Kiñäşmä Korbannarı

Raykomnıñ ikençe katında türälär cıyılışı bulırga tiyeş. Fail, ällä nigä aptırap, ällä närsägäder eçe poşıp, arlı-birle yörende dä, koridor täräzäse töbenä barıp utırdı.

Kesäsennän tämäke tartıp çıgardı. Avızga suzdı. Kiñäşmägä cıyılışuçı direktorlardan beräü, uzıp barışlıy, yalt itep aña karap kuydı. Fail kinät añına kilde: bu bit!.. monda bit ni-ni!.. “Babay” üze kürsäme?! Ho-ho, üze kürsä, bette baş.

Ul tämäkene kesägä yäşerep kenä ölgerde – koridorga traditsion raykomça yagımlı tavış taraldı:

- Keregez, iptäşlär!

Citäkçe halkı zalga agıldı.

“Babay” kiñäşmäne zurdan kubardı bügen:

- Klara Tsetkin mındamı? Izdismı dim Zäkiyev? Kaya yeri ul? Tabıgız hazer ük! Ah, bandit! Ah, kart şarlatan! Kürsätermen min anarga niçek kaçıp yerergä! Min anı...

Komsomol raykomınıñ “liderı”na tırış mañka buluın kürsätergä cay çıktı – “vıct!”

Klara Tsetkin isemendäge kolhoz räisen ezlärgä!

- Berençe may kaya? Ih-hım, sezneñ bel-lä...Mında ikän, strannı... Bas äle, bas, ber karıyk äle şul ıyatsız bäbäkläreñä. Sin beläseñme begen niçänçe çisla ikänne?

- Beläm, Garif Hafi...

- Ih-hım, beläseñ dacı! Yarar, beläseñ dä di... Karale, nindi başlı nästä ikänseñ bit. Mucıt, siña şınıñ eçen midäl dä birergäder äle?!

Zal şım. Zalda yöräklär tipmi başlıy. Zal tıñlıy. Kolaklarnı torgızıp, iğtibar belän tıñlıy. Şul massanıñ tele belän äytkändä, “babay”nıñ bolay başlavı küñelle simptom tegel. Zal monı bik yahşı añlıy.

- Sıñ! Belgäç! Kaya kitte sıñ sineñ set digän nästäñ? Ber atna eçendä ike yez grammga kimetkänseñ bit, çukça! Duñgız sin, mına kem! Sine bit mınıñ eçen termädä çeretergä kiräk. Ih-hım, sezneñ bel-lä...

- Beläm, Garif Hafisç...

- Sin dä, bütännäregez dä kılaklarıgızgı tagı ber kat kirtläp kuyıgız: set ul – palitisskiy vaprus! Närsä, Berençe mayda doyarkalar haman, ıh-hım, pahmildän anemadımı äle? Alay bulsa... Abramkin! Kaya Abramkin? Tabıgız şul targaşnı!

Prezidium biş par, zal illeläp par küz belän raypo räisen ezlärgä kereşä. Läkin ul yuk! Anıñ urınına urınbasarı, uklau yotkan kebek turı gäüdäle Häyruş torıp basa. Basa da aklana başlıy. Kulındagı kün furackasın tegeläy dä ua, bolay da. Närsägä aklana –

üze dä belmider inde.

- Ni bit, Garif Ha...

- Yazıp kuy däftäreñä, küzle bükän! Berençe mayga ike ay arakı tegel, limonad ta satmaska! Ih-hım, sezneñ bel-lä!

Berençe May urınına señä. Häyruş käkeräyep töşä. Zalnı tagın şom basa: çirat kemdä?

Başlar aska iyelä, alarnı aldagı cilkälär artına yäşereş kitä. Küzlär ğayeple et kebek idän buylap tägäräşä. Zal belä: “babay” parın çıgara başladı gına äle.

Nihayät, çirattagı korban tabıla. “Üze”, kulındagı söt svodkasın häykäldäge Leninça

havada suzıp selti-selti kıçkıra başlıy:

- Kalinin! Yäşermä şul ıyatsız bükän tişekläreñne! Tırıp bas, ıh-hım sezneñ bel-län!

Yä, ät äle, nästä gitmi siña? Närsä gitmi dim min siña? Beten närsäne katyarttık bit inde: tehnikañ gitärlek, terlegeñ küp, keşeläreñ bar...

“Kalinin” di̇yügä torıp baskan Şäfıyknı cälläp kuydı Fail – bigräk kıyafäte mesken.

