Kol

(bäyän)
Bu äsärneñ nigezendä çınbarlıkta bulgan häl yata. Anıñ töp geroyı — minem bik yakın ber tanışım. İke ay buyı kayda yugalıp toruı hakında ul telämiçä genä söyläde. Küräseñ, başınnan kiçergän hällärne iskä aluı kotoçkıç avır ide aña. Min dustımnıñ nindi bälagä tarıganın bütännärgä dä bäyän itärgä uyladım.

AVTOR

1

Mine inde ezli başlagannar.

Änkäy, mesken, kartaymış könendä olı yulga çıkkan. Meñ bäla belän barıp citep, kürşe rayonda yäşägän küräzäçe karçıknıñ ayagına yıgılgan.

— Akçañ kiräkmi, anısın kire al,— digän aña küräzäçe. Änkäy alıp kilgän ber litr balnı, savıtka buşatıp, tabınga kuygan. Alar däşmi-tınmıy gına çäy eçkännär. Annan soñ küräzäçe karçık äytkän:

— Yıraktan kilgänseñ,— digän.— Tik bu qadär talçıguıñ yul gazabınnan tügel, ulıñ turında uylap arıgansıñ...

Änkäy, mesken, inde nilär işetermen dip, eçtän kaltıranıp utırgan.

— Ulıñ isän,— digän aña küräzäçe. Änkäy şulçak dert itep siskänep kitkän. «Ulıñ küptän tege dönyada» digän süz işetsä, ul bu qadär ük kauşamagan bulır ide. Çönki ul mine yugaltuına äzer bulgan... Ul inde mine üzençä cirlägän, minem isän buluıma ömeten tämam özgän. Küräzäçe yanına anı barı tik rähimsez bilgesezlek, şul bilgesezlek arkasında mendärenä señgän yokısız tönnär genä alıp kilgän.

— Ulıñ isän,— dip kabatlagan küräzäçe.— Anı kara marca tota, kara marca cibärmi. Ulıñ kaytır, ämma ayaksız kaytır.

Karçık başka ber süz dä äytmägän.

Änineñ kürşe rayonga baruı, anda nilär işetep kaytuı ber kön eçendä böten avılga taralgan. Häbärne törle keşe törleçä kabul itkän.

— Söbbuhın kötä-kötä şuşı ike ay eçendä un yılga kartaydı Näcibätti. Alışınıp ta kuya torgandır inde,— dip söyläüçelär dä bulgan.— İsärlänerseñ dä şul, tap-taza ulıñ tıp-tınıç köndä yukka çıkkaç...

Änä şulay itep, änkäy küräzäçe yanınnan kaytkan. Läkin ul yulga çıkkançı uk, hatınım Särbiyä rayon eçke eşlär bülegenä bargan. Mine elekke SSSRnıñ böten töbäkläre buyınça ezläü iğlan itelgän.

2

Min yukka çıkmagan, yugalmagan çakka kaytıyk äle. Kazanga cibärülären sorap kergäç, kolhoz räise Borhan abıy süzen väğaz ukudan başladı:

— Sin, parin, täki veçnıy student buldıñ bit, panimayışli,— dide.— Kayçan betä inde ul ukuıñ, ä? Zauçnıy ukunıñ anıñ, panimayışli, tämen min üzem dä bik belgän keşe. Yılga dürt märtäbä zakunnıy otpuskı. Citmäsä, şunda berär çäçbi dä tabıp cibärsäñ, ä?!

Minem bitemä kaynar kızıllık yögerde:

— Kitsänä inde, Borhan abıy! Öylängän keşe bit min, malay da bar...

- Yarar, yarar,— dip, süzne beraz yomşarta töşte räis.— Ukunı anı beterergä kiräk, känişne. Ni äytsäñ dä, bezneñ glavnıy mehanik bulırlık keşe bit sin...— ulber genä mizgelgä bülenep tordı häm, ahrısı, äytäse süzen üzgärtep äytte.— Tärtibeñ biş bulganda, sine ministr itep tä kuyarga bula anısı...

«Glavnıy mehanik» süze — Borhan abıynıñ kinayase, älegä min kinomehanik bulıp eşläp yörim.

— Menä närsä, Söbbuh enem,— dide Borhan abıy, citdi süzgä küçep.— Sin anda, Kazanga bargaç, ber cirgä sugılıp çıgarsıñ. Siña boyıvoy zadaniye şul. Telefonnan şıltıratkaç, menä şuşı adres buyınça barırsıñ. Minem elek bergä ukıgan sabaktaş keşe bu. Aldan söyläşep kuyılgan, zapçastlar tabarga bulışırmın, digän ide. Tiyeşle akçanı, komandirovoçnıyıñnı yazdırıp al.

Hatınım, külmäk-ıştannarnı äzerläp, atna-un kön buyına buydak bulıp yäşärlek itep ozatıp cibärde. Altı yäşlek ulım minem kitü häbären böten kürşe-tirägä taratıp çıkkan:

— Äti Kazanga kitä, miña küçtänäç apkayta,— digän. Min Kazanga şaktıy yomışlı keşe bulıp çıgıp kittem.

İñ elek, älbättä, Borhan abıy kuşkan eşne başkaru kiräk ide. Ul äytkänçä şıltıratıp, ul äytkän adres buyınça kittem.

Änä şul könnän soñ miña küp tapkırlar ükenergä, üz-üzemne kat-kat tirgärgä, ürsälänergä turı kilde. Borhan abıy äytkän keşe yanına barmagan bulsam, ul mine kunakhanägä urnaştırmagan bulsa, minem başka bu qadär rähimsez, bu qadär kotoçkıç bälalär töşmägän bulır ide bit, dip inäldem. Läkin, töptänräk uylap karasañ, minem gazaplarıma Borhan abıy sabaktaşınıñ ber genä dä katışı yuk ide.

Min cidençe klasslarda ukıganda uk kibernetika belän mavıga başladım. Äle ul çakta avıl mäktäplärendä elektron isäpläü maşinaları turında işetkän keşe dä siräk bulgandır. Ä mine änä şul kibernetika, döresräge, kibernetika fänenä kereş sıyfatında yazılgan kitap cenländerde. Keşeneñ dä här yulı, här sukmagı, här atlalgan adımı kibernetika zakonnarına buysına. Ber adım, hiçşiksez, ikençe ber adımnıñ yulın bilgeli, aña täesir itä. Äytik, min Borhan abıynıñ dustı yanına barmagan bulsam, kunakhanägä urnaşmagan bulır idem, kunakhanägä urnaşmagan bulsam, üzem kürgän kimsetelülärgä dä duçar bulmas idem. Läkin, äytkänemçä, minem gazaplarımda anıñ hiç tä turıdan-turı katışı yuk.

Anıñ yanına şıltıratıp kına kertälär ikän. Astan, decur militsioner yanınnan şıltıratkaç, ul mine üze töşep karşı aldı, liftka gına utırtıp, yugarı katka alıp mende. Minem äle andıy zur, andıy yaktı, andıy zinnätle bülmälärne kürgänem yuk ide. Olı eşlär, totkarlıksız häm kiçekmästän başkarıla torgan çaralar, mögayın, menä şundıy bülmälärdän başlanadır, dip uyladım min. Borhan abıynı bik borçıgan mäsälä dä cähät kenä häl itelde. Anıñ dustı telefonnan şıltıratıp söyläşte dä üze yazıp algan yazunı miña suzdı, minem kaya barırga, kemgä endäşergä, kemnän närsä alırga tiyeşlegem barısı da açık itep, matur poçerk belän yazılgan ide.

Ul arada işek açılıp kitte. Zinnätle astaktaga bizäkle çınayaklar tezgän, şularnı ap-ak kulları belän kileşle itep totkan, sap-sarı çäçle, mul kükräkle, matur häm töz ayaklı kız yänäşädäge täbänäk östälgä taba atladı.

— Çäy-mazar eçep alıyk,— dide Borhan abıynıñ sabaktaş dustı häm, mine citäkläp ük digändäy, älege täbänäk östäl yanına alıp kitte.

Min inde añladım: bu keşe minem alda üzeneñ çın duslıgın, Borhan abıyga bulgan hörmäten kürsätergä teli. Kaytkaç aña barısın da söylisemne belä.

Kız çıgıp kitkäç, ul çınayaklarga kofe agızdı. Annan soñ kaydadır ber çittä torgan täbänäk kenä tartmadan zur muyınlı, yaltıravık käğazle şeşä tartıp çıgardı. Anı aşıkmıyça gına, äkren genä açtı. Uymak kebek kenä çärkälärgä salıp, bersen miña suzdı:

— Yä, enekäş, tanışu hörmätenä,— dide.

Bu qadär hörmät minem telemne çişep cibärde. Min aña avıl hucalıgı institutında çittän torıp ukuımnı äytep taşladım. Anıñ annan-monnan birelgän soraularına centekläp cavap kaytarıp bardım.

— İnstitutı äybät inde äybäten, tik menä tulay torakları yırak, Fermada uk,— didem.

— Tugannarıñ barmı soñ Kazanda? — dide Borhan abıynıñ dustı.

- Bar...— didem min häm kinät tuktalıp kaldım. Üzemneñ, Borhan abıy äytmeşli, «veçnıy student» buluımnı, inde menä tugızınçı yıl avıl belän Kazan arasın taptavımnı, yış kına tugannarda tuktaluımnı bu keşegä niçek itep añlatasıñ? Yuk, apa da, cizni dä miña härçak yaktı çıray kürsätä, kayçan kilep kersäñ dä, tamak yalgarga — tabın, yatıp yoklarga urın-cir bar. Tik, şulay da, tulay torakta buluıñ yahşı; anda «veçnıy student»lıgıñ ällä ni sizelmi...

Borhan abıynıñ dustı minem törtelep kaluımnı üzençä añladı:

— Tä-äk...— dip suzdı ul häm soraulı karaşın miña töbäde.— Bälki sin kunakhanägä urnaşırsıñ? Berüzeñä ber bülmä, ukırga da irkenräk bulır.

Kunakhanä turında süz çıkkaç, iñ elek şunı küzallap kuydım: menä minem yanga instituttagı kurstaşlar cıyılgan. Min alarnı kunakhanädä karşı alam. Alar minem yanda «Söbbuh abıy! Söbbuh abıy!» dip, özelep toralar. Bigräk tä tege, artık ere, täkäbber kıyafätle Näsimä isemle kız. Aktanış kızı. Anıñ inde tämam ise kitkän...

Kurstaşlar digännän, alar barısı da minnän yäşräk. Kızlarnı belmim, ä yegetlär ukırga kilüemne kötep kenä tora.Maktanıp äytüem tügel, minem alarga eşläp birgän kurs eşlären, kontrol eşlärne sanasañ, üze ber doktorlık dissertatsiyäse cıyılır ide.

— Yä, niçek? — dip kabatlap soradı Borhan abıynıñ dustı, uylarımnı bülep.— Kunakhanä mäsäläsen nişlätäbez?

Ägär dä ul änä tege yaltıravıklı käğaz yabıştırılgan şeşäsen açmagan bulsa, bu täqdimnän, mögayın, baş tartır idem. Ämma älege dä bayagı eçemlek minem kanga yögerde, küñelemne dä, uylarımnı da, küñel ofıklarımnı da kiñäytep cibärde.

— Miña şul yoklap çıgarga ber urın bulsa, bik citkän inde,— didem min, yasalma meskenlänüemne üzem dä sizep.

— Yarıy,— dide Borhan abıynıñ dustı häm, minem çärkägä yänä şärab salıp, üze eş östäle yanına kitte. Ul aşıkmıyça gına, telefon nomerın cıydı, kem beländer «fälän-fäläneç» dip söyläşte. Annan soñ, kilep, minem cilkämnän kaktı:

— Menä şuşı käğaz belän kunakhanägä barırsıñ,— dide.— Yä, enekäş, uñışlar siña! Kaytkaç, Borhan abıyıña minnän bik küp itep sälam tapşırırsıñ!

Min, rähmätlär äytep, ul birgän käğazlärne kulıma nık kısıp, çıgıp kitärgä aşıktım.

«Kazan» kunakhanäsenä min änä şul räveşle kilep urnaştım. Küñelem üzem urnaşkan bülmä kebek ük kiñ, uylarım şul bülmäneñ tüşäme kebek biyek ide.

İdändä — keläm, poçmakta — tösle televizor, östäldä — telefon. Zatlı känäfigä utırdım da, adäm balasınıñ qadere turında uylandım. Menä bit, üzeñne çın keşe itep sizär öçen ällä ni küp tä kiräkmi ikän. Mine, gadi ber avıl keşesen, avıl kinomehanigın niçek karşıladılar?! Süzemne iğtibar belän tıñlap, yomışımnı ütägäç, kunakhanägä dä yulladılar. Ä tegendä, asta, kunakhanä administratorı yanında küpme keşeneñ urın sorap yalınganın min bit kürep kaldım. Menä min, Söbbuh Kaştanov, kunakhanäneñ lyuks bülmäsendä utıram. Telim ikän — vannada yuınıp çıgam, telim ikän — balkonga çıgıp basam. Telim ikän...

häm kinät kenä apa belän cizni, alarnıñ tıynak, mölayım, tärtiple balaları isemä kilep töşte. Alarga şıltıratırga kiräk bit!

Telefonnı cizni aldı.

— İsänme, cizni! — didem min.— Sezgä avıldan bik küp sälam alıp kildem! — «Küçtänäç alıp kildem» dip telefonnan äytep bulmıy bit inde.— Hälläregez niçek? Nişläp yatasız?

Häl-ähväl alışkannan soñ, cizni:

— Kayan şıltıratasıñ äle sin, nişläp üzeñ kilmädeñ bezgä? — dide.

— Beraz eşlär bar ide äle, däülät eşläre,— didem min häm östäp kuydım: — Ministrlıkka da kerep çıktım, zapçastlar mäsäläsendä. Anda minem tanış keşe bar ide, tabarga bulıştı.

Boların min mahsus küpertep, basım yasap äyttem. Niçek kenä bulmasın, «veçnıy student»nıñ ciznäse aldında üz däräcäsen beraz kütärep kuyarga hakı bar!

— Sin, kayıniş,— dide cizni, minem kunakhanägä urnaşuımnı işetkäç,— beraz yalgışkansıñ bugay. Kem inde, Kazanda tugannarı bula torıp, kunakhanädä yöri?! Adäm kölkese! Ällä bezdä urın tarmı siña?! Küñel tarmı?! Apañ işetsä bu hälne, häzer yanıña yögerep barıp citäçäk. Ul sineñ üzeñä dä zapçastlar kuymagayı!

Cizni döres äytä. Apanıñ yögerep kilep citüe dä ihtimal. Äle yarıy, kayda urnaşkanlıgımnı äytep taşlamadım. Ciznigä, irtägä kilep çıgarmın dip, väğdä birep, saubullaştım.

İnde nişlärgä? Vannada yuınıp çıgargamı? Kurs eşen dä, kontrol eşlärne dä min inde küptän başkargan. Tapşırası gına bar. Anısı aldagı könnär eşe. Ä bügen nişlärgä?

Balkonga çıgıp bastım. Köz üz köçenä kerep bara... Tizdän karañgı töşäçäk. Gacäp, avılda mondıy vakıtta tizräk karañgılana. Ä şähärdä haman yaktı, haman häräkät tınmıy. Avıl başka, şähär — gel başka. Kayadır maşinalar çabışa, keşelär kayadır aşıga. Uram kırmıska oyasın häterlätä.

Ä bit şuşı keşelärneñ härberseneñ üz uyı, üz mäşäqate, üz eşe, üz yomışı bar. Üz yazmışı bar. Yazmış...

Min kayçandır matematika, kibernetika belän cenländem. Annan soñ kinät kenä psihologiyä, filosofiyä kitaplarına totındım. Tik min şuşı soñgıların ezlekle räveştä, tirännän beläm dip uylamıym. Min hätta filosofiyä tarihın da nıklap öyränmädem. Barı tik üzem kızıksıngan, üzem cavap tabarga telägän soraularga kagılışlı urınnarnı gına ukıp, üzemä kiräk toyılgan öleşlärne karaştırıp, şaktıy kızıklı ber hälgä tap buldım: bez uylangan närsälär turında kemnärder kayçandır küp tapkırlar uylangan ikän inde...

Äytik, menä min bügen şuşı irken, zatlı bülmädä ber üzem yäşäp yatam. Monda şäp, monda rähät bulırga tiyeş. Läkin şul uk vakıtta min yalgız. Min bügen ciznilärgä barıp çıga almıym, irtägä kiläm dip äytep taşladım. Miña bügen tulay torakka da barırga yaramıy: bu yulı bernindi macarasız gına urap kaytam Kazannı, didem, üz-üzemä süz berketep kuydım. Tulay torakka barsam, andagı yegetlär belän küreşsäm, başlanaçak: kemgäder kontrol eş eşläp birergä, kemgäder kurs eşe yazarga turı kiläçäk. Beläm. Alar inde mine kötep tora. Başlanaçak...

Min bügen bäydä, min — üzemä kürä bäläkäy genä ber kol. Min änä şulay uyladım. Tik ul çaktagı uylarımnıñ artık berkatlı buluın, kollıknıñ närsä ikänlegen küz aldıma da kiterä almaganlıgımnı min tizdän, çın kollıkka barıp eläkkäç, küp tapkırlar ärnep iskä alaçakmın äle.

4

Şulay balkonda basıp torganda kürep aldım: kunakhanä işege töbenä gacäyep matur, gacäyep zatlı ciñel maşina kilep tuktadı. Annan öç kız, cide-sigez yeget töşte. Häyer, min kızlarga da, yegetlärgä dä iğtibar itmädem. Küzem zatlı maşinada ide. «Kazanda çit il maşinaları kübäygän ikän,— dip uyladım min.— Vakıt şulkadär tiz ütä, dönya üzgärä. Ä min äle haman «veçnıy student». Yuk, citte, tizräk ukıp beterergä kiräk. Yünle eşkä totınırga. Borhan abıy döres äytä: ällä min ministr bulmaslık keşeme?! Yarar, ministr da bulmasın, di! Soñ, avılda baş mehanik eşen genä başkara almammı min?! Citär, kino kuyıp yörep kenä yünle eş çıgarıp bulmas...»

Tukta! Nişläp min üzemne tirgi-kargıy başladım soñ? Min kemnän kim äle? Bügen üzemä tapşırılgan yomışnı ütädem, irtägä tiyeşle urınga barası da akça tüläp alası gına kaldı. Nigä şuşı kotoçkıç irken, zatlı bülmädä berüzem aptırap utırırga, di. Häzer bufetka keräm, kızdırılgan tavık satıp alam. Bälki «savıt»ın da. Minem dä tämläp aşarga, tämläp yal itärgä hakım bar labasa!

Şulay uyladım da ikençe kattagı bufetka töşep kittem. Min kerer aldınnan gına bufet işege şap itep yabıldı. Min anı kire tartıp açtım:

— Apa, tamak yalgarga berär närsä kiräk ide bit.

— Yuk, yuk, bernärsä dä yuk, bufet yabık! Änä, bik katı aşıysıñ kilsä, restoran açık! — dip, kulı belän kükrägemä törtte bufetçı hatın.

