Köndäşlär

(hikäyä)
Ruslan belän berençe oçraşudan uk borçagı peşmäde Azamatnıñ.

Boks buyınça respublika çempionatında berençelekne yaulap kaytkan köne ide. Mäktäpkä şatlık kanatlarında oçıp bardı, çönki ber atna eçendä Miläüşäsen ülep sagındı. Gel şulay, kaya da bulsa yarışlarga kitsä, ul anı ber ğasırga ayırılışkanday yuksına başlıy. Ä bergä çakta nikter gel «çänçeşep» kenä toralar. Miläüşä artık çibär şul, beraz masayıp ta kitkäli. Bälkem Azamatnıñ kıtıgın kiterer öçen şulay kıylanadır, kızlarnı añlamassıñ. Anıñ karavı, beraz tökseläneşep algannan soñ, tatulaşkan könnärgä ni citä! Azamat üze dä mäktäp kürke anısı. Yuk, hiç masayuı tügel! Rayon, respublika turnirlarında ciñüeneñ isäbe-hisabı yuk. Mäktäptä änä küpme kızıy anıñ öçen mähäbbät utında yana! Miläüşä kayçakta könläşep azaplagan bula, yänäse, nigä tegeñä yılmaep karadıñ, moña küz kıstıñ. İ, cülärkäy, üze öçen niçek özelüen belsäme! Menä bu yarıştan da ul berdänberenä büläksez kaytmadı, kıznıñ yoldıznamäse töşkän kulon aldı. Sıynıf işegen açıp cibärügä ük küzläre tanış partanı ezläde. Ä anda, Azamatnıñ urınında, Miläüşäneñ avızına diyärlek kerep, nindider yeget gäp sata!

Sıynıftaşlarınıñ: «O, çempion kaytkan!» – digän sörännärenä salkın gına:

-Sälam! – dip cavap kaytardı da, tege bilgesez zat yanına kilep bastı.

-Urınnı buşat!

-Satıp algan urınıñ barmı ällä?

Azamatka çın-çınlap «nakaut» bula yazdı. Bu qadär ärsezlekne kötmägän ide!

-Yahşılık belän torasıñmı, ällä bulışırgamı? – dide ul höcümgä taşlanırga äzer yulbarıstay.

Moña qadär şau-gör kilgän sıynıf tıp-tın kaldı, bu elgäläşüneñ azagın kızıksınıp küzätä başladı.

-Närsä, bokser digäç tä, üzeñne şundıy tekä dip isäpliseñme?

-Kızlar sıman süz botkası kuyırtma, minem urınnan tabanıñnı yaltırat dim!

Hälneñ katlaulana barganın añlap, Miläüşä telgä kilde:

-Çü, yegetlär, sez närsä inde! Püçtäk öçen yaklaşırga äzersez! Urın kiräk bulsa, mä, utır! – dide dä, sumkasın alıp, iñ arttagı buş partaga barıp utırdı.

Cir yarılsa, Azamat cir tişegenä kerep kitär ide! Hurlık! Kem, kem, Miläüşä bügen anı sattı!

-Pardon, urın buşadı! – dip bilgesez zat ta teşlären ırcaytıp, kız yagına yünälde.

Köne kön, därese däres bulmadı. Lineykada ällä maktadılar, ällä maktamadılar Azamatnı! Ul Miläüşä küçep utıru belän çıgıp kaçarga uylagan ide, tege mählük aldında cebek bulıp kürenäse kilmäde. Tüzärgä, ser birmäskä!

Başka çakta da aralarınnan kara mäçe uzganda ayırım sukmaktan kaytkannarı bar. Ä bügen... Bügen Miläüşäne tege kolga ozattı. Çırık-çırık kölgän bula bit äle citmäsä! Äyterseñ, bu dönyada Azamat bötenläy bulmagan häm yuk!

Kayttı da, bülmäsenä biklänep, divanga kaplandı. Ciñelü açısın tatıganı bar Azamatnıñ. Ämma yözen härçak şatlık yäşe genä yudı. Sportta başkaça şul. Ciñelüdän, kiresençä, köç-küät alıp öyränelgän. Tormışta... Tormışta nişlärgä?

Ul urınınnan sikerep tordı da, yalan kul can-färmanga poçmaktagı boks mendären bärgälärgä kereşte.

-Bireşmäskä! Sınmaska!

İkençe könne dä Miläüşä üz urınına kaytmadı. Tege ahiriye çeben kebek aña sırılgan. Kön tınıç uzdı, ike yak ta ber-bersen kürmämeşkä salıştı. Ä Miläüşägä yaña partadaşı belän kızık bugay, avızın cıya almıy. Tegese dä sıynıfta üz keşegä äverelep ölgergängä oşıy. Tukta, ul Azamat hakında barısın da belä, ä Azamat anıñ kayan kilep çıkkan «kiräkle kişer yafragı» ikänen belmi. «Kemnän soraşırga?» –dip ozak baş vatarga turı kilmäde, mäktäp kapkasınnan uk karşı sıynıftagı Dilärä tagıldı.