Failneñ kolakları ürä tordı, gazeta öçen kiñäşmäneñ barışın terkäp baru kaygısı onıtıldı.

Zalda Şäfıyknıñ näzek tavışı:

- Ğayep bezdä, Garif Hafizç!.. tırırbıs...

- Närsä mıgırdanasıñ anda, Näbiyev?

- Kuıp tıtırbız-s-s, Garif Hafizç, tezäler...

Zal “Babay” aldında kuştanlanıp ketkeldäp ala.

- Tıtırsıñ, Näbiyev, tıtırsıñ. Çıgarıp tıttırırmın min siña! Tezälerseñ dä, ıh-hım!..

Atu ikençe atnaga min mına şul urında publiçnı partiyädän kuam, ıh-hım, sezneñ bel-lä...

- Ni bit...

Näbiyev öçen ğarlände Fail – nigä üzeñne şulay kimsetterergä? Söt alay kimemäde bit!

Statistlar yalgışkan bulsa kiräk. Yä iske svodka tottırgannardır... Cäyge çorda

Kalinin isemendäge kolhozga berketelgänlektän, Fail andagı hällärne bik yahşı belä bit.

- Söt kimemäde, Garif Hafizç! Hata kitkän ahırısı.

Üzeneñ bu süzlärne äytä aluına şakkattı Fail. Äytelde bit! Häzer ni bulasın köt inde.

Zalnıñ bögeleşep cilkälär artına kaçışkan başları, kütärelä töşep, küzlären Failgä teki: nu, geroy! Fu, geroy! Bu ahmak curnalist närsä uylıy? Nişlägänen üze beläme soñ bu?

Prezidiumnıñ da ğadättän tış eşlekle, pıyalalı küz tişekläre zaldagı buntovşikka yünälde: durak, oh, durak! İnde redaktsiyädän dä kuılası kildeme monıñ. Zamanında raykomnan sörelgäne sabak bulmaganmıni?

“Babay” isä, berni işetmägändäy, başta açık täräzägä karap tordı. Bulganı bar monıñ işe genä çıgışlar anıñ gomerendä. Bu närsä, bu – püçtäk!

- Ih-hım, - dip kükrägennän süzlärne yötkerep çıgara başladı annarı. - Äle şılay küp belüçelärebez dä barmıni?!

Annarı kinät Failgä borıldı. Östälgä kiterep tondırdı.

- Sin belämeñme, bezme?! – dide ul, yarsıp. – Bik başlı bulsañ, ädä, utır minem urınga, ıh-hım, sezneñ bel-lä...

Şunnan “öşkerde dä öşkerde” genä inde: bu ike deytılnıñ cäyge çellädä savımnı kimetügä yul kuyuların anıñ – gımere buyı avıl hucalıgın kütärü belän şıgıllängän ırkavaditelneñ – añlarga başı citmäve turında da, mındıy halne liçno ul – gımeren kızganmıyçı şınıñ işe halık dışmannarı belän keräşep uzdırgan kommunist – barı tik pred Näbiyevneñ kırsak, ä korrespondent Hismiyevneñ mıyık üsterü elkäsendä genä bik tırış bulularınnan kürüe turında da moral ukıldı.

Kızdı “babay”, kızdı.

- Nukkı, nukkı, çıgıp basıgız äle ikegez dä mınduk!

Monısı – Garif Hafizıçnıñ yaratkan “krayniy mirı”sı. Çıgasıñ. Başıñnı, ikele algan berençe klass balası kebek aska iyep, süzsez torasıñ. Sin – ğayeple. Gayıbeñ bulmasa da, ğayeple. Süz äytep kara bit! Üzeñä mıskıllı hökem kararı yañgıravın tıñlıysıñ.

Sudya da, advokat ta, prokuror da monda “babay” üze.

İh, mıyık! İh, tiktormas tel! Failneñ canı eçtäge tege şaytannı, anı “huca”ga karşı süz äytergä kotırtkan şu iblisne, bitärlärgä kereşte. Çıgıp kitäse ide dä monnan, berär buaga töşep batası ide!närsä ezläp kilenelde soñ bu mişär yaklarına? Nu, närsäñ kalgan ide soñ sineñ monda? Ni tugan yagıñ tügel, ni hatınıñ yagı tügel. Yaña rayon imeş! Perspektiva imeş! Romantika, satanasın satkırı!