İsemä töşte: äle Kazanga kitär aldınnan gına ber kitap ukıgan idem. Şiğır kitabı. Kemneke ikänen kararga onıtkanmın, ämma şul kitaptan kayber süzlär istä kalgan. «Keşe barıber koşlar näselennän» dip yazılgan ide anda. Kit inde, bu qadär dä yalgan süz yazalarmı?! Bu süzne yazgan keşene menä şuşı bufetçı yanına kertep cibärer idem min.

Kiräk bulsa, akçañnı cälläp totma, digän ide Borhan abıy.

— Menä akçanıñ kiräge çıktı, Borhan abıy,— didem min, bufetçı hatınnıñ kılanışınnan ürsälänep.— Miña restoranga kerergä kuşalar. Tik sin kurıkma, min akçanı tuzdırmam, saklap kına totarmın.

Restoran zalı bötenläy diyärlek buş ide. Keşelär anda-sanda gına urnaşkan. Ber poçmaktagı östäldä genä şau-şu sizelä. İğtibar itmägänmen disäm dä, iğtibar itkän bulganmın ikän: tege zatlı «Tayota» maşinasında kilep tuktagan yegetlär ikän bit!

Min üzem ayırım ber östäl yanına kilep utırdım. Ofitsiant kız ozak köttermäde, şunda uk kilep citte. Min, kurstaş yegetlärgä bik küp yahşılıklar eşlägän keşe bularak, restorannarnı şaktıy kürdem. Ofitsiantlarnı yartışar säğat kötep utırganıbız buldı. Ä menä bügen ul minut eçendä kilep citte. Matur, yagımlı, mölayım yöze belän balkıp endäşte:

— Çto budete zakazıvat, molodoy çelovek? — dide.

Keşe küñelen añlap beterüçelär barmı? Andıy keşe bulsa, ul — yalgançı! Kayan añlap betermäk kiräk ul küñel digän närsäne? Menä, ofitsiant kıznıñ şuşı ber yılmayuı, yagımlı süze mine yänä elekke halätemä kaytardı. Min yañadan üzemne çın keşe itep sizdem. Mine Kazanda zur urında hörmät belän karşı aluları, kunakhanägä urnaştıruları iskä töşte. Tege «Keşe barıber koşlar näselennän» dip yazgan şağıyrneñ süzläre dä gel ikençe mäğnä aldı. häm min ofitsiantka yılmaep cavap kaytardım. Tokmaçlı aş, kızdırgan tavık, yöz ille gramm arakı, kabıp kuyarga kıyar-mazar soradım.

— No, znayıte, u nas teper zakuski oçen dorogiye,— dide ofitsiant kız. Anıñ yılmaep äytkän bu süze minem küñelne kütärep kenä cibärde.

— Mı ved lyudi toce ne oçen deşevıyı! — dip yılmaydım min aña. Älbättä, urısçam beraz kitegräk çıktı, ämma anısı gına käyefbozarlık tügel ide.

— Ostroumnıy otvet! — dide ofitsiant häm yılmaep-balkıp kitep bardı.

Ä min şul mäldä dekan urınbasarı, dotsent Mihail Petroviçnı iskä töşerdem. Minem aña kurs eşen tapşırasım bar. Bu yulı ul mine, mögayın, bik maktar. Çönki bu yulı min aldan uk äzerlänep, tögäl itep yazıp, tırışıp başkarıp çıktım kurs eşen. Andagı kayber fikerlär belän ul kızıksınmıyça kalmayaçak.

«Vot, berite primer u Kaştanova! — dip äytkän ide ul bervakıt lektsiyälär vakıtında.— Bespokoyas za svoyu kursovuyu, Kaştanov nanyal vertolet i na etom vertolete ko mne priletel! A vam len spravitsya dace po telefonu...»

Ä ul «vertolet yallau» bolay çıkkan ide. İnstitutnı taşlap torgaç, ber yıldan soñ min yänä gariza yazdım, ukuımnı dävam itärgä röhsät soradım. İsäp niçek tä diplom alıp çıgu ide. Tege vakıtta, kurs eşen yaza almıyça kaytıp kitkänlektän, miña şundıy şart kuydılar: Mihail Petroviçnıñ rizalıgı, kurs eşeneñ yaklanuı turında kul kuyuı kiräk.

Min Kazanga kilgän çakta Mihail Petroviç institutta yuk ide. Älbättä, miña anıñ üzen kürergä, anıñ belän küreşep söyläşergä kiräk bulgan. Ä mine yegetlär kötep tora ide, restoranga çakırıp... «Mihail Petroviçka tapşırırsız inde, onıta kürmägez, zinhar?!» — didem dä, käğazläremne dekanatta kaldırıp, kurstaş yegetlär belän kittem.

İnstituttan çakıru kötep şaktıy gomer ütte. İnde yaña yıl da yakınlaşıp kilä ide. Şul könnärdä bez hatın belän Tübän Kama şähärenä kunakka bardık. Hatınnıñ abıylarına.

Menä şulçakta anıñ abıysı äytte:

— Söbbuh,— dide,— kunakka kilgän keşegä eş kuşu äybät tügel inde tügelen. Nu, sineñ yärdäm kiräk, bezneñ yegetlär Yaña yıl aldınnan kaysı-kaya taralışıp betkän. Ä min vertoletka zakaz birgän idem. Yaña yıl küçtänäçe itep kollektivka konfetlar alıp kaytırga. Kazannan. İke tonna tartmalı konfet...

Barısı da añlaşıla! Hatınnıñ abıysına karşı kilep torammı soñ inde min. Citmäsä, akçalata da, konfetlata da tüläyäçäklär ikän. Minem belän tagın ber keşe yökçe bulıp baraçak.

Änä şul räveşle bez Kazanga oçtık. Ul ike tonna konfet digännären töyäü ällä ni ozak bulmadı. Ä menä şul konfetnı yullap, käğazlär tutırıp yöri torgaç, tämam häldän taydık.

— Yarar, eş tämam dip isäplik,— dide oçuçılarnıñ berse, barıbız da urnaşıp betkäç.— Çıgar, äydä, himiyä başlıgınıñ küçtänäçen. «Himiyä başlıgı» dip ul minem hatınnıñ abıysın äytä. Min üzem anıñ kem bulıp eşläven dä, nindiräk başlık buluın da belmim.Soraştırganım da yuk. härhäldä, Kazanga vertoletlar gına oçırtırlık keşe ul.

Oçuçılarnıñ ikençese şunda uk ike şeşä arakı belän kabımlıklar çıgarıp kuydı.

— Allaga şöker, küktä GAİ maşinası yuk! — dip kıçkırıp kölde ul, stakannarnı tutırgaç, häm bez, sıylana torgaç, şaktıy duslaşıp bettek.

Boriskovo tirälären uzıp, Ferma östennän oçkanda kinät min kıçkırıp cibärgänemne sizmi dä kaldım:

— Menä şuşı Fermada dotsent Mihail Petroviç lektsiyä ukıp yata häzer. Minem kurs eşen tikşerep çıgarga tiyeş ide, täki häbär birgäne yuk!

— Kakoy-takoy dotsent?! — dipgacäpländelär oçuçılar.— Kak on imeet pravo?! Nu-ka, sin anı tikşerep çık äle?! Kayda töşäbez? Barmı bu tirädä elektr baganaları, telefon çıbıkları?

Äytüen äyttem, ämma Mihail Petroviçnıñ mondagı uku binasında bulu-bulmavın tögäl belmi idem bit. Tegelärne ügetlärgä kereştem. Bütän vakıt kilep kitärmen äle, yarar, töşep tormıyk inde, didem.

— Kak tak?! — dip, bertavıştan kızıp kitte oçuçılar. Mine oyaltıp-tirgäp taşladılar. Dotsentnı et urınına süktelär. Bu sügü, älbättä, mine artık yakın kürä başlaularınnan ide.

Elektr çıbıkları bulmagan urınnı saylap, uku binası yanına uk töşep utırdık. Vertolet karga çumdı. İşekne köç-häl belän etä-törtä açtık. Min, suda yözgän şikelle, kolaçlap-kolaçlap, kar yıra-era, uku binasına taba aşıktım.

Ös-başımnı kaga-kaga auditoriyälärne karap yördem. Ni gacäp, bersendä çınnan da Mihail Petroviç lektsiyä ukıy ide.

Batırayıp, işekne tartıp açtım. Mihail Petroviçnı kul izäp çakırdım.

— Ä, Kaştanov...— dide Petroviç.— Nihayät, üzegez kilgänsez. Menä häzer bez sezneñ kurs eşegez turında söyläşerbez inde. Minekötep torıgız, ozaklamıy tämamlıym lektsiyäne.

— Yuk... Min köteptora almıym,— didem min.— Añlıysızmı, min... mine vertolet kötä!

— Niçek?! — dip gacäplände Mihail Petroviç, hätta küzlegen mañgayına uk kütärep kuydı.— Sez minem yanga vertolet yallap kildem dip äytmäkçe bulasızmı?!

Minem başka çaram yuk ide.

— Çınlap äytäm, ışanmasagız täräzädän karagız, änä anda mine vertolet kötep tora! — didem. Mihail Petroviç täräzä yanına kilde. Vertoletnı kürgäç, miña sınaulı karaş taşladı:

— Yarar, Kaştanov. Ägär dä sez häzer menä şuşı vertoletka utırıp kitsägez, instituttan çakıru käğaze alırsız,— dide.— Ägär dä inde sez mine aldagan bulsagız... Karagız anı, min bit täräzädän küzätep toraçakmın!

— Rähmät! — didem min häm aşıgıp işekkä taba çaptım. Şul uk räveşle, kar yırıp, vertoletka taba atladım. Mine inde kötep arıgannar ide. Açık işektän kul suzıp kütärep aldılar.

Ber atnadan miña çakıru käğaze kilde. Soñınnan äytüläreñçä, Mihail Petroviç lektsiyäsen tuktatkan, studentlarnı täräzä yanına cıyıp, minem vertoletka utırgannı karap torgan. Şunnan soñ ul lektsiyägä soñga kalıp kilüçelärne gel ber süz belän ärli ikän:

— Çittän torıp ukuçı student Kaştanov minem yanga vertolet yallap oçıp kilde. Ä sez trolleybuska utırıp kilergä irenäsez!

Ofitsiant kız aş kitergändä äle min haman da şul hällärne uylap, yılmaep utıra idem.

— Priyätnogo appetita! — digänenä küñelem bulıp, irkenläp, rähätlänep, üz-üzemne sıylarga kereştem.

Beraz sıylangannan soñ, tirä-yüngä karaştırdım. Monde tämäke dä tartalar ikän. İreksezdän kesämä tıgıldım Avılda satıp algan «Astra» kabı yänçelep, bögärlänep betkän ide. Anı şunda uk kire tıgıp kuydım. Niçekter, ireksezdän, minem bu «Astra» böten keşegä kürenep tora kebek toyıldı. Şunda min ütep bargan ofitsiantka endäştem, ber kap filtrlı sigaret kiterüen ütendem. Äle yarıy, şuña başım citkän, dip uyladım. Çönki näq şul mäldä ofitsiant yanına ber kız kilde, küräseñ, utırırga urın sora dı.

— Sez üzegez genäme? — dide ofitsiant.— Ul çakta ber keşe öçen genä östäl äzerläp torıp bulmıy bit inde. Änä bu yäş keşe yanında urın bar. Utırıgız, ägär ul karş bulmasa?..

— Yuk, yuk, hiç tä karşı tügel,— didem min.— Rähim itegez...

Minem karşıma kilep utırgan bu kız ütä dä çibär ide. Ällä ni bizänmägän dä üze. Kerfeklären aska iyep oyalıp kına söyläşä. Tıynaklıgı, berkatlılıgı yözen çkkan. Mögayın, ul da minem kebek ukırga kilgänder, avıl kızıdır, dip uyladım.

Näq şulçakta ofitsiant kız miña zatlı sigaret alıp :lde.

- Sezgä närsälär kiterim? — dip, karşımdagı kızga däşte.

— İtle salat,— dide kız, kerfegen kütärmiçä genä.— Mömkin bulsa, ber çınayak kofe... Tamagım bik kipte...

Şul, avıldan kilgän kız bu. Ul da, mögayın, kunakhanägä urnaşkan. Restoranda bäyälärneñ hätär ikänen işetkän, salat aşap, kofe eçep kenä tamak yalgarga uylagan. Häyer, kız keşelär küp aşamıy da inde alar.

Söyläşmiçä utıru kileşmi kebek ide. Annan soñ minem alda äle tege söyläşterä torgan närsä — arakı balkıp utıra. Şunı ädäple genä itep eçep kuydım.

Kızga itle salat, kofe kiterdelär. Ul haman da kerfeklären kütärmi, kulındagı çäneçkesen sak kına totıp, vak-vak kabıp aşıy. Berazdan ul kofesın eçep kuydı. Annan soñ miña kütärelep karadı:

— Gafu itegez... Sezneñ sigaretıgız bar ikän, mömkinme? – dide.

Min tartırga kıyınsınıp utıra idem. Şuña kürä, üzem sizmästän, gacäplänep soradım:

— Sez tartasızmıni?

Kıznıñ kerfekläre dereldäp kitte.

— Yuk... tartmıym... tik minem bügen bik kaygılı könem Bik avır miña...

Min, aşıgıp, sigaret kabın açtım, kızga suzdım.

— Närsä buldı soñ?

Kız sigaretın tirän itep suırdı, annan soñ, avır körsenep, başın çaykadı, ike küzennän ike börtek yäş tamçısı atılıp çıktı.

— Zinhar, soramagız ni bulganın,— dide.— Äytep kenä añlatırlık tügel...

Min anı kızganıp kuydım. Şulay şul, nindi genä kaygılar yörmi bu dönyada adäm başınnan.

— Uf, tamagım kipte, eçäsem kilä,— dide kız.

— Häzer, häzer kitertteräbez,— didem min häm ofitsiantnı çakırdım.— Mömkin bulsa, bezgä «Şifalı su» kiteregez äle.

Ofitsiant kitkäç, kız östälgä kaplanıp üksi başladı, anıñ iñnäre dereldi ide. Yuk, yuk, ul inde üksemi, yäş aralaş kölä ikän bit! Başın östäldän kütärep, kerfeklären kısa töşep kölä. Anıñ bu kölüe, bu yılmayuı färeştälär yılmayuına tiñ.

— Nik köläsez?! — didem min, gacäplänep.

— Min bit... Min bit vino-mazar eçäsem kilä dip äytkän idem... Ä sez, ä sez... «Şifalı su» disez!

— Ä-ä!..— didem min, tagın gacäplänep häm kauşıy töşep.— Häzer kitertteräbez anısın da!

— Ak arakı bulsa, tagın da yahşırak,— dide kız häm minnän tagın ber sigaret sorap aldı.

Anıñ kaygısı, küräseñ, bik zurdır dip uyladım min. İşetkänem bar: arakı kaygını ciñelräk kiçerergä yärdäm itä. Kaygı kilgän çakta keşeneñ meñnärçä, millionnarça küzänäkläre kiyerenkelektän ülä, dilär. Menä şundıy çakta arakı eçep kuysañ, ul küzänäklär onıtılıp tora. Yarsımıy, tınıçlana.

Bezgä ber şeşä arakı kiterdelär. İnde häzer min kunak itäm, inde häzer söyläşmiçä utıru kileşmi.

— Küptän tügel Dcek Londonnıñ ber kitabın ukıp çıkkan idem,— didem min, niçekter süzne yalgap kitärgä teläp. Süzem akıllırak, kulturalırak bulsın öçen, näq menä Dcek Londonnan başladım.— Ulanda yaza: min — bäläkäy genä ber canvar, tereklek iyäse, di. Tere materiyädän torgan ber keçkenä törgäk. Avırtunı sizä torgan, yomşak ber it kisäge. Ägär min biş minut buyına başımnı suga tıgıp torsam, tınım betep üläçäkmen, di. Yegerme metr biyeklektän sikerep töşsäm, yänçelep betäçäkmen, di. Ägär dä cirdäge temperatura berniçä distä graduska yugarı kütärelsä, peşep üläçäkmen, tübän töşsä — tuñıp üläçäkmen, di. Bäläkäy genä kurgaş kisäge başıma kilep tisä, şunda uk dönya kuyaçakmın, di. Menä şulay itep, keşeneñ nikadär köçsez, yärdämsez ber häldä yäşäüçe tereklek iyäse ikänen kürsätä. Şul uk vakıtta ul keşeneñ nikadär hıyalıy buluı, yäşäü mäğnäsen ezläve turında yaza...

— Sez şundıy kızık itep söylisez. Ämma ber dä kıstamıysız,— dide kız. Şunnan soñ miña anı kıstarga turı kilde.

Eçep kuydık.

— Ä sez kem bulıp eşlisez? Ğalimme?..

- Yuk,— didem min, kulımnı seltäp. Bu kul seltävem minem bik tä tıynak keşe buluımnı kürsätergä tiyeş ide.— Min avılda eşlim. Baş mehanik bulıp. İnstitutnı tämamladım da... Äle monda kilgän idem, eş buyınça. Ministrlıkka kerep çıktım. Anda ber dus eşli minem, bergä ukıgan idek. Kiräk-yaraknı tabarga bulıştı. İrtägä baram, satıp alırga...

Arakı minem telne şaktıy çarlap cibärde. Urısça aktsentım da sizelmi başladı. Üzem dä sizmästän, änä şulay sayrap taşladım. Häyer, süz kuyırtkanda anısınıñ gına ällä ni zıyanı yuktır. Kinomehanik bulıp eşlim, menä tugızınçı yıl inde çittän torıp ukıym dip söyläp utırmassıñ bit!

Tukta! Şuşı kız belän restoranda eçep utıruımnı min nigä bolay ozaklap söyläp toram soñ äle? Böten gazaplarıma, ärnüläremä, änine, hatınımnı, balamnı, böten tugannarımnı kaygı-häsrätkä saluıma şuşı kız säbäpçe bulgangamı? Minem yukka çıguım, hätta keşe üterügä qadär barıp citüem menä şuşı kiçtän başlangangamı? Yuk, mögayın, bolarnı söyläp keşelärne yalıktıru kiräkmi. Äye, bez bik küp eçtek. Äye, berazdan soñ ul miña äytte:

— İptäş baş mehanik! Mine tantsıga çakırasızmı? — dide. Bez biyep kildek. Muzıka bik matur ide. Äle yarıy, yaña käçtümemne kigänmen, dip şatlandım. Üzem ber dä biyegän, tantsıga yörgän keşe tügel inde min. Avılda da şul yäş çakta kulıma gel garmun tottırıp kuyalar ide. Şuña kürä biyergä dä öyränmi kaldım. Anısı, isergäç, bii belmägänlek ber dä sizelmi ikän. Kabat tabın yanına utırgaç, kız miña söyläde:

— Min bit Ufada yäşi idem, öydän kaçıp kitärgä turı kilde,— dide.— Monda, Kazanda, iptäş kızım yäşi. Şularga dip kilgän idem, öydä yuk ikän. Uramda torıp kaldım,— dide.

Minem küñel gel yahşılık, maturlık belän tulgan ide. Bu berkatlı, samimi kıznı yaklarlık, aña yärdäm kulı suzarlık köçem bar kebek toyıldı.

