Kilmeşäk

(povest)
Prolog
Yul çatında
Buran kotıra. İh, änä şul dönyanı butıy torgan cile bulmasa, kübäläkläp kar yavar, tabiğatneñ iñ hozur könnäreneñ berse bulır ide bu kön. Yuk şul, tın alırga da, küz açarga da irek birmi, butıy gına cil. Ap-ak kar kübäläklären yögertep oçıra-oçıra da, kumıklarga cıyıp, köç belän öy stenalarına, keşe yözlärenä, akrın gına yuldan bargan maşinalarga iltep sılıy.
Ap-ak bulıp bozlanıp katkan ös kiyemenä dä, bitläreneñ, bäläkäy genä sumka totkan kullarınıñ küşegüenä dä iğtibar itmi, alga iyelebräk, cilne sözep yul çatına atlagan, bäläkäy genä kızın iyärtkän hatınnı Kuragaç avılı şulay buranlap ozatıp kaldı.
Hatınnıñ da küñelendä buran ide. Uzgınçı maşinaga utırıp tugan yagına yullangaç ta tınıçlana almadı ul. Yörägendäge näfräte kara küzlärenä çıgıp zähär ut bulıp yandı. Küñelendäge ärnüen, zarın tışka çıgarmaska tırışıp kısılgan irennär çak tıydı, çak sakladı avız eçe tulı yämsez süzlärne, açularnı.
İreneñ hıyanäten işetep, tuzınıp kiyäüdän kaytkan balaları kızların tugan öyendä äti belän änise dä kolaç cäyep karşı almadı. Ul monda da artık ide. Alar näselendä ayırılgan keşe zatı yuk, yänäse.. Ätise dä, änise dä äle genä tügel, bäläkäy çagında da añlamadılar Fäziläne. Holkınıñ köçen, därten, gorurlıgın, üze artınnan iyärtä alırlık çayalıgın kürep, döres yulga çıgara belmädelär. Äle dä, balasın citäkläp, añlau, yaklau ezläp, tugan kuışına kaytıp kergän minutınnan alıp kaber tınlıgı urnaşkan öydä yalgız kaldı Fäzilä. Yazmışınıñ yul çatı ide bu. Ul şunı kürmäde. Küzlären näfrät tomalagan ide. Alga omtılırga köçe citmäde. Yöräge yaralı ide.
Şuña da ber atna buyı başların iyep yörgän, «Uramga çıgarga oyat!» dip, çış-pış söylängän äti-änisenä, tugan-üskän öyeneñ salkınlıgına beraz tüzde dä, kire borıldı hatın. Tik Radmir dip özelep torgan Fäzilä bulıp tügel. Ä üzenä hıyanät itkän irne kan tökerter, batırır öçen, üzen kilmeşäk itep sanagan irneñ äti-änisenä, tugannarına, Kuragaç halkına: «Min sezgä kürsätermen äle!» dip, yodrık töynäp borıldı ul.
Fäzilä genä tügel, il dä, böyek Räsäy dä yul çatında ide bu könnärdä. Ul da kiregä borıldı. Tik Fäzilä kebek däşmi genä, şım gına borılmadı il. «Alga! Demokratiyägä! Kapitalizmga! Yasalmalılıktan, yalganlıktan, ikeyözlelektän arınabız!» dip çañ yarıp, halıknı aldap, kiregä, elekkedän dä hätärräk, elekkedän dä zähärräk, tıştan yaltırap, maktanıp, eçtän talaşıp, büleşep, urlaşıp, bölgenlekkä töşerä torgan yulga borıldı.
İlneñ dä, Fäziläneñ dä kiläçäge bähetsez, yazmışı yalgış ide...

I BÜLEK. İrek

Lak belän katırıp, kabartıp kuyılgan kuyı kara çäçlären kaplagan zatlı çeltär yaulık yözendäge şatlıgın yäşerä almadı Fäzilä Hämitovnanıñ. «Kotıldım, kotıldım! Mir — irekle! Min bügennän irekle!» dip, yarsıp tipte anıñ yöräge. İreneñ üle gäüdäse salıngan kıymmätle tabut tiräli basıp telmär totkan keşelärne ütädän-ütä kürä anıñ kara küzläre. Yasalma süzlär. Yasalma çäçäklär.
Ölkädän kilgän öç-dürt keşeneñ berse telär-telämäs kenä buş süzlären söyläp kire urınına bastı. Sovet zamanında yulbaşçılarnı kümgändäge kebek ozın palas östenä kuyılgan tabutnı, tabut eçendä yatkan, mäñge ülmäs, ülem almas kebek bulıp üzäklärenä ütkän başlıknıñ mäyeten kürergä dip halık agıla. Kemneñ küzendä näfrät, kemnekendä gadi kızıksınu. Kemder ihlas yılıy.
Menä alarnıñ ğailä dusları — küpne kiçereşkän, küpne büleşkän, ber kazannan aşagan, eçkän, kılıy küzle Ravil Galiyeviç üzennän yırak kitmägän tavışı belän yasalma telmären çak oçlap çıktı. Yanında zıkı suıkta öşemäs öçen härvakıttagıça yöz grammnı yotıp kuygan çibär hatını korı küzlären tırışa-tırışa çeltärle kulyaulıgı belän sörtä. «İntekmä-ä, Häniyä, mäşäqatlänmä-ä!»
Oçlı sakallı, häyläkär küzle mulla süzne Räfit Radifoviçka birde. Tagın ber ğailä dustı. Tüm-tügäräk, bäläkäy buylı, zur korsaklı keşe. Gıcıldap torgan tavışı belän ni başı, ni azagı bulmagan telmärendä butalanıp, keşene yonçıttı.
Ä monısı, äy, bahır Davis Gayniyeviç, yılap mataşa. Menä ber ihlas keşe, içmasam! Çınlap, mış-mış borının tartıp, yäşlären agızıp yılıy. «Ela, yıla, Davis! Radmir bulmagaç, sineñ kebek ni allaga, ni mullaga bulmagan, kulınnan berni kilmägän keşene kem eşkä alır ikän?! Belep, añlap yılıysıñ. Yıla-a...». Ay ul yünsez, yalagay Davis Gayniyeviç! Kemnärneñ genä eçenä kerep serlären almadı da, nindiräk keşelärneñ başına citmäde! Yarata ide şul Radmir Fazıloviç yalagaylarnı. Süz yörtüçelärne yarata ide!
Nihayät, söylärdäy keşelär söyläp, Fäzilä Hämitovnanıñ tirän kaygısın urtaklaşıp bettelär. Kinät çıkkan buran tavışın yarıp, nider ukıngan mullanı inde berkem dä tıñlamadı. Ayakları öşegän halık urınında taptana, sikergäli, kulın-kulga sugıp çış-pış söylänä başladı. «Kuragaç halkı gaybätsez säğattän arı toralamıni inde?!»— Fäzilä Hämitovnanıñ irennärenä mıskıllı yılmayu çıktı.
Şulvakıt, cäyenke irennäre mäñge yakınaya almaganlıktan bakanıkıday zur avızı ber dä yabılmagan berençe zam Samnı kümüne üz kullarına alıp, komandalar birä başladı. Başlıknıñ şakırayıp torgan karaşı belän haman cannarnı öşetkän zur portretın aldan alıp bardılar. Yullarga sibelgän kızıl çäçäklärne arttan atlagan halık kötüe taptap karlı yulga señderde. Kaygılı köy agıldı. «Kemne zurlıylar, olılıylar bu meskennär şul tiklem kılanıp? Bez ülgäç tä, Hoday Täğalä aldına baskaç ta bertösle tügelbez, dip nigä şapırınalar? Radmirga bu spektakl kiräkmi, ul bolarnıñ bersen dä kürmi inde. İzge möselman yolasın urısçalatıp, pafoslandırıp, mondagıları da, ölkädän kilgännäre dä halık aldında üzlären, kullarındagı vlastlären kürsätälär bit. Üzläreneñ dahilıgın, böyeklegen isbatlarga tırışuları...» Fäzilä Hämitovna halıkka iyärde.
Zamnıñ kaymak aşagan pesi kebek kanäğat yözle biçäse tun kesäsendäge «çiki»en — bäläkäy şeşädäge arakısın kapşap, üzenä eçärgä dus ezlärgä kereşte. Şeşädäşlär küp ide: zam hatını, sam hatını bulıp kuymagayı!
Radmir Fazıloviç kotırgan burannıñ şomlı avazları astında Kuragaç belän mäñgegä huşlaştı...
Şatlıgınnan cilkenep torgan yörägen avırlık belän tınıçlandırıp, yözenä kaygılı çıray çıgarıp, Fäzilä Hämitovna kızlarına borıldı. «Soñrak. Kotılunıñ rähäten, irekneñ tämen soñınnan tatırmın. Tagın az gına tüzärgä. Az gına...» Kızınıñ zurısı, ber tamçı suday Radmirga ohşaganı, usal karaşların küptän änise yagına taşlıy ide inde. Ul barın da añlıy şul. Kiyäüdä häzer. Bäläkäye Fäziläneñ näq üze, qaderlese, irkäse, unike genä yäşlek Lira, ihlas itep yılıy. Ul berni belmi, berni añlamıy şul. Anıñ öçen ätise dönyada iñ yahşı keşe.
Bu avır halättän, öydäge butalıştan tizräk arınırga teläp, Fäzilä Hämitovna osta itep çirlegä sabıştı da, salpı yagına salam kıstırıp, maktap, mäyetneñ öçen, cidesen ütkärü mäşäqatlären Radmirnıñ señlesenä yökläde.
İrtägäsen, avız açıp ber cılı süz dä däşmägän kızı Alisa kiyäve belän yäşägän şähärenä kaytıp kitte.
Bäläkäçen tınıçlandırıp yoklatkan hatın berüze kaldı. Yegerme yıldan artık Hoday birgän därten, energiyäsen basıp, ireneñ külägäse astında yäşärgä, üzenä hıyanät itkän, kürä almagan keşese belän yastık büleşergä mäcbür bulgan Fäzilä, nihayät, yalgızı gına kiñ karavatka suzılıp töşte. Anıñ şatlıgına, läzzätenä tışta inde ikençe kön tuktamıy ulagan buran gına komaçaulıy ide.

II BÜLEK. Yäşlek

Radmir belän Fäziläne tanıştırgan da şul buran buldı.
...Şähärçä yuka kiyengän kız tuktalışta bik ozak avtobus kötte. Räsäyneñ iñ töpkel avıllarınıñ bersennän iñ zur kalalarınıñ bersenä ukıtuçılıkka ukırga kilgän kız, atnasına ber tapkır şulay torak tormışınnan kaçıp, iketugan apasında kunak bulıp, yoklap, vannada yuınıp, tämle aşap, televizor karap, rähätlänep yal itep kitä. Şul öydägeçä tınıç könnän, tämle yokılı tönnän soñ kiregä kaytıp barışı ide. Şähärneñ ikençe oçına yöri torgan avtobus kilmi dä kilmi. Tämam tuñdı kız: borınnarı kızardı, ayak-kulları berni sizmäs buldı. Açı cil kara kuyı kerfeklären çılatıp, çem kara küzlärennän yäşlären sıtıp çıgardı. Ällä öşüenä tüzärlege kalmıyça, ällä karlı pıyalalar aşa yalgış kürep, kiräkmägän sanlı avtobuska kerüen ul salonnıñ urtasına ütkäç kenä añladı. Kire çıgarga soñ ide inde. Anıñ artınnan aşıga, törteşä kergän halık belän dıñgıçlap tutırılgan avtobus, işeklären çak yabıp, kuzgalıp kitte. Fäziläneñ çitlekkä eläkkän koştay bärgälängänen iñ elek yanında basıp torgan yeget şäyläde.
— Sezgä kaysı yakka kiräk ide?— dip, kötmägändä tatarça sorau birde ul.
— «Pedinstitut» tuktalışına .— Kön kiçkä avışıp, karañgı da töşep kilgänlektän, kıznıñ tavışı bötenläy mesken bulıp çıktı.
— Ä min — neftyanoydan. Yarar inde, köymägez. Beraz cılınırsız. Töşkäç, kiräkle avtobuska utırtıp ozatırmın üzem.
Egetneñ sulışı kıznıñ bitlären ötte. Äledän-äle sikerep, borılıp ber tuktap, ber kuzgalıp bargan avtobus alarnı ber-bersenä bik yakın kiterep terägän ide. Tizdän kıznıñ bit almaları suıktan tügel, oyaludan yana başladı.
Fäzilägä tanış bulmagan tuktalışta töşep, avtobus kötkän arada yäşlär adreslar bireşep, kunakka çakırışıp, oçraşırga süz kuyışırga ölgergännär ide inde.
Änä şul oçraşudan soñ tiz duslaşıp kittelär kürşe ölkädän ukırga kilgän Radmir belän Fäzilä. Buran tuktagannıñ ikençe könendä ük yasalma çäçäklär kütärep, koyaştay yılmaep kilep kerde yeget kıznıñ bülmäsenä. Yasalma bulsa da çäçäklär matur ide. Alardan bigräk ütäli tişärdäy bulıp karagan ut küzlärneñ därte huşıñnı yugaltırlık ide. Ämma bäläkäydän hislärenä karaganda akılına östenlek birä belgän holıklı bulıp üskän Fäzilä bernärsäsen dä cuyarga cıyınmadı. Öç yılga suzılgan duslık citäkläşep kinoga yörülärdän häm karañgı kinozallarda übeşülärdän arı kitmäde. Alarnıñ mähäbbäte sünmäde dä, yalkınlanıp yanmadı da.
Diplom algaç, alarnıñ ikesen ike yakka eşkä cibärdelär. Nişläpter, kötkän süzlär äytelmäde, hälitkeç adımnar yasalmadı. Aralar özelde. Radmir neft ezläp Tönyakka çıgıp kitte. Fäzilä tugan ölkäseneñ başkalasına — mäğarif bülegenä eşkä kayttı. Halık belän urtak tel taba belgän, keşelärne avızına karatıp döres itep telmär totarga, oyıştırırga sälätle, keşesenä karap yomşak söyläşergä yäki çıñlap torgan zähär tavışı belän citeşsezleklären äytep salırga buldıklı kız, tiz arada üzen kürsätep ölgerde yaña urında. Aña cavaplı eşlärne yöklädelär. Kiläçäktä karerasınıñ üsüen väğdä itep bulaçak citäkçelär isemlegenä kerttelär. Fäzilä monıñ belän çiksez gorurlanıp, eşennän täm tabıp, yalkınlanıp yäşäde.
Balaçagında da holkınıñ bu yakları kürenep tora ide yugıysä. Ämma üzläre gomer buyı kolhozda gadi mal karauçı häm savımçı eşendä yörgän Hämit belän Täkıya sigez balalarınıñ altınçısı bulıp dönyaga kilgän Fäzilälärenä aptırabrak, sagayıbrak karadılar. Anı añlarga başları da, sizemlekläre dä citmäde. Üzennän olı biş abıysınnan, kıçkırtıp, idänen dä, savıt-sabasın da yudırgan, uram malaylarına — itäkle komandir, ike apayına — äni, sıynıfında, mäktäbendä bar eşkä dä başlap yörüçe bulıp üskän çaya kızçık — ut börçäse — äti-änise belän artık kiñäşläşep tä tormıy, kulına attestat algaç ta, şähärgä çıgıp kitte. Şul kitüennän soñ ber-ike genä tapkır avılına kaytıp kürengän Fäziläneñ, eşli başlagaç, äti-äniseneñ hälen belergä bötenläy vakıtı kalmadı. Ul bar bulmışı belän cämgıyät eşenä çumdı.
İnde öç yıl buyı kuşkannı ütäp, cigelep tartıp, şähärneñ kaynap torgan tormışında üz urının tapkan ihtiramlı kız berkön kilep Radmirnı oçrattı. Yalgış kına, ministrlık koridorında. Tege pıskıp kına yatkan uçaknıñ kabınır köne şul bulgan ikän.
— Fäzilä!?— Akıl östenlege belän hätereneñ iñ tirän urınına yäşergän keşeseneñ tavışın işetkäç kenä Radmirnı nikadär nık sagınganın, yuksınganın añladı kız. Äye şul, yalkınlı eş hislärne tupaslandıra, beraz onıttıra, üzeñ dä sizmästän vayımsızga äylänäseñ...
— Radmir...
Alar söyläşep, serläşep, söyeşep tuymadılar...
Nihayät, kötelgän süzlär äytelde.
— Mine Kuragaçka eşkä çakıralar. Äydä bergäläp kaytabız, Fäzilä! Miña kiyäügä çıgarga rizasıñmı?
— Riza...
Radmirnıñ yırak Tönyakta hatın alıp, ayırıp ölgergänen ul soñlap kına belde. Ğailäse belän tanışırga Kuragaçka kaytkaç kına.
Soñ ide şul...

III BÜLEK. Kayınana

Başka cirdä niçekter, ämma Kuragaç avılında çittän kilen bulıp töşkännärne, «Kilmeşäk» dip atıylar. Kemder, yıllar ütkäç, avılnıñ üz keşesenä äylänä. Kemgäder bu kuşamat gomerlekkä yabışıp kala. Fäzilä dä halık telendä «Kilmeşäk» dip yörtelde. Ällä bu cirne üz itmägänen, bähetsez bulganı öçen kürä almaganın sizdelär, ällä bolay yaratmadılar. Niçek kenä bulmasın, kilen bulıp ğailägä kergänneñ ikençe könendä ük süzgä kileşep, Radmirnıñ änise — il anası bulırday olı yäşenä ayak basuçı, akıllı häm sabır dip tanılgan Hämdünä apanıñ telennän töşkän «Kilmeşäk» süze avılnı uzıp, böten rayon halkına taraldı.
Radmirga iyärep, uñışlı eşen dä, zur kiläçägen, ömetle karerasın da taşlap, Kuragaçka kaytkanda mähäbbäte saf, niyätläre izge ide bit Fäziläneñ. İke baş ber kazanga sıymıy diyuläre haktır inde. Salmak kına ğadätle iren dä, biş balasın da, ire citäkçelek itkän mäktäpne dä yodrıgında kısıp totkan, matur söyläp, akıl-kiñäşlären birep, böten tişekkä kısılıp, dönyanıñ kendege bulıp yäşärgä yaratkan Hämdünä apa berençe könne Fäziläneñ kara küzlärendäge utnı kürgäç ük, böten äğzaları da üzen alladay kürep tabıngan, buysıngan ğailäsenä köndäşe kilep kergänen añladı. Niçek inde ul, anıñ Radmirı, äniseneñ — Hämdünäneñ kiñäşlären tıñlap kına halık belän citäkçelek itäçäk zur keşe bulırday ulı, balaları arasında iñ söyeklese, Hämdünäneñ ışanıçı, şul ällä kayan iyärep kilgän Kilmeşäkkä buysınsın di?! Tönyakta öylänep, alıp kaytkan marcasınnan bik tiz kotıldı Hämdünä, monısı da ozaklamas! Radmirga üz avılınnan, Hämdünäne ihtiram itep üskän yuaş kına ber kız kiräk!
Fäzilä baştarak bu qadäresen kürmäde dä, belmäde dä, añlamadı da. Artında kilene turında pıçrak gaybät söyläp yörgän kayınanasın änisedäy kürergä, yahşı bulırga tırıştı. Üze gomer buyı yasalma izgeleklär kılıp yäşägän Hämdünä Fäziläneñ niyätläreneñ, süzläreneñ ihlaslıgına ışanmadı. Torgan sayın tuzındı, zähärlände. Ulı aldında altınnan koyılganday yahşı, ak küñelle ana buldı, cällätte, kilenenä süz dä tidermäde. Radmir bulmaganda, yögerep, cilkenep üz oyasın korıp yörgän Fäziläne, yomşak söyläp, katıga utırttı, uratıp kiterep törtterde, ötte, ärnette. Tirgäşmäde, tavış kuptarmadı, yuha yılan bulıp çaktı, aguın çäçte dä çäçte Kilmeşäk kilenenä.
İke yıl buyı balaga uza almagan, küñele yaralı, başı tulı avır uylı, bähetsez çagında nilär genä işetmäde Fäzilä Hämdünädän. Çakmataştay nık holıklı, köçle ihtıyarlı hatın da yugalıp kaldı bu bilgesezlek aldında. Analizlar, vraçlar, dävahanälär, öşkerüçe äbilär — berse dä kalmadı. Kön sayın, ay sayın bala kötte, başka bernärsä turında da uylamadı Fäzilä. Änä şul bögelgän, köçsez çagında karşı tora almadı ul kayınanasına. Östenlekne algan Hämdünä korbanına tın alırga da irek birmäde. Änisen ak häm paq itep kürgän, aña härçak buysınıp, alladay kürep üskän Radmir Fäziläneñ söylägännärenä, yılagannarına ışanırga da telämäde, tıñlap ta tormadı. Yaklamadı da.
Hämdünäneñ telennän töşmägän «kısırlık» ber säbäp kenä bulgan ikän ızgışlarga. Fäzilä, nihayät, balaga uzgaç ta, kayınana tuktıy almadı. Tirgäşü-tuzınunı yaratmagan, üzara nizaglarnı Fäzilä caylarga tiyeş dip añlagan Radmir, hatınınıñ: «Bezneñ balabız bulaçak!» digän şatlıklı häbärenä dä artık ise kitep kuanmadı. Ul ızgışlardan, yılaşlardan bizgän ide.
Şulay tüzä-tüzä, tämam sabırlıgı kalmagaç, balasın iyärtep tugan yagına kaytıp kitte Fäzilä. «Mine sagınmasa, bälki, Alisanı yuksınır», dip uylagan ide. Kaya inde ul! Cavaplı citäkçe eşenä yaña küçkän Radmir kilep alu, yalvaru, añlaşu tügel, hätta şaltıratmadı da.
Üzennän dä zähärräk bulıp agulanıp, kötmägändä kiregä kaytıp töşkän kilenen kalgan altı yıl gomerendä çak avızlıklap yäşäde Hämdünä. Äye, üze telägänçä, hıyallangança, zur kodrätle Hämdünägä hakimiyät başlıgınıñ anası bulıp bik az gına yäşäp kalırga, ulı aşa keşe yazmışlarına hakimlek itärgä nasıyp buldı şul.
Yaman şeş belän dönyadan kitkän kayınanasın ciñ sızganıp, Hämdünädän dä köçleräk, usalrak, astırtınrak, ä iñ yamanı — näfrätleräk kilene Kilmeşäk Fäzilä alıştırdı. Anıñ da tabiğat birgän därte, köçe çıgar urın taba almıy başladı; ul da bala tärbiyäläp, ir hatını bulıp kına säläten, talantın, eçendäge energiyäsen tormışka aşırıp beterälmi gazaplandı. Şunı üze añlamıy häm bähetsezlegendä halıknı, Radmirnı ğayepli ide.
Hakimiyät başlıgı kreslosında utırgan iren ceple kurçaknı tartkalaganday, niçek kiräk şul yakka borgalavı — üzen Kilmeşäk itep kabul itkän Kuragaç halkına, yalgış yazmışına Fäziläneñ üçe ide...