- ...ladıgızmı? tagın ber kat kirtläp kuyıgız! Ih-hım, sezneñ bel-lä! Äle anda Lenin belän sugışa başlagansız ikän diyep tä işetelde. Anısı nästä inde tagın, ä?

Sugışmıyçı gına tıralmıysıñmı sin ällä, iptäş Näbiyev? Lenin belän närsä büleşäsez?

- Leninnı bülgändä, bezneñ Yugarı Kizläü artındagı biş gektar yarım girebez deres kitmägän alarga, Garif Hafisç. Kartlar şılay ätä...

- Kartlarıñnı irtägä ük minem yanga! Ä set ul palitisskiy vaprus, kirtläp kuyıgız!

Inıtmagız, ıh-hım! Sezneñ arkada... Tegez dä maktanırlık tegelder äle anda. Kaya it svodkası? Davayıgız äle! Täk! O! VO!.. Mında da minus belän süräläseñ bit, dışman!

Amerika imperialistlarına eşliseñme ällä sin, çınnap ta? Mına sineñ kebeklär arkasında kommunizm tezelep betmi dä inde haman, zar-razı! .. Ä bısı nindi hayvan inde tagın? Nukkı, kuıp çıgarıgız!

“Babay”nıñ halıkara kiyerenkelekkä hätle barıp citkän väğazen tıñlaganda, Fail açık täräzädän zalga oçıp kergän kübäläkne küzli başlagan ide inde – oratornıñ “hayvan” digäne dä şul. Mesken, adaşkan bit! Ul da kerep adaşkan.närsä ezläp monda kergän ul?

Fail üzen şul kübäläk belän çagıştırdı. Monda bit bähetsezlär sinnän başka da

citärlek. Nindi irek, monda siña, nindi rizık, nindi perspektiva?! Zaldagı änä şul simez kullarnıñ berärsenä eläksäñ, kanatlarıñnı özäçäklär, üzeñne sıtaçaklar. Uramga taşlayaçaklar.

- Kuıp çıgarıgız äle şını, bezobraziye!

Raykomprof räise töşep kalgannardan tügel, üz vazifaların yahşı üzläştergän: gazeta belän seltänä-seltänä, şul “hayvan”nı kuarga kereşä. Menä kuıp ta çıgardı. Zal, iskitkeç kızık kino karagan şikelle cannar atıp, şul tamaşanı küzätte. Kübäläktän kotılgaç, hurlık baganası totkınnarı, iğtibarnıñ yañadan üzlärenä kaytasın uylap, başların aska idelär. Fail bu vakıygadan soñ kaysı hucalıkka agronom yäisä vetvraç itep cibäreläsen farazlıy başladı. Ä bälki redaktsiyädän kumas äle?! Äy, betkän baş betkän, kusa kuar...

Simez gäüdäse belän kübäläk kuıp mışnap çıkkan profkom prezidum östälenä barıp çumdı. “Babay” it svodkası buyınça tagın ğayeplelärne atarga dip avızın açtı. Şäfıyk, it citeşterü buyınça kürsätkeçlärneñ üzenekennän dä naçarrak sovhozlar barlıgın belgängä kürä, utırırga mömkin bulaçak ahırısı digän ömetne eläkterep aldı. Fail, böten tirä-yakka bitaraf küzlären stenadagı Brecnevka töbäde...

Şulçak äkren genä çıyıldap, zalnıñ işege açıldı. Anda katıp betkän eşläpäle ber baş kürende. Anıñ kilep kerüe kübäläknekennän dä tınrak buldı, läkin zal üzendäge barlık

cükän tişekläre belän şul yakka borıldı.

Monımı?! Ho, monı tanıylar. Bu – ike genä ay elek rayon kinoçeltäre direktorı itep kuyılgan Şımakay Äsät. Kerpe çäçlärdä elenep torgan fetr eşläpä. Armiyädän yegerme ike yıl elek kiyep kaytkan pehota buşlatı. Küzlär tegendä-monda yögerek. Yöze hiç añlarlık tügel: ällä arakıdan kızarıp katıp kalgan, ällä gomer buyı kötüdä yörüdän. Şul tışkı kıyafätenä soñgı ike ayda ber genä atribut östälde – ozın häm kiñ, çuar çäçäkle galstuk! Ha, annan başka nikak! Direktor bit ul hazer! Buılsa buılır, ämma Äsät kayışlanıp katkan külmäk yakasın duñgız tirese kebek muyınına şunıñ yärdämendä yabıştırıp kuya inde.