— Kurıkmagız,— didem.— Mindä kunıp çıgarsız. Minem ike bülmä. Minnän şiklänmägez, min sezgä naçarlık eşli torgan keşe tügel, min ni... avıl malayı...

— Ä sez öylängän keşeme? — dip soradı kız, barmagımdagı altın baldakka karap.

— Öylängän,— didem min,— malay da bar. Sez kurıkmagız, minem kız keşelärgä bäylänä torgan ğadätem yuk. İrkenläp, tınıçlap yoklarsız.

Kız ürelep bitemnän übep aldı.

— Rähmät sezgä, bik zur rähmät! — dide ul.— Sez şundıy äybät keşe... Sezneñ hatınıgız bik tä bähetleder. Nigä min üzem genä şundıy keşene oçratmadım ikän?!

Annan soñ ul miña barmak yanadı, yılmaep, küzlären kısa töşep äytte:

— Ä bit sezdä, tatarlarda, ike hatın alsañ da yarıy, dilär!

Kemder, kilep, kıznı tantsıga çakırdı. Menä hikmät, min şul kız öçen könläşep utırdım. Kem inde ul miña ber karaganda?! Belmim, ämma min barıber könläştem. Äytäm bit, keşe küñele — añlap-töşenep betermäslek ber ser.

— Ä sin mine nigä başkalarga birep cibärdeñ? — dide kız, biyep kilgäç, annan soñ yänä minem bitemnän üpte.

Ul «sin»gä küçte. Ämma bu küçü miña bik tä vakıtlı, tabigıy bulıp toyıldı.

— Sin üzeñ bit! — didem min, könläşkänemne yäşermiçä.— Ägär riza bulmasañ, min aña sine birmi idem!

— Tanışırga teli,— dip kölde kız.— Miña oşadıgız, di. Ä min teläsä kem belän tanışırga yaratmıym. Minem yanda inde menä digän kavaler bar. Tege yegetkä dä şulay didem.

Miña rähät ide. Ägär sez mine ul minutlarda kürgän bulsagız, tanımas idegez. Min çınlap ta kavaler idem. Döres, iserek idem, ämma min gorur idem...

Restorannan çıkkanda bez äle tagın ber şeşä arakı aldık. Ofitsiantnıñ akçanı kübräk soravın töşendem, ämma yanımdagı kız aldında däräcäne töşerep bulmıy bit.

Menä şul. Başkasın min häterlämim. İrtän uyanıp kitkändä, bülmädä berkem dä yuk ide. Kiçäge hällärne hätergä töşerep azaplandım. Bülmägä kaytıp kergänebezne, şayara-köleşä tabın äzerlägänebezne häterlim. Şunnan soñ... Küp bulsa, ber kat çäkeşterep eçtek. Annan... Kız minem külmäk izülären çişte. «Min sine irkäläp yoklatırmın, min sineke bulırga telim...» — dip pışıldadı.

Menä häzer şul kız, mine irkälägän, mine yaratkan kız bülmädä yuk ide. İrtän minem küzgä kürenergä oyalganmı ul? Ällä hava sularga gına çıkkanmı?

Urınnan tordım. Avırtıp-sıkrap başım äylänä ide. Östäl östendä torgan şeşädä ille gramm çaması arakı kalgan. Şunı eçtem dä, kiyenep, koridorga çıktım. Anda cıyıştıruçı hatın idän seberep yöri ide.

— Apa, sez minem bülmädän berär kıznıñ çıgıp kitkänen kürmädegezme? — didem. Ul miña sınaulı gına karap tordı da:

— Äy, ulım, ulım,— dide.— Ul käntäylär monda köne-töne çuala. Ällä sine dä berärse kaptırdımı? Bar, äyberläreñne, kesäläreñne kara, aktarıp çıkmagannarmı?

Äle min monısı turında bötenläy uylamagan idem. Bülmägä atılıp kerdem dä, portfelne açıp, kolhozdan birep cibärelgän akçanı karadım. Ul yuk ide. Böten tänem çımırdap kitte. Eçem torataş bulıp kattı. Hälem betep, känäfigä kilep utırdım. Barmagımdagı baldak yukka çıkkan ide.

Tamagım açıtıp yana, başım äylänä. Ukşıysım kilä. Alay da, torıp, kesäläremne kapşadım. Anda barı ike sum akça kalgan ide...

5

Çiren yäşergän ülgän, dip äytälärme äle? Yuk, çiren genä tügel, üz gönahın, gayıben, kaygısın yäşergän keşe dä mantımıy bu dönyada.

Kolhoz birep cibärgän akçanıñ yukka çıguı, üzemneñ ber tiyensez kaluım ul qadär baş bälase tügel ide bit äle! Miña şul uk säğattä apa belän cizni yanına kitep barası, nindi avır häldä kaluımnı söyläp añlatası bulgan. Alar bit, nikadär genä avırga turı kilmäsen, miña yärdäm itärlär, zapçastlar alırlık akçanı niçek tä tabıp birerlär ide.

Min, bälki, näq menä apalarga barıp yıgılgan da bulır idem. Ämma minem ul çaktagı halätemne äytep-añlatıp birü mömkin tügel. Älege dä bayagı kızga räncüem şulkadär köçle ide, bu räncü anıñ üzenä genä tügel, barlık keşelär östenä işelep töşär kebek ide.

Başta min tulay torakka barırga, andagı yegetlärne, tanışlarnı kürergä uyladım. Alar mine belälär: cıyılışsalar, kiräkle akçanı äcätkä birep torırlar. Läkin... Tagın köläçäklär inde... Tagın köläçäklär...

Başım bik avırta ide. Kesäläremne aktara torgaç, tagın un täñkä akça taptım. Sıra bulsa da eçärgä kiräk ide miña.

Tukta! Min bit kiçä, bälki apalarga kitärmen äle dip, kunakhanä öçen ber genä täülekkä tüläp kuygan idem. İnde anı ozaytırga kiräkter. Akça kiräk... Kiçä min ofitsiantka akçanı kübräk itep, arttırıbrak birgän idem. Bälki ul häzer, min aynıgaç, tiyeşlesen kire kaytarıp birer?

Restoran zalına töştem dä anda utırgan ber hatınnan soradım.

— Gafu itegez, Nataşa isemle ofitsiant bügen kayçan kiler ikän?

— Nindi Nataşa? Kayan kilsen di monda ul Nataşa? Bezdä andıy keşeneñ gomer eşlägäne yuk!

- Soñ... Nataşa... Kiçä mine aşatkan ofitsiant?

— Äyttem bit min siña, bezdä Nataşa yuk dip! Nu-ka, keşe başın butap yörmä! Bar äle, bar. Çıgıp kit monnan, alkaş!..

Min oçıp çıgıp kittem. Tege yuan hatınnıñ «Alkaş!» digän süze kolagımda doñ-doñ kilep yañgırap tordı. Baskıç buylap mengändä, karşıdagı zur közgedä üzemne kürep, kaltıranıp kuydım: mine tanırlık tügel ide. Yözem şeşengän, küzlär tämam kısılıp betkän, yañaklarım öç-dürt kön kırınmıy yörgän keşeneke kebek.

Yuk, min közgegä ozak töbälep tormadım. Üz kıyafätemne şäyläp aluga uk, küzläremne çitkä yäşerdem.

Bülmägä kerep, äyberläremne tiz genä cıyıştırdım da administrator yanına töştem.

— Aşıgıç eş kilep çıktı, kitäsem bar...— dip mıgırdandım.

Uramga çıkkaç, kaya taba yul totarga belmiçä, ber urında taptanıp tordım. Äye, häzer kaya barırga? Kesädäge soñgı käğaz akçalarnı kıştırdatıp, kabat barladım. Sıra eçärgä kiräk ide.

Timer yul vokzalı tiräsendä sırahanä bar. Şunda taba yul tottım.

Ni öçen näq menä şul yakka, näq menä şul sırahanägä baruım turında min äle soñınnan kat-kat ärnep uylanaçakmın. Cäyäüläp atlagan ul uramnar, ul çatlar minem küz aldıma kat-kat kiläçäk. Çönki alar miña aldan yazılıp kuygan, aldan bilgelängän yazmış yulı bulıp toyılaçak. Äyterseñ minem här häräkätemne, här adımımnı nindider ber köç — kotılgısız häm rähimsez ber köç sagalap-küzätep bargan.

Sırahanä umarta küçe kebek kaynıy ide. Häyer, umarta küçe belän çagıştıruım küplärgä oşap betmäs. Umarta küçennän andıy sası is kilämeni?!

Çiratka niçek kilep kısılganımnı, niçek itep can-färmanga tartışkanımnı, ike kulıma ike bokal sıra totıp, niçek itep tirläp-peşep östäl yanına kilep baskanımnı söyläp vakıt äräm itäsem kilmi. Portfelemne şuşı östäl yanında kalgan ber ayaksız bändägä ışandırgan idem. Ul saklap torgan. Sizüemçä, aña da öleş çıgarırga turı kilä şuşı ike bokaldan. Yarar, tizräk tamaknı çılatırga, eçneñ yanuın basarga, baş äylänüennän kotılırga kiräk.

Ber bokalnı eçep kuydım da, ikençesennän üzemä beraz salıp, kalganın tege bändägä suzdım. Ul kultık tayakların caylabrak urnaştırdı, isän ayagı belän sikergäläp, östäl kırıyına uk şuıştı.

— Mersi, dankeşon,— dip, bokalın çäkeştergändäy itte.— Närsä, häl bik avırmı ällä, tugan?

Hälem çınnan da avır ide häm anıñ avırlıgın bu garip bändädän yäşerep torunıñ kiräge dä yuk ide. Mögayın, minem häldä kalgan här keşe üz eçen buşatırga ber cay gına kötep toradır. Söyläp birdem, zarlandım tuygançı.

— Häleñ möşkel sineñ, tugan,— dide ayaksız bändä. Kayandır, tauşalıp betkän çalbarınıñ eçke kesäsennän karmalap, akça çıgardı.— Äydä, miña bulışırsıñ, bokallarnı alıp torırsıñ.

Ul, kultık tayakları belän bergä tıytaklap, çiratnı yırıp kerde. Häyer, yırıp tügel, aña çirattagılarnıñ barısı da bersüzsez yul birälär ide.

Sigez bokalnı üzebezneñ östälgä taşıp tezdem. Küñelgä äzme-küpme cılı kerde. Yahşı keşelär bar bu dönyada, dip uyladım. Äye, dönya gel naçarlıktan gına tormıy. Menä şuşı garip ber keşeneñ mine tıñlıy belüe, hälemä kerüe dä ärnegän-tırnalgan canıma köç östäp cibärde. «Yarıy,— dip uyladım min,— niçek tä ber cayı çıgar. Äcätkä akça yünätep, Borhan abıy kuşkan eşne eşlärmen. Annan öygä hat yazıp salırmın... Äybätläp yazsam, berär säbäp uylap tapsam, hatın akça salmıy kalmas. Ukunı dävam itärgä kiräk. Tögällärgä kiräk...»

Çiren yäşergän ülgän, digän süzne kabatlagan idemme äle baya? Yuk şul, kayçak yäşerä dä belergä kiräk ikän. Kaygı-häsräteñne ber dä belmägän keşegä, hätta duslarıña da aşıgıp söylämäskä kiräkter. Çönki sineñ ul kaygıñnan kemder bik osta faydalanırga mömkin... Min monı häzer uylıym. Ä ul çakta tege ayaksız keşeneñ här süze yörägemä sarı may bulıp yattı. Minem inde häl beraz ciñeläyä başlagan, salkın sıranıñ şifalı täesire buınnarıma, kan tamırlarıma yögergän ide.

- Min monda ber dus yegetne beläm,— dide miña ayaksız.— Şäp yeget. Anıñ süzen tıñlasañ, atna-un kön eçendä kayırıp alasıñ akçanı. Yugaltkanıñnı da kire kaytarıp alasıñ, annan soñ äle tipterergä dä şaktıy kalır. Şabaşkası bar anıñ. Şäp şabaşka. Şuña keşe ezläp yörgän vakıtı.

- Nindi şabaşka? Kayda soñ ul yeget? — digänemne sizmi dä kaldım. Ber mizgel eçendä uylap-isäpläp ölgerdem. Lektsiyälärgä yörep tormasam da bula, barganına barırmın, barmaganına — yuk. İmtihannarga min üzlegemnän genä dä äzerlänä alam. Kurs eşe belän kontrol eşlärne tapşıru öçen ällä ni ozak vakıt kiräkmi. Borhan abıynıñ dustı yazu yazıp birgän keşe yanına min soñrak ta barıp çıga alam. Ber atna irtä ni, ber atna soñ ni — barıber tügelmeni? härhäldä, minem karamakta näq un-unbiş kön çaması vakıt bar. Şabaşkada eşläp, akça alsam, apalarga da ällä ni zur äcätkä kerep torırga turı kilmäs. Citmäsä, änä bit, bu ayaksız da äytep tora, yugaltkanıñnı kaytarıp alırsıñ, artıgı belän eşlärseñ, di.

Ayaksız keşe mine üze belän iyärtep alıp kitte. Şunda, sırahanä artında gına, ike katlı agaç yort bar ikän. Yarım cimerek baskıçlar buylap mendek tä tar gına ber bülmägä kerdek. Anda ike keşe tabın artında utıra ide.

— Garri,— dide ayaksız.— Menä bu yegetneñ beraz avırrak çagı. Akça eşläp alası kilä.

Berençe kursta çakta min ber lezgin yegete belän bergä ukıgan idem. Äybät, çista küñelle, yalgannı hiç söymi torgan, turı süzle yeget ide. Min inde anı küptän kürmägän idem. Niçekter şulay, soñınnan işettem, üz yagına kaytkaç, ütergännär ikän, dip. İnstitutka şundıy häbär kilgän bugay.

Tabın yanında utırgan bu ike yeget tä miña yöz-kıyafäte belän änä şul lezgin yegeten, Soslannı häterlätte. Min Kavkaz yagı keşelären hiç ayıra almıym, ärmän ideme bolar, gruzin ideme — ämma alar miña Soslannı häterlätte häm min üzemne ışanıçlı keşelär yanında dip his ittem.

— Taşçı eşen beläseñme? — dip soradı Garri digäne.

Taşçı eşenme? Niçek inde belmäskä?! Avılda üskän keşe läbasa min! Häyer, sınap soraştıruları ber dä ğayep tügel. Üzemneñ dä şabaşkalarda eşlägänem bar. Ägär şunda araga ber buldıksız, yalkau keşe kilep elägä ikän, şul häyersezneñ bar yalkaulıgı böten keşegä yoga başlıy. İreksezdän, eş kiregä tägäri, tatulık betä, ızgış-talaş kuba. Bolar, küräseñ, eş räten dä, keşe räten dä toya belä. Keşelärne saylap-sınap ala belä.

Taşçı eşen äybät belüemne äyttem dä şiklänmäsennär dip östäp kuydım:

— Minem betereşkänräk çagım, şuña beraz çandırrak kürenämder. Ä bolay köç bar minem, kuldan eş kilä, avıl keşese bit.

— Monısın şäp äytteñ! — dip urınınnan kuzgaldı Garri häm miña kulın suzdı.— Avıl keşeläre belän eşläp bula. Ä tegesen, betereşkän digän närsäne häzer istän çıgarabız anı! Başnı tözätäbez, yöräkkä köç östibez!

Ayaksızga da, miña da stakan tutırıp arakı saldılar. Sıranıñ täesire kimep bara ide, stakannı eh tä itmiçä kütärep kuydım. Rähät bulıp kitte, kaygı onıtıla, kimi töşte. Küñeldä ışanıç bar ide. İnde mine bolay yahşı kabul itkäç, süzne dä başlap bula ide:

— Miña şul ber un-unbiş kön genä eşläp alırga ide,— didem.— Eşläven eşlim min, kiräk ikän cir umıraçakmın. Şul, aptıragannan inde, akçamnı urlattım bit kunakhanädä...

Kiçä üz başımnan ütkän hälne bolarga da açıp salırga turı kilde.

— Yarıy, borçılma,— dide Garri.— Sin anlık kına akçanı eşläp alırsıñ. Barısı da äybät bulır. Bügen säğat öçtä meteor kitä. Monnan yırak tügel. Eşläp kaytırsıñ. Anda äle tagın keşelär bulaçak, berüzeñ genä tügel.

Äle ayaksız keşe çıgıp kitkäç tä, bez öçäü sıylanıp utırdık. Garrinıñ karşında utırganı Solomon isemle ikän. Minem baştan kiçkän hälne tıñlaganda, ul başın çaykıy-çaykıy kölde.

— Eläktergännär, nık eläktergännär sine,— dide. Şunnan soñgı süzen ul güyä miña tügel, Garriga söyläde.— Yoklatkannar anı, arakısına daru salıp yoklatkannar. Häterlämim, di bit. Alar kuyınıña yuha yılan bulıp ürmäli, kesäñä sası közän bulıp töşä. Sin, Garri, tege Zinanı, Zinulyanı häterliseñme?

— Kaysı Zinanı?

— Onıttıñmıni?! Fundament salganda alıp kaytkan idem min anı!

— Fundament salganda? — dip kabatlap soradı Garri häm anıñ tavışında sagayulı ber tösmer päyda buldı. Annan soñ ul miña karap aldı. Solomonnı bülderep, stakannarga arakı salırga kuştı.— Sin, davay, kunaknı sıylau turında onıtma äle. Bez häzer bergä-bergä eşlise keşelär, ber-berebezneñ qaderen belergä tiyeş. Eş vakıtında eçep bulmas, vakıtı barda sıylanıp kalıyk.

Min tagın sabaktaşım Soslannı iskä töşerdem. Anıñ süzennän can erep kitä torgan ide, ul tostlarnı bik matur itep äytä ide. Duslık turında, ber-bereñneñ qaderen belü turında söyläsä, Soslan ällä nindi matur süzlär taba, hikmätle rivayätlär kiterä ide.

Garrinıñ da söylävendä şuña ohşaşlık toydım. Üzemä salıngan öleşne eçep kuygaç, Solomonga hörmät yözennän, süzen yalgarlık sorau birdem:

— Zina digän tege kız sezne dä aldadımı ällä?

— ha! — dip kıçkırıp kuydı Solomon.— Aldarsıñ mine, bar! — Annan soñ ul beraz tınıçlandı, bu yulı inde miña karap söyli başladı.— Min dä urnaşkan idem bervakıt ul «Kazan»ga. Näq siña tagılgan kebek, tagıldı bit beräü. Şul Zina inde. Nu, tagıldı dip, üzem dä tagarga äzer tora idem toruın. Bolay, tön ütkärergä şunda. Alay da, nisbäten bu qadär ük dip uylamagan idem uylavın, tipteräse kilä kıznıñ, dip kenä uylagan idem. Soñ, zaraza, yünläp sorasa, ber mendärgä baş kuygan öçen akça bir, disä, cälläp torır idemmeni min annan akçanı, ä?! Nu, äyt, Garri, cälläp torır idemmeni?! Ä ul, zaraza, akçanı da cilferdätergä, ıştanın da salmaska uylagan!