IV BÜLEK. Üç

Radmirnı halık yarattı. Şuşı zur, citdi eşkä cigelep eşli başlagan gına yıllarında yäşlek därte taşıp torgan irne halık tiz arada üz itte. Töptän üzläreneke ide şul Radmir. Şuşı tufrakta uynap üskän, cirne, rayonnıñ halkın belä. «Üzebezneñ yeget!» diyeştelär, anı ürlätkänne işetkän aksakal kartlar. «Yäş keşe yäş keşe bulır äle!» dip, aña ömet bagladılar yaña gına ğailä korıp, rayonda kalırga niyätläp yäşi başlauçılar. Çem-kara kuyı kaşlar astında uttay yanıp torgan ütken zur küzlär, kiñ yılmayu, avıl mucigına has kiñçel gäüdä, köräktäy zur, köçle kullar, algarak yatıp, ber genä kulnı seltäp, aşıgıç, kızu atlap yörü — Radmirnıñ tışkı kıyafäte ük anı başkalardan ayırıp tora. Anı tiräläp algan köçle energiyä keşelärgä eşlärgä yalkın, därt birä, üzeneñ artınnan äydi. Beraz gına käkre olı borının kiräkkä-kiräkmägängä dä ike barmagı belän sörtep kuyıp, käğazsez-nisez kıskaça gına söyläp taşlasa, halık görlätep kul çaba. Rayonda kütärenkelek, yahşıga kuzgalışlar, matur eşlär dä sizelep kalgan ide ul yıllarda.
Tik Fäzilä üz niyäten akrınlap, adım artınnan adım eşläp, olı tüzemlelek, ezmä-ezleklelek belän başkardı. Tamçı tamıp taşnı tişär, di. Kön sayın, tön sayın kolak töbendä üzeneken söyli tordı, Radmirnı halıktan ayıra bardı dönyasına üçle hatın.
— Radmirkayım! Taşla inde şul gadilegeñne. Keşe köldermä! Sin rayonda iñ zur keşe bit. Tribunalardan avılça söyläşep, halıknı citäkläp bulamı soñ inde? Köldermä östeñnän, canıkayım!— İreneñ alkışlarga kümelgän yalkınlı telmärlären tıñlap, könläşep kaytır da, tuktausız şulay kolak iten kimerer ide Fäzilä. Cayın çıgarıp, urınbasarın çemetep alırga da ölgerer ide:
— Davis Gayniyeviç! Sez nişläp kenä kön uzdırasız ul? Filolog bularak, vazıyfagıznıñ turıdan-turı burıçı şul — nişläp Radmir Fazıloviçka telmärlärne yazıp birmisez? Anıñ bolay da möhim eşläre küp bit.
— Yarıy, yarıy, Fäzilä Hämitovna. Sez äytkänne hiçşiksez ütärmen. İrtägä ük. Häzer ük, Fäzilä Hämitovna,— dip başlıknıñ biçäse belän rizalaşırga aşıga ide Davis Gayniyeviç.
Yazdı ul, su buyı telmärlär yazdı. Alarnı Radmir Fazıloviç totlıga-totlıga ukıdı. Aldan karap çıgarga vakıtı da citmäde. Şuña kayçakta närsä turında söylägänen üze dä añlamadı. Azagına barıp citkänçe başı onıtıla torgan butalçık cömlälärne halık yaratmadı da, tıñlamadı da. İsnäp, yoklap, gäzit ukıp, krossvord çişep, üzläreneken uylap utırdılar şunda, vakıt uzdırıp, ıştan tuzdırıp.
Berençe uñışınnan küñele kütärelgän hatın tagın da därtlänebräk totındı bu pıçrak eşenä. Eçeñä näfrät digän kara yılannı ber kertteñ isä, ul könnän-kön işäyä, balalıy, baş kalkıta, agulıy bit. Änä şul agunı kaya iltergä belmi gazap çikkän hatın ğamäldä isä üze ul qadär naçar da tügel ide dä soñ. Tik kıçıtkannı yahşı tufrakka utırtsañ da şul kıçıtkan bulıp üsä şul: çaga torgan, ärnetä torgan. Anıñ urını çüplektä dä kärtä çitendä bit. Annan da vakıtında yolkıp ırgıtuıñ häyerle. Yuk şul, yolkıp taşlıy almadı Fäzilä şul äşäke ülänne matur küñelennän, eçendäge kara yılannı bastıra almadı. Ä Radmir, üze dä sizmästän, hatını yangan, üze peşkän şul näfrät utına yalkınnı östäp kenä tordı.
Hakimiyätneñ ölkädän kilgän kunaklarnı, kiräkle keşelärne yal itterep, munça çabındırıp, sıylıy torgan urını bar: yılga buyında, agaçlık urtasında yäşerenep utırgan avıl öye. Şähärdän kilgän türä halkı änä şul yükä agaçtan salıngan huş isle avıl munçasına, mätrüşkäle minnekkä, tulı kükräkle, kiñ yanbaşlı avıl kızlarına ülä dä kitä bit. Şularga bilyardıñnı, yahşı şärablarıñnı, berär bolanga sunarıñnı, muzıka, cırçılarıñnı da östäsäñ, sumka-sumka iten, balın töyäp ozatsañ, sinnän dä yahşı keşe bulmıy. Citeşsezlegeñä küz yomıla, ölkädä iñ aldıngı urınnarga çıgasıñ, maktalasıñ, rayonda başkarılaçak eşlärgä östän yarıysı gına akça bülenä. Menä şul akçalarnıñ yartısın kesäsenä salıp barırga mäcbür itte iren Fäzilä. Yuk, naçarlık belän tügel, älbättä, izgelek belän.
— Radmirkayım! Änä kür äle kürşe rayon başlıgınıñ biçäse nindi maşinada gına cilderä? Ul närsä, sineñ kebek eş hakına gına yäşi dip uylıysıñmı? Ay-hay! Borın astıñda üzeñneñ kolhoz räisläreñ niçek yäşi, kara azrak, ürnäk al. Dönyası şundıy bit, qaderlem, dönyası şundı-ı-ıy...— dip, çıñlap torgan tavışı belän süzeneñ azagın cırlap, Radmirnıñ başına oyıtkını salır da, bötenläy yat, gadi närsälär turında gap satarga totınır ide.
Ärni ide şul Fäzilä, ireneñ «nigezle säbäp belän» kunaklarnı sıylarga kiräk dip, kaya kitkänen, könnär buyı, tönnär buyı auga yörüdän başka ul yäşeren öydä nişläp yatkanın, anıñ yanına kemnär barganın da belä ide ul. Kuragaç bit ul gaybät uçagı: belmi torma da işetmi kalma! İrennän, anıñ alışınıp torgan söyärkälärennän bigräk, änä şul yalgız kiçlärendä şärabların, küçtänäçlären kütärep «aulak öygä» kilüçelärne kürä almadı Fäzilä. Kemgä eş urını, kemgä maktaulı isem, kemgä fatir kiräkkä, kemder doşmanın yamanlarga, kemder gaybät söylärgä aşıktı yalgız hatın yanına. Belälär ide Radmir Fazıloviçnıñ kayda ikänlegen, eçtän kölälär ide Fäzilädän. Şular belän berni sizdermi yılmaep söyläş, eç, sıyla, kiç utır. Kölsälär dä, sizemlilär ide ul meskennär Başlık biçäseneñ kodräten. Ürlätä ide alarnı Fäzilä eşle dä itä, yomışların da üti, ğayeple kıyafättä kaytkan Radmirnıñ kolagına «kirtep», cıyılışlarda maktata, irennän gaybät süze söylätep, kilgännärneñ doşmannarın sükterä ide. Ürlätä ide Fäzilä ul meskennärne, üzläre dä uylamagan, ike yatıp ber töşlärenä dä kermägän ürlärgä ürmälätä ide. Alarga üzeneñ iren buysındıru köçen, bar närsägä kulı, kodräte citkänen kürsätep yuana, maktana, gorurlana, östenlek hise kiçerä ide. Biyeklärgä çöyä, maktıy, bohar pesiyen sıypaganday, söygän bula, adaşkan bärängä ipi kaptırıp kilgändäy, ımsındıra, yaklıy, kütärä dä, kinät kenä töpsez upkınga bärep töşerä. Ber mizgel eçendä eşsez dä, yortsız da, dussız da, tugansız da, ä iñ kurkınıçı — üz-üzlärenä ışanıçsız kaldıra ide. Bulmagan ğayeplären ezläp küpme izalana, tön yoklamıy, keşe arasına çıga almıy intekte ul bahırlar. Yarattı Fäzilä Hämitovna keşe yazmışları belän uynarga, kayınanasınnan meñ tapkır uzdırdı bu hönärendä. İren yakın duslarınnan ayırıp, akıllı citäkçelärdän yazdırıp bette. Üzen genä tıñlagan, aña baş igän, buysıngan, akılları belän dä, energiyäläre, buldıklılıkları belän dä üzennän küpkä tübän torgannar belän, yalagaylar häm süz yörtüçelär belän çolgap aldı ul Radmirnı. Eşendä dä, ğailäsendä dä. Radmirnıñ üz kulı belän kıldı yamanlıkların. Ä irenä här adımınıñ nigezle, möhim ikänen, yahşı yakların şundıy osta itep kürsätte, añlattı, maktadı häm maktattı, huplattı ki, tegeseneñ härvakıt döres eşlägänenä şige dä tumadı. Alar — gel haklı. Alar — aktan paq. Alar — yugarıda, barınnan da östen. Alar kulında — zamanga yaraşlı yäşäü hakıykate. Tora-bara üzläre dä moña ışana başladı, halıktan da şunı taläp ittelär. Radmir üzen yahşı citäkçe dip belde, şuña ışandı. Fäziläneñ köyenä biyegänen sizmäde dä. Hatınınıñ «altın» kiñäşläre anıñ öçen zur adımnarga kullanma buldı. Bäläkäydän köçle holıklı äniseneñ hakimlegenä bersüzsez buysınıp üskän, şuña öyrängän Radmir küzgä kürenmäs ceplärneñ Fäzilä Hämitovna kulına küçkänen, üzeneñ könnän-kön tübän tägärägänen sizmäde dä.
Ä halıkka yäşärgä kiräk ide. Eşlärgä, aşarga, kiyenergä, tözergä kiräk ide. Şuña tiz arada uñgannar, başlılar, akıl iyäläre dä döreslekne eçkä yotıp, yalagayga, yünsezgä, yalkauga äyländelär. Bolay yäşäve ciñelräk, hucaga yaravı uñaylırak ide. Tüzgän sayın yäşeren uylarında näfrät, Fäzilä Hämitovnanı tügel, Başlıknı kürä almau arttı. Tamçılap kül cıyılganday, näfrät tä zuraydı. Zuraygan sayın, anı küñellärdä totıp toru avırlaştı. Kütärä almagannar ber-bersenä söyläp buşattılar. Buşatkaç ciñelräk, irkenräk tın aldılar. Tik bik azga, ber köngä genä. Tönnärdä tagın kurku kilde: dusnıñ satmasına, kolleganıñ söylämäsenä, küptänge tanışnıñ «Hucabikägä» citkermäsenä ışanıç kalmadı. Kurıkkan sayın meskenlände, başın ide Kuragaç halkı. Başnı kütärsäñ, küzlärdäge näfrät ut kebek, yanıp, kürenä ide. Teşlär kısıldı. Döreslek tämäke tartu urınnarında tötengä kümelep kaldı. Küzlär yomıldı. Näfrätne kürsätmäs öçen, talangan oyışmalarnı, taralgan kolhozlarnı, sörelmägän, çäçelmägän, çüp üläne baskan cirlärne, gäzittäge yalgannarnı kürmäs öçen yomıldı halıknıñ küze. Kolaklar tondı. Aldaşularnı, keşe ışanmas sannarnı işetep tondı. Avıl uramnarındagı tınlıknı, fermalarda tägäräp ülep yatkan mallarnıñ zarlı mögräven, eşsez kalgan iserek urak batırlarınıñ sügenüen işetmäs öçen tondı kolaklar. Dönya tındı. Kotoçkıç şartlau kötep tındı dönyası. Kurkınıç, salkın tınlık huca bulıp cirne, akıllarnı, yöräklärne, beläklärne basıp aldı...
Tulayım il hätle ilne talap, kemgä närsä kiräk, kemneñ närsägä buyı, kulı citä, şulay büleşep, küz açıp yomgan arada başka sıymaslık däräcädäge baylar häm can asrıy almaslık kimäldäge häyerçelär barlıkka kilgän çorda, Radmirnıñ ike kızına ike şähärdä hästärlägän fatirı häm ike maşinası Fäzilä öçen çüp kenä, fil yanındagı çeben genä ide. Baylık — üçeneñ ber öleşe. Artık hacättän dä tügel. Aşarın, kiräk-yaragın rayonda eşlise, yäşise kilgän eşkuarlar kiterep tordı. Balalarına kiyenergä üzeneñ yarıysı gına eş hakı citte. Sak buldı, saran buldı kilmeşäk. Radmir akçasın siräk kaytarsa da, yahşı yäşäde, kıtlık kiçermäde hatın. Öslärenä artık almadılar. Häläl malga yäşilär, yänäse. Üzlärennän artık kiyengän, artık tözengännärne çeben urınına sıttırdı Radmirınnan. Burnıñ da alardan uzıp urlaşırga hakı yuk ide. Ä üze haman da tuymadı, tınıçlana almadı Kilmeşäk Fäzilä. Baylıkka tügel, hakimlekkä tuya belmäde şul ul.
— Radmirkayım! Gel sıypap, gel maktap, gel büläkläp kenä keşene buysındırıp, eşlätep bulamı soñ? Kurkıtırga kiräk halıknı! Eşsez, akçasız kaludan kurkıp yäşäsen; üze öçen kurıkmasa, ğailäse, tuganı öçen kurkıp aldıñda tezlänep, der kaltırap torsın keşe! Bolay yomşaklıgıñnı kürsätsäñ, üzeñne taptap uzıp kitüläre, cilkäñä menep utıruları da ihtimal. Sak bul, Radmirkayım! Ni uylaganıñnı belmi inteksennär. Alar kötmägän adımnar yasap aptırat, kurkıt, canım!— dip, akıl öyrätep eşkä ozata ide Fäzilä Hämitovna çirattagı sıylau-sıylanudan kaytkan, şeşenep betkän, küz töpläre zäñgärlänep uyılgan, tön yokısı kürmägän hälsez iren.
Baylar bayıp, hucalıklar taralıp, yarlılar işäyep, älegä tiklem tözelgän, cıyılgan, korılgan närsälär yukka çıgıp betkäç, vlastka kilgän yäş, süzen — süz, eşen — eş itä algan taläpçän il başlıgı da tuktata almadı bu facigane. Kuragaç üzäktän yırak, bik yırak ide şul.
Dusıñ nindi — üzeñ şundıy. Radmirnıñ üz keşelärennän cıygan komandasın halık ihtiram itmi ide inde. Şul «yakın dusları» yärdämendä rayon belän citäkçelek itep mataşkan Radmir Fazıloviç halıktan bik yıragaydı: kabinetı biyektä, maşinasınıñ täräzäläre karañgı — berkem berni kürmi, kürenmi. Östävenä, rayondagı böten oyışmanıñ, bülekneñ, citäkçeneñ eşenä tıgılıp yörüçe, kermägän tişege kalmagan Kilmeşäk biçäseneñ oçlı ükçäse. Ükçä baskan sayın sıtıla, yukka çıga Başlık. Tatar halkı azgan biçälärne, alarnıñ «träpkä» irlären ihtiram itmi bit ul...
Tuymas näfesen tıya almagan Fäzilä Hämitovna haman üzeneñ niyäten tormışka aşırudan tuktamıy, könnän-kön ireneñ östennän kölderä, tübänsetä, halık aldında abruyın yukka çıgara bardı. İnde Fäzilä Hämitovnanıñ rizalıgı bulmıyça direktor keşe idän yuuçını da eşkä alalmıy, konkurslar ütmi, ciñüçelär bilgelänmi, kontsertlar kuyılmıy... Sähnäneñ näq urtasında Başlık kızı bii... İñ zur büläk — anıñ Liroçkasına. Anıñ balasınnan uzıp berkem dä bişle almaska tiyeş, yahşırak külmäk kimäskä, aña tiyeşle yeget belän yörmäskä tiyeş! Artık ukıp intekmäsä dä, altın medal alırga tiyeş! Başlık kızların ukıtkan mögallimnär iñ zur isemnär yörtergä, iñ küp eş hakı alırga tiyeş...
...Kuşılgança eşläde, barın da başkardı, görlätep, kul çaptı, maktadı halık. Häm.. kölde halık. Bu kölkeneñ hälaqät ikänen belep, çarasızlıktan kölde. Yılamas öçen, mıskıl itep kölde halık.
Häm, nihayät, soñgı çigenä citkän, ahrı, şunı üze dä añlagan Radmir Fazıloviç, älege dä bayagı şul agaçlıktagı öydä, ayak tibep, onıtılıp, «küñel açu»ga yöräge çıdamıy, ülep kitte. Kotıldı ir. Hatın kotıldı. Alardan bigräk halık kotıldı.
Tik Kilmeşäk Fäziläneñ bugazlıy almagan üçeneñ korbannarı gına küp ide.