Failgä ciñelbulıp kitte. Äsät päyda bulu cıyılış tämam digän süz inde ul. Çönki Äsät

“Huca”nı çakırıp alaçak ta, alar ikäü kabinetka kerep kitäçäk. Zal da tciöyel sulış aldı.

- Garif Hafisç, ädäle!

Rayon başlıgına kem bolay endäşä ala. Barı tik Äsät kenä. Anıñ sargayıp betkän siräk teşläre arasınnan çıkkan karlıkkan tavışında bernindi boyırık tonı bulmasa da,

“babay” işekkä yünälde. Alar artınnan işek yabılırga da ölgermäde, zal kıştır-mıştır urınnan kuzgaldı.

Raykomnan çıkkanda Fail uylıy da, borçıla da almıy torgan ber halättä ide. Kaytıp kına kitäseme soñ ällä Layışka? Mondıy kimsetülärgä küpme tüzärgä bula? Kitärgä!

Nişläp yatarga bu Mişärstanda? Yaña rayon imeş. Perspektiva imeş! Eşliseñ bolarga, eşliseñ, ber zaman şalt! Kiterep tibälär dä, ğadätlängän eşeñnän, üzläşterep betergän urınıñnan tibep töşerälär. Cilkäñä kütärep tipografiyä stanokları taşıgan

öçen, canıñ-täneñ belän birelep citäkçelekneñ kürsätmälären ütägän öçen, şul şır nadan citäkçelärneñ sukır ber tiyen dä tormagan eşlären gazetada maktagan, propagandalagan öçen, cinayätlärenä küz yomıp bargan öçen, köndezlären gazeta çıgarırga Kazannan tonna-tonna käğaz kaytarıp argan kileş tönnär buyı raykom

“ähellärenä” dokladlar yazgan öçen – mä, al! Tibälär dä, batıralar da.

Fail yanınnan, törkem-törkem bulıp, kiñäşmädän çıguçılar uzıp kitte. Bu inde bayagı kurkak, kuştan, mıştım zal tügel. Bolar inde şau-gör kilep rayko-o-m binasınnan çıgıp baruçı ci-täk-çelär! Hucalar! Başlıklar! Dönya kendekläre! Bolarmı, hä, bolar!..

- Gaptelıç!

Üzen çakırgan tavışka borılıp karadı Fail. Artında Şımakay Äsätne kürep tuktap kaldı. Ul kulındagı nindider käğaz kisägen bik qaderläp bökläp eçke kesäsendä tıga-tıga baskıçtan töşep kilä ide.

- Gaptelıç, - dip kabatladı ul. – Ber yäşçeklek arakıga talon aldım, akça kiräk ide

äz genä. Birep tır äle, bulsa, ber-ike yezne.

- “Babaynı” savıp çıktıñmıni? Anıñ hätle ük yuk bit!

Redaktsiyägä kittelär. Anda akça tabıldı. Annarı Äsätneñ Failgä tagın ber üteneçe buldı – raypo skladınnan arakı alırga. Anısı da başkarıldı. İnde üzeneñ iske

“Fantomas”ına utırıp avılına kiter dip uylagan ide anıñ turıda Fail, läkin Äsät

ärsez ul, ber yabışsa kırmavık kebek yabışa.

- Ädäle, Gaptelıç, bersen sineñ belän “salıyk” äle!

Ozak yalındırıp tormadı Fail dä, täväkkälläde. Redaktorga kerep üze berketelgän sovhozga barıp kaytırga röhsät aldı da, kittelär. Menä häzer bara da Kalininga Fail, ber uñaydan Näbiyev belän dä oçraşıp söyläşep karıy. Redaktsiyädä genä tormış terälmägän iç äle! İnstitutta algan agronom belgeçlege buyınça da eş taba ala Fail.

Kitär dä şul avılga, agronom bulıp eşläp yatar. Ä sez monda Fail kebek karusız korrespondentnı, alnı-yalnı belmi torgan eş atın ezläp karagız! Ükenersez!

Äziaulına kilgän sayın Zur buaga soklanıp tuyalmıy Fail. Mondagı kebek tallarnı başka berkayda da kürgäne yuk anıñ. Ä küper töbendäge tal bötenläy keşegä ohşagan. Zur buanı saklap toruçı dilär anı. Şulaydır da! Tallarnıñ bödrä botakları suga ürelgän.