-Oy, tileder bu Miläş, sine kemgä alıştırgan!

-Anıñ eşe! – dip korı gına süzgä noktası kuyası kilgän ide Azamatnıñ, Dilärä ällä işette, ällä işetmäde, üzeneken tıkıldıy birde.

-Baylıgına kızıkkandır inde Ruslannıñ! Seberdän küçenep kaytkannar. Skuterı da bar, Miläş gel şunnan töşmi.

Tagın nilär söylägänder kızıy, başka ber süze dä kolagına kermäde. Açuı kabardı, canında arıslan uyandı.

Seber tiklem Seberdän kaytmasalar! Ni pıçagım kalgan inde alarga bu kep-keçkenä şähärçektä? Alay bik bay bulgaç, nigä Mäskäüdä, hiç yugı Kazanda töplänmäskä? Mäktäpne tämamlarga ber yıl kaldı, anı tınıç kına ukıp beterergä yazmagan mikänni? Tıştan ser dä birmässeñ, ä eçtän? Eçtän dörläp yanıp, kümergä kalaçak bit bolay barsa! Bälki başka mäktäpkä küçergäder?

Anıñ bu telägenä iñ berençe bulıp änise karşı töşte, yänäse, nindi süz ul, soñgı yılıñ, yarışlardan kaytıp kermiseñ, ukıtuçılar sineñ nindi fännän niçek ukuıñnı belä häm başkalar häm başkalar...

Citmäsä, näq menä ul ukıgan mäktäp karşındagı yorttan irkenräk fatirga küçäçäklär ikän. Bik yırak toralar ide inde! Tukta, mäktäp karşında didelärme? Bäräç, Miläüşälär yortına?!

Hak, şulay bulıp çıktı. Yeget bu hälgä ni şatlanırga, ni köyenergä belmi yörgändä, karşı yort balkonında Ruslannı kürep, önsez kaldı. Ul gına citmägän ide! Nu, küçenep tä kuydılar bolay bulgaç!

Çınnan da, vakıt dävalıy ikän. Azamatnıñ da Miläüşäne kürgän sayın yörägennän kan alay uk sarkımıy başladı. Kızıy üze dä Ruslan yanında çıtlıklanuın kimette, sizdermäskä tırışıp, Azamat yagına küz salgalıy. Sizmime soñ inde! Här sulışın, här karaşın canı belän toya.

Köndez mäktäptä vakıtnı etep-törtep ütkärä, kiçen isä ätise belän sportzalda. Ätise trener anıñ, üz ulı dip hiç cällämi, cide kat tiren çıgara. Şulay bulmasa, ciñügä dä ireşmäs ide. Ämma iptäşlärenä kuşılıp uramda çabası, barlık künegülärne taşlap, cil kuıp yörise kilgän çakları küp buldı. Ätisenä üpkäläp, yılap ta algalıy ide. «Äti bulmasa, min dä irekle koş bulır idem,» -digän cünsez uylar da kilgäläde başına.

El bik ozak uzar sıman ide, baksañ Yaña yıl borın töbenä kilep citkän! Mäktäptä pır tuzıp balmaskaradka äzerlänälär. Soñgı yıl dip, kämit yasamakçılar, yänäse, kostyumnardan häm maskalardan kilergä. Azamatta bäyräm kaygısımı! Şulay da katnaşırga niyätläde, Zorro kostyumına kiyende. Ruslan «Suppermen» ide. Miläüşä... Miläüşä kayda soñ? Menä zalda talgın köy yañgıradı. Cir astınnan digändäy päyda bulıp, karşısına kilep baskan kıznıñ maska aşa nur çäçkän küzlärenä karagaç, Azamat çak huştan yazmadı.

Köy betkänçe alar ber kälimä süz alışmadı. Nigä süzlär! Bolay da barısın da añlaştı bit yöräklär! İkençe bi̇yügä Azamat kıznı üze çakırdı.

-Kiçer! – dide kız yomşak kına.

-Sin dä! – dide yeget.

Ah, nindi küñelle bäyräm bu!

Kanikuldan soñ alar tagın ber parta artına utırdı. Ruslan belän aralarınnan nindi kara mäçe yögergänder, Azamat töpçenmäde. Häyer, kiräge dä şunıñ qadär genä! Miläüşä bit – yanında. Tege çakta alıp kaytkan kulonın büläk itte. Kız anı şunda uk muyınına taktı.

Arttagı rättä Ruslannıñ:

-Barahlo! – digän süze kolakka çalındı.

Alarga kagıldımı-yukmı, Azamat botka bolgatmadı, matur könneñ yämen cibäräse kilmäde. Ul, gomümän, soñı vakıtta Ruslannıñ yışaep kitkän törtmä süzlären işetmämeşkä salındı, ä ipi şürlegenä menep töşäse bik kilä. Tegese isä Azamatnı çıgırınnan çıgarmak bula. Yuk, Azamatka ürtälergä hiç yaramıy! Alda – Evropa çempionatı. Ber yodrık bäreşe barlık tırışlıgıñnı sızıp atarga mömkin.