V BÜLEK. Bumerang

Älegä tiklem tirä-yagında sagalap, cayın kötep torgan Tınlık bügen tulı hokuklı Huca bulıp Fäziläneñ han sarayday zur öyenä kilep kerde. Türgä menep kunakladı da, kiñ karavatta, çigüle yurgan-mendärlär arasında irtänge tämle yokısına izräp yatkan hatınnı ezläp tabıp, şomlı karaşın aña töbäde. Tınlık tınıçlandı. Anıñ urını şunda ide.
Berni sizmägän hatın yılmaep uyandı tatlı yokısınnan. Zamança eşlänelgän karavatınıñ baş oçında urnaşkan bizäkle közgedän alsu bitlären, tuzgıgan çäçlären, bähetle bulmışın kürep, tagın da kiñräk yılmaya töşte. Suzılıp, irkälänep kiyerelde. Cılı urın-cire magnit kebek üzenä tarta, Fäziläneñ onıtılıp yoklıysı, yal itäse kilä. Arıgan ide şul ul, yıllar buyı üzenä az gına yomşarırga da irek birmiçä, östenä algan yögen tartıp arıgan ide.
Ber atna inde Fäzilä Hämitovna bäläkäçe, söyekle Liroçkası belän öyendä yata. Säbäpläre bar — kaygılı kileş keşe arasında yörü kileşmi bit. Tik ni gacäp: nik berse şaltıratsın, kilsen, kürensen,— dusı da yuk, doşmanı da. Yıllar buyı ber kön, ber kiç tä yalgızı kala almıy intekkän hatın rähätlänep yal itte. Ul — berüze. Berkem aldında ikeyözlelänep integäse yuk, berni uylıysı yuk, tüzäse yuk, — östennän taş töştemeni!
Fäzilä tönge külmäktän genä urınınnan sikerep torıp, Tınlıknı siskänderep cırlıy-cırlıy yuınırga, bizänergä, kiyenergä kereşte. Kızın uyattı. İrtänge aşnı aşadılar. Anıñ käyefe kütärenke, küzläre şat, yöräge aşkına ide.
— Kızım! Altınım! Koşçıgım! Bişlelär alıp ukı, yäme, sandugaçım!— dip, Lirasınıñ tüm-tügäräk bit almalarınnan übep, mäktäp kapkasınnan kertep cibärde dä, härvakıttagıça cäyäüläp, eşkä aşıktı hatın. Tik kön dä tuktap utırtkan maşinalar gına nigäder bügen kürmi uzıp kittelär. Cilkenep atlagan irekle Fäziläneñ käyefen mondıy vak närsälär boza almadı. Ul bülmäsenä barıp kergändä un tulıp uzgan, inde küp yıllar elek Fäzilä üzenä üze saylap kuygan naçalnigı cıyılış ütkärä ide.
Tabigate buyınça ğadel, turılıklı, yözlägän keşe belän citäkçelek itä alırlık energiyägä, akılga, köçkä iyä, ämma yıllar buyına üzeneñ kul astında, kadrlar bülegendä eşläüçe Başlık biçäsenä buysınıp, holkınıñ kürkäm sıyfatların avızlıklap, ikeyözlelänep, kuştanlanıp yäşärgä mäcbür bulgan Raliyä Sägitovna elekkeçä, hucalarça şakımıy-nitmi işekne kiñ itep açıp kilep kerep, berni bulmaganday urınına ütep utırgan Fäzilägä büredäy karap tordı. Tik irekle şat hanım älegä dönyanıñ töptän üzgärgänen, üzeneñ başkaça «berençe ledi» tügellegen añlap betermi ide bulsa kiräk. Ul, berni bulmaganday, bloknotın açıp kuydı da, söylärgä kereşte:
— Hörmätle kollegalar! Tizdän ölkädä konkurs ütäçäk. Bez bügen şundıy märtäbäle yarışta Kuragaç rayonınıñ mäğarifen yaklıy alırlık kandidaturanı saylarga tiyeşbez...
— Sabır itegez, Fäzilä Hämitovna.— Naçalnik, böten tüzemlegen tuplap, tınıç kına karşı töşte.— Başta konkurs rayonda ütärgä tiyeş. Anda katnaşıp, köç sınaşırlık tırış ukıtuçılarıbız bihisap. Avıl mäktäpläre dä iğtibarga layık.
— Sez närsä söylisez, Raliyä Sägitovna? Rayonda konkurs uzdırıp yatarlık akça yuk. Bu çaraga dip bülengän akçanı ölkägä, zur konkurska baraçak keşegä birergä kiräk! Minemçä, saylap torası, da yuk, Yuliyä Sämiyevnanı cibäräbez!— dide Fäzilä Hämitovna çıñlap torgan kırıs tavışı belän. Häm bu tema yabık, digändäy, süzne ikençegä bordı:
— Yägez, mäktäplärdä nindi yañalıklar bar?
— Konkurska Yuliyä Sämiyevna barmayaçak! Här mäktäptä yarışlar ütep, ciñüçelär rayon üzäge mäktäplärendä däreslär birep köçlären sınasın äle! Ölkädä ütäçäk konkurska tik ciñüçene cibäräbez! Bu çaranı oyıştırunı häm ütkärüne yäş keşegä — metodist Dilä Zaynurovaga yöklibez!— Raliyä Sagitovnanıñ karaşı ut çäçä ide.— Ä mäktäplär turında bez irtänge sigezdän alıp bik töple fiker alıştık. Cıyılış tämam. Eş urınnarıgızga aşıgıgız!
Kabinet buşap, biş minut ta ütmäde, yılap-çäçräp Dilä kilep kerde:
— Raliyä Sagitovna! Minnän bulmıy! Mine kuymagız bu eşkä! Zinhar, kuymagız!
— Nigä? Närsä buldı?
— Min kurkam. Fäzilä Hämitovna açulana. Bu konkursnı un yıl buyı min ütkäräm, di. Yuliyä Sämiyevna minem Liroçkamnıñ ukıtuçısı, sin anı ciñderäçäkseñ, di. Min kurkam. Zinhar mine bu eşkä kuymagız. Kulyaulıgı belän yäşlären sörtä-sörtä yılap utırgan Dilä dä Fäzilä Hämitovnanıñ statusı üzgärgänen älegä añlamıy ide, ahrı.
Tik bu könne küptän kötkän Raliyä Sagitovna tiz genä bu mäsälägä kul seltämäde. Kızdan da şunı taläp itte:
— Yuk, Dilä, sin bügennän ük totınasıñ bu eşkä! Cyurida min üzem utıraçakmın! Bar däreslärne dä karayaçakmın! Yuliyä Samiyevnaga irtäräk äle konkursta katnaşırga. Eşläsen, näticälären kürsätsen iñ elek!
— Tınıçlan häm min kuşkannı ütä, Dilä. Söyläştekme?
— Äye. — Tämam aptıragan kızıkay işekkä yünälde.
Halıkta «irdavay» süzen kütärgän, irlärçä ber süzle, taläpçän, açı telle, usal Raliyä Sagitovna bula torıp ta, niçä yıllar buyı baş iyep yäşäde ul şul Kilmeşäkkä. Et tormışında yäşäde. Üzägenä ütte anıñ Fäzilä. «Başlık biçäse — berençe ledi» isemenä tiñ zıyalılık ta, ukımışlılık ta, namuslılık, ädäplelek tä yuk bit Fäzilädä. Üz urının, üz biyeklegen añlap, üz qaderen belep sabır gına yäşämäde, iren dä, üzen dä tübänsetep yäşäde şul ul bu cirdä...»
Raliyä Sagitovnanıñ uyların bülep, kabinetka tagın Fäzilä Hämitovna kilep kerde. Yarsıgan, cenlängän, açuınnan nişlärgä belmi, işekne seltäp kenä cibärde, ber ğayepsez urındıklarnı yulınnan alıp, şartlatıp yak-yagına kuya-kuya, Raliyänıñ östenä kilde.
— Sin närsä? Rähätkä çıdaşalmıysıñmı? Teleñ çıga başladımı? Miña sine — çäçen dä tarıy, oyıgın da kütärep kiyä belmägän, çapmagan, yunmagan avıl biçäsen, etkäläp-törtkäläp, niçämä yıl şundıy zur urında, yomşak känäfidä utırtkanga rähmäteñ şulmı? Sin beläseñme, monıñ öçen üzeñä ni bulırın?! Sin närsä uylap miña karşı töşep mataşasıñ? Min üzemä ihtiram taläp itäm!!! — Fäziläneñ özep-özep kıçkırıp yaudırgan süzlärennän küptän alıştırunı kötep kaltırap torgan iske täräzälär dä, borıngı lyustranıñ sälengän tamçıları da zıñlap tordı. Duamal baybiçä belän anı kızganıp ta, annan kölep tä basıp torgan Raliyä Sagitovna arasın şoma yözle östäl genä ayıra ide.
— İhtiramnı taläp itmilär, anı kazanalar: eş, izgelek, yahşılık belän,— dip, akrın gına başladı süzen citäkçe hatın.— Uyan, Fäziläkäyem, meskenkäyem, dönya üzgärde, ireñ yuk. Ä ansız sin — buş urın. Berkemgä dä kiräkmägän keşe sin, bik küptännän üzeñnän bizderep, halıknıñ tämam teñkäsenä tigän ber imgäk sin. Min dä üzgäreşlär kötäm. Ämma huca bulıp rayonga kem kilsä dä, mine eş urınımda kaldırsalar da, kitüemne ütensälär dä, şuña hätle min mäğarif bülegen sinnän arındıram. Saylap al: üzeñ gariza yazasıñmı, ällä eşeñdäge älegä tiklem küz yomıp kilgän böten citeşsezlekläreñne faş itep, üzem kuıp çıgarıymmı?— Raliyä Sagitovna, balaga yaña däres añlatkanday, icekläp söyläde süzen. Yıllar buyı yugarıda oçıp, tomalangan añga barıp citüe, sukıraygan küzlärne açuı, çöyelgän borınnı töşerüe bik çiten ikänlegen añlıy ide ul.
— Ya, min kötäm...
Torgan sayın töse üzgärep, äüväl karayıp, annan kızarıp, häm, nihayät, agarıp katkan hatın Raliyänı işette, ämma älegä kürmäde. Ul, kinät borılıp, üze alıp çöygän urındıklarga abına-törtelä, bülmädän çıgıp kitte.
Köne buyı yalgızı kabinetında utırdı Fäzilä. Anıñ yanına berkem kermäde. Şaulaşıp, köleşep çäy eçtelär — çakırmadılar da. Töşke yal vakıtında öyenä kaytıp kilde — isänläşüçe dä bulmadı. Anı kürgäç, däşmäs öçen yulnıñ ikençe yagına çıktılar, artların kuyıp bastılar, iyeldelär, kaçtılar... Eş säğate tämamlangaç öyenä kaytsa, kızı — dönyada iñ söyekle, iñ qaderle keşese — yılap şeşenep betkän.
— Änkäyem! Miña Yuliyä ikele kuydı. Lenaga — bişle, miña — ikele!— Kızı ayak tibep kıçkırırga totındı.
— Durak ul Yuliyäñ! İkençe ukıtuçı kiräk miña!
Fäzilä üze dä kıçkırmas öçen teşlären kıstı. Lirasın, töpçegen, irkäsen şulay tübänsetergä ni hakı bar ul yünsez Yuliyäneñ! «İrtägä ük, irtägä ük baram, tuzdıram oyañnı, tıçkan koyrık!»— dip, yarsıdı eçennän Fäzilä.
Kızı bik tiz tınıçlanıp, bülmäsenä televizor kararga kerep biklände. Tözätkän hatalardan kıp-kızıl bulgan biten açkan däftärne tezlärenä kuyıp, hatın tın kaldı...
Türdäge Tınlıkka şul gına kiräk: ul üz eşen yahşı belä ide. Ul şuışa-şuışa idängä cäyelgän zatlı kelämneñ ozın yonnarı aşa kilep, hatınnıñ tulı botlarınnan öskä ürmäläde, kara kan tulı yörägenä kerep oyaladı. Ozakka, bik ozakka oyaladı ul monda: kan çistarıp üz tösenä, al töskä kergänçe, Fäziläneñ küzläre näfrät utınnan arınıp, yaktılıknı kürgänçe, ählak çiklärennän şaşkan hakimlekkä tomalangan añı, zihene açılıp, çınbarlıknı tanıgançı.
Keşeneñ dönyada kılgan eşläre çiksez Ğaläm kiñlegenä oçırgan bumerang şikelle. Ğadel Vakıtnıñ ukları kiräkle säğaten sukkaç ta äylänep üzenä kayta. Ya keşeneñ küñelen yaktırtır, iñenä töşkän yögen ciñeläyter izgelek bulıp kayta. Ya bulmasa, kara kanın tökertkänçe, kara cirgä tezländergänçe, cir karasın kürgänçe ukıtır, täübäsen äytterer, uylandırır, kıymmät hakın tüläter öçen kire äylänep kilä...
...İrtä belän eşkä kilgän Raliyä Sagitovnanı buş östäldä ap-ak bulıp yatkan, kaltıravık häreflär belän yazılgan gariza häm anıñ östendäge bülmä açkıçları karşı aldı.

VI BÜLEK. Vasıyät hatı

Onıttılar Fäziläne. Bik tiz onıttılar. Dus digännäre dä, doşman bulıp kürengännäre dä, avızga-avız teräp gaybät satkan ahirätläre dä, yıllar buyı tärlikä totıp intekkän yalagayları da, ak yort tiräli yörgän aksöyäklär dä, gadi halık ta — barısı da onıttı. Telefon şaltıramadı. Kapka şıgırdamadı. Onıtıldı Kilmeşäk. Äyterseñ lä, ul bu cirgä kilmägän, bulmagan, yäşämägän. Dönya ansız da üz hutına tägäri ikän şul, tormış dävam itä: könnär tönne kürergä, tönnär köngä sälam birergä aşıga ikän. Öydä utırgan eşsez keşegä genä ul könnär avır, ozın, tössez, kuanıçsız ikän. Ber-bersenä tamçı suday ohşagan oçsız-kırıysız şul ozın könnäreneñ halık aşıgıp eşkä yögergän, şäp-şäp atlap öyenä kaytkan säğatlärendä uramga çıgarga köçe citmäde Fäziläneñ. Taularnı urınınnan küçerep, ällä nindi zur eşlär maytarıp kaytalarmıni: şundıy gorur, eşlekle, masaygan, arıgan, bähetle kıyafät belän ütep kitälär... Hatınnıñ yöräge telgälänep, kimsenep kala. Östävenä endäşmilär dä, kürmilär dä. «Kürmägängä salışalar...»
Tuktaldı Fäziläneñ Vakıtı: alga bara almıyça köpçäge ber urında äylänep tordı. Vakıt tägärmäçläre hatınnıñ ğarlegenä, çarasızlıgına, näfrätenä batıp tuktaldılar. Tındılar. Üze dä bu kötmägändä artın kuygan tössez dönyasınnan onıtılırga tırıştı Fäzilä. Yaktı köndä elegräk yalagaylar kitergän şärablarnı eçep onıtıldı. Karañgı töndä yokı daruları eçep sataşulı töşlärendä onıtıldı. Hätta kızın da onıttı. Tegesenä, çiksez irkäläüdän bozılıp bargan bäläkäy egoistka, şul gına kiräk ide: ber-ike kabat ayak tibep yılap karadı da, işetmägän, kürmägän änisen başkaça intektermäde. Barsa bardı mäktäpkä, barmasa yuk, däreslegen kulına da almadı, kompyuterda uynap kön uzdırdı.
Şuşı tuktalgan Vakıtnı, bu öydä tulı hokuklı hakim bulıp algan Tınlıknı, korı can asrau öçen genä tereklek itüne berkön şaltıragan telefon tavışı bozdı, sülpän genä bulsa da häräkätkä kiterde.
— Allo! Saumısız?! Fäzilä Hämitovna! Sezme? Soñlap bulsa da, sezneñ kaygıgıznı urtaklaşam. Oçraklı gına, kiçä gäzittän ukıp kına beldem. Tanış bulıyk: min Radmir Fazıloviçnıñ advokatı Dinar İşmullin bulam. Fevralneñ 23endä sezne märhüm tormış iptäşegezneñ ülär aldınnan yazıp kaldırgan vasıyätnamäse belän tanışırga çakıram. Kalgan keşelärgä häbär itelgän. Kötäm sezne, Fäzilä Hämitovna!
«Äye, äye»,— dip torudan başkaça häle bulmagan yarım iserek hatınnıñ añı şärab parlarınnan bik tiz aynıdı. «Äye, şul! Nişläp min üzemne tereläy kümep, haman şul şıksız Kuragaçta can asrap yatam. Şähärdä fatirlarım, iremneñ kalgan akçaları bar. Kaya barıp urnaşsam da bula bit. Äy, yülär min! Tüzemsezlänep kötep algan rähät könnäremne Raliyä kebek Kuragaç yünsezlärenä räncep, şul buldıksızlardan tübänsenep öydä zaya ütkärgänmen!» Hatın üzen bitärli-bitärli munça yagıp kerde, kıyafäten, biten-küzen tärtipkä kiterde, öyen cıydı, kızın tärbiyäläp aşattı, kiyenderde. Üze tuktausız uylandı: «Nişläp min şul üzem kürä almagan kuragaçlılarnıñ kılanışınnan yugalıp kaldım äle? İskä almasalar, onıtsalar soñ? Alarnıñ miña ni kiräge? Minem bit irekle bulıp yäşisem kilä. Küpme yıllar köttem bu könne. Ä üzem biklänep öydä yatam. Yülär inde, yülär...»
Gomerendä ber kürmägän, barlıgın da belmägän Dinar İşmullinnıñ bülmäsenä kergändä ul elekkege Fäzilä Hämitovna ide inde: baş yugarı, gäüdä töz, kiyem baylarça — zatlıdan. Tik tezelep utırıp üzen kötkän keşelärne kürgäç kenä, biyek ükçälärdä basıp torgan ayakları çaykalıp tigezlegen berazga yugalta yazdı hatın. Bülmäne tutırıp Radmirnıñ soñgı yıllarda rayonda iñ yahşı urınnarda eşlägän bihisap küp ber, ik, öç buın tugannarı, öç söyärkäse, tagın ber tanış bulmagan hatın häm Alisa utıra ide. «Sez nişläp yörisez monda?»— digän karaş belän Fäzilä bolarnıñ barısın da küzennän kiçerde. Uyına ikelänü kersä dä, üzen-üze bik tiz kulga alıp, türgä uzdı. Advokat belän küreşte häm anıñ ergäsendäge känäfigä utırıp kötä başladı.
— Hörmätle Fäzilä Hämitovna! Alisa Radmirovna! Märhümneñ tugannarı, dusları!— dip başladı süzen advokat, kırık yäşlär çamasındagı, yarım peläş başlı, sarı kaşlı, sarı kerfekle, sap-salkın zäñgär küzle ir.— Sez bügen hörmätle Radmir Fazıloviçnıñ isän çagında üz kulı belän yazılgan, notarius tarafınnan raslanıp, saklangan dokument-vasıyätnamä belän tanışır öçen şuşı bülmägä cıyıldıgız. Sezneñ barıgıznıñ da isem-şärifläregez şuşı käğazdä — märhümneñ soñgı hatında atala, şuña kürä mine iğtibar häm sabırlık belän tıñlavıgıznı ütenäm.
Şul kereş süzdän soñ ir zur gına konvertnı seyfınnan alıp, tigez itep çitlären kisep açtı. Bülmädä tınlık urnaştı. İyärep kilgän ide şul Tınlık bu tamaşaga. Ul, Fäziläneñ yörägenä kurkınıç şom saldı da, hatınnıñ kostyum izüennän başın çıgarıp, ozın östälne uratıp utırıp, taş sın bulıp katıp kalgan keşelärne küzätä başladı. Nikadär ömet, kötü, ışanıç, näfes azgınlıgı, komsızlık ide bu tanış yözlärdä, küzlärdä!
— «Hälläregez niçek, isännär?!— dip ukıy başladı sarı kaşlı Dinar İşmullin. Bülmädäge tınlıknı yarıp, äyterseñ lä, advokatnıñ tügel, ä Radmir Fazıloviçnıñ üzeneñ mıskıllı tavışı yañgıradı.— Yäşäüdän bizgännärne, pıçrakta yözgännärne Gazrail abzıy ozak totmıy imeş, di, kilep alıp kitä, di, tege dönyaga. Miña da ozak kalmagandır. Sizäm. Beläm. Sez mine ber añgıra, yülär urınına totıp, törlegez törle yakka tartkalap, üz maksatlarıgızda faydalansagız da, min küp närsäne añlıym bit. Tik üzgärergä genä soñ inde, köçem citmi. Östäge, älegä tiklem aşatıp kilgän, baylık yaratkan Türälärne öleşsez kaldırsam, şul minutta uk alıp çöyäçäklär. Ä alarnı aşatır öçen üzeñ talarga kiräk. Dönyası şundıy yämsez bit. Üz gomerendä bernärsä dä urlaşmagan keşene kürsätegez miña törtep! Barmı ul? Hucasız yatkan äyberne niçek iyelep almıy atlap kitäseñ inde, disezme? Şulay şul. Şul bäläkäydän başlana da, zurayganın sizmiseñ dä. Ä üzeñ üstergän ikmäkne, tözegän stenalarnı, başkargan eşlärne, yasagan izgeleklärne öleşläp-öleşläp talagaç, şul cirgä Huca bulıp, halık belän citäkçelek itep bulamı soñ? Kem siña ışana da, kem artıñnan bara? Kiresençä, çıbırkı totıp üzeñä artlarınnan kuarga kala şul. Halık kötügä äylänä. Min dä Huca bula almadım şul, Kötüçe genä buldım. Kötüçeneñ dä yünseze, yamanı: bärännärne tönlä suyıp aşıy torganı, ügezlärne kötüdän yugaltıp, çitkä ozata torganı...
İseñdäme, Fäzilä, öyläneşkäç tä, yäp-yäş çakta, küñellär saf, kullar çista vakıtta, ber cäydä umartalıkka, Balbabay yanına bargan idek. Yaña suırtkan balnı kabıp, huş isle mätrüşkä çäye eçkän idek...
Ak sakallı, çal çäçle, bäläkäy genä bitle, ciñel gäüdäle, ak küñelle Balbabay äle dä isän ikän bit. Berkön genä oçrattım. «Taşla ul eşeñne! Kil yanıma, ulım! Hönärnemne öyrätep, bal kortlarımnı iyäläşterep siña kaldırırmın»,— di...
Köçem citmäde inde. Kaçası ide dä bit...
Döres yäşämädek bez, Fäzilä. Sine dä bähetsez ittem, ahrı. Üzemne dä, ciremne dä. Beregezne dä ğayeplämim. Berebezne dä... Cıygan akçalarımnı kötep utırasız inde, minem süzlärne işetmisez dä... Üz başıñ belän barıp citmäsäñ, yörägeñ aşa uzdırmasañ, keşe söylägän süz buş inde ul... Üzemnän beläm.
Yuk, pıçratmıym min sezneñ kiläçägegezne, yazmışıgıznı ul akçalar belän.
Fäzilä! Kuragaçtagı öyebez siña. Annan başka berni dä kaldırmıym. Sineñ üzeñneñ minekennän meñ kabat artık köçeñ, därteñ, başıñ bar. Eşläp aşasañ, ipekäy dä tämleräk bula ul. Bar äyter süzemne şunnan añlarsıñ. Bähetle bulırga tırış inde. Bälki, sin buldıra alırsıñ...
Fatirlar — kızlarıma. Alisa kızım, sin bügen ük açkıçlarnı kulıña alırsıñ. Ä Lira yegerme yäşe tulgaç kına huca bulır minem bülägemä. Öç bülmäle fatirında yäşi alır. Ul köngä tiklem äniyeñ yanında bul, kızım.
Min ülgäç, iñ avırı sezgä bulır, «Başlık söyärkäse» isemen kütärgän, qaderle keşelärem. Sezneñ öçegezgä dä, gomeremneñ törle yıllarında canıma cılı büläk itkän keşeläremä bişär yöz meñ sum akça kaldıram. Tormışıgıznı cayga salırga yärdäm bulsın.
Tugannarım! Maşinalarım, mıltıklar kollektsiyäm, yal palatkaları, köymälärem, auga yörü maşinası, un biş kortım häm atım sezgä bulır. Kaydalıgın beläsez, barıp alıp üzegez büleşersez. Tösem itep saklagız!
Kalgan akçamnı — anıñ küläme kıçkırıp äytelmäsä yahşı bulır,— dokumentta yazılgança soñgı tiyenenä qadär invalidlar yortına vasıyät itäm. Ul yortnıñ direktorı sezneñ arada bulırga tiyeş. Student çagımdagı iñ yakın dustım anda yäşi.
Yuk, yarlıkau da, añlau da ömet itmim. Ämma gomeremne zaya ütkärep cıygan mölkätemneñ izge maksatka hezmät itüen telim. Soñ bulsa da uñ bulsın...»
Advokat ukuınnan tuktaldı. Bülmädäge tınlık kolaknı yarırlık kisken ide.
Berazdan Dinar İşmullinnıñ salkın küzläre iñ elek Fäziläne, annarı Alisanı, alardan kala tugan tiyeşle keşelärne, küzlärennän yäşläre akkan söyärkälärne ozattı. Advokat belän berdänber keşe — iñ azakka kalgan, invalidlar yortı direktorı bulıp eşläüçe mölayım marca hatın gına saubullaştı.