Alar arasında öç basma korılgan. Berse su östenä kalkıp tora, ikeseneñ taktaları su belän tigez bulıp yuılıp tora. Ayaklarnı suga tıgıp utırası da şularnıñ bersenä, bu tormışnıñ böten tuzannarın yuıp töşeräse ide!

- Hatın ülgäçten dä min ber genä atna eçtem, - dip söylände Äsät, yar buyına kilep tuktagaç, ber şeşäne aça-aça. – Bılay, duslar kilgändä, tugannar belän berär zurrak eş başkarganda gına bulgalıy. Rähmät siña, süzemne tıñnadıñ. Bulıştıñ. Ädäle, çirämgä utırıp äz genä ayaklarnı yazdırıp alıyk äle... Ä bu yäşçekne min Saban tuyına kunaklar katsa-nitsä diyep kenä aldım.

Äsät “Fantomas” dip yörtä torgan “Luazik” tan çistaga ohşagan brezent kisäge tabıldı. Çirämgä cäyelde. Korı-sarı botaklar, kayandır kilep adaşkan yomıçka, agas başları cıyıp, uçak kabızdılar. Äle karañgı töşärgä yırak bulsa da, kül buyında uçaksız utırgançı, betennäy utırma inde, diyeştelär.

İkençene “kütärgändä” Äsätneñ teması sotsial ğadelsezlek ide inde:

- Min bit, Gaptelıç, “babay” şikelle iserek kileş maşinada keşe taptatıp yeremim.

Eçsäm, utırmim maşinaga. Savsim. Kabinısına da yakın kilmim. Ä ul närsä?.. Äy, üzeñ dä beläseñder inde!. Rayonda belmägän keşe yuktır. Ul bit minem balalarnı yätim itep kaldırdı. Mine bähıtsez itte. Keşe üterüçe rayon başlıgı bulıp eşli, ä sin, primir, bekereñne çıgara-çıgara gımer buyı eşläsäñ dä - närsägä genä ireşteñ, ät äle? Şul şul mına!

- Yarar inde, Äsät, bernişlätep bulmıy barıber, gayrätlänmä, - dip tınıçlandırıp karadı anı Fail. Älbättä, hatını kızganıç, balalar kızganıç, tik ütkän eş betkän bit inde. Läkin öçençe ryumka küñelne neçkärtä töşkän, telne çişkän ide inde. Häzer

Äsätneñ tormozı totmıy .

- Min anardan üç alam hazer. Hatınım eçen, balalarım eçen üç alam.

Äsät, söylägändä, yış-eş mañgayın sıpırıp algalıy. Nihayät, galstugın salıp kuydı.

Tirlägän muyının buıp torgan yakanı ıçkındırıp cibärde dä, kulındagı “kuçarka”sı belän kisäülärne tözätä-tözätä haman söyläde:

- Sin redaktsiyädä eşlägäçten gel şılarnı yaklarga tiyeşter inde, añnıym, añnıym. Şınıñ eçen eç ay elek tege küperdä minem hatınnı taptatuda “babay”nıñ katnaşı bar, disäm dä, sin ışanmaska tiyeşter inde? Ä mına min siña şını ätäm: ike ay elek gımerlek ketüçe idem, üzebezneñ prastuy tırmış mäktäplärennän başka bernindi diplomım yuk, ä begen uce rayon kino çeltäre direktorı bulıp yerim. Berär nindi zaslugım bardır dimä dä! Şul gayıben äzeräk yımır eçen mine “mayladı” ul şılay. Şul gına!

Eçäse kilep tormasa da, Fail äñgämädäşe suzgan tulı ryumkanı “gılt” itep “kütärep” kuydı. Äsätneñ sumkasınnan çıkkan sugan kıyagın isni-isni, aña da salıp eçärgä işarä yasadı:

- Sal inde, eç üzeñ dä...

Ul arada sizdermiçä genä baştan eñger-meñger vakıt uzıp kitte, annarı karañgı töşte.

İnde kuzgalırga dip, uçak yannına torıp, maşina yanına bara idelär – karşıdagı tallar arasınnan närsäder oçıp çıktı da uçaknıñ sünep betmägän kümerlären tuzdırıp cibärde.

Fail çitkä sikrep ük kuydı.

- O-ho-ho!

Äsät tınıçlıgın yugaltmagan kebek sizelde. Başın tallar yagına taba bordı da:

- Kasegız anda duraklanıp yeri? – dip kıçkırdı.

Annarı uçak östenä töşkän töpsez çiläkne aldı da berniçä tavış belän gañgıldaşıp kölep cibärgän şäülälärgä ırgıttı.