Min inde üz başıma töşkän kaygını onıtkan idem. Solomonnıñ söyläven ällä nindi eçke ber şatlık toyıp tıñladım. Çönki anıñ süzendä aldan uk sizelep torgan ber kahkahä, yaman eşlär öçen tiyeşle cäza iğlan itelü sizelep tora ide. Äyterseñ min üzem bu mäldä şuşı Solomon digän yeget urınında. Äyterseñ älege ugrılık, yamanlık öçen üç-cäzanı miña hiç tä tanış bulmagan Zina isemle kız tügel, ä bälki mine töp başına utırtıp, aldap-talap kitep bargan kız tatıy ide.

— Bülmägä alıp kerdem, näq sineñ şikelle. «Eçik, eçäsem kilä»,— di bu. Käçtümne elgändä ällä niçek kenä közgegä karıysı ittem bit. Çäçlärenä, yomşak iñnärenä küz salası bulganmındır inde. Alda torgan rähätleklärne uylap... Şunda kürep aldım, minem stakandagı arakıga närsäder saldı bu. Berni dä eşlämädem. Minäytäm, zapadtagıça itik, başta duş kerep çıgıyk. Täki ügetlim bit. «Yuk, min üzem genä yuınam, soñınnan»,— di bu. Soñ, yarar, alaysa, dim. Kertep cibärdem monı duşka.

Bezneñ stakannar ikebezneke ike törle ide. Soñ, kunakhanäneke bit inde! Alıştırıp kına kuyıp bulmıy. Şunnan soñ, bolay ittem: anıñ stakanındagı arakını şeşägä agızdım, üzemneñ arakını anıñ stakanına saldım da, üzemnekenä şeşädän tutırdım.

Bik tiz yuınıp çıktı bu. «Äydä, eçik, min isersäm genä nazlı bulam»,— di. Üze, duştan çıguga uk, stakannarga küz töşerep aldı. Ä stakannarga alarga ni bulsın?! Üz urınında alar! Şunnan çäkeşterep eçtek bez monıñ belän. Biş minut ütkänderme, yuktırmı, gırlap yokıga da kitte, koşçıkkayım! Şunnan soñ min moña başta üzem ber aldan, ber arttan vizit yasadım. Şunnan soñ inde kürşe bülmädäge dus-işne çakırıp kerttem. Vät, menä şul! Sin häterliseñder ul Zinanı, Garri! Fundament salganda alıp kaytkan idem min anı. Şul tönnän soñ üzemnän ıçkındırmadım min anı...

Garri başta Solomonnı büldermi genä, tınıç kına tıñlap utırdı. Ul, küräseñ, anıñ käyefle çagına, şul käyefle çagında tel şomartırga yaratuına künekkän ide. Tik menä, nigez turında süz çıguga, ul anı yänä bülderde häm äytte:

— Sin, Solomon, kapkalarga berär äyber alıp kerer ideñ, içmasam. Aşamıyça eçäbez. Citmäsä, yanıbızda kunak bar.

Yuk, min häzer genä nigez süzenä kat-kat iğtibar itep söylim. Barısın da belgängä, barısın da añlaganga kürä. Ä ul çakta min ul süzlärdä berär mäğnä kürgänmeni?! Kiresençä, Solomonnıñ tege kıznı niçek itep töp başına utırtuına şatlanıp-soklanıp, anıñ här süzenä kuät birep utırdım. Ägär dä min ul çakta älege Zina isemle gönahlı kıznıñ küptän inde nigez taşı astında kümelep yatuın belgän bulsam, alay itär idemmeni?!

Garrinıñ «Aşamıyça eçäbez» digäne dä, mögayın, Solomonnıñ iserä başlavına, artıgın söyläp taşlavına işarä bulgandır. Ä min ul çakta, üzemçä añlap, apalarga küçtänäçkä dip cibärelgän kaklagan kaznı iskä töşerdem.

— Yörmägez, Solomon! — didem min, portfelemne açıp.— Monda bik şäp zakuska bar!

Kaklagan kaznı kürgäç, Garri anı isnäp karadı. Annan soñ, ber telem kisep alıp, tämläp avız itte. häm äytte:

— Nu, rähmät! — dide.— Bolay bulgaç, tugan, avansıñnı ber yarım tapkır arttı dip isäplä...

Bez äle tagın şaktıy eçtek.

«Meteor»nı säğat öçkä kuzgala, digännär ide. Näq vakıtında yulga çıktık. Taksi belän genä bardık yılga portına. Bezneñ öçen inde biletlar alıngan ide. Barısı da tärtiptä, barısı da maylap kuyılgança bara. Eşneñ şulay baruın kürep, min inde tämam kanatlandım. Küñelemdä ber genä borçılu äsäre dä kalmadı. Bolay bulgaç, min inde akça eşläp kaytaçakmın. Bälki äle kirägennän kübräk tä eşlärmen. Avılga küçtänäçlär töyäp kaytıp kerermen.

«Meteor»ga kerep utırgaç, ber-berebezne sanaşıp tanıştık. Garri belän Solomonnan häm anıñ duslarınnan tış, minem kebek ük şabaşkaga eşkä yallanuçılar tagın biş keşe ide.

6

Yulda da bezneñ aldan kabımlık belän arakı özelmäde. «Meteor»nıñ bez utırgan poçmagı şau-gör kilep tordı. Vakıt citärlek ide. Şabaşkaga alıngannar arasınnan kemder üzeneñ süzen söylärgä, eçen buşatırga, maktanırga häm havalanırga ölgerde. Monda, döresen genä äytkändä, gel aldan uylap eşlängän kebek, gel ah-zarlı keşelär, kaygılılar, yärdämgä häm akçaga mohtaclar cıyılgan. Häyer, akçaga mohtac bulmagan keşe şabaşkaga yörmi dä bit inde ul.

Minnän şul dürt-biş yäşkä ölkänräk bulgan ber ir — Viktor isemlese, militsiyädän kaçıp yöri ikän. Anıñ da kaygısı şul uk hatın-kız arkasında. Viktornı ayıruça birelep, anıñ öçen borçılıp, kuätläp häm teläktäşlek belderep tıñladık.

— Sterva! — dipteşlären şıgırdatıp söyläde Viktor.— Min bit inde anıñ öçen üz gomeremdä küpme akça tuzdırdım. Küpme äyttem üz-üzemä, bütän barmam şunıñ yanına, dip. Yuk, kesämä akça kersä, şul akça ätäç bulıp kıçkıra başlıy. Tege hatın yanına söyri. Kartayıp betkän inde üze, no ciläk kebek tatlı...

Bu yulı bardım, öygä dä kaytıp tormadım. Zarplata belän bergä premiyä dä algan idek. Töne buyı eçtek. Ä ul, sterva, min kilmi yörgän arada ällä nindi muciklar tabıp ölgergän. Cıyıldı monıñ mucikları, alarnı da sıylarga turı kilde. Katı sıylandık. Berniçä paçka akçanı çalbar töbenä yäşergän idem. Kul citmäslek urınga. Tegeneñ belän yatıp yokladık. İrtän torsam, tagın tege mucikları cıyılgan. Tañ tişegennän eçep utıralar.Miña da stakan suzalar.Ä min çalbar töben karıym. Berni dä yuk. «Nu, Lyuba,— minäytäm,— sineñ genä eş bu! Davay, kiter kalgan akçanı, min kittem»,— dim. Ä ul, sterva, inde cebep töşärgä ölgergän. Miña karap şarkıldap kölärgä totındı. «Lyubov sdaçi ne dayıt!» — di üze, citmäsä. Şunnan soñ tavış çıktı. Tegeneñ mucikların yak-yakka oçırdım. Lyubanıñ ike küz arasına berne tondırdım. Min üzem, bolay, açu kilgändä bik katı kullı. Slesar bulıp eşlim, timerne kul belän bögäm. Menä şul. Aynıgan da, militsiyägä çapkan tege. Uçastkovıyga. Çıgıp yugalırga turı kilde miña öydän. Yugalıp torırga kiräk beraz, dönyalar sürelgänçe...

Viktornı ayıruça birelep tıñladık, didem. Monıñ niçegräk buluın sez, älbättä, añlarga tiyeş. Viktor söylägän arada meñ törle kargış süze äytelde, tege Lyuba digännäreneñ tetmäse kat-kat tetelde. Viktornıñ süze arasında kemder üz kaygısın söyläp-kıstırıp alırga ölgerde. Min inde bolay gına, sezgä añlaşıla töşsen öçen genä, Viktornıñ hikäyäten özmi-nitmi citkerdem.

Şulay ber şaulaşıp, ber tınıp bargan aralarda, min kayçak aynıp kitkändäy buldım. Änä şulçaklarda kaydadır tirändä, eçtä ällä nindi ärnüle ber sorau yöräkne talkıy başlıy ide: kaya baram min, nik baram? Üzem yörise yullardan, üzem atlarga tiyeş sukmaklardan nik yıraklaşam? Täräzädän İdel suı östenä küz salıp, yamansulap barganımnı kemder sizenep ölgerä. Ä, kem digänem Garri ikän.

— Sin närsä, Sapog?! Nişläp küñelsezlänep kaldıñ äle? — dip, miña arakı salıngan stakan suza. Min üzemne Söbbuh dip tanıştırgan idem, ä yuldaşlarım anı bik tiz genä «Sapog»ka äyländerde. Üzemä tigän öleşne eçep kuyuga, miña yänä köç kerä, därt östälä, borçulı uylarım kayadır çitkä — tomanlı taraflarga kitep yugala. «Närsä bulgan soñ äle ul qadär?! — dip, üz-üzemne bitärlim.— Ber sin genä tügel bit, änä niçä keşe beryulı çıktı yulga. Alarga da akça kiräk. Alar da näq sineñ kebek ük keşelär. Änä, ber dä aptırap tormıylar, borçılmıylar da. Dimäk, eşneñ barıp çıgaçagına ışanalar. Barırsıñ, eşlärseñ, umırıp akça alırsıñ. Kemnän kilep, kemnän kitmägän?..» Menä şundıy uylar ide minem başta.

Niçek yoklap kitkänemne häterlämim. Ällä nindi säyer häm yämsez töş kürep, kaltıranıp uyandım. Beznekelär haman da uyau, haman da tabın tiräsendä ide äle. Häyer, min yoklap torgan arada Solomon da izrägän ikän. Garri häm anıñ yänä dä ike yegete iserüneñ dä, arunıñ da ni ikänen belmi. Äyterseñ alarga bu hämer digännäre bötenläy täesir itmi. Garri süzgä siräk kuşıla. Beznekelär söylägändä yä huplap, yä cöpläp ber-ber süz kıstıra. Anıñ bu süzsezlege Solomon yoklagan çakta ayıruça nık sizelä. Böten şau-şunı, böten süz urtaklıgın şuşı Solomon gına totıp torgan ikän. Häyer, beznekelärgä inde süz urtaklıgı ällä ni kiräkmi dä. Urtaklık — tabında, urtaklık — bez barıp citärgä tiyeş ber urında, urtaklık — akça eşläp kaytuda.

Garrinıñ ike yegete bötenläy diyärlek söyläşmilär. Sizelep tora, urısça bik naçar belälär, bälki şunnan çitensenälärder dip uyladım min ul çakta. Alar söyläşmi, ä beznekelärneñ tuktap torganı yuk. İnde tuydırdı kebek. Berkemne dä tıñlıysım kilmi.

Min berençe tapkır «beznekelär» dip kabatladım. Yuk, monı min reporter Nevzorovça itep äytäm. Miña ul — beznekelär: kayandır Kazan uramnarınnan, sırahanälärdän, vokzallardan cıyılıp, şabaş akçası eşlärgä dip yulga çıkkan ir-atlar. Min inde häzer alarnıñ yözlären ayıram, isemnären beläm, yazmışları, kaygı-häsrätlären çamalıym. Ber uylap karasañ, alar miña bötenläy çit-yat keşelär, uylau räveşläre, fiker söreşläre gel bütän... İkençe yaktan kilep uylansañ, bu keşelärneñ nindider can cılısı, yäşäügä ömete, kiler könne yahşırak itep küzallavı bar. Alar üzlären keşe itep his itärgä teli, alar hätta menä şuşı salmış-iserek häldä dä tormış turında, yäşäü turında, mähäbbät turında, näfrät häm gazap turında akıllı itep, yarsıp häm kaynarlanıp söyli.

Minem inde süzgä katışasım da, tıñlıysım da kilmi. Garri suzgan arakını eçep kuydım da, tomat suında izelgän kilki balıgın çäynäp, küzläremne yomdım.

Nindi töş kürdem min? Küptän inde mondıy yämsez, avır töş kürgänem yuk ide. Küptän inde ätkäy märhüm töşemä kermi ide. Elegräk tä, äle töşlärgä kerep sagındırgan çaklarında da, min bolay uk kaltıranıp-kurkıp uyanmıy idem.

Avıldagı iske öy. Bez kayadır küçenergä cıyınabız. Yuk, ätkäy märhüm citkerep kitärgä ölgergän yaña yortka da tügel bugay. Tik kayadır küçärgä, kitärgä cıyınabız. Min aşıgam, närsäder taşıym. Ä ätkäy ber poçmakka utırgan da, urınınnan da kuzgalmıy. Min aña endäşäm, ul cavap birmi. Üze miña taba räncep-räncep, açulı itep karap ala. Şunnan soñ ul urınınnan kütärelde, häm ällä nindi yat tavış belän sıkrap äytte:

— Menä minem bit tämäkelek tä akçam kalmadı,— dide. Ni öçen şulay dip äytte ul? Nindi töş kürdem min? Ätkäy märhüm isän çagında akçaga tilmerep yäşämäde.

Soñınnan, avırıp kitkäç, tämäke tartunı da taşladı. Ul bik köçle ihtıyarlı keşe ide. Bervakıt, ul tämäkesen taşlap yörgän vakıtta, min öygä iserep kaytkan idem. Şul isereklegem beländer, anıñ aldında tämäke kabızdım. Ätkäy süz äytmäde. Ämma min kat-kat kabızıp tarta başlagaç, tüzmäde:

— Ulım, sin anañ aldında tartma,— dide.— Anañ tartkannı yaratmıy...

Min şul süzdän soñ gına añlap aldım: tartuın taşlap yörgän, taşlarga mäcbür bulgan keşe aldında tämäke kabızu iñ zur gönahlarnıñ berse ikän bit.

Ätkäy sabır keşe ide. Ä bu töş, bu töş soñ kayan şulay kilep kerde äle miña? Närsä äytergä teläde ätkäy bu süzläre belän? Nigä şulay räncep karadı ul miña? Ber uylaganda ällä ni kurkırlık säbäp tä yuk ide kebek. Ämma ni öçen min şulay kaltıranıp, tetränep uyanıp kittem? Şuşı uyanu minem böten tınıçlıgımnı aldı, canımnı aktarıp taşladı. Garrinıñ arakısı da häzer täesir itmi kebek ide. «Avılga äylänep kaytu belän ätkäyneñ kaberenä baram,— dip, üz-üzemä süz berketep kuydım.— Yugıysä anıñ ruhına häyer dä birgän yuk bit küptän...»

Şuşı uy mine beraz cılıtıp cibärde. Min inde yuldaşlarımnıñ süzenä kolak salırlık häldä idem.

— Kilep yöri başladı bu şulay, uçastkovıynı äytäm...— monısın minem yänäşädä utırgan keräşen tatarı Nikolay söyli ikän. Aña ni öçender bez yulga çıkkanda uk «Möştek» digän kuşamat tagıp ölgerdelär. Töpçeklärne yanıp-karalıp betkän agaç möştege belän tarta ul. Älbättä, şunın öçen taktılar bu kuşamatnı. Menä ul häzer dä şul möştegen kulında totkan kileş söyli.— Nik kilä bu, minäytäm, nik kilä? Küreşkän sayın, miña bäylänä üze. «Ozatam min sine, dävalanırga ozatam, çamala»,— dip. Yıl buyına şulay. Yanaudan başkanı belmi, sabaka. Ä min, dur-rak, ul kürengän sayın, kaçkan bulam bit äle! Bersendä şulay täräzädän şäyläp aldım bit monı, salgan çak bulsa da. Hatınga äyttem: «Tege mörtät kilä, çıgıp ıçkındım min, öydä yuk ul, dip äyt!» — didem. Kön yüeş ide, andıy köndä yangır astına kemneñ çıgıp kitäse kilsen?! Hatın kuhnya yagında ide. Öskä bişmätne kidem dä, hatınga şulay kürenep, işekne şapıldatıp yapkan buldım da, şalt — karavat astına!..

Nikolaynıñ möştek totkan kulı havanı yarıp aldı, möştege şapıldap ayak astına tägäräde. Tik ul üze monı sizmäde kebek. Yuk, sizde, ämma möştek artınnan ürelgän kulı Garri suzgan stakan yanında tuktalıp kaldı häm ul, küzlären usal akaytıp, başın artka taşlap, eçep cibärde.

— Şalt — karavat astına! — dip kabatladı ul annan soñ. Bez anıñ karavat astına niçegräk kerep kitkänen tulısınça küz aldıbızga kiterdek: Nikolay şul mäldä ayak astına tägärägän möştegen ezläp, utırgıçlar astına, bezneñ ayak arasına çümäläde.— Yatam şulay kaçıp, tınnı çıgarmıyça,— dip dävam itte ul, kire kütärelgäç,— hatın kuhnya yagınnan atılıp çıktı, işekne bikläp ük aldı. Ähä, molodets, minäytäm, hatın, kertmäskä isäpli tegene! Yuk bit sabakı! Tege işekne şakuga, yänä dä yögerep barıp açtı işekne. Kilep kerde uçastkovıy: «Öydäme?» — di. Hatın şunda çırık-çırık kilep kölmäsenme?! «Yuk, öydä yuk, sine kürügä ük çıgıp ıçkındı!» — di. «Tiz genä kaytmasmı soñ?» — di tegese. «Kaytamı soñ?! Sine kürsä, şunduk ıştanın çılata bit ul!» — dip çäteldäp tora hatın.

— Añlaşıldı...— dip suzdı beräü Viktornıñ kürşesennän. Yul buyınça berni dä söyläşmiçä, süzgä katışmıyça kilgän ul sakallı yegetneñ isemen dä, üzen dä min äle yünläp belmi idem.

— Şul-şul menä! Miña da şunnan soñ añlaşıla başladı,— dip kütärelep bärelde Nikolay.— Üzem äle ışanıp ta betmim. Çap ta çop itkän nindi tavışlar bu dip aptırap yatam. Ul arada karavat östenä kilep tä audılar bolar. Karavatnıñ sirtmäse başıma uk kilep terälde.

— Añlaşıldı...— dip kabatladı sakallı yeget.— Bolarnıñ berençe tapkır gına şulay kılanuı tügel...

Möştegenä töpçek kıstırgan Nikolaynıñ avız tiräsendä şırpı kabızırga ürelgän kullar päyda buldı, şırpılarnıñ kaysı kabınmadı, kaysısı kabına yazıp sünde, alar urtasında Garrinıñ zacigalkası gölt itep yalkın çıgardı.

— Balta belän ikesen tiñ turaklarga ide, närsä karap yattıñ anda, karavat astında?! — dip zähär kölemseräde Garri. Moñarçı äle anıñ alay uk zähär yözen kürgänem yuk ide.