VII BÜLEK. Olı kız

— Alisa! Kızım!
Fäzilä maşina belän kilep kötep torgan ire yanına aşıkkan olı kızı artınnan iyärde. Alisa borılmadı da, tuktalmadı da, yabık gäüdäsen töz kuyıp, irennären teşläp, ozın ayaklarına sılaşıp torgan kunıçlı itekläreneñ neçkä ükçälärenä kelt-kelt basıp atlavın belde.
— Kızım, tukta äle! Tıñla mine! Çit keşe tügelmen bit, äniyeñmen!
— İsemeñ genä äni, üzeñ çit şul...
Kızınıñ ärnüle süzläre kaltırap çıktı da, özelep havada elenep kaldı.
— Nişläp çit bulıym, di? Närsä söyliseñ sin? Äydä, añlaşıyk äle. Mine ğayeplärgä sineñ hakıñ barmı soñ? Miña sineñ yärdämeñ kiräk, kızım!
Bäläkäy buylı, tügäräk kenä gäüdäle Fäzilä haman yögerä-atlıy üzennän ike başka ozın kızı artınnan kalışmaska tırıştı.
Alisa tüzmäde, bargan cirennän şıp tuktap, artına borıldı. Bar köçenä anı kuıp citeşergä aşıkkan änise çak kına östenä kilep menmäde.
— Ä-ä-ä, yärdäm kiräkmeni?! Ä miña yaratkanımnan ayırıp, kürmägän, belmägän keşegä kiyäügä birgändä, üzem telämägän universitetka mäcbüri ukırga kertkändä, miña ohşamagan, siña gına yaragan keşelärneñ balaların dus itep saylagan çagıñda, berençe mähäbbätem belän yılatıp ayırganda, miña yärdäm kiräkmi ideme? Sin minem nindi tämugta yäşägänemne beläseñme? Sin minem genä tügel, ätineñ yazmışın da sındırdıñ bit! Sin tägärätteñ anı, sin etep töşerdeñ upkınga! Sin üterdeñ! Ki-it!!!
Kız inde üz-üzen belmi yarsıp yılıy, tirä-yagında bu söyläşüne äle genä bülmädän çıkkan halıknıñ şakkatıp tıñlap basıp torganın kürmi dä, kürergä dä telämi ide.
Karşısına yögerep kilep, Fäzilä Hämitovna belän korı gına isänläşep, üzen citäkläp maşinaga österi başlagan ireneñ kullarınnan ıçkınıp:
— Yärdäm itäçägem dä, kaytasım da yuk! Üzeñ dä kilep yörmä! Min ätiyemä ohşaganmın şul, şuña sin mine gomer buyı yaratmadıñ. Kiçerä almadıñ alar näselennän bulganımnı! Gel ötteñ dä törtkälädeñ, hälemne dä sorıy belmädeñ! Kilep yörise bulma minem öyemä!!!— dip, kıçkırıp yılap, äytäsen äytte dä, yözen kaplap, iren uzıp yögerep, maşinasına kerep biklände.
Kuragaçtan kitep, azga gına, andagı öyne satıp, şähärdä torır urın algançı gına Alisaga dip Radmir kaldırgan fatirda yäşäp torası kilgän ide Fäziläneñ. Añlamadı kızı. Ätiseneñ söyärkäläre, tugannarı, mir aldında oyatka kalgan äniseneñ hälen añlamadı. Bälki, añlap, şulay itkänder. Sizger bit ul, başlı, bäläkäydän kiräkmägänne dä kürep, bar närsäne belep üste şul. Az süzle, üz eçenä biklänep uylana, hislänä torgan tınıç bala buldı Alisa. Ber kabat ta Fäzilä belän Radmirga kıyınlık kitermäde: küzlärenä çalınıp, tavış kuptarıp, iğtibar taläp itep, soraular birep cäfalamadı. Äye, kurçak kebek kiyenderde, tämle aşattı, yahşı bilgelärgä genä ukıttı, ämma kızınıñ küñelen añlamadı Fäzilä. Ber kısıp koçaklap söyde mikän? Yuktır. Bäläkäy çagında üz maksatında kullanıp, biyetep, cırlatıp karagan ide dä, keçkenä kızı, küptän kötkän, üzenä ohşagan Liroçkası tugaç, iğtibar urtasında, halık arasında bulırga yaratmagan, däşmäs-söyläşmäs Alisa bötenläy onıtılıp tormışnıñ artkı planına küçte. Kız şul könnän alıp üzeneñ dönyasında yäşäde. Ul dönyaga berkem dä işek şakıp mäşäqatlänmäde.
Ğaşıyq bulganın, saylagan yarı belän ber-bersen özelep yaratuların da mömkin bulgança ozagrak yäşerergä tırıştı kız. Belä ide, sizä ide söygäneneñ ätisenä dä, änisenä dä oşamasın. Yalgız änise oçın oçka yalgap kına ukıta ide Mönirne universitetta. Yeget üze dä kiçlären eşläp, tönnären däreslären ukıp yäşäde, akçaga da kiyemgä dä sak buldı. Soñgı kursnıñ azagında gına sizde änise Alisanıñ üzgärgänen. Kız yegeteneñ ğailäsendä üz keşegä äylänep, saf, matur mähäbbätneñ cimeşe yaralgaç kına. Hava şartladı, cir teträde. Änise duladı, kıçkırdı, äytmägän süzen kaldırmadı. Äyterseñ dä, Alisa bervakıtta da äti-änisenä yahşı, tärtiple kız bulmagan, ä az gına gomeren gel tübänlektä, azgınlıkta, pıçrakta uzdırgan. Änise tuzındı, yarsıdı, ätise härvakıttagıça ızgıştan, talaştan kaçu yagın ezläde. Tiz genä mäcbüri räveştä abort yasaldı. Alisanıñ ike yagına ike sakçı kuyıldı. Anı maşina belän ekzamenga alıp bardılar, şunda uk kire utırtıp alıp kayttılar. Kön sayın tübänsette, cayı çıkkan sayın bitärläde anı änise. Häm tämam dönyaga çıgarlıgı, keşe yözenä kütärelep kararlıgı, yäşärlek köçe kalmagan kızın ölkäneñ iñ bay ğailäläreneñ bersenä, zur vazıyfa bilägän kiräkle keşeneñ berdänber ulına kiyäügä birde.
Ütkännären yañadan kiçerep, berni kürmägän karaşı belän maşina täräzäsenä töbälgän kileş öyenä kaytıp bargan Alisanıñ açı küz yäşläre yañakların ötte...
Ä Fäzilä Hämitovna haman baskan cirennän kuzgala almadı. Ul, küzlären almıyça, maşina kitkän yuldan kızınıñ äylänep kilgänen kötte. Ul yahşılap uylar, añlar, bälki, änisen kızganır da kire kiler tösle, kire kilergä tiyeş kebek ide Fäzilägä. «İzgelegemne añlamagansıñ, kızım. Min bit sine baylıkta, rähättä yäşäsen dip tırıştım. Sin bötenläy mine añlamagansıñ. Yalgıştım mikänni? Nigä bolay yıragaydı bezneñ ara? Sin bit minem ike yıl buyı yılap, Allahıdan ütenep sorap, kurkıp, ärnep kötep algan berençe sabıyım! Sineñ tuuıñ belän min Hämdünäneñ borınına niçegräk çirtkän idem, äy, şatlangan idem! Radmirnıñ çın hatınına äyländem, äni buldım, dip kuanıp, oçıp yörülärem... Nik yıragaydıñ soñ sin minnän, kızım?!»
Üçle, usal, katı küñelle, hiskä birelä belmägän, küpme keşene yılatıp üze ber genä kabat ta yılarga uylap karamagan Fäzilä Hämitovnanıñ da bitlären kaynar yäşläre peşerde.

VIII BÜLEK. Yoldız — Büre

Mäñgelekneñ ber tılsımlı säğatendä dönyada çäçkälär, çebennär, çäükälär, bürelär, keşelär häm yoldızlar barlıkka kilgän. Bäläkäy genä çäçkäneñ dä küz yavın alıp utırgan güzäle, ülän arasında kürenmägän dä gadiye, çänçep ala torgan kırmavıgı bulgan kebek, keşelärneñ dä törlese bar bu katlaulı dönyada.
Çäçkä kebek tirä-yüngä barı maturlık sibär öçen genä tuganı da, çeben kebek kolak töbendä bezeldäp kemneñder üzägenä ütüçese dä, çäükä kebek barı-yugı da belenmägän, iğtibar cälep itmi, artıgına ömetlänmi, akrın gına kulınnan kilgänçä kön kürüçeläre dä, bürelär kebek yavızları, köçsezlärne totıp aşarga torgannarı da bar. Arada gadi häm sabır gına yäşäp Keşe bulıp kaluçılar da küp. Keşelekkä kara zamannarda yul kürsätep Yoldız bulıp yanuçılar da bulgalıy. Siräk kenä bulsa da.
Alarnıñ barısı da kiräk. Çäçkälär — soklanır öçen, Çebennär — tınıçlık qaderen belergä öyräter öçen, Çäükälär — çagıştıru fonı öçen, Bürelär — könläşer häm yuk itär öçen, Keşe bulıp kala belgännär ürnäk alır öçen kiräk. Berse genä bulmasa da, tabiğattäge üzara bäyläneş özelä. Bäyläneş özelü kotoçkıç facigalärgä kiterä. Bu oçrakta hätta Yoldızlar da yärdäm itä almaska mömkin.
Kem bulıp tuganıñ, ni öçen cir yözenä kilgäneñ mañgayıña yazıla, dilär. Dörester. Şunı belep, niçek tiyeş şulay yäşi alasıñ ikän — sin bähetle. Vakıtında kürmi, mäñgelek tarafınnan yazılgan urınnı taba almıyça, Çäükälär häm Bürelär, Keşelär häm Yoldızlar arasında adaşıp yöriseñ ikän — gomereñneñ qaderle minutları zayaga uza. Kaytarıp alıp bulmıy — poyızd kitkän. Sin bähetsez bu oçrakta. Mañgayga yazılgannı közgedän karap kürep bulmıy. Anıñ öçen küñel küze kiräk. Anısı da siräk oçrıy torgan zatlı äyber — defitsit.
Gomum alganda, Çäçkälär häm Çebennär dä, Çäükälär häm Bürelär dä cämgıyätkä artık zıyan kitermi. Hätta adaşıp urınnarın alışsalar da. Zıyannı küñel küzläre kürmägän sukır Yoldızlar kiterä. Yanar öçen dönyaga tugannar barı tik Çäçkä genä bulıp soklandırıp ta, Çeben genä bulıp buşka bezeldäp tä, tössez Çäçkä bulıp tössez minutlarga şöker itep tä yäşi almıy. Gadi genä, ürnäkle Keşe tormışın kötärgä alarga sabırlık citmi. Böyek taraflardan birelgän tıngısızlık, köç, yalkın belän ya Yoldız bulıp yanası, ya Büre bulıp aşıysı gına kala. Änä şul Yoldız-Bürelärneñ iñ kürä almaganı da üzläreneñ Yoldız bulıp tugannarın belep Yoldız bulıp yanıp yäşäüçelär inde.
Fäzilä dä Yoldız bulırga tiyeş ide. Yanarga, adaşkan cannarga yul kürsätep, halkınnan yaratılıp yäşärgä kilgän ide ul bu cirgä. Buldıra almadı. Yalgıştı. Adaştı. Bürelär rätenä bastı. Üze şunı soñlap añlagaç, gomer buyı eçtän sızıp, ärnep, könläşep, «aşap» yäşäde...

IH BÜLEK. Yortsız

Yokısızlıktan intekte Fäzilä. Kayçan gına äle tämle töşläre, yomşak yastıgı belän läzzätländergän kiñ karavatın iñläde dä buyladı, ürsälände, poşalandı hatın. Tönnär buyı üze kebek boyık ayga karap uylandı. Täräzä aldına basıp tañnarnıñ sarısın karşıladı. Ofıklarnıñ allanganın, tönge tın agaçlarnıñ yafrakları uyanıp, şıbırdaşkanın kötte. Yortında, tar gına asfalt sukmaklarda yörenep, yaña tugan könnärne sälamläde. Biyek kapkalar, kärtälär artına yäşerenep avıl irtäseneñ, kızu eş köneneñ tavışların tıñladı: kemnärder çiläk şaltırattı, çıcıldatıp sıyır saudı, kıçkıra-kıçkıra kötü kudı. Kemnärder yılak balasın citäkläp bakçaga, eşkä aşıktı. Maşinalar güläde. Tormış şauladı. Zur tormış. Biyek kapkalar artında
Alsu ofıktan kükneñ biyegenä omtılıp aşıgudan cirne cılıtırga onıtkan Koyaş kapkanıñ bu yagın da kürde, nihayät. Kulları belän üz-üzen koçkan yalgız hatın çäçkäläre belän serläşä ide. Gorur häm matur, bu salkın kışlı yaklarda siräk oçrıy torgan roza gölläre, tütäl-tütäl bulıp, bu tın öyne tiräläp algan. Al, ak, kızıl rozalar küzlärneñ yavın alıp, şau çäçäktä utıralar. Tizdän cılıkay nurların eşkä cikkän Koyaşkay alarnıñ neçkä taclarına kungan kömeş çık tamçıların kipterep yuk itte. Fäziläneñ genä kuyı kara kerfeklärenä elengän siräk, ni töşärgä, ni tägärärgä belmägän saran küz yäşläre kipmäde. «Sez dä minem kebek kilmeşäklär bit bu yaklarda. Saklaganga, irkälägängä genä çäçäk atasız. Niçek taşlap kitim ikän sezne, kilmeşäklärem minem?» Yortın, öyen, avılın yaratmasa da, çäçäkläre bik yakın ide Fäziläneñ küñelenä. Barı alar gına toyıp yäşägänder bu çit-yat cirdä Fäziläneñ ihlas küñel cılısın. Alar gına belä ide, ahrı, hatın yörägendä, tirändä yäşerengän maturlıknı. Toymasalar, çäçäk atmaslar ide, mögayın.
Fäzilä, telefon şaltıragan tavışnı işetep, öyenä yögerep kerde.
— Kilegez. Kürersez. Öydä bulam. Kötäm. Äye.— Hatınnıñ tavışında ömet, sabırsızlık çagılıp kaldı.
İke ay inde Fäzilä Hämitovna yortın satarga tırışıp gäzitlärgä iğlan birä, telefon töben saklıy, satıp aluçılar belän oçraşa. Tik uñışsız. Öyne kürep, oşatıp, maktap kitälär dä, kire kilmilär, yukka çıgalar. Tämam aptıradı hatın.
Menä bügengeläre dä kilep citte.
— Äydägez, uzıgız. Rähim itegez! — Yıraktan kilgän kunakların öyenä çakırdı, çäy eçerde Fäzilä. Etaclar buylap bülmälärne kürsätep yörtte, cılıtu üzençälekläre, su yulları belän tanıştırdı. Munçanı, saunanı, bilyard zalın kürep, balkonnan açılgan matur tirä-yaknı küzätep «ah!» ittelär, cıynak yortnı, çäçkä tütällären kürep soklandılar satıp aluçılar. Hakına da kileştelär. İrtägäsen oçraşıp eşne tögällärgä söyläştelär. Bu yulı Fäzilä Hämitovna ärsez bulıp kürenüdän kurıkmadı, kunaklarınıñ telefon nomerın sorap, yazıp aldı.
İrtägäsen tagın şul uk häl kabatlandı. Kilmädelär. Ber kön, ike kön kötte hatın. İnde tüzemlege betkäç, şaltıratırga uyladı.
— Allo! İsänmesez! Bu sezne kızıksındırgan yortnıñ hucabikäse ide. Sezneñ kilüegezne kötäm dä...
— Zinhar, ğayeplämägez,— dip bülderde anı ir tavışı.— Bez satıp almaska buldık sezneñ yortnı...
— Nigä? Bälki, hakı...
— Yuk, yuk. Hakı öçen tügel... Ä-ä-ä... Üzegez añlıysız, çittän kilgän keşe bularak, mondıy oçrakta halıktan soraşasıñ... Öy turında, anıñ hucaları, utırgan cire turında. Bezneñ urında bulsagız, sez dä şulay itär idegez.
— Añlıym, älbättä. Şunnan?
— Menä şul... Bez dä soraştık, söyläştek küplär belän. Kıskası, Fäzilä hanım, bezgä halık läğnät ukıgan, kahärlägän, kargagan yort-cir kiräkmi. Gafu itegez...
Fäzilä Hämitovna berni endäşä almadı. Aklanırga, kiresen isbatlarga süz tapmadı. Ul bu qadäresen kötmägän ide. Öyen satıp, şähärgä barıp urnaşası, yahşı itep yäşise kilgän ide. Üzen çitkä tipkän kuragaçlılarga üç itep....
«Dimäk... Dimäk, min bu öyne sata almayaçakmın. Vakıtnı buşka uzdırası yuk. Soñgı äyberlärne satıp tuplagan akçalar betkänçe kitärgä kiräk. Eş ezlärgä, yäşär urın tabarga. İrtägädän bilgesezlekkä çıgıp kitärgä... Tormışnı yañadan başlarga...
Kire kaytmas öçen, öyen taşlap, Kuragaçta berdänber qaderle can iyäläre — çäçkäläre belän saubullaşıp, avır sumkaların kütärep fatirlı olı kızı yäşägän zur şähärgä fatirlı bäläkäy kızın iyärtep yullangan Fäzilä Hämitovna çınında isä yortsız ide bu säğatlärdä. Lirasına äle nibarı unike genä yäş ide şul...