Kemder açı itep sügende. Çiläkneñ, yarga bärelügä, dambırdap suga töşkäne işetelde.

Şäülälär Fail belän Äsätne urap aldı. Avıl yegetläre ikän. Başlık kebek kılanı, berse telgä kilde:

- Nästä, äzilär, eçäbez dimä kelisez inde, damı?

Törkemdägelär barısı da kunaklar belän kul bireşep küreşep çıktı. Tik “vacak” kına isänläşüne kiräk sanamadı bugay.

- Şımakay äzi begen bayıgan ahırısı, - dide ul. - Ädä, atusäk, sal bezgä dä!

Anıñ bu kılanışı Äsätkä ber dä oşamadı. Ul kulındagı sumkasın maşina eçenä taşladı.

Annarı Failgä karap: “Vat şılay, brat, Ä sin bezne uylıy da belmi tırgannardır diseñder äle” dip söylänä-söylänä tege “geroy”nıñ karşına uk barıp bastı.

- Kem äle bezneñ bu “geroy”? Ä, Rafay ikän äle... Eçkeñ kelädemeni, enem? Anañ anda kennär buyı çegender kırında kütänen çıgara, ä sin eçep yeriseñ, hayvan! Mä sıñ, alaysa, eç inde!

Şulay dide dä, uçak belän su arasındagı urtalıkta basıp torgan yegetne suga etep tä töşerde. Su östendä kunarga kalgan bäpkäsez kazlar kañgıldaşıp aldı. Alarga

“geroy”nıñ “Äzi, nişlis... in...” digän özek-özek tavışı kuşıldı.

Sudan çıkkanda Rafaynıñ kikrik şiñgän ide inde. Läkin şulay da, tallar yagına taba posırgamı, avılga tayırgamı digändäy ikelänebräk kenä kiyemnären salırga totındı.

Failgä bu gayrät kuıgınıñ tiz buşavı säyer toyılsa da, Äsättän ul turıda sorap tormadı. Dimäk, avtoritet yuk tügel, dip uylandı.

Äsät, açulanmagan ikän – yegetlärgä dürtesenä dä berär ryumkadan öleş çıgardı.

Rafay, yüeş kiyemnären kiyep, närsäder mıgırdana-mıgırdana Tübänoçka taban karañgılıkka kerep çumgaç kına Fail sorap kuydı:

- Bik “tekä”meni?

- Äy, yeri inde şında, bäträklänep, - diyeştelär tegelär.

Annarı Äsät salıp birgän çaşkanı beräm-beräm “kütärä-kütärä”, Rafaynıñ bügen köndez çuaşlarga buadan balık totarga bulışkanın söyläp birdelär:

- Rafay mäş kilä ikän tegelär yanında. Çuaşlarga bulışa imeş. Yänäse, berär stakan braga salıp birerlär mucıt dip emetlänä bit inde. Sudan yätmäne esteräp çıgarganda sudagı çuaşlarnıñ gına keçläre gitmägännekne kürep, estägelärenä kıçkıra ikän: “Äy, çüäk, ne stoy karap! Yarga çıkkaç pamagi!” Yar başında basıp tırgan ber çuaş tıtkan da, yıgırıp kilep, yätmä eçenä tertep teşergän mını. Üze keçänä-keçänä esteri tırgan yätmäneñ eçenä başı belän barıp ta kergän di... Yätmä belän bergä esteräp çıgargannar üzen.

- Nu, kıyınırga yarata da ikän üze?!

- Vezet!

- Aha!

***

Tönge avıl. Äsätlärneñ kapka töbendäge ozın eskämiyädä Fail ozak utırdı. Şımakay üze kül buyınnan kaytuga: “Kerim. Äni ketülärne karşı alıp beterdeme ikän, balalarnı yıklatıp beterdeme ikän” dip, kerep kitte. Şunda saubullaştılar da.

- Tege buşırak tägärmäçne beraz tutıram da kaytıp kitärmen inde, - dip kaldı anıñ artınna Fail.

Çınnan da, redaktsiyäneñ bu “dranduletın” soñgı yılnı bötenläy beterdelär: yä motorı kilep çıga, yä korobkası. Tägärmäçlär turında äytäse dä yuk inde.