— Östenä bastıñ! — dip, Garriga barmagı belän törtte Nikolay.— Näq östenä bastıñ. Başta çınlap ta tüzep yattım. Nu, hatın ıñgıraşa başlagaç, üzägemne-eçemne açu-üç kimerä başladı. Citmäsä, närsä di! «Şuşı conlı kükrägeñne yaratam»,— di bit! Tegese ügez bulıp ükerä, östemä işelep töşälär dip toram. Açudan idänne tırnap yatam. Şunda, äytäm bit — östenä bastıñ! — kulıma balta kilep eläkmäsenme! Karavat astınnan sikerep çıktım da...Nu, tülke... Hatınnı kızgandım... Tegesenä eläkte. Balta tütäse belän birdem başına. Ütererlek itep tügel. Kızgandım... İkese dä kotları alınıp küzgä karap yatalar ide, buar yılanga targan kuyan balası kebek. Anıñ karavı, televizornı çälpärämä kiterep çıgıp kittem, küptän tügel genä algan idek, şabaşka akçasına. Töslene, kıybatlını, yaponnıkın...

— Televizornı tügel, tegelärne çärdäklärgä kiräk iye!

— Turaklarga!

— Kızgandım...— dip kabatladı Nikolay.

— Keräşenneñ akılı — keräle dä çıgalı,— dip uftandı sakallı yeget.— Häzer sin isbatlıy almıysıñ üzeñneñ ğayepsez ikäneñne. Şunda karavatta yatkan kileş turaklagan bulsañ, berni bulmas ide üzeñä. Ä häzer yuk, isbatlıy almıysıñ...

«Meteor» yar buyına yakınlaştı. Garri Solomonnı törtkäläp uyattı.

Anda bezne ike «Ciguli» maşinası kötä ide.

7

Kırık çakrımlap ara uzganbızdır. Äle pristanda çakta uk, «cirgä ayak basu hörmätenä» dip, bezgä yänä dä yözär gramm öleş tide. Monısı, mögayın, Solomon täqdime belän eşlände, dip uyladım. Yoklap algaç, başı avırtıp kitkänder. Ä minem äle nıklap izrär vakıtım citep kenä kilä ide. «Ciguli» eçenä kerep töyälügä küzläremne yomdım. «Meteor»da kilgändä tugan borçularım tämam yukka çıkkan ide. Pristannan soñ kaysı tarafka taba yul totkanlıgıbıznı da, nindiräk avıllar, nindiräk cirlär ütkänebezne dä häterlim. Kaya barasıbıznı, nindi hällärgä tarasıbıznı belgän bulsam, min bit här urınnı, härber avılnı, här kalkulıknı, här kuak töben häterläp kalırga tırışkan bulır idem.

İnde kilep citkändä genä iğtibar ittem: kırık-ille hucalıklı keçkenä ber avıl çitennän üttek tä, şul avıldan ike-öç çakrım yıraklıktagı ber urınga kilep tuktaldık. Monda şaktıy zur ber korılma tözelep yata ide. Mögayın, sıyırlar toragı dip uyladım min. Çınnan da şulay ikän:

— Menä bezneñ eş frontı şuşı bulaçak, yegetlär! — dide Garri.— Şuşı närsäne tözep betersäk, kolhoz sıyırları hämmäbezgä rähmät ukıyaçak.

Erak tügel cäyläü kürenep tora. Äle könnär cılı, äle mallar cäyläüdän kaytmagan. Avıl küreneşe küñelne kuzgatıp kuydı. Läkin üzemne tiz tıydım: «Söyläşkänçä bulır, ozaklamam, ber un-unbiş kön nıgıtıp kına, bar köçemä eşlärmen dä, tiyeşle hakın alıp, Kazan aşa avılga kaytırmın»,— didem.

Bezne dä bik kunakçıl karşıladılar.

Kiç citep kilä ide inde. İske öy büränälärennän cıyıp korılgan zur gına alaçıkka kerep urnaştık. İrken genä bülmä. Bez şuşında yäşäyaçäkbez, şuşında yoklayaçakbız. Tür yakta — berdänber täräzä. Tar gına bulsa da, yaktısı citärlek kebek. Bülmäneñ uñ yagında tagın ber işek. Anısınıñ aş bülmäsenä alıp çıkkanın çak kına soñrak beldek. Äye, monısın bezgä Solomon äytte; ul inde bötenläy üzgärgän, yuınıp algan, aynıgan, tavışına körlek iñgän ide.

— Kiçke tabınga rähim itegez! — dide ul, älege dä bayagı işekne kiyerep açıp.— Zifulya! Kunaklarnı karşıla!

Bezne kunakçıl karşıladılar, didem min. Çınnan da şulay. Bülmä buylap suzılgan agaç östäl rizık belän tulgan, östälgä şeşälär küpläp tezelgän ide.

Üz kaygısı belän miñgerägän, äle üzeneñ Kazanda çaktagı häl-halätennän arınuına iyäläşep ölgermägän irlär öçen bu tabın gacäyep ber küreneş bulıp toyıldı. Solomon nıñ «Zifulya» dip endäşkäne — kap-kara kuyı çäçle, kara kaşlı, moñsu häm yagımlı karaşlı, tatarlıgı yözenä ük börkelep çıkkan, yegerme ike yäşlär tiräsendäge ber tutaş ide. Bezne kürgäç, ul bik ük şatlanmadı kebek. Ällä miña gına şulay toyıldımı?

Beznekelärneñ käyef kütärelde. Şaulaşıp, tabın yanına tezeleşep utırdılar. Urın kiñ ide. Garridan, Solomonnan häm bezne ozata kilgän ike yegettän tış, östäl yanında yänä dä biş keşe — alarnıñ dus-işläre urın aldı. Monda töp hucanıñ, töp citäkçeneñ kem buluı berazdan añlaşıldı. Aşlar salınıp stakannar tutırılgannan soñ, näq menä älegä bez belmägän bişäüneñ berse urınınnan kalıktı. Bezgä ul iğtibar belän küz yörtep çıktı. Annan soñ nindider kalın, göberdävek tavış belän äytte:

— Eşne başlap cibärü hakına bügen bäyräm iğlan itäm,— dide.— İrtägä — eşkä! Tärtip nık bulsın. Tözeleştän çitkä kitep yörü yuk. Avılga kitep-kaytıp yörü katgıy tıyıla. Şuşı kagıydälärne bozgan keşe eşsez dä, akçasız da kalaçak.

Äye, anıñ tavışı nık häm kalın, taläpçän häm ışanıçlı ide. Menä şundıy keşelär belän eş oyıştırıp bula. Mondıylar eşlätä dä belälär, eş öçen tüli dä belälär. Ul çakta şulay dip uylap kuydım min. häm anıñ «Şuña rizamı?» digän süzenä karşı, başkalarga iyärep:

— Riza! — dip kıçkırdım.

Şunnan soñ kitte... Näq menä bezneñ yaña hucabız äytkänçä buldı: arıp-iserep yoklagançıga qadär bäyräm ittek: «Meteor»da kilgändä beraz tıyılıbrak, süzsezräk utırgannar da üzgärde. Süz küp buldı, şul süz bezneñ hämmäbezne tanıştırdı, nıklap, bik yakınnan aralaştırdı.

Aştan soñ bezgä berär kap «Astra» sigaretı tarattılar. Tämäke tartıp keräbez dä, yänä utırabız. Tabında arakı citärlek. Süz tämäke tartkanda da, tabın artında da agılıp kına tora.

Östäl yanınnan kubıp, ber şulay tartırga çıkkan arada, bez tege sakallı yeget, yul buyınça söyläşmiçä, az-maz gına süz kıstırgalap kilgän yeget belän ikäüdän-ikäü kaldık. Küpme genä eçsä dä, ul ber dä isermi kebek ide. Häyer, üzem iserek bulgaç, miña ul ayık kürengänder inde. Bez anıñ belän ber-ike genä süz alıştık. Yuk, ul üze ber-ike genä süz äytkän ikän. Min üzem haman şul inde: yänä dä nindi hällärdä kaluımnı, böten kaygım tizräk akça eşläp kaytu ikänne lıgırdadım. Yegetkä dä soraular birdem, närsäder soraştırdım bugay. Ul haman däşmägäç, süzgä kereşmägäç, havalanıp äyttem:

— Bolar akçanı cällämäs, kürenep tora, berençe könnän ük niçek sıylıylar bit,— didem.

Eget tämäkesen ayak astına taşladı, anı katı itep izde. Şunnan soñ teş arasınnan gına äytte:

— Şunısı yaman şul menä,— dide.— Berençe könnän ük katı sıylıylar...

Min anıñ süzen dä, üzen dä añlamadım. Ul çakta añlamadım. Läkin soñınnan, yäşi torgaç, barısı da äkrenläp añlaşıla bardı. Añlaşıla bardı, läkin soñ ide inde...

Bez aş bülmäsenä äylänep kerdek. Monda hällär tuydagıça bara. Kemder cırlıy, kemder koçaklaşa. Viktor isä Zifulya tiräsendä böterelä. Anıñ özek-özek süzlären añlap ta bulmıy. Añlaşılgan qadärese şul: Viktor, monda akça eşläp algaç, kıznı üze belän alıp kitäçäk. Viktor üze bolay eş keşese, ul hätle eçkeçe dä tügel. Viktor ber yaratsa, mäñgegä yarata. Tagın-tagın şundıy süzlär. Kız çıtlıklanmıy, Viktor kagılganga kulın tartıp almıy, yä bulmasa yılmaep-nitep köyäzlänmi. Anıñ halätenä, şaktıy iserek bulsam da, niçekter ayırım iğtibar itep kuydım min: yözendä bitaraflık ta, önämäü dä, şik tä, kurku da, kızganu da bar ide kebek bu kıznıñ. Yuk, yuk, anıñ kıyafätendä, bitaraflık häm önämäüdän bigräk, borçılu-kızganu kübräk sizelä. Min üzem äle şulçakta uylap ta kuydım kebek: yuldan çıkkan keşegä isäpli inde bu bezne, çitkä kitep eşkä yallanırga kalgan keşelär, dip uylıy. Yarıy, andıylar da bardır arabızda. Ämma menä min... Min! Min?..

Uylarım hätergä şul räveşle genä elägep kalgan.

Bu kiçne bezgä berkem dä «otboy» iğlan itmäde. Kemneñ kayda niçek yoklap kitkänen, kaysı poçmakka barıp tüngänen bez irtän genä kürdek.

İrtän bezne säğat altıda uyattılar. Anıñ altımı-cideme ikänen kem belgän, başlar çatnıy. Yokı tuymagan, mendärdän başnı ayırıp alıp bulmıy. Äye, baş... Solomon da iñ berençe bulıp şul süzne kıçkırdı:

— Kemneñ baş tözätäse kilä, torsın! — dide. Kemder üze tordı, kemneder törtkäläp uyattılar. Barı tik Viktornıñ gına, küpme genä cilterätsälär dä, küzen açtıra almadılar.

Başnı tözättek, yuınıp alganday ittek. İrtänge aşka utırdık. Bu yulı Zifulya urınında başka ber kız ide. Monısı tagın da yäşräk, tagın da çibärräk bulıp kürende. Yuk, kürende genä tügel, bu çınlap ta şulay ide. Ämma monısınıñ yözendä kiçä minem häterdä kalgan şomlanu, borçılu, önämäü ğalämäte yuk. Monısı uynap-çelteräp kenä tora. Min üzem aşıym, üzem bezgä aş salgan kıznı uylıym. Çibär, kahär. Çibär, ämma anıñ yözendä kiçä minem häterdä kalgan matur, säyer moñsulık yuk...

Min üzem avılda da, institutnıñ köndezge bülegendä ukıganda da şabaşkalarda küp yördem. Şabaşkada eşlägän keşe belä: könnär gel bertösle ütä, ber tärtip belän genä bara. Anda istä kalırlık vakıyga şul gına — eşne başlagan kön, eşne tämamlap, akça algan kön. Tagın da ber-ber vakıyga bulırlık häl çıksa, anısı da şul: yä berär iptäşeñ kulın imgätä, ayagına tutıkkan kadak kerä, başına büränä töşä. Nıklap imgänerlek bulmasa, aları da onıtıla, ütä, häterdän sızıla. Şuña kürä min monda da atna-un könneñ niçek ütkänen, irtädän kiçkä qadär kirpeç taşıp, nikadär izmä izüemne, bergä şabaşkaga yallangan ir-eget belän niçä tämäkene niçägä bülep tartuıbıznı söyläp tormıym, vakıt äräm itmim. İstä kalası, bezneñ cannı alası vakıygalar änä şul atna-un kön ütkäç başlandı.

8

Berençe bulıp Viktor tüzemsezlände.

— Vakıt, yegetlär,— dide ul berkönne şulay töşke yalga tuktalır aldınnan.— Eşlägän qadäresen alırga da, taban yaltıratırga kiräk monnan...

Min üzem inde küptän şul uyda idem. Citte, söyläşengän qadärese eşlängän. İsäp-hisapnı özärgä dä, yulga çıgarga. Bez, Kazannan kilep şuşı tözeleştä eşlägän altı ir, menä şul könne berençe tapkır «tärtäne kire boru» turında kileştek. Älbättä, moñarçı da süz bulmadı tügel, bulgaladı. Tik älege süz beznekelär arasında gel şayartuga borıldı, uyın-kölkegä äverelde. Tege vakıtta, eşkä totıngannıñ berençe könendä, Viktornı cilterätep-cilterätep tä uyata almadılar digän idem. Ul töş vakıtında gına uyandı, şaktıy avırlık belän kuzgaldı. Berençe süze şul buldı:

— Baş avırta, näçälnik,— dide.— Salıp bir, Alla hakı öçen, ber yöz ille gramm... Monı ul Solomonga karap äytkän ide. Tik şul vakıtta kiçä bezne sıylagan Hucanıñ tavışı işetelde:

— Vakıtında urınınnan kuzgalmagannarga «narkomskiy» yuk! — dip kıçkırdı ul.— hämmäbezgä ber zakon: kiçen, eşläp argaç, yözär gramm. Ä häzer — eşkä, eşkä, eşkä!

Ul çakta Viktornıñ käyefe nık töşte. Eşkä dä ul bik avırlık belän kereşte. Häyer, ber anıñ gına häle avır idemeni?! Bezneñ dä häl ällä ni şäptän tügel: kiçäge kön, kiçäge tön moñarçı da hämer belän şaktıy izelgän tänne-cannı cimerep-taptap taşlagan. Şulay da bez äle baş tözätkän. Bez äle Hucanıñ kırıs cäzasına tarmagan — yözär grammnan öleşsez kalmagan. Viktornıñ küñelen niçek tä kütärergä tırışıp, anıñ öçen taşıp, anıñ öleşen — eşen urtaklaşıp digändäy, könne kiçkä qadär suzdık.

Yuk, eşlänmäde tügel, eşlände. Ällä miña gına şulay toyıldı, ällä bu çınlap ta şulay ide — üzem belän bergä eşkä kereşkän älege irlär, çınlap ta, kul belän totınıp, umırıp eşläügä susagan sıman. Hätta Viktor da kiçkä taba nık kına hällände. Ul inde başkalar kütärä almagannı kütärä, başkalar töyi almagannı töyi ide.

Läkin ul berençe eş könendäge «öleşen», üzenä eläkmi kalgan «narkomskiy»nı hiç onıtmadı, kiçerä almadı. Şuña kürä cayı çıkkan sayın, gel äytä tordı:

— Bolarnıñ çeben sıylarlık närsäse belän täki eç kortlap betä inde. Nik cällilär, ä? Anıñ bit hakın soñınnan totıp kalıp bula. Salgaç salgaç, stakan tutırıp salsalar ni bula?

Şulay dip zarlanıp ala da ul, beraz tın torgannan soñ, baş çaykap, cirgä tökerep, bik açı itep sügenep kuya. Anıñ bu zarlanuın bez äle uyınga borabız. Ni äytsäñ dä, eş äle gel alga bara. Hucalarnıñ oyışkanlıgına soklanırlık. Tözeleş öçen materialı da, maşinası-kranı da agılıp kına, tabılıp kına tora. Aşarga citärlek. Alda ömet bar...

Hucalar digännän, alar üzläre dä bezneñ kebek ük: irtän bezneñ belän bergä kuzgalalar, bezneñ belän ber ük eşne eşlilär, bezneñ belän berrättän aşap, rättän yoklap, sıyır toragı salalar. Monda şul, eşlämäsä, Huca üze genä eşlämi bugay. Bez anıñ isemen älegä qadär belä almadık. Anı monda üz iptäşläre ber süz belän genä atıy, aña ber süz belän genä endäşä: Huca. Bez dä äkrenläp şul süzgä iyäläş tek. Äye, ul — Huca. Barısın da ul oyıştıra, ul taba, bez başkarası eşne, bez eşläp alası akçanı ul bilgeli.

Anısı şulay. Eşlärgä bula. Läkin monda kilgän irlärneñ maksatı ikençeräk şul. Minem, äytik, böten maksatım — eşlägän qadäresen alıp, Borhan abıynıñ yomışın üti algan qadär ütäp, avılga kaytıp citü Viktor da bit monda ozak kunak bulırga cıyınmıy. Anıñ äytüençä, tege Lyuba digän hatın inde küptän tınıçlangan, akılına kilgän bulırga tiyeş. Anıñ inde küz töplärendäge karalgan-şämähälängän urınnarı da sizelmi-kürenmi başlagandır. Ul uçastok militsionerına barıp, üzeneñ Viktor östennän yazgan garizasın da kire algandır. Viktor — anıñ yanına bütän barmaska ant itkän keşe — bu şabaşkadan akça alıp kaytuga, näq menä Lyuba yanına yul totaçak. Alar äle mähäbbättän iseräçäk.

Nikolay isä monnan kaytıp kitärgä cıyınmıy bugay. Küräseñ, ul äle uylıy. Anıñ eşe katlaulırak, anıñ kulındagı balta tütäse hatını koçagındagı militsionernıñ, vlast keşeseneñ başına töşkän...

Bezneñ belän kilgän sakallı yegetneñ iseme Şamil bulıp çıktı. Aña kuşamatnı takmadılar, ul üze äytte:

— Zonada çakta miña Şarl dip däşälär ide,— dide. Şarl şunnan başkasına artık cäyelmäde. Tora-bara, inde atnadan artık bergä eşlägäç, bez anıñ belän ikäü çak kına añlaşa başladık, häm ul süz arasında gına äytep aldı:

— Minem başka da şul — hatın-kız citte,— dide. Bez — altau. Altı ir-eget. Äle tularnıñ ikese belän bötenläy tanıştırmavım vakıt citmäüdän genä tügel. Çönki alar ikese dä küzgä-başka taşlanırlık, kul arasına kererlek keşe tügel, ä bälki borın aslarına kara tök tä çıkmagan üsmerlär ide. Alar bez «Meteor»da kilgändä dä gel ayırım buldılar, tämäkene dä ayırım tarttılar. Arakını bezneñ belän rättän eçep barsalar da, alay ällä ni isermädelär, ser büleşmädelär. Ällä bez şaulaşkan arada alarga vakıt timädeme? Alar äle soñgı könnärdä dä ayırım «kolhoz» bulıp kön ittelär. Tik bezne berläştergän ber närsä bar ide: alar da akça öçen kilgän, alarga da akça kiräk, häm menä şuşı kiräklek bezne kayçan da bulsa berläşterergä tiyeş ide. Ul kön kilde. Viktornıñ älege dä bayagı süze: «Vakıt, yegetlär, eşlägän qadäresen alırga da, taban yaltıratırga kiräk monnan»,— digäne belän bergä kilde.

häm bez kiçke aş vakıtında bu mäsäläne häl itärgä süz kuyıştık. Kaytasılarga — isäp-hisap, kalasılarga avans kiräk ide.