H BÜLEK. Şähärdä

— Änä-ä-ä! Goronodan kilgännär! Bik äybät! Koyrıgın basarlar azrak!
— Söylämä dä! Tämam şaştı bit. Nindi yahşı keşene yuldan yazdırıp bara...
— Mäktäptä bit, mäktäptä. Balalar ukıgan urında. İseñ kitär...
— Ni bulıp betkänen belmi öygä kaytmaska inde... O-o-o! Niçegräk atlıy maturkaçıbız? Favoritka, imeş! Direktor söyrälçege...
Ozın mäktäp koridorı buylap tezelep baskan ukıtuçılarnıñ üzeneñ artınnan pışıldap kalgan süzlären işette Fäzilä Hämitovna. Ämma kerfegen dä selketmäde, başın gorur kütärep direktor kabinetına taba atlavın belde. Oyalırga, kıyınsınırga urını yuk, çönki namusı çista.
İşegenä altın tösle häreflär belän «Direktor Tamerdin Färit Fäniroviç» dip yazılgan bülmäneñ «T» härefe kebek itep urnaştırılgan öställäre artında Fäzilä Hämitovnanı yäşe olıgayıp, başı yarıysı gına peläşlänep bargan, maylı küzläre uynap torgan direktor häm yabık, ozın gäüdäle,akayıp karagan zur küzle, bizänü-buyanu kürmägän sarı yözle, barlıgı-yuklıgı da belenmägän tössez korı irenle hatın-kız — goronodan kilgän inspektor karşı aldı.
— Menä, Rima Kadırovna, tanış bulıgız, bezneñ kollektivnıñ iñ aktiv ukıtuçısı, gorurlıgı Fäzilä Hämitovna,— dip, ber utırıp, ber torıp, kabalanıp tanıştırırga kereşte Färit Fäniroviç.— Uzıgız! Urın türdän! Rima Kadırovna goronodan kilgän kunak, sezneñ belän kızıksına. Rähim itegez.
— Ya, buldı, utır, tınıçlan, Färit Fäniroviç. Min kızıksınmıym. Menä monda, hatta bik kızıksıngannar. Östegezdän şikayät yazgannar. Böten kollektiv imza kuygan. Hätta sezneñ tormış iptäşegez dä, Färit Fäniroviç. Ni äytä alasız?— İnspektornıñ tavışı da yözenä kileşle yämsez: irlärneke kebek kalın, bik taläpçän häm korı ide.
Direktornıñ äle genä balkıgan yöze başta sagaydı, annarı kurkak küzläre ber hatınnan ikençe hatınga tuktausız küçep yörergä kereşte. Nihayät, beraz telsez torgannan soñ, kızarıp-bürtenep, totlıga başladı:
— Niçek? Ni... öçen? Sez... ni söy... söylisez, Rima Ka... ka...—Kadırovna?
— Belmisez inde? Añlamıysız?— Rima Kadırovna alarnıñ ikesenä dä mıskıllı yılmayuın büläk itte.— Başta şunısın äytep ütäm: hat gorono naçalnigı isemenä yazılgan. Ul miña bu mäsäläne bügen tikşerep, kiräkle çaralarnı kürep kaytırga boyırdı. Häzer tıñlagız: «Bez, mäktäp kollektivı, tübändä yazılaçak hällär turında sezgä häbär itüne kiräk dip taptık. Bezneñ mäktäpkä ukıtuçı bulıp Fäzilä Hämitovna kilgäç, kollektiv öçen avır könnär başlandı. Ul keşegä yıl başınnan uk iñ küp däreslär, törle tügäräk säğatläre, iñ aldıngı sıynıf citäkçelege birelü genä tügel, anıñ belän direktorıbız Färit Fäniroviç arasında yaramagan mönäsäbätlär barlıkka kilde. Kön sayın direktor kabinetında ozın-ozak «kiñäşmälär», urınsız maktau, annan da olı, täcribäle ukıtuçılar bar çagında ürnäkkä kuyu, açıktan-açık, kollektiv häm ukuçılar aldında iğtibar bilgeläre kürsätü: çäçkälär büläk itü, komplimentlar äytü, bulışu, ozatu, hätta avır äyberlärne kütäreşep yörü — bolar barısı da ğailäle, vazıyfalı ir tarafınnan eş urınında, balalar tärbiyäläü uçagında buldıra torgan, yul kuyıla torgan närsälär tügel, bezneñçä... Ğailä bozılgançı, hörmätle, älegä tiklem mäktäp belän yahşı citäkçelek itkän Färit Fäniroviç tübän tägärägänçe, kilep tikşerüegezne, çara kürüegezne ütenäbez. Bezneñ uyıbızça, Fäzilä Hämitovna kebek tärbiyäsez, yämsez holıklı keşelärneñ urını balalar arasında tügel».— İnspektor hatnı çitkä alıp kuydı.
— Häm barlık ukıtuçılarıgıznıñ imzaları tezelgän. Ya, häzer niçek añlatırsız, Färit Fäniroviç? Sezne tıñlıym...
Direktor Fäziläneñ turı karaşınnan küzlären yäşerergä tırıştı.
— Min... Min... Yuk... Min tügel. Ul... Ul üze... — İr haman totlıga ide.
— Äle genä yahşı ide, tiz genä yamanga da äyländemeni?— Rima Kadırovna mıskıllı küz karaşın Fäzilä Hämitovnaga küçerde.
— Ä Sez ni äytä alasız? Niçek aklanırsız, tıñlap karıyk. Utsız töten çıkmıy dilär bit...
— Minem aklanasım yuk, çönki ber pıçrak eş tä kılmadım. Maktamagız, dip äytä kildem bit, Färit Fäniroviç. Çäçkäläregezne dä almadım. Matur söyläp, sandugaç bulıp sayravıgıznı da kabul itep yılmaysam ide, içmasam. Hatınıgız könläşep, böten kollektivnı miña karşı kotırtkanda da däşmäskä, bu karşılıknı caylarga tırıştım. Sez üz çamagıznı üzegez belmägängä nişläp häzer min ğayeple bulıym, di? Ä säğatlärgä kilgändä inde, min yalgızım bala üsteräm. Miña yäşär öçen akça kiräk, şuña irtädän kiçkä qadär mäktäptämen, ber säğatemne dä gaybät satıp zayaga ütkärgänem yuk. Tınıç kına eşlärmen, kürenmäm, belenmäm, keşe küzenä çalınmam, alga da kitmäm, artta da kalmam, dip kilgän idem bu mäktäpkä...— Fäzilä Hämitovnanıñ küzläre Färit Fäniroviçka ärnep, ğayepläp karıy ide. Tik «çaralar kürep»,— «tärtip urnaştırırga» yaratkan inspektor küzlär, hislär mäsäläsendä köçsez ide. Şuña ul süzne ozakka suzmaunı añlatkan yöze belän:
— Bolay bulgaç tınıç eşläp bulmadı inde, qaderlem. Häm bulmas ta. Kitärgä turı kiler. Yıllar dävamında üzen yahşı citäkçe, ürnäkle ğailä başlıgı, bala atası itep kürsätkän irne eşennän buşatıp bulmıy bit inde... Färit Fäniroviç kebek kadrlar yulda yatmıy. Ä sez soñgı vakıtta direktorlarnı da, mäktäplärne dä bik yış alıştırgansız. Yukka gına tügelder... İrtägä garizagız belän goronoga kilersez!— dide.
— Yıl urtasında uramga kuıp çıgarasızmı? Kaya barırga tiyeş bulam inde min häzer?
— Anısı sezneñ eş... Ä sezgä, Färit Fäniroviç, kisätü bulır... Bulır... — Rima Kadırovna Fäzilä turında onıtkan ide inde. Alar totlıguı ıçkındırgan Färit Fäniroviç belän ikäü gorono hällären söyläp köleşä, serläşä başladılar. Küptänge tanışlar bülmädän çıgıp kitkän Fäzilä Hämitovnaga iğtibar da itmädelär.
Şähärgä kilgännän başlap, eş alıştıra-alıştıra, bişençe mäktäpkä citte inde Fäzilä. Monısınnan da kitärgä turı kiläçäge kön kebek açık. Ä bu ayda fatirına da tüli almadı bit, böten eşläp algan akçası kiyenergä, aşarga, yul yörergä, kızın ukıtırga kitä. Östävenä, äledän-äle modalı, kıymmätle külmäk-çalbarlar sorıy Lirası.
Berençe urnaşkan mäktäbendä dürt ay da eşli almadı Fäzilä. Küptän tügel genä kiräksä-kiräkmäsä dä Kuragaç rayonınıñ böten tarmagına kısılıp, keşe eşlägänne tikşerep, üzenä ohşamagan äyberlärne citeşsezlek itep kürsätep, çäçrätep äytep, tirgäp, sügep yörgän hatın gadi ukıtuçı tiresenä kerä almıy iza çikte. Kollegalarınıñ eşenä kısıldı, balalar belän eşläü täcribäse bulmasa da, öyrätep mataştı, pedsovetlarda telen tıya almadı — direktordan uzıp, kıçkırıp äytelmi torgan problemalarnı yarıp saldı. Ozak ta ütmäde anıñ yagına sagayıp karıy başladılar, anıñ belän artık söyläşmäskä tırıştılar. Ä berkönne mäktäpkä kilgän tikşerüçelär: «Nindi problemalarıgız bar?»— digän ğadäti soraunı birgäç, Fäzilä üze dä sizmästän:
— Problemalar küp. Aşhanädä balalar kirägençä tuklanmıy, kübesençä korı çäy eçälär. Kayber ukıtuçılar däreslären ukıtmıy, direktor öyendä eşläp yatalar. Çirek azagında küktän alıngan bilgelär curnallarga tezelä. Änä şul ukıtuçılar maktala, üz däreslären cirenä citkerep ukıtkan belemle kollegalarıbız külägädä kala,— dip äytep saldı.
Halık başta «ah!» itte, annarı şıbırdaşıp söyläşergä totındı. Ämma:
— Bu hällär döresme?— dip soragan tikşerüçegä ber keşe dä cavap birmäde. Fäzilä Hämitovnanıñ süzlären ber ukıtuçı da cöplämäde, kuşılıp söyläüçelär bulmadı. Cıyılışnı tiz genä tögällädelär. Bu turıda onıtırga tırıştılar. Tik direktor — küp yıllar buyı özleksez şuşı urında utırgan, türälär, zamannar, hätta sistema alışıngan çorlarda da usallıgı, häyläkärlege, kiräkle keşelär belän duslıgı yärdämendä vazıyfasın yugaltmagan kırıs süzle, katı kullı keşe bu turıda onıtmadı, älbättä. Äle eşli genä başlagan Fäziläneñ citeşsezleklären tabu gomer buyı şul mohitta kaynagan keşegä avır bulmadı.
Mäktäptän kitkäç, älege tikşerüçene ezläp tabıp, üzeneñ kemlege turında söyläp tä karagan ide Fäzilä, tegese anı bik tiz bülderde:
— Bezdä küptän eş urınnarı yuk. Üzebezne yılına ikeşär tapkır kıskartalar. Çeben dulap täräzä vata almıy, kollektiv belän tınışıp eşlärgä öyrän, señelem.
Tikşerüçe olı yäştäge apa, küpne kürgän, küpne kiçergän, onıtkan, yağni, kürmäskä, belmäskä, onıtırga öyrängän keşe ide.
Fäzilä belän Lira şähärneñ ikençe rayonınnan fatir ezlärgä mäcbür buldılar. Yarıy äle üzläre yaña öylärgä küçenep betkän hucalar iske kommunal fatirlarınnan — ike katlı iske binalardagı kısınkı bülmälärenä çagıştırmaça oçsız hakka toruçılar kertälär. Kitkän mäktäbenä bik tiz şaltıratıp kemlegen tikşeräçäklären belsä dä, eşkä alınaçagına ömete bar ide hatınnıñ: şähärdä ukıtuçılar citeşmi, az tülängän cavaplı eşkä yakın kilmäskä tırışa halık. Çınlap ta, ezli torgaç, yöri torgaç, Fäzilä Hämitovna älegäçä kürmägän, belmägän bäläkäy genä ber uramda urnaşkan tugızellık mäktäpkä eşkä alınu bähetenä ireşte. Bötenläy aşarlık akçası da kalmagan, elekke fatir hucasına burıçlı da bulıp çıgıp kitkän Fäzilä monısına da şat ide. Däresläre genä bik az buldı, — yıl urtasında kilgän yat keşegä aşıgıp ışanıp taşlarga cıyınmıy ide çal çäçle citäkçe. Şuña da hatın töngä tiklem öydän-öygä yörep hälleräk ğailälärneñ ikelegä ukuçı balaların ukıtıp akça eşläde. Bu turıda belep algan direktor Fäziläneñ yulına tiz arkılı töşte. Zamannıñ bu käsebe aña oşamıy ide.
— Balanı därestä ukıtırga, kırık biş minut eçendä belderergä, planda närsä karalgan — şunı öyrätergä kiräk. Nindi uram buylap yörep akça eşläü ul?! Menä bezneñ zamanda, bez yäş çakta...— dip söyläp kitä ide dä, öçär-dürtär säğat tuktamıy üze yäşägän sovet çorın, üzen maktarga kereşä ide siksänne kugan, çak atlap yörgän citäkçe kart. Anıñ ber yatlap kuygan köndäge hikäyäsen tıñlap küptän däresläre betkän ukıtuçılar tik kenä çıdap utırırga tiyeş. Fäzilä Hämitovna da tüzde. Akçaga inteksä dä, bar sabırlıgın cıyıp, uku yılın tämamlagançı yazgan garizasın sumkasında yörette. Ämma direktor kartnıñ hatirälären tıñlaganga artıgın tülämilär ide şul.
Yaña uku yılın yaña mäktäptä karşı aldı Fäzilä. Bu belem uçagınıñ binası da yaña, öç etaclı, balalar öçen böten uñaylıkları da bar, zamança cihazlandırılgan. Direktorı da bik uñgan, citez häräkätle, Fäzilä belän ber yäşlär çaması, yäş kileş saklangan matur yözle, kileşle kıyafätle, töz gäüdäle, därtle... Yılmaep karşı aldı.
— Bezgä kadrlar kiräk! Ciñ sızganıp eşlägez, üzegezne kürsätegez,— kütärerbez, büläklärbez! Kollektiv yäş, belemle, mäktäp yaña!— dip yalkınlanıp söyläp, üze citäklägän kollektiv belän tanıştırdı.
Därtle ide, bäylänçek... häm, östävenä, öylänmägän ide ir. Fäziläneñ dä yalgızlıgı eçen poşıra, kem beländer söyläşäse, köleşäse, serläşäse, kiñäşläşäse bik kilä ide. Ozak ta ütmäde, alar ber-berseneñ koçagına taşlandı. İr öçen bu ğadäti häl ide bulsa kiräk, yaratu-yaratışu fänen ul bik yahşı belä. Fäzilä üz gomerendä Radmirdan başka ir kürmäde dä, belmäde dä. Şuña da ul başta eçke ber kiyerenkelekne ciñä almıy intekte. Ämma tabiğat üzeneken itte: hatınnıñ täne dä, canı da ir nazına zarıkkan ide.
Tik bu mönäsäbätlär ozın gomerle bulmadı. İr bik şoma ide. Üzeneken algaç, yaratkaç, söygäç, anıñ hatın belän kızıksınuı yukka çıktı da kuydı. İğtibarı kırt üzgärep, başkalarga yünälde. Mondıy borılışnı kötmägän, ciñel bäyläneşlärgä, çişeleşlärgä öyränmägän Fäzilä hätta yaratıp ta ölgermäde, ahrı. Tik barıber irneñ küptän tügel üzenä äytkän matur süzlär belän başkalarga endäşüen kürü küñelenä avır buldı. Şuña da ul söyärkä direktorınnan başka mäktäpkä urnaşırga yärdäm itüen ütende. Tegese şatlanıp riza buldı häm ber şäptä hatınnıñ üteneçen kanäğatländerde. Şulay itep, Fäzilä Hämitovna tagın yıl urtasında eş urını alıştırırga mäcbür buldı...
«İh, änä şunda kire kaytıp eşlise ide! Mäktäp tügel, hıyal ide ul...» İnde kaya barırga da aptırap, üzen çiksez bähetsez his itep, şähärdä ütkän könnären küz aldınnan kiçerep, kışkı park urtasında karlı eskämiyädä utırgan hatın şulay uyladı. Tirä-yagın uratıp algan karagaylar, çırşılar häterlätte aña bötenläy ğayepsezgä taşlap kitärgä mäcbür bulgan mäktäben. Anda da menä şundıy ocmah utravı ide: kuyı ılıslı biyek-biyek agaçlar balalar ilen şähär şavınnan, maşinalar, zavodlar isennän saklap, yäşel stena bulıp mäktäp binasın uratıp algannar. Zur yortı kışın tınsız ak karga, cäyen hätfädäy yäşel ülängä kümelä. Mäktäpneñ eçendä dä şundıy uk maturlık: göllärgä kümelgän bülmälär, yaktı koridorlar, yagımlı keşelär, tınıç, itağatle mönäsäbätlär. Böten cirdä çistalık, pöhtälek. Bu kollektivta eşli başlagaç çınlap bähetle toydı üzen Fäzilä. Baştarak: «şulay da bula mikänni?» dip aptıragan ide: açık däreslär, bäyrämnär, yazudagı bar närsä ütälä, ukıtuçılar citeşsezleklär, kimçeleklär turında dustanä itep açık söyläşälär, ber-bersenä ihlas yärdäm itälär, pedsovetlar görläp tik pedagogik häm metodik mäsälälär buyınça ütä. Äkiyätkä eläkkändäy his itte üzen Fäzilä Hämitovna. Böten kurkuların, älegä tiklem yulında oçragan uñışsızlıklarında üz-üzen ğayepläp bitärläülären onıtıp, yanıp eşläde, täcribäsen bayıttı, könnän-kön bulgan belemen kamilläşterde. Citäkçe keşe anıñ alga omtılışların kürep assızıklap tordı, kollegaları ihlas hupladı, kuandı Fäzilä öçen. Fäzilä Hämitovna bu yulı mäktäbennän akça eşlim dip tä, betmäs cıyılışlarda iza çigep tä, därtle direktornıñ söyärkäse bulıp ta tügel, ä eşen bik yahşı itep, icadi başkaram dip, böten bulmışın, talantın vakıtın hezmätenä bagışlıym dip kayta almadı. Ul yäşel urman aşa utları balkıp torgan mäktäptän çıgıp tuktalışına yögergändä härvakıt karañgı töşkän bulır ide.
Läkin Fäziläneñ bu bähete kötmägändä çelpärämä kilde. Yalkınlanıp hezmätenä birelep, yugarı kütärelergä, karera yasarga uylap ta karamıy, oçın-oçka yalgap tınıç kına, nihayät, hönäreneñ üzençäleklärenä töşenep, ihlas küñelennän eşläp yörgän berkönne, mäktäptä täcribä urtaklaşu atnalıgınnan soñ yomgaklau cıyılışında Fäzilä Hämitovnanıñ açık därese, ütkärgän çaraları turında söylägän kürşe mäktäp direktorı:
— Üzegezgä menä digän, perspektivalı, talantlı almaş tärbiyälisez, hörmätle kollega. Sezneñ şuşı aldan kürep eş itä belüegez mine härçak soklandırdı,— dip, mäktäp citäkçesen maktap, kompliment äytep saldı.
Şul minuttan alıp üzgärde huca keşe. Nik ber kıçkırsın, tänkıytläsen, kiñäş birsen, kürsen, maktasın... Anıñ karaşın, uyın küz kırıyınnan kürep öyrängän ukıtuçılar da akrınlap yıraklaştı Fäzilädän. Anıñ bülmäsenä kerergä, yanına kilergä, söyläşergä kurıktılar. Kapma-karşı oçraşkanda da ber küzläre direktor işegen küzätte. Yalgız kaldı Fäzilä Hämitovna. Başka çarası kalmagaç, kerep añlaşıp ta karadı. Tik anıñ süzläre, kiçereşläre taş stenaga barıp bäreldemeni,— hucanıñ yörägenä ütep kerä almadılar. Mäktäp karañgılanıp, yämsezlänep kaldı. Anıñ baskıçlarınnan menüe, işeklären açıp, mäcbüri räveştä yözen balkıtıp, yılmaep däreskä barıp kerüe avır ide Fäzilägä. Şunda avızı peşep, kuragaçlarga üç itep tipterep yäşäp, eşläp kürsätü teläge sünep, üzenä başkaça yanmaska, artık tırışıp eşlämäskä, altın urtalıktan — tössez halık kötüennän çitkä-mitkä, alga-artka çıgıp baş kürsätmäskä süz birep kilgän ide ul soñgı mäktäpkä. Tınıç kına eşlärgä ömetlängän ide. Bulmadı...
«Yarıy, ülgän artınnan ülep, ber kergän utka kabat kerep bulmas. Tabılır äle isän başka ber eş. Äle genä eş hakı aldım, berazga suzıp bulır. Lira gına äyber sorap ta, akça taläp itep bimazalamasın. Üzemä küp tä kiräkmi. Min dä ber irtäräk kaytıym, balam yanında torıym äle. Bu küz açtırmas tizlektä bargan şähär tormışına elägep, yünläp kızımnı kürgänem dä yuk bit. Min ul şähär çitenä kaytıp citkänçe Lira gel yoklagan bula»,— dip uylap, yuanıp, Fäzilä kaytır yakka yünälde.
Äye şul, ütä kürenmäs kuyı urmannar, kiñ kırlar, tın taular aşa avıl öylärennän küz salganda gına şähär tormışı ciñel, rähät, bay kebek. Çınında isä, ul tormış — böten köçenä, böten tizlegenä aşıgıp, aknı-karanı, alnı-artnı kürmi çapkan maşina belän ber. Şul duamal tizlekkä citeşälmi töşep kaldıñ isä, sine açlık, yalangaçlık, yortsızlık, häyerçelek kötä. Kesäñdä akçañ bulmasa, siña ber çäşke çäy dä yuk, bädräf tä yuk, çurt ta yuk. Sin üzeñ dä yuk... Aşarga, yäşärgä kiräk dip şul şäple tormış arbasına cigeläseñ. Alda ni kötkänen tuktap uylarga da, kürergä dä vakıtıñ yuk. Biyek-biyek taş öylär Koyaşnı kaplıy. Hıyal digäneñ köndälek ıgı-zıgıga butalıp asfaltka tapalıp yukka çıga...
Şähär tormışı berkemne dä ayamıy, kızganmıy. Ul — kurkınıç.

