlek işege açıluga, asıl koşlar oçtılar da kittelär — döres tügelmeni?

Bähetle ul. Miña andıy bulunı Hoday nasıyp itmägänder inde. Studentlarım da lektsiyälären menä annan tıñlarga tiyeş idelär tügelme?

16 oktyabr, 2007 yıl.