Läkin eş bez uylagança, bez kötkänçä barıp çıkmadı. Yuk, söyläşü dä, süz dä buldı. Ämma ul süzne Huca üze başladı.

— Yegetlär, kürep toram, eş bara, barıbız da tırışabız,— dide ul, Zifulya tälinkälärgä aş salıp çıkkaç.— Min aldan uk väğdä itep kuyam, härkaysıgıznıñ tırışlıgı bäyälänäçäk.— Ul şulay dide, annan soñ, yözenä nindider rizasızlık häm borçılu çıgarıp, östäp äytte:

— Eşne tagın da kızu totarga kiräk. Yuksa,— ul barmagı belän kayadır öskä, tüşämgä taba törtep kürsätte,— tegelär bik ük riza tügel. Aşıktıralar. Nikadär tiz kıymıldasak, akçasın da şulkadär kübräk alaçakbız. İşetäsezme, akça?! Bezgä häzer udar unkönlek iğlan itärgä, kommunistlarça eşlärgä kiräk. Kommunistlarnı häzer sükkän bulalar da buluın, nu bit alar eşne kızu tota belä ide! Udar unkönlek hakına bügen härkaysıgızga ikelätä öleş!

Bezneñ aradan berkem dä avız açıp süz äytergä ölgermi kaldı. Alga kuyılgan stakannarga arakı tuldı.

Änä şulay itep, Viktor oyıştırgan citdi süz bulmıy kaldı.

Ämma, moña karap, Viktor tınıçlanmadı. Kaytıp kitü uyı, şul uy belän kön itü tagın da köçäyde.

— Yarar,— didem min berkönne Viktorga.— İnde moñarçı tırışkanbız ikän, kalgan vakıtnı gına sanarbız. Anıñ karavı, akçası kübräk töşär.

— Tökerim lä akçasına! — dip kızdı Viktor ul çakta.— Akçanı anı Kazanda da eşläp alıp bula. Min inde şul... Berär yarı çıgıp yugalu hakına gına riza bulgan idem.

Bu könnärdä Nikolay da kıbırsına başladı. Yuk, kaytu yagına tügel, urınnı tarsınıp kıbırsına ide ul.

— Avıl belän elemtä bulmavı şäp tügel,— dip, süzen ul gel ber yakka, monnan kürenep kenä torgan yortlar yagına bora.— Şunda bit, canıkayım, berär tütäyneñ balın eçep, üzen koçıp kaytsañ, dönya cännäte bulır ide...

Vakıt ütä. Eş bara. Min üzem haman ber närsägä iğtibar itäm, ber närsä turında uylanam: ni öçen bu Zifa isemle matur, yagımlı kız bezgä şulkadär kızganıp karıy? Bezne bötenläy keşelektän çıkkan adämnär dip uylıy mikän ällä ul? Berkönne, töşke aştan soñ, anıñ yanında azga gına totkarlandım. Tämle aş öçen rähmät äytkän bulıp süz başladım. Üzem turında beraz söyläp aldım. «İnstitutnı tämamlasam, Alla boyırsa, Borhan abıy baş mehanik itep kuya üzemne»,— didem. Min anıñ belän tatarça söyläştem. Yugıysä ul moñarçı gel urısça gına cavap kaytara, urısça gına söyläşä ide. Tatarça añlasa da, söyläşüe çamalı bugay bu kıznıñ, dip isäpli idem min.

Şul ber söyläşep aludan soñ, Zifa isemle bu kız miña bütänçäräk karıy başladı. Yuk, yuk, miña gına şulay toyılgan dip uylıy kürmägez. Bu üzgäreş anıñ häräkätlärendä dä, küz karaşında da, tälinkämä aş saluında da kürenä ide. Tik bernärsä genä — anıñ haman da şul kızganıp, borçılıp karavı gına üzgärmäde.

Äytäm bit, Zifa üzeneñ yärdämçese bulgan älege dä bayagı yäş kızdan — yanıp-uynap torgan yözle, sörmä tartkan zäñgär küzle Svetadan änä şul moñsulıgı belän, moñsu karaşı belän ayırılıp tora. häm miña şulay toyıla; bu ayırmanı ber min genä küräm, ber min genä sizäm kebek...

Huca iğlan itkän «udar unkönlek» tä, annan soñ suzılgan atnalar da ütep kitte. Näq menä şulçakta Garri da, Solomon da kayadır kitep bardılar. Alar urınına başkalar — äzmäver kebek dürt ir-at kilde. Läkin alar eşkä totınmadılar, eşkä kereşmädelär. Miña başta uk şulay toyıldı: bolar bezne küzätälär, här adımıbıznı sagalıylar kebek ide. häm ul şulay bulıp çıktı da.

9

Äye, näq şulay bulıp çıktı. İnde berençe kırpak kar kürenep algan vakıt ide. Dimäk, tizdän kış başlanaçak. Beznekelärneñ barısı da diyärlek cäyge-közge kiyemnän. Yarıy äle, min üzem hatınnıñ «Yulga kiyemsez çıgalarmı?!» digän süzenä buysınıp, sumkama cılı kurtka salgan idem. Kaytkanda bolarnıñ tauşalıp betkän bişmäten kiyep kaytıp bulmas dip, şul kurtka öçen şatlanıp yörüem.

Ul kiçne Huca, üzeneñ ciñel maşinasına utırıp, olı yulga taba cilderde. Eştän bez karañgı töşkändä tuktadık. Barıbıznıñ da käyef töşkän, ber-berebez belän söyläşäsebez dä kilmi. Tavışlar-süzlär görbiyälandı, küñel yamannı sizenä. Bu kön minem öçen ayıruça avır. Çönki kiçä irtänge aş aldınnan miña Zifa kotoçkıç ber süz äytte. Bezneñ arada nindider ceplär suzıluın, ışanıç häm cılılık cepläre barlıkka kilüen min inde küptän sizenä idem. Alay gına da tügel, anıñ küz karaşında nindider äytelep betmägän närsä, äyteläse häbär barlıgın toya idem. häm menä kiçäge irtädä, aldanrak yuınıp aldım da, kaynar çäy sorap, Zifa yanına kerdem.

— İnde vakıt çıktı, sineñ belän saubullaşasım bula Zifa,— didem. Ul miña taba yalt itep karadı. Annan soñ işekkä küz saldı. Berkemneñ dä kerep kilmävenä ışangaç kına:

— Kaç sin monnan tizräk! — dide.— Akçasın da alıp torma, sorama da, tizräk çıgıp kaç. Minem süzne berkemgä dä äytmä!

Min aptırap, kauşap kaldım. Närsäder kaytarıp soramakçı idem, algı yakta tavış işetelde:

— Zavtrak poday!

Şul süz belän bezneñ yanga Huca keşeläreneñ berse kilep kerde.

— Zavtrak poday! — dip şayartıp kabatladı ul häm miña taba şikle genä karaş taşlap aldı.

— Poday zavtrak! — dip şayartıp kabatladım min dä. Zifaga kulımdagı stakannı tottırdım.— Odnim çayım ne obmaneş!..

Zifanıñ äytkän süzen min berkemgä dä citkermädem. Ul süzlär turında köne buyına berüzem uylandım. Ni öçen Zifa miña tizräk kaçıp kitärgä kuşa? Ni öçen akça da sorap tormaska kiñäş itä?

Kiçkä taba küñelgä şikle ber uy kerde. Ägär dä Zifa bolarnıñ mahsus ber keşese bulsa? Äytik, ul miña kaçarga kiñäş itä, nindider şikle süzlär belän kauşatıp, kurkıtıp kuya? Min, cülär, anıñ süzenä ışanıp, tañnan torıp yul çıgam. Akçasız-tüläüsez genä taban yaltıratam?! he, taptıñ cülärne! İke ay buyına buşka eşläp bil bögärgä dä, ber tiyensez kalırgamı?! Kol tügel lä min alay itärgä! Şulay uyladım da, üzemneñ şul uylarım öçen Zifa aldında oyalıp kuydım. Yuk, Zifa andıy kız bulmas... Ä ni öçen soñ äle ul kaçarga kuşa? Ni öçen?!

— Näçälnik! — dide Viktor, huca urınına kalgan, bezneñ belän bergä ük irtä tañnan eş eşlägän, master bulıp sanalgan irgä. Anıñ kuşamatı Budulay bulsa da, Viktor aña gel «näçälnik» dip däşä ide.— Yä, näçälnik, vakıt citte, nişlibez? Äyt Hucaña, isäp-hisapnı özärgä vakıt. İrtägädän dä kalmau yahşı bulır.

— Nişläp monı min äytergä tiyeş äle?! — dip cavap kaytardı Budulay.— Min dä sineñ kebek ber keşe, sineñ kebek ük eşlim, taşıym, öyäm. Üzeñ äyt Hucaga, kiräk ikän!

— Niçek inde?! — dip kızdı Viktor. Anıñ kalın kaşları dereldäp, yañakları uynap kuydı.— Sin bezgä eş kuşıp eşlätteñ, kayda närsä eşlisen sin öyrätteñ, sin kürsätteñ. Häzer şunnan baş tartasıñmı?

— Baş tartmıym, nişläp tartıym?! Öyrättem, kürsättem, eşlättem. Miña kuştılar — şuña öyrättem. Ä isäp-hisapnı yasau — minem eş tügel. Kem sine eşkä çakırgan — şul hisaplaşsın!

Kiçke aşnı tavış-tınsız gına aşadık. Kalak-kaşıklarnıñ tavışı gına älege avır, hävefle tınlıknı bozıp tora ide. Çınnan da, närsä soñ inde bu? Budulay gel bezneñ belän bergä buldı, bergä eşläde, eşne üze oyıştırdı. Kiräk çakta şayarttı, kiräk çakta cikerenä belde, ämma berkem belän dä kıçkırışmadı, naçar süz belän sügenmäde. Kiräk vakıtta bezneñ küñelne kütärä belde, üze äytmeşli, bezgä akça eşläü serlären töşenderde. Ä bügen? Bügen anıñ tavışın da, üzen dä tanırlık tügel. Bügen ul kürälätä bezdän baş tarta!

Eştän soñ nık arıta. Ğadättä, yoklarga irtä yata idek. Bügen soñladık. Berebezneñ dä küñel tınıç tügel, härkaysıbız soñgı vakıtlarda üz küñelendä genä yörtkän, moñarçı äle kütärelep äytergä kıymagan borçulı uyın baştan kiçerä: närsä, bezne aldarga cıyınalarmı ällä?

Tämäke tartkan arada ike-öç süz söyläşep alabız.

— Huca kaytuga uk, mäsäläne kabırgası belän kuyarga kiräk,— dip tınıçsızlana Viktor.— Alay-bolay itsälär, muyınnarın boram min bolarnıñ!

— «Yartı»ların cälläp eşlätälär, avans birsälär, içmasam, avıldan samogon bulsa da kiterter idek,— dip sügenä Nikolay. Şarl däşmi, anıñ bar belgäne şul:

— Añlaşıldı, bolay bulgaç...— dip cirgä tökerä. Bezneñ yandagı yäş yegetlärneñ üz kaygısı: kızlar yuk, avılga kitep-kaytıp yörergä dä röhsät yuk...

Min äle Zifanıñ süzen bolarga citkerergä kurkam. Çönki alarnıñ hak buluına, kotoçkıç ber inälü, borçılu belän äytelüenä üzem dä ışanıp betä almıym. Läkin beläm, sizäm: bezneñ baş oçında yaman ber bolıt elenep tora.

Şulay söyläştek: irtägä munça kerü köne iğlan itärgä, eşne tuktatıp, Hucanıñ kaytkanın kötärgä.

Töne buyına kerfek tä kakmadım diyärlek. Zifa belän äybätläp söyläşü, niçegräk söyläşü turında başka şaktıy akıllı fikerlär kilde. İrtän minşularnı eşkä ciktem. Cayın turı kiterep, tatarçalap, äkren genä pışıldadım:

— Ä sin soñ... Üzeñ nigä kaçmıysıñ monnan? Zifanıñ küzläre zur bulıp açıldı. Bolay kisterep,turıdan yarıp birelgän soraunı ul kötmägän ide. häm anıñ bu sorauga niçegräk cavap birüe minem öçen küp närsäne açıklarga tiyeş, monı min tönlä uylap-ülçäp kuydım. Äytik, «Nişläp äle min monnan kaçarga tiyeş?!» — digän cavap işetsäm, bertörle uyım-farazım açıklanaçak. «Niçek kaçıym?!» digän cavap bulsa... härhäldä, turıdan birelgän sorau çitlätep-kıyıklatıp soraştıruga karaganda otışlırak bulırga tiyeş ide. häm ul şulay bulıp çıktı da.

— Yuk, yuk!.. Miña yaramıy!..— dip aşıgıp pışıldadı Zifa.— Ä sin kaç, abıy, kaç!.. Min siña yahşılıkka gına äytäm...

Üzeñä aş salıp, aş äzerläp torgan hatın-kız belän ike-öç süz söyläşü öçen şundıy yäşeren tırışlık kiräk bulganın sez añlarga tırışıgız: aş bülmäsenä bez barı tik öç kenä tapkır — irtän, köndez, kiçen genä keräbez. Anda da härçak bezneñ yänäşädä keşe bula. här süzneñ, här häräkätneñ küzätü astında buluın küptän belgän, küptän añlagan Zifa üze, mögayın, teläsä kemgä ışana almagan.

Min anıñ kiñäşen tottım: hiçşiksez kaçıp kitärgä karar kıldım. Tik yulga beryalgızım gına tügel, aradan berärsen iyärtep çıgarga uyladım. Läkin kaçu uyı başka bütännärne miña karaganda irtäräk kuzgatkan bulgan ikän... Aşau digändä ber dä soñarmıy torgan ike yäş yegetebez irtän tabın tiräsendä kürenmäde.

İrtänge aştan soñ eşkä totınmadık. Budulay bezne ügetläp tä karadı, ämma bez nık tordık:

- İnde betläp bettek, munça yözen kürgän yuk,— didek.

— Yarar,— dide Budulay.— Munça Huca kaytkaç bulır...— Annan soñ ul üz yegetlärenä endäşte: — Munça yagası bulır!..

Ul şulay dip kıçkıruga, sklad itep faydalanılgan timer budkanıñ işegen kayırıp açtılar. Kıynalgan, yözläre tırnalıp-şeşep, kanap-kügärep betkän ike yegetebezne şul budkadan söyräp çıgardılar. Budulay karşısına kiterep bastırdılar.

— Sez! — dip kıçkırdı alarga Budulay.— Ahmaklar! Bu vakıtta «Meteor»nıñ yörmägänlegen dä belmägän başıgız belän, kaçıp kitmäkçe buldıgızmı?! Bu sezgä armiyädän kaçu tügel!

Ul arada bezneñ dürtebezne Budulaynıñ yegetläre uratıp aldı. Kullarında rezina tayaklar, timer çılbırlar päyda buldı.

— Yä, eşkä totınabızmı, ällä sezgä dä bu yolkışlar kergän munçanı kürsätergäme?!

— Añlaşıldı...— dide Şarl häm berençe bulıp tözeleşkä taba atladı. Bezneñ karışır çama yuk ide. Üzebezneñ kaya kilep eläkkänebezne änä şul çakta gına töşendek. Yuk, yuk, döres tügel, bez äle küp närsälärne töşenep-añlap betermägän idek...

10

Tege könne kitep yugalgan Huca haman kürenmäde. Häyer, bezneñ yanda üz hucalarıbız, bezneñ öçen yaña huca bulıp äverelgän keşelär bar ide. Häzer inde bezne yäşeren-batırın gına tügel, açıktan-açık saklıylar, küzätälär, sak astında eşlätälär, telämäsäñ — tukmap eşlätälär ide. Bez kollar, çın mäğnäsendä kollar idek.

Moñarçı däşmi-aralaşmıy, ser açmıy yörgän yegetlär dä bezgä yakınaydı. Eduard isemlese — şähärdä üskän tatar yegete — hönär uçilişesın tämamlagan. Aleksey isä Bögelmä yaklarınnan. Bolarnıñ ikesen Kazandagı härbi komissariat tanıştırgan. Şunda alar ber cäber kürgännär, ber ük zolım tatıgannar. Şul cäber, şul zolım alarnı berläştergän, duslaştırgan. Härbi komissariatnıñ biyek koyması aşa alar bergäläp kaçkannar.

Bu hakta yegetlär berkemgä dä söylämägän. Söylämäskä süz kuyışkannar. Bezneñ belän yakınnan aralaşmauları da, mögayın, şunnan bulgandır. Ämma Budulay alarga ni öçen şulay dip kıçkırdı, «Monnan kaçu armiyädän kaçu tügel ul!» — dide. Monısın yegetlär üzläre dä añlata almadılar.

Bu haktagı ser soñınnan, Huca üze äylänep kaytkaç açıldı. Ul şaktıy käyefle kaytkan, şaktıy nık bulıp kaytkan ide. Budulay belän ber-ike süz alışıp ölgergän, küräseñ, eşne tuktatıp, barıbıznı da tezep bastırdı.

— Menä sin, Möştek,— dip, Nikolaynıñ kükrägenä törtte.— Vlast keşeseneñ başın balta belän sugıp yargan bändä. Sine monıñ öçen närsä kötä?! — Ul, ike kulınıñ ike barmagın arkılı kuyıp, räşätkä yasadı.— Törmä! Ä monda siña äle törmä tügel, saf hava, aşarıña it tä şulpa, tagın ni kiräk? Akçamı?! Anısı turında süz çıgarsañ, min sine kaya ozatırga belermen. Min sine, kiräk ikän, tiyeşle srogıñ tulgançı buşka eşlätäm!

Nikolay yänäşäsendä çiratta min idem. Huca kükrägemä törtep ölgergänçe ük, açu belän yözenä karap äyttem:

— Sin mine kurkıta almıysıñ, mine törmä kötmi! — didem. Huca miña sözep karadı, şulay karap tordı da, kükrägemä yomşak itep kenä törtte:

— Äye, sine törmä kötmi... Ämma...— ul süzen äytep betermäde, alga taba kitte. Yanımda basıp torgan Viktornıñ iñenä kulın saldı.— Sez bit — alkaşlar! Barıp çıkkan alkaşlar! Sezne hezmät belän tärbiyälärgä kiräk. Sovet vlaste sezne tärbiyäli belmi! Ä min beläm! Min sezne namuslı hezmät belän kön kürergä öyrätäm! Ber sez genäme?! Minem bu mäktäp aşa sezneñ kebeklär bik küp uzdı... Sezneñ barıgıznı da iserek telegez sata. Telegezne tıya belmisez! Viktor dus, sin haman tege Lyubaşañnı sagınasıñmı? Şunıñ yanına kaytır öçen akça kiräkme siña? Onıt sin anı, ul sineñ qadereñne belmi. Ä sin — akça qaderen belmiseñ! Lyubaşaga — sin, siña — akça kiräk tügel!