Uramda adaşıp kalgan biş-altı sarık ara-tirä kıçkırışıp tavış çıgara. Yırak tügel genä şularga näzek tavışlı ber et kuşıla. Şunı gına kötep torgan kebek anı avılnıñ ike oçınnan da berniçä tavış eläkterep ala. Kayadır kızlar köleşä. Klubnıñ işege açık bugay. Dambır-dombır, avılnıñ böten yämen alıp, muzıka yañgırıy başlıy. Ul beraz dımbırdıy-şıgırdıy da tınıp kala. Beräü garmun yılatıp karıy. Anıñ moñı ozakka suzılmıy.

Şulçak tönge cılı uramga karşı yaktagı öyneñ veranda işegennän yaktılık bärep çıktı.

Koyma başınnan Fail şul işektä zur gına şäülä çamaladı. Kem bulsın – tön päriye

Şäfıyk, direktor. Bügenge kiñäşmäneñ korbanı Çistayga kitmägän ikän, dimäk. Karşı

öyneñ veranda işege yabıluga, karañgı bulıp kaldı.

Şäfıyklarnıñ kapkası açılıp yabılgan tavış işetelde. Annarı çırtlap şırpı kabızdılar.

- Şäfıyk Gosmanıç! – yakında gına ber et, Failneñ endäşüen üz adresına kabul itep,

cavapka örep kuydı.

- Añnamadım. Kenm sıñäle anda? – digän soraulı tavışı yañgıradı Näbiyevneñ. – Äsät disäm, Äsät tegel bugay.

- Äsät kerep yattı inde. Min äle bu, - dip söylände Fail, urınnan kuzgalıp.

Eskämiyädän ayırıldı da, uram aşa çıktı.

- Kayan kilep çıktıñ mında, Gaptelıç? Savişanedan kuılgaç, betennäy rayonnan kuılmagansıñdır bit? Ällä ucı eş sırap kildeñme, - dip şayartıp aldı direktor.

- Käyef naçar, malay, çınlap ta. Menä Äsät belän kilgän idem beraz yuanıp kaytıym diyep...

- Kaptıgızmı?

- Beraz buldı... Häzer kaytıp kitärgä cıyındım inde. Menä sineñ işek açılgannı kürep kenä beraz totkarlandım.

Kolhoz räisläreneñ, sovhoz direktorlarınıñ iñ yaratkan temalarınnan iñ ähämiyätlese – hatın-kız. Üzara oçraşsalar, alarnı ber dä terlekçelek, igençelek, tehnika problemaları borçımıy, agronomiyä yäisä zootehnika kazanışları kızıksındırmıy.

Leninnıñ qaderle vasıyätläre dä, partiyäneñ general strategiyäsedä yäisä raykom sekretarenıñ kıymmätle kürsätmäläre dä alar öçen köçen yugalta. Çagıştırmaça nindi genä aldıngırak fikerle citäkçe bulmasın, Şäfıyk ta barıber kübräk kıyık-mıyık eşlär turında söyläşergä yarata. Änä bit, haman takıldıy. Fail baya tägärmäç töbendä kaldırgan nasosın maşinaga urnaştırıp tora – ul takıldıy. Fail maşinanıñ bagacnigın yaba, kulındagı çüpräk kisäge belän artkı faralarnı sörtkäli - ä ul tuktıy almıy, tınıç kına söyli birä:

- Ätigä isem kitä minem gel. Vat keşe! Vat mucik! Sistemanıñ artık peşep kitkäneräk ber cimeşe inde ul. Gımer buyı şılay ike semya arasında yerede. Tuda-suda: tegendä dä hatın häm balalar, mında da. İkesendä dä yırtı-hucalıgı bar, Üzeneke!

Fail tagın berne kabızdı da Näbiyev yanına barıp utırdı. Häzer söyli inde bu. Häm anı tıñlap beterep kitmiçä bulmıy. Söyläp betergänçe kuzgala başlasañ, ällä niçek – yakın itmäü kebek kilep çıga.

- Andıy keşe bütän yuktır ul. Bezneñ avılda gına tegel beten denyasında. Mına deystvitelnı deytıl. Äle bit, beläseñme, tege atnada yañı mäçet manarasına ay kuyganda tekta yarıgına kısılıpmıdır ayagın sındırgan. Gipsta yata. Din ähele, imeş!

Din yulında yeri imeş. Genahların yuam dime ikän?! Zamanında mäçet vatıp yeregän keşe bit ul.

Failneñ curnalist zihene monı terkäp kuydı: fakt! Şäp fakt! Kızık kına material kiterep çıgarırga bula monnan...