HI BÜLEK. Bähetsezlek

Fäziläne fatirında ällä nindi şomlı tınlık karşı aldı. Şähärneñ çitendä, kotsız, karañgı poçmaklarınıñ bersendä urnaşkan bu pıçrak podezdlı, kupşaklagan stenalı tössez bina bolay da şıksız, kurkınıç ide. Anıñ karavı, hakı oçsız. Hätta ukıtuçı bulıp eşlägän yalgız hatınnıñ da teşe ütä.
«Köndezen monda kaytuı kiçtägegä karaganda da kurkınıçrak, ahrısı»,— dip uyladı hatın. «Podezd töbendä şaulaşıp, tämäke tartkan, pivo eçkän, hayvan tavışları çıgarıp kölgän yäşlär dä yuk, bersen-berse kuıp örep çıkkan etlär dä yukka çıkkan...»
Fäzilä tınlıknı bozıp, ällä nilär tägäräp yatkan, sılaşkan baskıçlarga basıp, fatirınıñ işek töbenä menep citkäç tä, ozak kermi tordı. Kuragaçtagı öyeneñ yöräk öşetkeç tınlıgın taşlap kitkännän birle kaça, kurka ul keşe yörmägän, söyläşmägän, şaulaşmagan urınnardan. Uyları, hatiräläre belän ber yalgızı kalırga kurka. Şuña da, bälki, mäktäp şau-şuınnan ayırıla almıy, könnären eşendä uzdırgandır da älegä hätle. «Menä bit, şaltıratkanga da açmıy. Ällä kaytmadımı ikän?» Fäziläneñ yöräge nider sizenep, kısılıp kuydı.
«İrsettem, ahrı, Liramnı. Bötenläy kuldan ıçkınıp bara. Akça sorıy da akça sorıy. Kiyemne yahşıdan almasam, ukırına da barmıy bit, öydä yata. Anı söyep kenä, anıñ yanında torıp kına bulmıy, yäşär öçen eşlärgä kiräk. Añlatıp bulmıy şul. Añlarga da telämi, elekkege iğtibarnı, yaratunı, irkäläüne taläp itä. Härvakıt iptäşlärennän artık bulası kilä. Moda belän dä, zamança kiyem, zamança söyläşü, kılanu diseñme: gel berençe bulırga tiyeş. Bäläkäydän, üzemä ohşagan dip, artık irkälädem, irsettem şul...» Sumkasın aktarıp, kabalana-kabalana açkıçların ezlägändä ükeneçle uyları yörägen sızıp ütte hatınnıñ.
Fäzilä bülmägä ütte. Häm... kinät, kotoçkıç närsälärne kürep, huşı kitep, katıp kaldı.
Arakı, sıra, tämäke ise añkıp torgan bülmäneñ idäne tulı şeşä, çüp. Türdäge karavatta yarım şärä kileş kızı, Liroçkası yoklap yata. Anıñ yanında ällä niçek caysız kırnayıp, kurkınıç kıyafättä ike ir bala katıp kalgan. Öçeseneñ dä yözendä yämsez, tile yılmayu. Ällä yoklıylar, ällä... Tını kısılıp, yöräge bugazına kilep tuktagan hatın tägäräp yatkan şeşälärne şaltıratıp, abına-sörenä karavat yanına bardı.
— Lira-a-a... Liroçkam-m-m...
Fäzilä kızınıñ kükräklären yabarga dip aşıgıp yapmanı tarttı.
— Ya, Hodayım!
İr balalar da, borın aslarına kaz bäbkäläreneñ yonı sıman gına yäş mıyık suzılgan üsmerlär dä şärä ide. Ul gınamı soñ, kuzgatkanga açulanıp, öçese dä açı itep sügenep, mıgırdanıp äylänep yattı. Kuzgalgan yapmalar astınnan şpritslar kürende...
— Yuk, yuk, yuk, bulmas! Işanmıym!!! Kızım! Liroçkam minem! Karlugaçım! Bäbkäm! Bä-gı-re-em...
Hatın ozak yıladı. Arıp tuktaldı, üksede dä, ärnep, üzen, kızın-bäläkäçen, sıbıyın kızganıp tagın yıldı, yazmışın kahärläde. Tik balalar haman uyanmadı. Alarga älegä rähät, bik rähät ide, ahrı. Oçalar ide alar, bahırlar, aldatkıç läzzät kügennän şul pıçrak cirgä kilep töşär öçen oçalar ide. Oçışlarnıñ gomere genä kıska şul...
«Nigä bolay kilep çıktı soñ äle bu? İke genä yıl bit... Şul az gına gomer eçendä bala bu tiklem üzgärä meni? Niçek sizmädem soñ min bu hälne? Ukıtuçıları da berni äytmädelär, ukımıy, dip kenä zarlandılar. Nişläp kürmi kaldım? Şul hätle üz kiçereşläremä kerep battım mikänni? Minem kaygılarım kaygı da bulmagan bit, yalgışkanmın. Tormışımnı yulga salam, ayakka basam, akça eşlim, dip adalanıp, üz kullarım belän yuk itep yatam tügelme soñ balamnı? Yülär... Menä bähetsezlek kayda kötkän ul mine! Älegä tiklem kürgännärem çüp kenä bulgan şul. Nişlärgä? Nişlärgä? Nişlärgä häzer?!»
Takmaklıy-takmaklıy üzen tirgäp yıladı Fäzilä. Küz aldında torgan kurkınıç küreneş başınnan böten uyların, kinät kenä bik vak bulıp kalgan, ber mizgeldä citdilegen, möhimlegen yugaltkan problemaların, üçlären, hıyalların, teläklären alıp taşlagançı aktı anıñ açı yäşläre...
Uyandı kızı. Kurkınıç häm mesken kıyafättä uyandı. Ber yıladı, ber kölde. Annarı dulap kıçkırırga, ayak tibep akça taläp itärgä totındı. Äytmägän süze kalmadı. Çak yuındırıp, keşe kıyafätenä kiterep, yokı daruları eçerep bernikadär tınıçlandırıp yoklattı Fäzilä kızın. Anda da tuktausız sataşıp äylände dä äylände. Tañ belän uyanıp, tämam aynıp, küktän cirgä töşep bärelgän bala äniseneñ itägenä yatıp ozak yıladı. Yuk, tirgi almadı kızın Fäzilä. Üze dä ğayeple ikänen sizä ide. Nihayät, yäşlärenä tıgıla-tıgıla söylägän özek-özek hikäyäsennän «prodvinutıy» kızınıñ arakı, sıralardan bu käsepkä küçüenä äle ozak vakıt ütmägänen, üzen yuındırgan arada çıgıp kaçkan «klevıy» yegetlärneñ anı añlavın, yaratuın, kızınıñ alarsız tagın yalgız kalırga telämäven, ul yegetlärneñ aña «krutoy» äyberlär öyrätüen açıklagan ana, nıklı kararga kilep, gomerendä berençe tapkır kızına kırıs itep endäşte:
— Min üz küzlärem belän kürdem alarnıñ yahşılıgın. Añlıym, älegä tile tügelmen. Kiyen! Dävahanägä barabız. Tiz kuzgal!
Äle genä min-minlegen kürsätep mataşkan, çınında isä zamança «krutoy» bulıp kılanuı artına yalgızlıgın, yuaşlıgın, tirän bähetsezlegen yäşerergä tırışkan üsmer bik tiz buysındı äniseneñ köçle tavışına.
Alar köne buyı tikşerenü üttelär: analizlar birdelär, vraçtan vraçka yörep çirat tordılar, narkolog kuşkannıñ barın da ütädelär. Eş köne azagına citkäç vraç Fäzilä Hämitovnanı kabinetına çakırdı.
— Döres äytäsez, kanda narkotiklar çagıştırmaça az. Küptän tügel kullana başlagan, küräseñ. Läkin alkogol... Ana bula torıp, monı sizmäü mömkin mikän? Añlamıym...
Bu süzlärdän uñaysızlanıp, oyalıp utırgan hatın berniçek tä cavap birmäde.
— Şulay da, tınıçlanırga irtäräk. Ägär balagıznı bu kurkınıçtan, hälaqattän saklap kalam disägez, yäşägän urınıgıznı kisken üzgärtergä, şähärdän yıragrak, berär bäläkäy avılga barıp yäşärgä kiñäş itär idem. Avıllarga bu yavızlık barıp citmägän äle. Avıllar älegä çistarak. Üzegez uylagız. Ägär bik yugarı sıyfatlı dävalau ütkärep, üzegezneñ gel genä balagız yanında torırga mömkinlegegez bar ikän, bälki, şähärdä yäşäp tä ciñä alırsız. Köräşegez! Äle soñ tügel!
Vraç, söyläşü tämam digänne añlatıp, Fäzilägä dokumentların kire suzdı.
Öyenä kaytkançı da, tön citkänçe dä, yoklaganda da kulınnan Lirasınıñ yomşak kulların ıçkındırmadı ana. İrtägäsen irtük torıp kızın citäkläp, kayçandır ire belän dus bulgan, bergä eşlägän «türälär» yanına yul tottı. Üze öçen, eş tabarga bulışıgız, dip soranıp yörmägän ide. Kızı öçen, gorurlıgın yotıp, bardı, unlagan işekne kaktı, bik yahşı tanışları belän oçraştı. Tik kayçan gına äle peşergän kazların maktap-maktap aşagan, öyendä kunak bulgan adämnär kaygılı hatınnı tıñlarga da, yärdäm kulı suzarga da vakıt tapmadılar: cıyılışlarga, sovetlarga, utırışlarga, tagın ällä kaylarga aşıktılar.
Tübänsende, tämam aptıradı hatın:
— Kiyemem dä, yözem dä şul uk kebek, tanımagan bulıp kılanalar,— dip üz aldına söylänep, bik ozak közge aldında basıp tordı.
Közgedä ike-öç yıl elek aşap-eçep yal itärgä Kuragaçka bargan türälär kürgän gorur, dönya mäşäqatlärennän, keşe çirlärennän, halık zarlarınnan östen bulgan, az gına da avırlık kürmägän, üz-üzennän ütä dä kanäğat hatınnıñ — kodrätle Başlık biçäseneñ bizälgän, tärbiyäläp karalgan yöze çagılmıy ide şul. Közgedän Fäzilägä tanış türälär tanımagan mesken, çiksez kaygısı aldında yugalıp kalgan, çarasızlıktan nişlärgä belmägän, dönyası çelpärämä kilep, körçekkä barıp terälgän bähetsez yalgız hatın karap tora ide.
Ä bähetsezlärdä Türälärneñ eşe yuk. Uñışsızlıkka duçar bulgannar alarnıñ biyektä häm böyektä yörgän iğtibarın cälep itmi şul.

HII BÜLEK. Cähännäm

Fäzilä bulgan akçasınıñ ber öleşen fatir hucasına aldan tüläp kuydı, berazına aşamlık satıp aldı. Yañadan uramga çıgıp mäktäptän mäktäpkä yörep eş ezlärgä anıñ yöräge citmäde. Lirasın ber minutka gına küzennän ıçkındırsa da, kotoçkıç häl tagın kabatlanır tösle toyıldı aña. Kızın azga gına da yalgız kaldırmadı ana: yanında basıp torıp yuındırdı, yänäşäsenä utırıp aşattı, citäkläp mäktäpkä alıp bardı, kötep alıp kayttı, koçaklap yokladı. Ällä nidän kurkır, balasına ışanmas, kat-kat tikşerer buldı. Lirası anıñ sayın üzenä biklände, änise belän söyläşmäde. Torgan sayın yomıldı, Fäzilädän yıraklaştı bala. Üzgärep, kırgıylanıp kaldı.. bädräfkä kerep tämäkesen tartırga da kıyınsınmadı. Änise çıgırınnan çıgıp «akıl öyrätkän» sayın, karşı kıçkırdı.
— Sin miña ışanmıysıñ! Berkaya çıgarmıysıñ! Törmädä kebek yäşim bit! Däşmä, öyrätmä mine!— dip yarsıdı. Yılap, vanna bülmäsenä kerep biklände. Fäzilä işekne açalmıy, kızınnan cavap ala almıy intekte, başında tugan bersennän-berse kurkınıç uylarınnan, yörägenä kergän şik-şöbhälärdän özgälände. Yegerme kön ütügä kayçan gına äle balasın irkäläp tuymagan ana belän kölep-uynaklap torgan kız ber-bersen kürä almas hälgä citep açulanışkan, arıgan, alarnıñ araları yöräk avazları işetelmäslek yar bulıp yıragaygan, cılı mönäsäbätläre bötenläy bozılgan ide. Östävenä, fatir hucasınıñ itağatle genä itep bülmälärne buşatunı ütenüe, kesädäge akçanıñ küñelne öşetep kimüe Fäziläne ayaktan yıktı.
«Närsäder eşlärgä kiräk... Tik närsä! Kaya barırga? Kiregä yul yuk: bu kileş Kuragaçka äylänep kaytıp bulmıy. Berär keşe küze kürmäslek, ber keşe tanımaslık, belmäslek, barmak törtep kölmäslek cähännämgä kitep yugalası ide... Şähär uramnarınıñ pıçrak kulları suzıla almaslık tınıç cirgä. Tik kaya?..»
Fäzilä üzeneñ bu kurkınıç dönya aldında, bähetsezlege karşında bötenläy yalgız, köçsez ikänen añladı. Barıp bäreler ber dusı da, yakın keşese dä yuk bit. «Alisam da... yuk şul... Añlamas...»
İreneñ külägäsennän kotılıp, rähät yäşärgä hıyallangan çagın onıtıp, Radmirsız, Alisasız, yortsız, eşsez, häzer inde Lirasız da kalgan üzen cälläp yılap utırgan Fäziläne işekkä can açuı belän tipkän tavış siskänderep, dönyadan vaz kiçär çikkä citkän halätennän tartıp çıgardı. Kabalanıp, aşıgıp, yarsıp tibüçe keşe, älbättä, Lirası. Çirattagı ızgışlarınnan soñ, cenlänep, kıçkıra-kıçkıra çıgıp yögergän ide şul. Fäzilä barıp işekne açtı. Liradan alda bülmägä sıra ise ütte...
Çarasızlıktan nişlärgä belmi özgälängän anaga cähännämne tabarga tege vakıt kızına tikşerü ütkärgän narkolog yärdäm itte. Gäzitlärneñ kiräkle bitlären açıp kuyıp, iğlannar ukıttı ul yäşle küzlärenä ak-kara kürenmägän hatınga: «Miña 82 yäş. Tazalıgım naçarlandı. Hatınım küptän dönya kuydı. Yalgız yäşim. Mine tärbiyäläp, soñgı könnäremdä iptäş bulıp yäşägän keşegä öyemne, hucalıgımnı kaldıram. Adresım redaktsiyädä...»
— Tik berük maşina yallagız. Avtobustan avtobuska küçep yörü avır bulır. Kızıgıznıñ Sezdän kaçıp, yugalıp kuyuı da bar. Sak bulıgız!— dip ozattı narkolog ir bilgesezlekkä çıgıp kitkän hatınnı. Tirä-yakka bitaraflıgı kinät kenä yämsez yarsuları belän alışınıp kına torgan kızınnan ni kötärgä belmägän Fäzilä cide yat cirdä urnaşkan avılga, hätta tanış ta bulmagan üze kebek ber yalgız can yanına yul tottı.
...Avıl kara urmannar arasında taularga sıyınıp utıra ikän. Yarıy äle avıl çitenä hätle genä bulsa da yulı buldı. Cäyäügä kalsañ ezläp taba torgan da, kilep citä alırlık ta tügel. Soñgı äyberlären satıp cıygan akçasına yallagan taksi, Fäzilä belän Liranı bu yat cirdä kaldırıp kire borılganda, tön ide inde. Yoldızlarnıñ salkın nurı traktor sörep kilgän kiñ yul kisäk betkän urınnan avıl eçenä kerep kitkän tar sukmaknı yaktırttı. Yulçılarnı kört kümgän bäläkäy öylärneñ kapka başlarınnan çıgıp örgän etlär karşı aldı. Alarnı kıçkırıp kua-kua, öydän-öygä kerep soraşa-soraşa, hätsez genä yörgäç, Fäzilä iğlanda yazılgan keşeneñ öyen ezläp taptı. Täräzälärdän töşkän saran ut yaktısında alar tışkı işekne kaktılar.
Öyneñ hucası — artka taralgan siräk kenä çal çäçle, ap-ak sakal-mıyıklı, arık yözle, moñsu küzle, olılarça kiyengän, pöhtä, mölayım kart — kunakların karavatında yatkan kileş karşı aldı. Fäzilä belän Lira ozak döberdätkän işek bötenläy biksez bulıp çıktı. Karañgı işegaldında tartmalarga, şkaflarga bärelä-sugıla taygak kütärmädän kapşana-kapşana mengännän soñ soñ işek totkasın tapkan Fäzilä, kızın iyärtep, sorausız-nisez türgä uzdı.
— Kildegezme?— dide kart, küptänge tanışın kötep alganday üz itep yılmaep.— Äydägez, uzıgız, arıgansızdır. Karşı çıga almadım şul, bügen ayaklarıma bötenläy basıp bulmıy. Äydägez, äydägez, tartınıp tormagız, urnaşıgız!
— Rähmät. Bez sezneñ iğlanıgız buyınça kilgän idek. Üzem Fäzilä atlı bulam. Kızım — Lira,— dip tanıştırunı kiräk taptı hatın.
— Bik yahşı. Allaga şöker, kilgänsez. Sez miña bik kiräk. Min dä kiräkmender, şulaymı? Yarıy, ul turıda soñınnan. Gaynulla babagız häzer şulay yatıbrak tora şul... Sez üzegez karagız inde şunda...
Fäzilä, inde arıp, avıp bargan kızın urın cäyep yatkırdı da, öy eçenä iğtibar belänräk küz saldı. Agaç öyneñ çista itep yuılgan, buyalmagan stenalarında ber-ike soldat fotosınnan häm tuktap kalgan telle säğattän başka berni yuk. Fäzilä barıp, tügäräk telne kuzgatıp cibärde. Bäläkäy täräzälärne bäylängän kıska çeltärlär, kıska ak pärdälär kaplagan. Yasalma östälgä çäçkäle aşyaulık cäyelgän. Karavat başlarına, urındık artlarına kiyemnär elengän. Cılı zur miç. Aldında — utın öyeme. Dimäk, kemder kilgän, yärdäm itkän babayga. «Lira nişlär ikän? Niçegräk davıl kuptarıp cannı özär ikän? Televizor gına da yuk... Bügenge zamannı östälgä tezep öyep kuyılgan gäzit-curnallar gına häterlätä. Hätta radiosı da bik borıngı. Ällä söyli, ällä yuk...» Hatın uylana-uylana çäy kaynatıp eçte. Urın cäyde.
«Babaynıñ balaları yuktır şul...» Fäziläneñ başına kilgän bu uy soñgısı buldı. Ul izräp tınıç yokıga taldı.
Şähärdän biş yöz, rayon üzägennän ille çakrım yıraklıkta, ayulı-bürele kara urmannar arasında kön kürgän bu çit avılda tınıçlanası, küñel yaraların tözätäse, şuşı cir çitendä, cähännämdä urnaşkan avılda kızın kurkınıç zaman çirennän arındırası kilä ide hatınnıñ. Ul monı niçek atkarıp çıgasın, monda niçek yäşisen dä anık kına belmi, haman da beraz ikelänä, kurka, şiklänä, ämma yörägeneñ yäşeren ber poçmagında üzeneñ köçenä ışanıç, kiläçägenä ömet yaralıp, anı äydi, ruhlandıra, alga omtıldıra ide.

HIII BÜLEK. Däva

Kinät kıçkırıp cırlap cibärgän borıngı radio bäläkäy avıl öyeneñ cılı tınıçlıgında yoklagan öç buın väkilen — öç törle uylı, öç törle gamle, ber-bersenä az gına da ohşamagan zarlar, hıyallar, kaygılar belän yangan keşelärne bik irtä uyattı.