Açuı çıkkan Viktor niçekter alga talpınıp kuydı. Anıñ köräktäy kulı Hucanıñ näq menä baş tübäsenä töşärgä tiyeş ide. Läkin ölgerä almadı, kayandır arttan aña rezina tayak belän kiterep suktılar, Viktor görseldäp cirgä avıp töşte.

Huca äyterseñ lä monı bötenläy kürmäde.

— Ah, Şarl, Şarl dus! — dip, Şamilne kilep koçakladı.— Sine zonada şulay dip yörtälär ideme äle?! Sin bit anda, Şarl.— Huca, Şamilneñ kuşamatına ayırım basım yasap, mäğnä belän äytte,— sin bit anda söygän kızıñ öçen eläkteñ. Äybät kız ide ul, anı malaylar — üzeñneñ ük duslarıñ — uramda totıp köçlägännär. Üzeneñ yortı yanında uk, işek katında! Sin şul kızıñ öçen üç aldıñ... Yä, üçeñ kayttımı soñ? Yuk, kaytmadı, başıñ ötermängä genä eläkte. Sin törmädän ul kızga hatlar yazıp tordıñ, min barısın da kiçerä alam, köt mine, bergä bulırbız, dideñ. Ä ul kötteme soñ sine?! Ä? Yuk, kötmäde!

Şamilneñ agarıngan, gacäplänüdän häm inälüdän gacizlängän yözen kürsägez ide sez. Anıñ gorur, mäğrur kıyafäte niçekter sünep, tonıklanıp kaldı, gäüdäse keçeräyep kürende.

- Min bolarnı berkemgä dä söylämädem...— dip pışıladı ul üzaldına gına.

- Ah, şulay şul, söylämädeñ! — dip kütärep aldı Huca häm başın bezneñ yakka taba selkep aldı.— Sin bolar kebek telgä betkän tügel. Ämma bezdä anıñ söylätterä torganı da bar! — Huca yahşı tunınıñ tüş kesäsennän keçkenä käğaz törgäk çıgardı.— Söylätterä torganı da bar! Tagın ber avız itep karıysıñmı soñ?! Mä, mä, tagın ber kat avız it!

Şamil anıñ kulın çitkä etärde häm, kisterep:

- Añlaşıldı...— dide. Anıñ gorur kıyafäte yañadan kayttı, yözenä nıklık kundı. Küräseñ, anı kötelmägän bilgesezlek, üzendä yörgän serneñ niçek açıluın töşenä almau gına kauşatkan.— Añlaşıldı, Huca keşe!.. Min sine bu qadär ük kabahät dip belmi idem!

Huca anıñ soñgı süzlärenä iğtibar itep tormadı:

- Menä bu çibär yegetlär dä serne sandık kebek saklıy belä...— dip, Eduard belän Aleksey karşına kilep bastı.— Läkin bezdä söylätterä torganı bar! Bu yegetlärneñ Sovet armiyäsendä hezmät itäse kilmi. Alar kaça. häm döres eşli! Armiyädä anda tukmıylar, naçar aşatalar. Nu, niçava, ägär minem süzne tıñlasagız, min sezgä härbi hezmät tabam. Akça tüli torgannı! Ärmän taularında, duslar, koral tota alırday yegetlär bik kiräk...

Huca bezneñ alda şulay kılangan arada min barısına da töşenergä ölgerdem: kärt uynarga dip, bezne kayçak üzläre yäşägän alaçıkka ayırım-ayırım çakırgalıylar ide. Bez inde moña künekkän, kärt uynarga kitkän iptäşneñ tönge dürtlärsez kaytmasın beläbez. «Kärt uynap argan» keşegä äbätkä tikle yal birülären bez yahşı hucanıñ märhämätlelege itep kabul itä idek. Eduard belän Aleksey isä ul könne kiçkä tikle baş kütärmi yokladılar. Dimäk, ser alır öçen bolar ber-ber narkotik kullangannar. Söylärgä telämägändä dä söylätterä torganın...

Añın yugaltıp yatkan Viktor, avır ıñgıraşıp, urınınnan kütärelde. Açı itep sügende. Anıñ avızınnan kan kilä ide.

— Ah, Vitya, Vitek! — dip kire borıldı Huca.— Sineñ Lyubaşañ ber tiyengä dä tormıy! Hatın-kız teliseñ ikän, min siña tabam anı! Tabam, barıgızga da! Tik açulanıştan bulmasın, irtägädän — eşkä! Sezgä almaş kilep citkänçegä qadär — eşkä! Almaş kilügä — min sezne irekkä cibäräm. Ägär akıllı bulsagız... Bälki äle akça da birermen beraz... Yullık akça! Şunnan soñ Huca, kulın kisken izäp, Budulaynı yanına däşte:

— Zifulyaga äyt, munçasın yaksın! — dide. Budulaynıñ kap-kara sakalı tırpayıp kuydı, kaşları cıyırıldı.

— Kiräk mikän, Huca?..— dide.— Zifulya aşnı tämle peşerä, süzne dä äybät tıñlıy... Annan soñ, ni bit...— ul bezneñ yakka taba ımlap aldı.

— Zifulyaga äyt, munçasın yaksın! — dip kisterde Huca.— Min bolarga hatın-kız väğdä ittem, äyttem — bette! Min povarnıñ şäbrägen taptım, çibärlärdän çibärrägen!..

Küräseñ, Budulay añakarşı äytergä öyränmägän, künekmägän ide. Süzsez genä riza buldı. İnde barısı da tämam, süzneñ dävamı bulmas dip uylagan idem. Ämma bar ikän. Yanımnan ütkändä Huca yänä minem kükräkkä törtte:

— Äye... Sine, Sapog, törmäkötmi... Sineñ artıñda koyrıgıñ yuk. Şunıñ belän sin ikelätä kurkınıç keşe. Şuña kürä dä sine berençe munça kötä! Zifulyanıñ kızlıgın sin alırsıñ!

Ul könne eşkä elenke-salınkı gına kereştek. Kem äytkän äle, kollar hezmäte — iñ tübän citeşterüle hezmät, çönki kollar çın küñeldän eşlämi, dip? Döres äytkän. Bez inde häzer hämmäbez dä üzebezneñ çın-çınlap kol ikänlegebezne añlap algan keşelär idek.

Kiçkä taba kar yava başladı. Cirgä, öyelgän kirpeç stenalarga töşkän kar börtekläreneñ härberse erep-yugalıp bara. İh, minem bu kürgännärem dä ber töş kenä bulsaçı, şuşı kar börtekläredäy erep yukka çıksaçı! Ällä soñ miña berärseneñ kargışı töşteme?

Yanıma izmä kiterep kitkän Şamil berazga gına tuktalıp tordı. Miña berençe märtäbä tatarça endäşte:

— Eşlär harap, sizäseñme? — dide.

— Sizäm, akça alıp bulmayaçak bolardan,— didem min, anıñ süzendäge kinayane añlamaganga sabışıp.

— Anısın äytmim, başnı isän kaldıru turında süz bara...

Min anıñ küzlärenä turı karadım:

— Närsä, isän-sau cibärmäslär dip uylıysıñmı?

— Nücäli, siña añlaşılıp betmäde äle? Kürenep tora bit, imansız, kaneçkeç närsälär bolar!

— Nişlärgä soñ?

— Kaçarga kiräk! Tik menä niçek? Monısına başım citmi. Tege yegetlär yalgışkan, pristan yulına taba şudırtkannar. Alarga bit avılga taba kitäse, avılga citäse ide.

— Avılga?.. Yuk, anısın alar uylagan inde. Küzdän ıçkındırmayaçaklar. Tik menä kayçanga tikle suzaçaklar alar bu uyınnı? Şunısın beläse ide.

— Almaş kilgänçegä qadär eşlisez dip äytte Huca. Şunnan soñ cibäräçäk, imeş. Yuk, cibärmäyäçäk, kür dä tor! Cibärmäyäçäk...

Şulay küreşkän sayın, Şamil belän dä, başkalar belän dä äkrenläp kenä söyläşäbez. Uylaşabız. Eduard belän Alekseynı nık kıynagannar ide. Alar eşkä totına almadı, alar äle hälsez. Şuña kürä bügen miña izmäne Şamil taşıy.

häm näq menä Şamilgä min başımda tugan uynı äyttem:

— Karale,— didem.— Bez kilgändä bu stena niçek täbänäk ide, häterliseñme?

— Häterlim.

— Budulay ul çakta bezneñ här eşne tikşerep, stenalarnıñ tigezlegen karap-küzätep yöri ide. Häzer ul baskıçka siräk kütärelä. Bälki bu stenanıñ berär urınında kuış kaldırırgadır?

— Nigä? — dide Şamil häm şunda uk mäğnä salıngan tavış belän suzdı.— Ä... añlaşıldı...

11

Kuış kaldıru uyı miña kinät kilde. Kinät kilgän uyda härçak ber mäğnä, olı fiker bula, dilär. Başta ul bötenläy ömetsez ber närsä bulıp toyılırga mömkin. Läkin soñınnan, ezlänä torgaç, älege mäğnä üzeneñ zurlıgı, döreslege belän şakkatıra. Min dä tönlä uylanıp yatkanda üz uyımnıñ şaktıy uk döreslegenä inandım. Äye, stenanıñ ber-ber urınında kirpeçne ike yaktan gına öyep barırga, urtada kuış kaldırırga kiräk. Bez inde Şamil belän yalgışmabız, tege yegetlär sıman yulga çıgıp çapmabız. Bez barı tik änä şul stenadagı kuışka gına kerep yäşerenerbez. Bez anda ber kön, ike kön yatarbız — ezläüdän tuktaularına ışanmıy torıp, çıkmabız. Tik menä kuışnı hiç belenmäslek itep, kürenmäslek itep yasarga kiräk. Anıñ töbenä cılı çüpräklär taşırga, şul çüpräklärne aldan uk yünätergä. Yoklap kitkändä, mögayın, minem bu planım tulısınça korılıp-köylänep betkän bulgandır, ciñel sulap kuyganmındır. Ägär şulay bulmasa, min ul tönne yoklıy almas ta idem.

İrtän Huca bezneñ belän berni bulmaganday isänläşte. Äyterseñ bez äle bügen genä eş başlagan da, bügen genä tözeleşkä totıngan. Äyterseñ bez bügen anıñ kolları tügel, ä bälki hezmättäşläre...

- Bügen munça köne, yegetlär! — dide ul.— Munça, munça, munça! Ä annan soñ, yal itep algaç, yänä dä udar eşkä totınabız. Östän kısalar, tizräk tübägä menärgä kıstıylar. Kar nıklap yavıp, suıtkançı, anısın da başkarırbız, Alla boyırsa.

Beznekelärdän beräü dä däşmäde. Yuk, Şamil barıbızdan da akıllırak ikän:

— Karale, Huca! Tübä eşendä üzemne master itep bilgeliseñ tülke! — dip kıçkırıp cibärde.— Berençedän, minem tübä yapkanım bar. İkençedän, tübä eşeneñ hakı da — tübädä!

Molodets, Şamil, yeget ikänseñ! Sizäm bit, sin bezneñ kiçäge söyläşülärne onıtmagansıñ. Sin häzer uynıysıñ häm bik osta artistlanasıñ, sin bolarnıñ uyların belergä, aldagı plannarın açıklarga tırışasıñ. Döres eşliseñ!

— Kıskası, sineñ eşeñ tübädä bulır dip isäplä, Şarl! — Huca munça köne hörmätenä arakı salıngan stakanın yugarı kütärde.— Şulay, tübädäge eşneñ akçası da — tübädä! Kiçä bit sez minem açunı çıgardıgız, vakıtlı-vakıtsız eş hakı sorıy başlap. Annan soñ änä,— ul karalıp-kügärep utırgan yegetlär yagına ımladı,— kaçıp kitep böten käyefemne bozdıgız. Kaya aşıgırga? Militsiyä kulınamı? Härbi tribunalgamı? Yä, kaya aşıgasız?! — Şulçak Huca miña karap aldı.— Yuk, min sezneñ barıgıznı da totmıym. Tagın ber un kön udarnıy gına itep eşlisez dä, telägännär — kala, telämägännär kitä...

Miña da bu yulı uynıy belergä kiräk ikänen böten küñelem belän sizdem. Şuña kürä dä:

— Yuk, Huca, sin ul süzeñne onıt, telägännär kitä, dip äytmä. Bergä kildek, barıbız da bergä, eşne tögälläp, kitäbez,— diyärgä aşıktım.— Mine dä inde häzer anda eştän kugannardır. Eşne beterep kaytsak, sin süzeñdä torsañ, het akça belän kaytırmın!

Huca minem bu uyınnı cılı may itep kabul itte. Urınınnan kuzgalıp, yanıma kilep stakanın çäkeşterergä suzdı:

— Akıllı keşedän härçak akıllı süz çıga,— dide.— Dimäk, bügen yal itäbez dä — eşkä! — Stakanın çöyep eçkännän soñ, ul miña küz kıstı.— Zifulya yanına berençe munçaga sine cibärüem belän yalgışmaganmın, Sapog!

Anıñ bu süzläre, küz kısuı canımnı öşetkändäy buldı. Şulay da, sizdermäskä tırıştım. Çäkeşterep eçep kuydım da, cavap süze äyttem.

— Sin, Huca, bezne Zifulya yanına cibärep yalgışasıñ bugay. Berençedän, bez küp, ä ul beräü genä. Annan soñ, üz tälinkäñä aş bülep torgan keşe belän keşeçäräk bulası kilä bit ul. Citmäsä, min üzem äle aña gıyşık ta totıp yörim. Sizdermiçä genä...

Barıbız da köleştek. Hätta tabın tiräsendä böterelgän Svetlana da kıçkırıp kölep cibärde. Şulçak Budulay üze yanınnan ütep bargan kıznıñ artınnan nıgıtıp kıstı, tegese bolan balası kebek sikerenep kuydı, çırık-çırık kilep kazan tiräsenä çaptı.

— Yalgışasıñ, Sapog! — dide Huca häm min çınlap ta yalgışkanlıgımnı, soñgı süzem — gıyşık totıp yörü turındagı süzem belän anı sagaytkanımnı sizdem.— Nık yalgışasıñ sin. Öyeñdä hatınıñ, balañ bar — siña şul citkän. Sezdä, möselmannarda, ike hatın da farız eş anısı... Läkin bit ike hatın alu öçen kesä yagıñ kalın buluı kiräk!

Ähä, uzdı! Hucanıñ yegetläre köleşte. Dimäk, anıñ uyını da dävam itä, ul da akıl kürsätä, kölderä, süz uynata.

— Ä kesä kalın bulsın öçen eşlärgä kiräk! — dip dävam itte Huca, yegetlärneñ köleşüe basıla töşkäç.— İr keşe, mäsälän, ber aydan artık hatın-kız çırayın kürmi tora ikän, anıñ eşkä därte, köçe-kodräte kimi, celege kibä başlıy. Menä şuña kürä cibäräm min sezne bügen munçaga, celeklärne cebetep kaytırga!

Munça digännäre, çınnan da, çın avıl munçası bulıp çıktı. Bezneñ tözeleştän çittäräk cäyläü bulganlıgın ber äytep ütkän idem bugay inde. Ul çakta, bez monda kilgändä, mallar äle cäyläüdän kaytmagan ide. Ä häzer menä kış inde... Kar töşte, noyabr başlandı...

Munçaga sunı aldan uk küp itep taşıdık. Utınnı da küp itep yaktık. Eşlägän eşebez sak astında diyärlek barsa da, munça ise küñelne cılıtıp tora.

Zifulyanı maşinada gına alıp kildelär. Näq tuydagıça. İşekne açıp, eçkä kertep cibärdelär. Anıñ küzläre tagın da moñsu ide.

Bezneñ yegetlär Zifa kilgän maşinaga kerep sıyınıştı. Munça yakkannan alıp, anı tomalaganga qadär şaktıy vakıt uzdı, inde tuñıp betkän idek.

— Bar, Huca başta sine kertergä kuştı,— dide Budulay miña, munça işege yanına ımlap, häm min işekne kayırıp açkan çakta arttan kıçkırdı.— härkaysıgızga yegerme minut vakıt, şunnan da artıgın kılanma!

Bu munça minem öçen küp närsälärne açıklayaçak ide. Nihayät, min berençe tapkır Zifa belän küzgä-küz karap oçraşa, söyläşä, añlaşa alam. Kem ul? Nindi kız ul? «Kaç sin monnan, abıy!» — dip mine närsälärdän kisätergä teläde ul?

Zifa anadan tuma çişengän ide. Min işekne açkaç, gacäplänmäde, tänen yäşermäde, kıçkırmadı, kurıkmadı. Äyterseñ barısı da şulay bulırga tiyeş ide. Säkegä süzsez genä kilep utırdı da, yözemä karap äytte:

— Uz, abıy, kiyäü munçasına, nigä işekkä terälep bastıñ? — dide.

Minem haman da şulay basıp toruımnı kürgäç, urınınnan kütärelde, nindider kisken ber häräkät belän izüläremne çişte...

Anıñ sulışı munça parınnan da kaynarrak ide. Tıgız, mul kükräkläre, änä şul kaynar sulışı, özleksez pışıldagan süzläre belän ul mine üzenä aldı, min bermälgä nindider cılı, nazlı, tomanlı häm läzzätle dulkınnar koçagına çumdım.

— Buldı, citte,— dide ul berazdan.— Häzer yuın, abıy, yuınıyk...

— Añlat miña, zinhar, närsä bu? Bez kayda? Bez kemnär kulında? — didem min, añıma kilep.

— Sin kilep kerügä ük, añlap aldım, abıy. Bez sineñ belän soñgı tapkır munça keräbez...

- Soñgı tapkır?! — kükrägemne ülem şomı kuırıp aldı.— Nik sin monı kilep kerügä ük äytmädeñ?! Nigä çişenderdeñ mine? Nigä kiräk ide bu koçaklaşular?

Zifa şulkadär tınıç ide. Äyterseñ bezneñ süz gomer turında, yäşäü turında barmıy, äyterseñ munça läükäse — sähnädäge uyın.

— İ abıy...— dide ul, kölemseräp.— Ägär min siña bu süzlärne başta uk äytsäm, sineñ hätta mine koçaklarlık häleñ dä kalmas ide. Menä bit häzer dä koyılıp-sıgılıp töşteñ...

— Zifa! — dip kaynarlandım min, ä ul, irennäremä barmagın kuyıp, işekkä taba ımladı. Tıñlap toruları barın añlap, min dä pışıldauga küçtem.— Ni öçen monda yatasıñ sin, nigä kaçmadıñ, nigä bezne başta uk kisätmädeñ?

— Min kaçalmıym. Alar minem avılımnı belä. Anda — äni, enekäş, señlem üsep kilä. Min alar kulında — irekle totkın.

— Huca äytte, yaña povar taptım, dide... - Zifanıñ kaşları dereldäp kitte.