- ... anısı çepuha! Yarar, vatkan-gimergän dä di. Hazer tezesen, ayın da kuysın, hıday täğalä, mucıt, gafu iter. Nu, apalı-señelle hatınnarı... mınısı – da! Mınısı sineñ eçen, çınnap ta, fakt. Äti bit minem, äni belän altı yıl tırgannan sıñ, baldızına, yağni mäsälän, änineñ señelesenä ülängän. Nu, maladis, kanişnı, teşep kalgannardan tegel, da bit?! Pravır mucik ul minem äti. Anyagınak bit äle, gips saldırırga balniska bargaç ta “ber kıznı süläşterep kattım, kıskalap ta aldım” diyep yata.

Kıskası, Gaptelıç, Sarıym belän Kärim miña äti yagınnan bertugan bratlar, äni yagınnan

– dvoyırodnoylar. Vat şılay, äzi. Belmägän keşe yuk, ser tegel...

Aña çerkilär ällä bar, ällä yuk. Fail genä ul tämäkedän buş kulı belän borın töbendäge çerkilärne kuıp selänä.

- Fu, kabähätlär, karañgıda da ezläp tabalar bit, ä!

Annarı çalt! Bitenä sılap ta kuydı. Halıkara hällär, politika turında söyläşäse, fiker alışası, baş kütärgän demokratlarnı sügep eçen buşatası kilsä dä, ul Şäfıyknıñ

“näzek” temanı kuyırtıp utıruın tıñlap tordı. Kemgä nästä, käcägä käbestä digändäy, bu aygırga hatın-kız gına tikşerergä bulsın.

- “Huca” eştän almasmı soñ? – dip sorap kuydı ul, nihayät, Şäfıyknı bülderep.

Çistaydagı ber kız belän tanışkanın tämläp kenä söyli başlagan Şäfıyk, bu sorauga ise dä kitmäüne belderep, tämäke töpçegen komga batırdı. Failgä karadı. Hi-i, bu intelligent kisäge añnıymı sıñ anıñ işene? Sülädeñ ni anarga ul kıznıñ figurasınıñ tup-tulı da tüp-tügäräk östenleklären, sülämädeñ ni – barıber. Nul iğtibar! Üzeneñ şul ber marca hatınınnan başka ber kıznı da kısıp, häy, kaya inde ul kısıp, tıtıp ta karaganı yuktır äle... Anarga şul palitika – hatın, partiyä – seks.

- Nästämä diyep eştän kuırga tiyeş sıñ äle ul bezne? – dip sorauga sorau belän genä

cavap kaytardı ul.

- Sin närsä, irtänge kiñäşmşne onıttıñdamı inde ällä?

- Häy, Gaptelıç, sıyır dular-dular da tuktar. Anıñ dulavı miña niçekter ni... fu!.. –

Näbiyev çänti barmagın avız töbenä kiterde dä örep cibärde. – Kıçkırsın! Ä bez – nul vniman! Kuıp karasın! Bezneñ kebek eş işäkläre uramda tägäräşep yatmı lasa.

Kaygırma, zamanası bütän...

Direktornıñ tınıçlıgı Failgä dä niçekter ciñellek kitergän şikelle buldı. Çınlap ta, şulay ikän bit. “Babay” üze kıçkırıp sükkän härber citäkçene eştän kua başlasa, kem kalır ikän soñ rayonda?

Näbiyelar yortınnan hatın-kız kıçkırgan tavış uramga öy cılısı bulıp, Failgä bu

äñgämädän kotılu çarası bulıp yañgıradı.

- Ätäse! Kaya çıgıp yugaldıñ inde? Keräseñme? Ädä inde, ker! Üzem genä yıklıy da almıym...

- Hazer, anası, hazer... Paytastınıñ kapkasın gına tikşerergä çıkkan idem, - dip tınıçlandırıp kaldı anı Şäfıyk.

Erak yul tügel, aşıgası yuk. Şuña kürä Fail vatık faralı maşinasın kumadı, caylap kına kayttı. “İkençe farası gına yanıp çıkmasın inde, - dip, belgän kommunistik dogaların ukıdı ul, Äsätlär turınnan kuzgalıp kitkändä. – Yuksa, kaytırga kalırsıñ, kapşanıp ta yoldızlar sanap”. Annarı, maşinası fır-fır kuzgalıp kitkäç, kolagı işetkän soñgı süzlär zihene belän tel oçına elende dä kaldı: payıt astı, paytastı, kiläse atnaga

Layışka Saban tuyına kaytası...

1994 yıl