...Sugış veteranı Gaynulla Gindullin gomeren bakçaçılıkka bagışlagan ikän. Kolhoznı küp yıllar citäklägän alıştırgısız «persidätel» — Utlı Mälikneñ çirattagı yaña ideyase bulgan bu. Keşe kürmägän, eşläp karamagan, keşe ışanmagan yat närsälär uylap çıgarırga, kolhoz tormışına yañalıklar kertergä yaratkan Utlı Mälik. Üzeneñ «çire» belän başkalarnı da «çirlätä» belgän.
— İke gektar cirne kirtälätep birde, üsentelär kaytarttı, kitaplar tabıp ukıttı, kürşe ölkägä alıp barıp kürsätte almagaç bakçaların. Utlı Mälikkä iyärep bez dä «cenländek» bakçaçılık belän. Üzeñ üstergän, tärbiyälägän, kıraulardan saklagan almagaçnıñ kötep algan almalarınıñ sırtların koyaşka kuyıp allanuların kürü şundıy rähät bit ul, — dip, därtlänep söylägän Gaynulla babaynıñ yözendä ber ük vakıtta rähätlek tä, moñsulık ta, sagınu da, çarasızlık ta çagılıp ütte.
Ozın tormış yulında Gaynulla babay almagaç üsterü serenä genä töşenmägänder, küräseñ. Tormış tarafınnan artık nazlanu kürmägän, siksänneñ tege yagına çıkkan yalgız kart tugannan birle irkälänep, bozılıp, soñgı ike yılda üz irkenä kuyılgan undürt yäşlek Lira belän dä urtak telne bik tiz taptı. Kızık kına kilep çıktı bu häl. Kurkularınnan arına almagan, «Lira öyränep kitärme bu avıl tormışına? Yalgışmadım mikän inde bu cir çitenä urnaşkan cähännämgä kilep?» dip ikelängän, üzeneñ oçsız-kırıysız uylarına batkan Fäzilä bu tanış bulmagan avılda karşı algan berençe irtäsendä tışta saf havada yörep kerep kilä ide. «Tik narkotik belän genä şayarmasın, kalgan naçar ğadätlärenä älegä tüzärgä kiräk»,— dip, üzen sabırlandırıp, akıl öyrätülärdän tıyılıp torırga karar itkän bulsa da, hatın bu tamaşanı kürep häyran kaldı. Karavatta utırgan kileş, söyläşä-söyläşä tämäke göclätälär ide Gaynulla kart belän Lira. Üsmer kız kileşterep tämäkesen barmak aralarına kıstırgan, bäläkäy genä avızınnan tötenne osta örep, bocra-bocra itep çıgara. Babay berençe kabat tartkan sıman çirkanıp kına suıra, suırgan sayın yütälläp mataşa, tämäkesen niçek totarga belmägändäy, kulınnan kulına küçerä. Läkin üze ser birmi, tartuınnan läzzät tabarga tırışıp, kaba da örä, kaba da örä. Lira anıñ bu kılanışınnan kölep:
— Sin tarta belmiseñ iç! Eçkä suırmıysıñ. Avız eçeñdä genä bolgatasıñ. Eçkä al!— dip öyrätep tora tagı.
— Bolay ütkäne dä citär miña, kızım. Kart keşegä küpme genä agu kiräk. Barıber üläse — ber tartıym äle. Sineñ kebek yäşlär belmi tartmıydır, yugıysä... Min dönyadan artta kalganmın inde ul.
— Sin, babay, nişläp älegä hätle tartmadıñ? Karçıgıñ usal bulgandır äle... Änä minem mamka kebek. İr başıñ belän dä ciñä almagaç. Häzer barısı da tarta. Bezneñ klass — stoprotsentnıy kurilşik! Kemder kaçıp tarta, kemder — açıktan-açık!
Lira, utırgan cirennän ayakların selketä-selketä, maktandı.
— Yäş çakta ber min dä suırıp karagan idem dä...
— Şunnan?
— Ul vakıtta kızlar tämäke ise kilgän yegetlär belän übeşmilär ide şul...
— Äy, babay! Häzer bötenläy übeşep tormıylar bit! Sin sovsem otstalıy bulıp çıktıñ äle.
Kız torıp yörenä başladı. Östäl östendäge curnallarnı aktargalap taşladı. Radionıñ berdänber töymäsen borgaladı. Şunda gına işek töbendä alarnı tıñlap torgan änisen kürde.
— Mam! Monda dace telik ta yuk. Kaya alıp kildeñ sin mine?
Bu soraudan kurkıp yörgän, ni dip cavap birergä dä belmägän Fäziläne babay kotkardı.
— Kızım! Bar äle yögerep kenä kürşeläremä kerep çık. Uñ yak kürşemä. Anda minem yärdämçem — Aydarım yäşi. Çakır äle üzen. Bar, bar, yöger!
Lira olı keşegä karşı kilä almadı, ahrı, «krutoylıgın» onıtıp, kiyenep çıgıp kitte.
— Eşlär şulay bik hörtmeni, señelem?— Babay «barın da añlıym» digän şikelle, karaşın Fäzilägä töbäde.
— Hört şul, Gaynulla babay.
— Niçava! Bala gına äle. Çäçkägä börelängän çagı. Çäçkälärne kıraudan saklap kalu bezneñ kuldan kilä ul! Samıy vakıtı. Äle soñ tügel! Ällä nindi salkın şul zamanası, dönyası kıraulı da buranlı... Nu, niçaua! Gitlernı ciñgänne! Zaman çirenä genä karşılık kürsäterlek köç bar äle bezdä!— Kart, yodrıkların töynäp, bilgesez kemgäder yanadı da, tınıp kaldı.
Tizdän köleşä-köleşä Lira belän Aydar kilep kerde. Änä şul artık açılıp kitep söyläşmäs, üze başlap süz däşmäs, tıynak, gadi avıl malayı — ozınça yabık gäüdäle, koñgırt kıska çäçle, koñgırt moñsu küzle Aydar üzgärtte dä inde Liranı. Berençe küreşüdän tügel, akrınlap, könnär ütkän sayın, karlar erep, körtlär arasınnan avıl öyläre kürenep, yagımlı Koyaşı belän nazlap cirgä yaz kilgän sayın moñsulandı, sabırlandı, uyçanlandı Lira. Üsmer kız küñeleneñ saflıgı, bäläkäy genä yörägeneñ böten köçe belän yarattı ul Aydarnı. Bergäläp eçkän, tartkan, törkem-törkem cıyılışıp «tusovatsya» itkän şähär yegetlärennän kisken ayırılıp tora ide bu üsmer. Artık citdi. Artık sabır. Avıl balalarına has uñganlık, yärdämçellek. Böten eşneñ cayın belä, bäläkäydän eşläp üskänlege kürenep tora. Yuaş dip äytep bulmıy, ämma tavış kütärep süz äytkänen kürmässeñ. Kuyı kaşların cıyırıp, moñsu küzläre belän tutırıp beraz karap torır da, üz yulı belän kitär. Däşmäs, tirgäşmäs, tikşermäs, ğayeplämäs, ügetlämäs. Öy eçendä änise, belän babası aldında käperäyep tämäke tartıp, yılmaep basıp torgan Liranı da, alıp kergän utının miçkä salgan cirennän tuktalıp, kütärelep karap oyalttı yeget. Belä ide kız avıl öyendä tartu tatarda bulmagan eş ikänen dä, olılar aldında tämäke göclätüe dä hacättän tügel, yeget aldında şähär kızınıñ «tekä»legen kürsätü genä ide. Tik bu kıznıñ supersovremennıylıgına kızıkmadı yeget, barı aptırap, kızganıp, tübänsetep karadı. Kızarıp, yanıp çıktı kız. İdän yarıgı artık kısık şul, töşep kenä yugalır ide kulınnan kilsä. Yegetneñ turı karagan küz karaşın kütärä almıy, utlı tämäkesen uçına yäşerep, çıgıp yögerde. «Samıy vakıtı!»— Fäzilä yaña gına äytelgän süzlärne isenä töşerep, babayga tekälde. Barın da añlap yılmaygan yagımlı, şat karaşnı oçratıp, yöräge cılındı hatınnıñ. Yugaltmagan äle ul kızın, bik vakıtlı kilgän ul bu ak yullı, ak yortlı avılnıñ ak sakallı babayı yanına!
Ayırılgısız duslar bulıp kittelär kürşelär: azsüzle Aydar belän cilbäzäk Lira. Bergäläp kürşe avılga mäktäpkä yördelär, bergäläp kaytıp kerdelär, öygä birelgänne ütädelär, utın kerttelär, sukmaklarga yaugan karlarnı körädelär, koyıga suga bardılar. Fäzilä genä, könnäre yort mäşäqatlärendä ütsä dä, tönnären yoklıy almıy iza çikte. Üzen ezärleklägän kurkularına buysınıp, cide tön urtalarında torıp, balasınıñ beläklären karadı, kesälären tikşerde hatın. Bähetsezlek ciñel genä kitmi, yakında gına posıp, yäşerenep toradır kebek toyıldı aña. Mähäbbätneñ dävalau köçenä ışanıp citmi ide şul ul...
Ämma kızınıñ kayçan gına suırılgan yözeneñ häzer alsulanıp toruın, bitläreneñ tügäräklänüen, tämläp aşavın, küzlärendäge şayan nurlarnı küzätep, beraz tınıçlana töşte ananıñ özgälängän küñele. Könnär cılıngan sayın, Fäzilä belän Liranıñ arası da yakınaydı, mönäsäbätlärenä elekkege cılılık kayttı. İrkälek tügel. İrkälänü, irkäläü alarga yat ide inde. Yalgışları, gazapları aşa ana belän kıznıñ ber-bersenä suzılgan kullarında, küñeldän-küñelgä tartılgan hislär cebendä ber-bersen añlau, qaderläü, sınaular aşa ütep nıgıgan köç, ruh bar ide häzer. Şuña da süzlär ülçäp kenä äytelde, adımnar uylap kına eşlände, koçaklar sak kına açıldı.
Cılılıknıñ qaderen belergä öyrängän ana öçen şaulap kilgän yaz sihri ber moğcizaga tiñ ide. Ömetlänep, berençe tapkır genä kötkändäy, tüzemsezlänep kötte ul anı. Karlarnı köräp, zur kapkalarnı açıp, görläveklär agızıp, yortka yaz gamen kertte. Täräzälärne yuıp yaz Koyaşın öy türenä uzdırdı. Yörägen açıp, türenä çakırdı. Ap-ak itep ışkıp biyek kütärmälärne yudı. Gaynulla babaynı cılı nurlar töşkän cirenä çıgarıp utırttı. Ak-ak yözen köngä kuyıp, Koyaşka çagılgan küzlären kısıp dönyaga bakkan babay, saklık belän genä hälsez kükrägen tutırıp, yaz havasın suladı da, tagın fälsäfäsen satarga totındı:
— Yaz sulışı ütsen äle minem arık yöräkkä dä. Bälki, cäylärneñ yämen dä kürep bulır. Änä bit suları niçek aşkınıp-aşıgıp aga: yullarında ber kirtäne çıdatmıy, agaçlarnı tamırları belän kuptarıp agızıp alıp kitä, bozlarnı yara. Koyaşnıñ köläçlege, cılılıgı, nazı! Gayrätle şul ul yaz! Küñelgä kersä, mäcbüri yäşätä inde, yögertmäsä dä, kıymıldata... şul da yarap yatar ide äle.
Kartnıñ fälsäfäsen oyalarınıñ tübäsenä kunıp, kanatların cilpep sayragan sıyırçıklarnıñ şat cırı bülde. Tın kalıp, rähätlänep küzättelär Gaynulla babay belän Fäzilä yazgı koşlarnı. Berazdan babay ketkeldäp kölep cibärde.
— Änä tegendäge sıyırçıklarnı kür sin! Çökerdäşälär, şelmalar!— dip, yort aldındagı agaç töbendä serläşkän Aydar belän Liraga kürsätte.
— İh, balalar, belsälär ide — alarnıñ yazı başkaça bit, tabiğat mizgellärenä buysınmıy torganı, gomerkäyläreneñ yazları. Mähäbbät — däva bit ul. Balakaynıñ yörägenä sulış örep, cılıttı bit yazı — Aydarı. Mähäbbät ul yaralangan küñellärne tözätä ala, sıngan yazmışlarnı yalgıy, yöräklärneñ buşlıgına taşkın bulıp kilep kerä. Yäşäü köçe bit ul! Yaznıñ üze! Küñellärneñ buşlıgı zaman çirlärenä yul kuya da inde. Şähärdä genämeni, bezdä dä küp häzer eşsezlektän integep, yäşäü yämen yugaltıp, küñel buşlıkların arakı belän tutırırga mataşıp, iza çigüçelär... Bar şul...
Babaynıñ borçulı yöze, uñgan Koyaş bolıt astınnan çıgıp yılmaygaç, tagın tınıçlanıp kitte. Sıyırçıklar şatlıkların cırlap cirgä tükkändä moñsulanıp kara sin!
Fäzilä genä däşmäde. Däşmi genä parlı koşçıklarnı küzätte. Änä bit tabiğatneñ şul bäläkäy genä cannarı da parın tabıp, oya korırga aşıga. Şundıy matur yaznı äräm-şäräm itmäskä öndilär bit alar. «İh, yaz gına tügel, gomerkäylär ärämgä uzıp, cilgä tuzıp yata bit...»
Küñele kızı öçen tınıçlansa da, yörägendä buşlık ide şul Fäziläneñ. Canı ärnep, küñel işeklären açıp yaz kötüe dä tikmägä genä tügel, şunı añlaudan ide.
— Min dä yaz kötäm bit! Miña da naz kiräk!— dip pışıldıy ide anıñ irennäre...

HIV BÜLEK. Hıyal

— Citär inde, señelem. Kön dä ışkıp-ışkıp idän yuasıñ. Anı şul tiklem kem pıçratkan da, kem tapagan? Citär! Köçeñne, därteñne kaya itärgä belmi gazaplanasıñ, ahrı...
— Ällä...
Fäzilä, iyelep eşläüdän kızargan yözenä töşkän çäçlären artka sıpıra-sıpıra Gaynulla babaynıñ karavatı yanına kilde. Ergäsendä torgan artsız urındıkka utırdı.
— Gazaplanam, dip, kaya barıym, barıber eş yuk bit...
— Anısı döres inde. Avılda ukıtuçılar tulıp yata. Ukıtırga balası gına yuk. Änä Aydarnıñ änise — kürşe Zäkiyä äytä: «Däres öçen, akça öçen kön dä talaş»,— di, häzer mäktäptä. Kırık balalı mäktäpkä öste-östenä utız ukıtuçı töyälep yata. Kaysında unbiş däres, kaysında yartı gına stavka, berse hätta öç däres ukıtıp yöri, di. Izgışka, talaşka kalgaç, ällä ni ukıtuı da yuktır inde anıñ.
— Şulay bulgaç, min dä barıp tıgıla almıym inde, babay. Barasım da bik kilmi mäktäpkä. Özeşergä, ber-bersen batırırga, könläşergä genä tora häzer ukıtuçı halkı da. Şuña keşelär ihtiram da itmi, ahrı üzlären.— Fäzilä avır itep körsenep kuydı.
— İh, min az gına yäşräk bulsam!
— Nişlär ideñ, Gaynulla babay?— Hatın ireksezdän yılmaep cibärde.
— Sine almalar üsterergä öyräter idem! Almagaçlar utırtkanıñ barmı?
— Yuk... Almanı kibettän genä ala idek şul...
— Tukta, tukta. Ä närsä utırtkanıñ bar!— Kart tiz genä bireşergä uylamıy da. Alay gına da tügel, bu soraular anı küptännän borçıy ide, ahrısı.
Fäzilä Kuragaçta kalgan tütäl-tütäl çäçkälären küz aldına kiterde.
— Çäçkälär. Rozalar...— hatınnıñ süzlärendä ärnüe çagılıp kitte hätta. Kara küzlär çiksez sagışka mançılgan ide. Sagına ide çäçkälären Fäzilä. Bik yış iskä ala ide.
Fäziläneñ hisläre kartnıñ iğtibarınnan çittä kalmadı. Sizger ide Gaynulla babay.
— Ällä bezdä dä üsterep karıysıñmı soñ, señlem?
Hatın, gacäplänep, babasına karadı. Ämma cavap birergä aşıkmadı.
— Avılıbız taular ışıgında. Almalar peşkänne, çäçkälär genä üsär, Allahı boyırsa, Ä???
— Alar monda kemgä kiräk soñ?
— Güzällek härvakıt kiräk. Ul turında uylarga irtäräk äle. Menä bäräñge bakçasınıñ başına, abzar-kura ışıgına, zur tütäl yasap, utırtıp cibär äle rozalarıñnı. Ällä kayan yanıp, kürenep, küz yavın alıp, soklandırıp torsınnar. Kiräk keşe tabılmasa, üzebezneñ küñelne yuatır, küzne irkälär.— Gaynulla babay ber närsä belän «çirläsä», üze dä şul Utlı Mälik kebek, tuktıy almıy, därtlängännän-därtlänä bara ide. Fäzilä genä haman:
— Kölärlär bit... Rayon üzäge yırak, şähärlärne söylise dä yuk. Roza çäçäge totıp avılda kem kaya bara inde?!— dip üzeneken tukıdı.
— Üzebez öçen dimen bit! Bıyılga, äydä, üzebez öçen üsterep karıyk. Soñınnan, bälki, kızıgıp kitärseñ...
— Kuy äle, babay, bulmagannı. Üsentelären kayan alasıñ? Akçasın...— Fäzilä torıp, yugıçın yañadan kulına aldı.
— Akça küp ul mindä, señlem. Ay sayın poçta aşa kilep tora. Akçası kilä, üze genä kaytmıy. Ulımnı, Bulatnı äytäm. Üzsüzle şul, bersüzle. Näq märhüm änise kebek. Ul da ber äytsä, berniçek tä üzgärtep bulmıy ide. İh! Üzem ğayeple şul...— Äle genä söylägän süzlären dä, yaña ideyalären da onıtkan Gaynulla babay kaltıragan kulları belän ärnüle yözen, yäşle küzlären kapladı. Olı keşene niçek itep yuatırga da belmägän Fäzilä, tınıp kaldı. «Härkemneñ üz kaygısı, üz yalgışı. Ärnüsez yöräklär yuktır şul bu cirdä...» Uylarına batıp katıp kalgan hatınnıñ kulındagı çüprägennän tamgan sular buyalmagan idän taktasına señep yugala bardılar.
Tik babaynıñ häbärsez ulı cibärgän akçalarnıñ çıgar urını başka buldı. Avılga gaz kertüçelär kilde.
— Kertäbez, enem! Bersüzsez kertäbez! Minem plannar zur äle. Bıyılga öygä ütkärep kuyıyk. Akça bar. Artınnan yörüçem bar. Fäzilä señlem! Yazıp al närsälär kirägen, rayon üzägenä barıp cıyıp kaytırsıñ!— Babay üzen bik täväkkäl, süzen kıska tottı. Yöri almıy karavatta yatkan kileş «Plannar zur!» dip laf organ babayga başta aptıraşıp karap torgan gazoviklar, ber-bersenä yılmaep küz kısıştılar da, «bezdän kalmasın» digändäy, utırıp Fäzilä satıp alırga tiyeşle närsälärneñ isemlegen tözep, saubullaşıp çıgıp kittelär.
Bäläkäy avıllarnı kötterep kötek itkän, urman yıkmıy, agaç söyrätmi, utın kismi, yarmıy, taşımıy, plitä yakmıy torgan ocmahka tiñlänep kötelgän änä şul gaz tartıp çıgardı Fäziläne halık arasına. Zäñgär yagulık belän öylären cılıtırga hıyallanıp, oçın-oçka yalgap akça cıyuçı ğailälär bar ide avılda. Tegennän yolıktılar, monnan kistelär, avızlarınnan özdelär, anıñ karavı, cılıga tuyınaçaklar. Agaçı da yıl sayın kıymmätlänä. Urman-urman gına yıgıp teläsä kaysı yakka ozaytılgannan kalgan, utın bulıp ölgermägän yäş kayınnarnıñ cılısı da çamalı...
Üze kebek gazga kiräk-yarak cıygan ir-at belän rayon üzägenä berniçä tapkır bardı Fäzilä. Yök maşinasına töyäp torbasın, kotelın, plitäsen, sçetçigın alıp kaytıp cıydılar.
Uñgan aprel Koyaşı karlarnı eretep cirgä señdergäç, yılgalarnı agızıp, kire yarlarına kaytarıp, tınıçlandırgaç, cılılık börkegän siren küzle, yäşel külmäkle köläç may ayında rayon üzägenä soñgı baruında bazardan satıp alıp kaytkan roza üsentelären Fäzilä qaderläp kenä cirgä utırtkan könne, gazoviklar uramnarnı yırıp, torbalar saldılar. İşegaldı kütärmäseneñ cılı idänenä utırıp alarnı kanäğatlänep küzätkän Gaynulla babay:
— Közgä gazlı bulırbız, Hoday kuşsa... Gaz cılısında kart söyäkläremne cılıtıp karap ölgersäm genä yarar ide,— dip söylände. Anıñ ölgeräse eşläre bar ide äle...
...Häyläkär kart cäy buyı bakçadan kermägän, cirdän başın kütärä belmägän Fäziläne dä iğtibar belän küzätkän bulıp çıktı. İyül azaklarında gorur çäçkälären açıp köngä bakkan rozalarga soklanıp utırgan babay:
— Çäçkäläreñneñ telen añlıysıñ, ahrısı, señelem. Kulıñ eşne belä, başıñ bar. Cirne eşkärtüeñne dä, aşlamalar, kertüeñne dä, üsenteläreñne tärbiyäläveñne dä kürep, şatlanıp utırdım. Minem kiñäşläremä dä kolak salasıñ. İkebezdän ber bik yahşı bakçaçı çıkmakçı bit,— dip maktadı Fäziläne.
— Cäyen bakçaçı, kışın yoklauçı inde ul min, Gaynulla babay...
— Aşıkmıy tor! İdeya bar!
— Nindi?— Hatın, yarım-yartı gına atlap yörer çikkä citep hälsezlängän babasınıñ kartlıgına bireşmiçä, därtlänep utırganın kürep, yaratıp yılmaydı.
— Teplitsa tözibez!
— ???
— Buldırabız! Gaz bulası bit!
— Kem belän tözibez? Min yalgız bit...
— Ä min? İsäpkä bar, sanga yuk, diseñmeni? Aşıkma! Kızıñ bar, Aydar, akçaga intekkän avıl mucikları bar.
— Akçası da... Uñaysız bit.
— Akça ay sayın kilä ul. İsän genä bulsın. Äfgannan başlagan ide, ber sugışnı da kaldırmıy, ahrı. Adresı kartada yaña kaynar noktalar barlıkka kilgän sayın alışına. Sugışıp algan akçanı kulıma totasım kilmägän ide. Äydä, çäçkälär üsterergä kitsen äle, keşelärgä maturlık büläk itärgä. Buşka bulsa da taratırbız, ägär satar urın tapmasañ.— Babay bik nık dulkınlangan ide.
— Ya, yarıy, berük tınıçlanıgız. Barısın da sezgä äytkänçä eşlärmen, Gaynulla babay. Tik çirli kürmägez. Sez bezgä bik kiräk bit.— Fäzilä kartnı caylap urınına yatkırdı. Cıyırçıklar kaplagan bitlär buylap kartnıñ açı küz yäşläre aga ide.
— Sez dä miña kiräk, señlem. Bik kiräk.
Gaynulla babay küzlären yomdı. Ämma berazdan, tınıçlana töşkäç:
— İrtägä yulga cıyın. Bälki başkalaga, bälki başka ber rayonga barırsıñ. Kayda teplitsalar bar, soraşıp, kürep, añlap, öyränep kaytırga kiräk. Yortnı, bakçanı Lira belän Aydar alıp kalır!— dip östäde.
Fäziläneñ cäy buyına küñelendä yörtkän hıyalına kanat kuydı Gaynulla babası. Yörägendä posıp yatkan ömet çatkısı kinät kabınıp, aylar, yıllar buyına huca bulıp yöräk iten kimergän tınlıknı artınnan köyderä-köyderä kuıp çıgardı. Fäziläneñ küñelenä yäşäü därte kilep kerde. Akrınlap buşlıknı yalkın tutırdı. Rähät yalkın. Kötep alıngan yalkın. Hatınnıñ yaralı yörägennän sarkıp çıkkan şifalı küz yäşläre roza çäçkäläreneñ kızıl taclarına çık bulıp tamdı. Bähetle bula alu ömeteneñ yäşläre ide alar...