— Min inde monı sizendem,— dide ul.— Min inde äzer... Tege yegetlärneñ kaçuın alar minnän kürä, alarnı min kisätep kuygan dip uylıy. Min barı tik siña gına äyttem, abıy. Monnan äle berkemneñ dä isän kotılganı yuk... Sez inde, yazdan birle, öçençe törkem. Min añladım, bu munça — minnän kölüläre, miña üzlärençä cäza birüläre. Ä annan soñ...

— Bez kaçaçakbız! — didem min, ışanıçlı itep.— Sin äzer bul, bez, hiçşiksez, kaçaçakbız! Min inde uylap kuydım. Tik şunı añlamıym, ni öçen bu tözeleşkä çittän berkem dä kilmi. Tikşerüçelär, zakazçılar kürenmi?!

— Kilälär, nişläp kilmäsen. Uzgan yulı şulay kilep töştelär. Aradan beräü — ul da kaçıp totılgan ide — tegelär yanına sikerep çıktı da: «Monda bezne köçläp eşlätälär, kotkarıgız bezne!» — dip kıçkırdı. Tikşerüçe keşe — matur, ör-yaña kostyumlısı — tegeneñ yañagına kiterep suktı. Kıçkırıp, şarkıldap kölde. Mondagı başlıklar belän dä ber süzdä bolar...

— Bez kaçabız sineñ belän, Zifa! — didem min, uyımnıñ tagın da nıgıganın toyıp.— Bezneñ küpme vakıtıbız bar dip uylıysıñ?

- Sezneken belmim. Mineke, sanaulıdır. Yaña povar kilgänçe. Min artık küp beläm... Alar bolay da mine ozak tottılar inde. Tämle itep peşeräseñ, dilär ide. Şuñadır, bälki...

- Täk,— didem min, anıñ süzlären üzemçä bäyäläp.— Vakıt bik äz. Äyt, sin tönnären kayda yoklıysıñ?

- Elek alar yanında yoklıy idem, çirat belän. Häzer Svetlananı alıp kayttılar, mine bütän bülmägä biklilär. Bik katı salsalar gına bäylänälär miña...

— Sveta beläme?

-Yuk. Ul bit küñel açarga gına kilgän äle. Nik, kaya kilep eläkkänen añlamıy da. Monda, taş kirpeçlär astında, bik küp kızlar kaldı inde. Kaysıların urlap alıp kilälär, kaysıları, yülär başlar, üzläre kilä...

-Zina isemle kız da şunda, fundament astındamı? — dip soradım min. Zifa kaltıranıp, kurkıp, miña töbälde:

— Kayan beläseñ monı?

-Solomon üze söyläde bit, salgan baştan. İserek ide, maktandı.

-Alaysa, siña da kotılu yuk, abıy. Sin artık küp beläseñ, minem kebek. Başkalar äle ber häl. Alarnıñ artı yüeş. Ä sin...

Katı itep işek şakıdılar:

—Citte, Sapog,— dip kıçkırdı Budulay.— Hatın-kız kürdem digäç tä!..

Min Zifanı koçagıma kıstım:

- Bez kaçaçakbız. Cılı kiyemnär äzerlä...

Tışkı yakta çiratta Nikolay tora ide. Aşıga. Tüzemsezlänä. İh, Nikolay, Nikolay... Sin hatın-kız yanına aşıgasıñ, rähät çigäseñ kilä. Üzeñne alda nilär kötkänen, kaya kilep eläkkäneñne sin äle belmiseñ.

Kiç belän mine Huca üze yanına, kärt uynarga çakırdı.

-Kurıkma, eç,— dide ul, miña arakı täqdim itep.— Sine tege, söylätterä torganı belän sıylıysı yuk. Sin inde berençe könne ük söyläp beterdeñ.

Min eçtem. Anı şikländerergä dä, uyınnı tuktatırga da yaramıy ide.

— Yä, berençe par şäp buldımı?

-Min Zifaga öylänäçäkmen! — didem min, kaynarlanıp.— Minem äle andıy hatın-kız kürgänem yuk ide!

-Hatınıñ bar, balañ bar,— dip kölemseräde Huca.

-Bulsın! Ul barıber mine yaratmıy. Min — anı! Bolay gına, yaratmıyça gına öyläneştek, citmäsä. Avılda şulay bit, kızlarga — yegetlär, yegetlärgä — kızlar yuk.

-Şulay...— dide Huca, kärt öläşep. Min anıñ küzenä turı karadım:

— Tagın ber ay sindä eşlim dä, annan soñ sin bezgä tuy yasıysıñ.

Bu soravıma cavap ala alsam, min Zifanıñ küpme gomere kalganın çamalarga tiyeş idem.

— Eçik, äydä,— dide Huca, stakannarga arakı salıp. Annan soñ äytte: — Bu çäkeşterüne kileşü dip sana... Tik bez Zifanı tizdän yaña tözeleşkä cibärep torırbız. Yaña yılga kaytır. Anda da yahşı povar kiräk. Ul kaytkaç, nikahlaşırsız. Nikahnı üzem ukırmın, Sapog!..

Dimäk, şulay. Dimäk, bezneñ könnär sanaulı. Dimäk, bez, çınnan da, Solomon belän Garri yaña eşçelär alıp kaytkançı gına yäşäyaçäkbez, häm eşläyäçäkbez...

Keşe, ägär teläsä, küpme eçep tä isermiçä kala ala ikän. Min, cülär, üzemne beläm: yöz gramm eçep, ber litr eçkän keşe sıman kılanıp yörgänem bar. Ä bügen min äyterseñ gel başka keşe idem. Üzem eçäm, üzem iserek bulıp kürenäm, üzem ap-aynık. Ülem aldı kurkınıçı keşene aynıta ikän...

Bülmäbezgä kayttım. İrtägä miña äbätkä tikle yal birelergä tiyeş. Läkin min yal itmämen. Miña Zifanıñ karaşın toyarga, anı kürergä kiräk. Miña stena öyärgä kiräk. Urtada buşlık kaldırıp.

Zifa turında uylıym. Närsä dide äle ul? Ägär siña başta uk barısın da söyläsäm, sin häzer ük cebep töşär ideñ, dime? Kızık kız... İsermädem, disäm dä, baş eşlämi, hiç kenä dä üzem kuygan, üzem karagan kinonıñ isemen iskä töşerä almıy integäm. Şul ber vakıygası gına küz aldımda tora. Nindider leytenant belän ber sugışçı kız okopta yatalar. Çolganışta vakıtları, ahrısı. İnde doşman okoplarga yakınlaşıp kilä. İnde alar tizdän şul bäreleştä ikese dä hälaq bulırga tiyeş. Şunda leytenant kıznı cälli. Sorap kuya: sineñ soñ, vçüteki, yegetlär belän übeşkäneñ buldımı, di. Yuk, dip baş çaykıy kız. Leytenant şayarta: bälki soñgı sulışıbızda yaratışıp ülärbez, di. Yülär leytenant! Andıy çakta kemdä inde söyü, yaratışu hise tusın!

Min dä şulay. Ägär dä Zifa başta uk barısın da söyläsä, min anı yarata da almıy kalgan bulır idem. Ul monı añlagan. Ul akıllı kız... anı kotkarırga kiräk. Anı da, üzemne dä... tik niçek? Ul bit kaçmayaçak! Anıñ bit avılın belälär. Anda — änise, señlese, enese... Yuk, monnan isän-sau kotıluga uk, bez bit barısın da tiyeşle cirgä häbär itäçäkbez. Bezgä kaçıp kotılırga gına kiräk.

12

İrtänge aşnı Svetlana öläşte. Dimäk, Zifanıñ häle ciñel tügel... Ciñel tügel?! Ä soñ isän-sau mikän ul üze? Yä bulmasa, anı inde «bütän tözeleşkä» ozatıp ölgerdelärme?

Şamil miña izmä taşıp tora.

— Ber-ike çiläk komnan gına torgan izmä kiräk bulır,— didem min aña.— Añladıñmı?

— Añlaşıldı,— dide Şamil.

İke yaktan kirpeç salıp, urtada buşlık kaldırıp öyä torgaç, şaktıy gına kütäreldem. Monda, kırın yatsañ, kerep sıyarlık ide. «Üz-üzeñä kaber kazu belän ber ikän bu»,— dip kölemserädem. Buşlıknı östän kaplau öçen, keçkenä takta kisäkläre kiräk ide. Alarnı da Şamil tabıp kiterde. Şul taktalarnı komnan gına torgan yalgan izmä belän sılap, kaplap kuydım. Ber kön eçendä min üzemneñ niçä tönnär buyına uylangan planımnı cirenä citkerdem. Häzer inde uñaylı vakıtnı kötäse kaldı.

Tabiğatkä rähmät... İkençe könne irtän yañgır yavıp kitte. Yugıysä ap-ak bulıp yaugan kar minem berençe doşmanıma äverelergä mömkin ide. Kar östendä ez kala, ezlär kala...

Zifa isän ikän!.. İrtänge aşnı bezgä ul öläşte. Ul bik moñsu ide.

— Zifa! — didem min aña, tabınnan kuzgalgannan soñ.— Hucanıñ röhsäte bar: bez sineñ belän öyläneşäçäkbez!

Bu kötelmägän süz berkemne dä şikländermäde. Hucanıñ keşeläre, kiresençä, köleşep kenä kuydı. Min tagın da täväkkällädem. Urısça:

— Yaña yılga tuyga äzerlän, canıkayım! — didem. Ä Zifanı kilep koçaklagaç, tatarçalap pışıldadım.— Yulga ipi belän cılı kiyem kiräk. Bügen tönlä yoklama...

— Kit, oyatsız! — dide Zifa, çitkä etep. Barısı da tabigıy kilep çıktı. Uyın dävam itä ide.

Läkin hällär min uylagança kilep çıkmadı. İñ elek, ciñel maşinaga utırtıp, Eduard belän Alekseynı kayadır alıp kittelär.

— Salagalar, öylären sagıngannar! — dide Budulay, bezneñ soraulı karaşlarnı kürep.— Olı yulga tikle çıgarıp kuyarga buldık üzlären. Ä olı yulga monnan altmış çakrım!

Altmış çakrım?! Närsä, çınlap äytüeme, ällä bezne kisätüe genäme?

Şamil belän bez küzgä genä karap añlaşabız. Stenadagı kuışka öç keşe sıyarlık. Buydan-buyga suzılgan bu kuış — bezneñ soñgı ömet. Tik anda kayçan kerep yäşerenergä?

Plannı yañabaştan, ikäüläşep tözedek. Berebez köndez şuşı kuışta kaçıp kalırga tiyeş. Bezneñ hucalar kauşıy: kemder yukka çıkkan. Avıl yulına taba, olı yulga taba ezli çıgaçaklar. Şul şau-şu vakıtında ikençebez, Zifanı alıp, yänä dä şul kuışka kerep kaçarga tiyeş. Bezne ozak ezläyäçäklär. Taba almagaç, bu eşkä monda kalgan sakçıları da kuşılaçak. Maşinalarga töyälep, alar törle yakka sibeläçäk. Alar ezläüdän tuktamayaçak, köne buyına böten kırnı, kuaklıklarnı, avılnı aktaraçak. Bez kuıştan çıkmayaçakbız. Alar inde ezläüdän tuktayaçak. Ämma eşkä totınmayaçak. Bezne monnan ezlärgä alarnıñ başına da kilmäyäçäk. Bez kötäçäkbez. Uñaylı vakıt citkäç kenä, tönlä bez kuıştan çıgaçakbız. Tön buyına bez şaktıy ara ütep ölgeräçäkbez...

Äbät aşaganda Zifa miña itne küp saldı. Ul akıllı kız, barısın da küptän añlagan ikän. Çıgar aldınnan bişmätem eçenä nindider törgäk tıktı.

Şamil belän yänä küzgä-küz karaşıp añlaştık.

- Äydä, sin kal,— dide ul.— Sin başlagan eş. Şunnan soñ ul min kerep yatkan kuış östenä taktalartezde...

Minem yukka çıkkannı eş tuktalgaç kına sizdelär. Monı kıçkırışkan tavışlar aşa añlap yattım. Maşina motorları göreldäp-çinap kabındı. Tägärmäçlär açı itep sızgırdı. Ezli çıktılar...

Min kuışta yatam. Zifa birgän törgäktä kalın, cılı, ör-yaña sviter, yartı kisäk ikmäk bar ide. Sviternı kimädem, kuış töbenä, kirpeç östenä saldım.

Yatam. Ayak oyıy. Cilkägä salkın ütä başladı. Borgalanıp, cılınırga tırışam. Üzem uylıym: keşe, tuñıp, yoklap kitä ikän. Ul inde bütän uyana almıy, öşep ülä. Salkında koşlar da şulay, oçkan cirennän tuñıp yıgılıp töşä dilär. Äye, iskä töşä: keşe barıber koşlar näselennän...

Koşlar näselennänme, ällä kollar näselennänme? Koşlar, kollar...

İnde şaktıy vakıt ütte. Kabat tavışlar işetelde, kabat maşinalar çiyeldadı.

Min Şamil belän Zifanı kötäm. Alar cay taba alırmı? Alar bu kuışka kerep kaçarga ölgererme? Yulga bergä çıgarga ide... Bergä...

Karañgı inde bar kuyılıgı belän kuyırgan ide. Min añladım: ezläüdän tuktagannar. Yuk, tuktamagannar, ämma berençe kotırınular uzgan. Tavışlar başkaçarak yañgırıy, maşinalar başkaçarak çinıy. Ällä bu tavışlarga min iyäläştem genäme?

Äle şaktıy tıñlap yattım. Yuk, Şamil dä, Zifa da kürenmi. Dimäk, alar küzdän ıçkına almagan. Ällä soñ, mine kotkaru öçen, mahsus şulay eşlädelärme? Min kotılsam, üzläre dä kotılır dip uylıylarmı? Minem yanga çıga başlasalar, eşne sizdererbez dip kurkalarmı? Yä bulmasa, alarnıñ barısın bergä cıyıp, yabıp-bikläp kuydılarmı?

Tagın şaktıy ozak yatkaç, nihayät, kuış östendäge taktanı kubardım. Kom izmä belän genä sılangan takta tavışsız-nisez bireşte.

Bişmätemne salıp, Zifa birgän yon sviternı kidem. Bişmätne şunıñ östennän kiyärgä mataşkanda stena yanında şäülä kürende. «Şamil!» dip uyladım min. Yuk, şulay da, däşmädem, endäşmädem.

Läkin takta kupkanın näq menä Budulay kürgän bulıp çıktı. Kürgänme, ällä şiklänep kenä kilgänme?

— Äy, kem bar anda, stenada? — dip endäşte ul astan. Dimäk, kürgän. Min cavap kaytarmasam, ul tavış çıgaraçak, sakçıların çakıraçak ide.

— Min bu, Budulay, nişläp yöriseñ bu vakıtta? — didem min bötenläy berkatlı tavış belän. Niçek şulay kılana alganmındır — üzem dä añlamıym. Bu berkatlılık anı çınlap ta aptırattı:

— Min soñ üz yomışım belän çıktım tışka... Ä sin, sin nişläp yöriseñ? — dide ul.

— Huca mine öyländeräm dip äytte,— didem, tavışıma nıklık çıgarıp.— Min häzer tönlä dä eşläyäçäkmen. İke smena eşläp, küp akça alaçakmın...

Budulay inde monısın uk kötmägän ide, küräseñ. Anıñ tavışında çiktän tış aptırau da, gacäplänü dä, kahkahä dä, tagın-tagın ällä nilär dä bar ide:

— Ahmak! Ällä tilerdeñme sin?! Töş annan! — dip, bötenläy ük stenaga yakınlaştı.— Sin ahmaknı inde kiç beterep ezlädelär bit! Äle dä ezlilär! Töş, mähluk, häzer min sine üzem öyländeräm! Min sine!..

Ul süzen äytep beterä almadı, yugarıdan, stena östennän taşlangan kirpeç anıñ baş tübäsenä kilep eläkte. «Çık» itkän tonık kına tavış çıktı. Min üzem dä aska ırgıldım...

Menä min inde şaktıy vakıt baram. Yuk, barmıym, ürmälim... Yul buylap tügel, basu-kır buylap ürmälim. Moñda ezlämäslär, monda mine tapmaslar kebek.

Beraz yal itep yatkaç, niçekter añışıp kittem; başta min şaktıy ozak yögerdem, ber avıp, ber tünep, kuaklarga tırnala-tırnala, ozak çaptım. Kaydadır, niçekter añımnı da cuydım kebek. Läkin min, hätta añımnı cuyganda da, ürmäläüdän tuktamadım bugay. Ber tapkır şulay, hälsez-añsız yatkan çagımda, Zifa birgän ikmäk kisägen iskä töşerdem. Min anı avızga kaptım, telläremdä cebettem. Häl kerep kitkändäy buldı. Tagın alga taba çaptım, tagın yıgıldım, tagın ürmälädem. Min bu mähşärdän kotılırga, hiçşiksez kotılırga tiyeş idem. Min kol tügel, min kol bulırga tiyeş tügel idem!

Kol?! Tege vakıtta, kärt uynarga çakırgan kiçtä, Hucaga da şulay dip äytkän idem. Ul kölde genä:

— Yalgışasıñ sin, Sapog! — dide.— Bez — barıbız da kollar. Sin — minem kolım, min — başka beräüneke, ä kemder — Alla kolı... Barı tik kollıknıñ üzeñä tiyeşlesen saylap ala belergä genä kiräk, añladıñmı?

Tagın nilär äytkän ide soñ äle Huca? Ä, äye, tagın bolay digän ide ul miña:

— Menä sin, Sapog, üzeñne anda, avılıñda çakta kol dip isäplämi ideñme? Sin anda şundıy uk kol ideñ. Kemder sine eşlätä, sineñ isäpkä yäşämi ideme? Menä häzer min sine eşlätäm, sine aşatam. Tagın ni kiräk?

Boların ul isergäç äytte.

Min şuışam, ürmälim, yögeräm. Üzem Hucanıñ süzlären iskä töşeräm. Ni öçen anıñ süzläre yañgırıy minem kolagımda? Nik kiräk bu mäldä miña anıñ ul süzläre? Añlamıym. Yuk, añlıym, beläm, şuşı süzlärmine alga ürmälätä, alga taba kua. Şuşı süzlär minem tändä üç häm köç tudıra!

Min, hiçşiksez, isän kalırga, bu süzlärne dä, Zifanıñ yazmışın da, kollıkta kalgan yegetlärneñ hälen dä kemgäder söylärgä, citkerergä tiyeş!

Erakta nindider utlar kürenä. Nindi utlar ul? Büre küzläreme? Ällä mine kua çıkkan maşinalarnıñ fara yaktısımı?

Ni genä bulmasın, min şul utlarga taba şuışam. Ul utlar kalkulık artına yäşerengän yoldız nurı da bulırga mömkin. Yoldızlar mine saklarga tiyeş...

Min ürmälim, şuışam. İnde tämam häldän tayganımnı, ayak-kullarımnıñ öşegänen toyam. Ämma şuışam.

Min äle ul çakta änkäyneñ küräzäçe karçık yanına baruın da, nindi süzlär işetüen dä belmi idem.

— Ulıñ isän, kaytır, ämma ayaksız kaytır,— digän aña küräzäçe. Min äle monı belmi idem...