Sabır töbe – sarı altın! Monımı soñ Azamatka añlatırga! Ul bäygegä därtlänep, ciñügä ruhlanıp kitte. Kürsätäçäk äle Seber bayına köçen, kürsätäçäk! Çın yegetlär köçne ringta sınaşa!

Ciñü häbäre Azamattan alda kaytıp citte. Berençelekne yaulap, ul ilneñ üze telägän fizkultura institutına ukırga kerü bähetenä dä ireşte. Miläüşä aldında baş tagın da kütärelep kitte. Tik Miläüşä nigä boyık soñ äle? Yözendäge şat yılmayu kaya kaçkan? Ä, büläk, büläk! Ul bit aña tagın büläk alıp kayttı. Tik kulın suzıp birergä ölgermäde, Ruslan anıñ aldına tanış kulonnı taşladı:

-Miläüşä – mineke, çüpläreñ üzeñä bulsın!

-Büleşergä ul siña tovar tügel! – dip Azamat yarsıp tordı.

-Bügenge zamanda keşelär dä tovar kebek, satarga-alırga bula.

-Kabatla, kara yöz, närsä dideñ?!

-Närsä işetteñ, şulay didem!

Şulçak Miläüşä çäçräp:

-Döres tügel, nahak! – dip kulı belän biten kaplap, yılıy-elıy klasstan çıgıp yögerde.

-Nişlätteñ? – Azamatnıñ küzlärenä kan yögerde.

-Üzennän sora! – Ruslannıñ iren çitenä mıskıllı yılmayu kundı.

Azamat anı etep cibärde dä, Miläüşä artınnan tomırıldı. Kız mäktäp bakçasındagı almagaçka sıyınıp üksi ide.

-Närsä buldı? Döresen äyt!

-Berkönne, sin yukta, bazardan kaytkanda skuterı belän oçradı da: «Äydä, alıp kaytam!» – dide. Ä üze şähär çitendäge kayınlıkka alıp kitte..., - dip başladı da, kız tıyıla almıy tagın yılarga kereşte.

-Üteräm! – dip ükerde Azamat.

-Yuk, ul miña timäde,- dip tınıçlandırırga aşıktı Miläüşä, - barı yanadı gına. «Ägär minem belän yörmäsäñ, kara danıñnı tarataçakmın», - dide.

Azamat başka ber süz dä äytmäde, Miläüşäneñ kulınnan tottı da, cil-cil atlap, klasska yünälde. Däres başlangan ide. Ämma yeget ukıtuçıga iğtibar itep tormadı, kergän hutka Miläüşäne Ruslannıñ karşısına bastırdı häm:

-Gafu üten! – dip cikerde.

-Kötep tor! – dip äytep beterüe buldı, köçle kullar Ruslannıñ yakasınnan eläkterep tä aldı.

-Ya gafu ütenäseñ, yäki şuşında sugıp audaram, yeget bul! – dip kabatladı Azamat.

Şunda äle genä ätäçlängän Ruslan yılamsırap:

-Min sine kürä almıym! İmeş, çempion! İmeş, anıñ ätise trener! Agılıy-tagılıy! Ätiyeñnän başka ber adım da atlıy almıysıñ! Häyerçe trener!

-Äye, minem ätiyem - trener! Ul mine ciñärgä genä tügel, köçsezlärne kıyırsıtmaska, borın çöymäskä dä öyrätte. Ä sineke närsägä öyrätä? - dip can açuınnan yodrıgın yomarlap, Ruslannıñ borın töbenä teräde Azamat.

-Suga kürmä, Azamat! - dip şulçak araga Miläüşä kerde. – Alarnı ätise ...taşlap kitkän.

Töne buyı uylanıp yattı Azamat. Yazgı pıçraklar başlangaç, ätise belän trenirovkaga barganda Ruslan skuterda alarnı kar suına koyındırıp ütkän ide. Ul çakta Miläüşä öçen üç ala dip uyladı. Baksañ, hikmät başkada bulgan. Könçelegenä çıdaşa almagan Ruslan! Dimäk, bähet baylıkta tügel. Ä bit Ruslannıñ skuterına kızıkkan, şul skuterda ber genä tapkır Miläüşäne utırtıp yörtergä ide dip hıyallangan minutları buldı.

Küz aldınnan näni çagı çagılıp ütte: ätise belän idändä äümäkläşep uynaganı, anıñ köçle kullarında havaga oçınganı, berençe trenirovkalar, avırtudan, uñışsızlıklardan berençe küz yäşläre, ätiseneñ ciñelep ciñärgä öyrätüe...

Ätile bulu zur bähet ikän!

2012 yıl, noyabr