HV BÜLEK. Hucabikä

Gaynulla babaynıñ süzläre döres ide. Eşsezlektän, dürt stenaga karap öydä utırudan tämam arıgan, üzen-üze tıyıp kilä-kilä santıylanır çikkä citkän ide Fäzilä. Baş kütärmi bakçada kazınu, çüp üläne utau belän genä bastırıp bulmıy ikän şul eşkä susaunı. «Kızımnıñ kiläçäge öçen möhim bu könnär. Sabır itärgä kiräk»,— dip üzen-üze yuatıp mataşsa da, eçkä yotılgan ärnüläreneñ könnän-kön artuın, nervılarınıñ kakşavın añlıy ide hatın. Şuña da, babasınıñ ideyase suda batuçıga taşlagan salam kisäge kebek ışanıçsız bulsa da, çat yabıştı ul aña. Tik hıyalındagı roza çäçkäläre tulı teplitsanı çınbarlıkta kürü tiz genä nasıyp bulmadı äle aña.
Eşsezlektän yıldan-el yalkaulana bargan avıl irlären cıyıp, närsä tözergä kiräklegen añlatkaç, muciklarnıñ kübese tämäkesen göclätä-göclätä kölep, akrın gına atlap kire kaytıp kitte. Kalgannarı da, ziräk akıllı häm osta kullı dip sanalgan urta yäşlärdäge berniçä ir, ışanırga, eş başlarga aşıkmadılar. «Bulmagannı! Bezneñ yaklarda işetkän, kürgän närsä tügel. Barıp çıkmas bu äyber!»— diyeştelär. Ämma ällä zamanında üzlären — borın asları yüeş avıl malayların — kızarıp peşkän almaları belän sıylagan Gaynulla babaynıñ süzen yıgarga kıyınsınıp, ällä täqdim itkän akçasına kızıgıp, irtägäsen eş kiyemenä kiyenep, korallar totıp cıyıldılar. Üzläre tagın barın da cirenä citkerep, teplitsanı ike atna digändä korıp ta kuydılar: taştan nigez, timer karkas, ike yakka töşenke pıyala tübä, cılıtu torbaları, su sibü caylanması. Fäzilä rayon üzägennän kiräk-yaragın kaytarıp, eşçelären aşatu hästären genä kürep tordı. Menä digän kilep çıktı teplitsası: artık zur da tügel, yaktı, uñaylı. Berçä kuandı Fäzilä, berçä...
— Yuk, Gaynulla babay, bıyılga sabır itik bez. Çäçkälär utırtıp aşıgıp taşlarga yaramas,— dide ul berkönne karavatınnan gına üzen aşıktırıp, söylänep yatkan kartka.
— Teplitsa äzer bit inde, señlem.
— Äzer dä ul. Roza çäçkäläre üsterüçelär yuk bit äle ölkädä. Gollandiyädän, Üzbäkstan yaklarınnan kümärtäläp alıp kaytıp satalar.
— Ä bez üstererbez!
— Üstererbez, hiçşiksez üstererbez,— dip yuattı hatın tıngısız babasın.— Tik bıyılga teplitsanı sınap karıyk. Kıyar, pomidor utırtıyk.
— Üzeñ kara inde, señlem. Tik minem vakıt kısa bit. Ällä bügen, ällä irtägä digändäy. Çäçkäläreñne kürep kalası ide...
Könnän-kön hälsezlängän kartnı bik kızgansa da, zurdan kupmadı Fäzilä. Babay kuşkança, cäy üstergän çäçkälären dä buşka taratıp yörmäde. Zamanası da andıy tügel, üzeneñ holkı da. Tükkän hezmäteñ öçen akça alsañ, tabışın kürsäñ genä rähät bit ul. Çäçkä büläk itep yörergä hıyalıy tügel dä inde ul! Çäçkäläre kartaya töşkäç rozaların töpläp alıp teplitsaga kertep utırttı. Çäçäk atkan sabakların da ber yafrak kına kaldırıp dürt santimetr tiräse kisep aldı da, cirgä kadadı. Aları da matur gına tamır alıp, pomidor, kıyar, borıçlar belän yarışıp üsep, mart ayında çäçkä attılar. Rayon üzägennän ber eşkuar kilep yäşelçälär belän bergä roza göllären dä alıp kitte. «Bäyrämgä bik şäp buldı! Bezneñ yakta çäçkälär satmıylar bit. Alıp kaytırga yırak. Yarışıp alıp bettelär irlär»,— dip söyläde yañadan kilgän çagında. Kergän akçaga tagın üsentelär satıp aldı Fäzilä, törle sortların kaytarttı: Bakkaro, Mirandi, Opera, Klimentina, Gloriyä Dey. Alların, kızılların, akların, sarıların, erelären, vakların — barısın da üsterep karıysı, keşelärne kuandırası, üze eşläp algan akçasın küräse kilä ide hatınnıñ. Şuña da ul tagın da çämlänep eşkä totındı. Yañgırlı, cille, salkın cäy dä ayak çala almadı aña, — teplitsa eçendä cılını da, dımnı da kirägençä totarga öyrängän ide inde ul.
Rayon üzägennän kilüçe eşkuarlar küpläp, avıl halkı äz-mäzläp bulsa da yäşelçäsen satıp alsa, tora-bara çäçkälär ezläp kilüçe daimi kliyentları da barlıkka kilde. Küzneñ yavın alıp torgan tütällär ber ük vakıtta iskitkeç gorur da, näfis tä çäçkälär küñellärne dulkınlandırıp, üzenä tartıp toralar şul! İhlas rähmät äytep, teläklären belderep, maktap, üsenderep kitälär keşelär Fäziläne. Kayçan gına äle bändälärneñ üzägenä agu bulıp ütep, yäşärgä dä, tın alırga da irek birmägän, annarı Kuragaçnı, öyen taşlap, kayçandır üze tübänsetkän, yuk itärgä tırışkan cannardan, alarnıñ üzennän kölüennän kaçıp mataşkan Fäzilä Hämitovna bügen kilep, nihayät, tınıçlandı. Dönyada tiyeşle urının tapkan kebek his itte üzen. Rähät ide aña kullarınıñ köçe belän utırtıp üstergän güzällek arasında. Baştarak: «Küzem kürmäsen şul Kuragaçnı!» dip çıgıp kaçıp, annarı balasın nazlarga, tärbiyälärgä dä onıtıp: «Menä kürsätim äle kemlegemne şul Kuragaçlarga! İrsez dä hörmätle keşe bulıp yäşi alam!» dip därtlänep eşläp, bähetsezlekkä duçar bulgaç: «Kürä, belä kürmäsennär hälemne, bu köngä töşüemne!» dip kurkıp, buşka gına üz-üzen aşagan, näfrät utı yandırıp yörägen betergän bit ul. Menä bähetneñ çını kayda ikän! Özeşäse dä, yarışası da yuk! Fäzilä qaderle gölläreneñ taclarına, yafraklarına saklık belän genä kagılıp söyä, nazlıy, çäçäkläre belän söyläşä:
— Kilmeşäklärem minem!
Üzeneñ küz aldına Kuragaçta kalgan rozaları, ärämgä ütkän yılları, yäşlegendä Radmir büläk itkän çäçkälärdäy yasalma hisläre, yasalma ürläre, hıyalları, üz kulları belän sındırgan çäçkädäy yazmışları kilep bastı. Buşka uzgan gomeren kızganu, ükenü, oyalu ärnette hatınnıñ yörägen. Läkin üzägeneñ türennän, tirännän kütärelgän ber gorurlık hise ükeneçle ütkännärenä, Kuragaç halkına: «Menä — min bu! Fäzilä — Kilmeşäk. Çäçäklärem arasında üz keşe, alarnıñ üz işe min. Min dä hezmätemnän yäm, täm tabıp, yäşäü öçen köç ala beläm!» dip oran sala ide. Bu his anı kanatlandıra, ärnülärennän arınıp alga atlarga öndi, yörägenä därt, kullarına köç östi ide. Ul, üze dä sizmästän, taşlap kaldırgan, doşman kürgän keşeläre turında yahşı uylıy başlıy, yıllar aşa alarnıñ elek kürmägän matur yakların kürä, eçtän genä alar belän söyläşä, kiñäşläşä ide. Çäçäkläreneñ maturlıgı anıñ küñelenä küçä, uyların yaktırta...
Allı-gölle çäçkäläre arasında onıtılıp basıp torgan hatın «Fäziläkäy!» dip uynap-şayarıp kıçkırganga siskänep kitte. Tavış atnasına ikeşär kilep, kilgän sayın başka törle töstäge rozalar göllämäse alıp kitüçe irneke ide. Tizdän ul üze dä teplitsaga ütep, kükrägen, döresräge, yarıysı gına üskän «avtoritetın» — korsagın kiyerep, başın artka taşlap yılmaep hatın yanına kilep bastı.
— Fäziläkäy! Bügen miña ak rozalar kiräk! Zur buket! Cıyıp bir, zinhar! A-şı-gam!
— Häzer, Väkil Nuriyeviç. Aklarım yaña gına çäçkä ata başladı. Häzer cıyam.
Fäzilä saklık belän genä çäçkälär özä başladı.
İr yahşı kiyengän, üz-üzen totışında däräcäle keşelärgä has kıyulık, beraz masayulı kanäğatlek. Ul Fäzilä yäşägän avılga hakimiyät tarafınnan berketelgän. İke litrdan artık söt birmägän, ayagında çak basıp torgan unbiş sıyırlı, çak can asragan un bozaulı taralıp bargan fermaga, isem öçen yul buyındagı berniçä gektarnı gına yazın aşık-poşık sörep çäçkän «basuçılık» tarmagına ul upolnomoçennıy nigä kiräkter inde, hatın anısın añlamıy. Gomumän, tormışnıñ tege bay, rähät, biyek yarınnan kinät bu yarına — cimerelgänenä, taralganına, yarlısına kilep eläkkäç kenä añlıy başladı äle ul yarlar arasındagı upkınnıñ nikadär zur häm tirän ikänen...
Väkil Nuriyeviç belän şul ber çirattagı buş kuık oçıra torgan cıyılışta tanıştılar ala. Küzläre uynap torgan därtle ir halık arasınnan ayırılıp torgan, yatrak kiyengän çit hatınnı ällä kayan kürep algan ide...
— Äy, Fäziläkäy! Yatasıñ şul cirdä kazınıp, taular, urmannar arasında. Üzäkkä urnaşırga ide. Rayon üzäge häzer şähär kebek: üzeneñ elitası, bayları, türäläre... Akça, däräcä digändäy... Rähätlänep, ayak tibep yäşäp bula! Ä sin ber kartnı saklap gomer uzdırasıñ. Eh, üzäktä, yakında bulsañmı!!!— İrneñ tele dä, kulları da tik tora belmi, äle hatınnıñ bilenä, äle iñbaşına, äle belägenä kagılıp ütä. İrek birsäñ, yırakkarak ütärgä dä küp soramas — Väkil Nuriyeviçka çiklär yuk kebek. Tıngısız kullarnı sabır gına etärep kuya-kuya çäçkälären cıyıp irgä suzgan hatın:
— Väkil Nuriyeviç! Min üzäkkä barsam, Sezgä çäçkälärne kem üsterer soñ? Minem cirdä kazıngan kullarım belän elitaga kerep bulamıni inde?— dip yılmaydı. İr, soramıy-nitmi, Fäziläneñ perçatkaların saldırıp ırgıttı.
— Bula! Barı tik manikyur kiräk!— dip, kulların uçına kısıp basıp torgan ir yarıysı gına yalkıtkan ide inde Fäziläne. Şuña da ul holkınıñ elekkege katılıgı, kırıslıgı belän:
— Ä miña çäçkälärneñ nindi töslesen büläk itär idegez, Väkil Nuriyeviç?— dip äytep saldı. Şunda uk yözen üzgärtep, kulların ıçkındırdı ir. Göllämäne tartıp alıp, akçasın hatınga törtte dä:
— Enäläreñne kürsätäseñ inde, ä? Monısı sineñ eş tügel! Minem şähsi tormışım. Çäçäkläreñne satasıñ kilsä, teleñne tıy!— dip çıguga yünälde. İşekne açkaç ta, borılıp:
— Tikşerergä dä kiräk bulır äle. Salım tüläveñ belän kızıksınırga turı kiler. Kem belgän sine? Şım gına akça eşläp yatasıñ monda...— dip, açuın tügep çıgıp kitte.
Fäzilä eşne ozakka suzmadı. İrtägäsen ük rayon üzägenä barıp, eşkuarlık eşçänlegen terkäp, kiräkle käğazlärne tutırıp, otçet birü, salım tüläü üzençälekläre belän tanışıp kayttı. Borçılıp kötkän babasına, bu adımınıñ säbäplären söyläp tormıy gına:
— Häzer kolhoz kanatı astına kaçıp kına eşläp bulmıy şul. Bazar iqtisadı! Bar da zakonlı bulsa, küñel dä tınıç bulır. Bolay bulgaç, közgä tagın ber teplitsa tözibez. Monısında — çäçkälär, yañasına — yäşelçälär çäçärbez,— dip añlattı ul.
Väkil Nuriyeviçnıñ adresın soraşıp-belep, öyenä çäçkälär cibärde: iñ asılların, maturların, törle töstän. Kisätüenä, rähmät dip añlıy belmäsä dä, naçarlık itep kabul itä almas äle: çäçkä — güzällek bit ul!
Ber-ike könnän tanış maşina tagın yort aldına kilep tuktadı. Tik anıñ eçennän Väkil Nuriyeviç tügel, ä çiyä-kızılga buyalgan kıska çäçle, cıynak gäüdäsenä gadi eş kostyumı kigän ber hanım töşte. Kiñ yılmaep kapkadan kerügä ük karşı çıkkan Fäzilä belän:
— İsänmesez, isänmesez! Menä kürdem inde sezne. Rähmät göllämägez öçen!— dip, kul birep küreşte.— Üz gomeremdä berençe kabat büläk itelgän çäçkälär. Beläsezme, min buhgalter bulıp eşlim, finans bülegendä. Eş atı inde min. Gomer buyı sannar çüplim, sannar küzlim. Çäçäk büläk iteşep yäşäp bulmadı. Väkil dä eştä dä eştä, hökümät keşese.
İke hatın, söyläşä-söyläşä, teplitsaga üttelär. Döresräge, kübräk kunak hatın söyläde.
— Rayonga yäş eşkuarlıkka yärdäm kürsätü, üsterü öçen protsentsız ssudalar kayttı. Min sezneñ isemne täqdim ittem. Kiräkle käğaz-dokumentlarıgıznı alıp irtägä üzäkkä kilegez. Minem yanga kerersez. Keşelärgä şatlık kitergän eşkä yul birergä kiräk ul!— dip, bötenläy aptırattı ul Fäziläne. Rähmätlären äytep, kunagın ozatıp çıkkan hatın kuzgalıp kitkän maşina artınnan: «Dimäk, törle tösle göllämälär, çınnan da, başkalarga büläk itelgän. Kızganıç...»— dip uylap kaldı.
Yazmışınıñ yarsu atların avızlıklap, nihayät, dilbegäne üz kulına algan hatın, kışka kergändä bäläkäy-bäläkäy, cılı saklarga uñaylı itep tözelgän un teplitsanıñ, eşkä alıngan hatın-kızlar brigadasınıñ gına hucası tügel, tormışınıñ hucabikäse itep sizde üzen. Bu his aña äytep beterä almaslık rähät tä birä, ğailäseneñ, çäçkäläreneñ, üzenä ışangan halıknıñ yazmışları öçen bik zur cavaplılık toygısınnan beraz kurkıta da ide...

HVI BÜLEK. Gaynulla babay ükeneçe

— Sugışka kergändä unsigezem tulmagan ide äle, señlem. Şulay kilep çıktı inde. Elek bit il dip can atıp tora idek...
Gaynulla babay bu yılnı kartlıgına nıgrak bireşsä dä, çirli-çirli, bik yış avırayıp kalgan çaklarında dävalanıp, daruın eçep, suza torgaç, ozın kışlarnı ciñep, yaznı karşıladı.
— Kış ülep yatası kilmi şul, señlem. Yaznı küräse kilä, Ciñü yazın! Bez köçle armiyä — ciñdek nimesne, yazın ciñdek,— dip, ber sataşıp, ber añlı söylänep yatkan kartnı kulınnan kilgänçä yahşı itep tärbiyälärgä tırıştı Fäzilä. Buldıra algannıñ barın da eşläde.
— Köçeñ bar äle, Gaynulla babay. Menä martnı da citkerdek. Cılıtıp cibärsä, tışka çıgarbız. Häl kerep kitär üzeñä,— dip yuattı anı hatın. Lira da, mäktäbennän kaytıp kergäç tä, babası yanına kilep utıra. Tegese şuña sabıy kebek kuana, hälsez kulları belän balanı söyä, annan yılıy, sataşa başlıy:
— Minem onıgım inde sin. Li-i-ira Bulatımnıñ kızı. Ätiyeñ kaya soñ? Ulım kaya? Kaytmadımıni? Ä-ä-ä...
Döres añına kilep, yalgışkanın añlap, tınıp kala. Beraz küzlären yomıp tora da, tagın söyli başlıy. Kübräk ulı turında inde.
— Bervakıt Bulat yıgılıp, ayagın avırttırıp kayttı. Çañgıda şuganda. Olırak malaylarga iyärep biyek taudan töşkän bu. Bäläkäy ide äle ul çakta, sigez yäşlär tiräse. Menä yılıy bu, menä yılıy. Öydä tormalı tügel. Änise, märhümkäyem, Gaşiyä, äy, ötälänä anıñ tiräli, yuata, küz yäşlären itägenä sörtä-sörtä, ayakların ua. Soñ gına tapkan berdänber yöräk paräse bit inde — tatlıdan-tatlı, irkädän-irkä. Ä tegese anıñ sayın tuktamıy: yılapmı yılıy.— Babay, yırakta kalgan vakıyganı küz aldınnan ütkärep bulsa kiräk, berazga tınıp kaldı.
— Şunnan?— Yanında utırgan Lira babasın küpme tıñlarga da äzer. Sorau birep söylätep kenä tora.
— Şunnan kak ber kıçkırtıp kuydım, min siña äytim. Şıp tuktadı. Närsä, min äytäm, yeget başıñ belän küz yäşe agızasıñ? Citte! Iştobı, bütän kürmim! Kara anı!
— Bütän yılamadımı?
— Kem?
— Bulat inde...
— Äti, dip äyt, agaç tel. Yuk. Üzsüzle bit ul. Minem alda yılamadı.— Kart, arısa, şulay yalgışıp aptırata. Söyläp yatkan cirennän gırıldap yoklap kitä. Öydä tınlık urnaşa. Fäzilä dä, Lira da üz eşläre belän mäşgul bulsalar da, tüzemsezlek belän babaynıñ uyanganın kötälär. Ansız küñellärenä kıyın: şomlı tınlıknı bozıp söyläşäseläre dä, köleşäseläre dä kilmi.
Gaynulla babay soñgı könnärdä ulınıñ balaçak fotoların gel yanında tottı. Anıñ istäleklären tıñlap, yaralı küñelen ärnülärennän, ükenülärennän aralarga tırışkan Fäzilä belän Lira öçen Bulat tora-bara üz keşelärenä äylänep kitte. Ul alarnıñ küz allarına äle şuk malay, äle uyçan, sizger küñelle üsmer, äle buy citkän, çibär yeget bulıp kilep bastı. Qaderle vakıygaların kat-kat söylägän Gaynulla babaynı yalgışıp kitkän çaklarında ya Fäzilä, ya Lira döresläp cibärä torgan bulıp kittelär.
Fotolardan yılmaep karap torgan bäläkäy Bulatınıñ yözenä tekälep: «İh, ulım!»— dip özgälängän, gomereneñ soñgı könnären yäşägän babay bik kızganıç ide. Anıñ küp yıllar üzendä saklagan, ğarçel, gorur küñeleneñ karañgı ber poçmagına açudan yäşerelep, biklänep totkan balasın yaratkan ata hisläre ülem tüşägendä yatkan könnärendä, äyterseñ lä, küzgä kürenmäs kirtälärne cimerep yaktı dönyaga urgıldılar. Alarnı tıyıp, avızıklap bulır dimä!
— Almagaçlar üsterüneñ böten seren belä ide minem ulım. Söyläp tügel, üze kürep öyrände. Bigräk başlı ide, bäläkäydän yort öçen ülep bardı: eş räten belep, äytkänne dä kötmi kulına körägen, sänägen aldı. Änisenä ber bidrä su da kütärtmäde balakayım! Uñgan bulıp, cimertep eşläp üste. Uyınga vakıtı da kalmıy ide.— Babay haman Bulatınıñ bäläkäy vakıtta, üsmer çakta töşkän fotoların karıy, barmak oçları belän ulınıñ bitlären söyä. Citdi karaşlı, irennären kısıbrak kuyıp, cirän çäçlären kıyık tarap töşkän yeget çagındagıların ällä kürmi, ällä kürergä telämi.— Uram malayları belän sugışıp berär kabat avız-borın kanatıp kaytsa, içmasam! Olılarça sabır, citdi ide. Şul köyenä ul Afgan, Kavkaz, Çeçnyalarında niçek isäp kalıp yöri äle?! Sugışa da belä mikän? Atışa da mikän?— Babay haman yuaş üsmer itep küz aldında totkan ulınıñ bügen kimendä kırık cide yäşlärdä ikänen ällä añlamıy, ällä añlarga telämi...
Mart ayı berençe könnärennän ük çalt ayaz bulıp, tirä-yüngä eregän kar ise añkıtıp, yaz kötkän küñellärne ımsındırdı da, azagında tuktamıy buranladı. Kara urman eçlärenä, karañgı poçmaklarga yäşerenep kalgan kış çıgıp atna buyına cirgä yatıp yılap, tönnär buyı ulap, yullarnı karga kümep, böten yaman ğadätlären kürsätep, üzäklärne öşetep kitte. Bu könnärdä babay bigräk tä nık sızlandı, hälsezlände. Anı urınınnan kuzgatıp yomışın başkarırga bulışu, aşatu da avır eşkä äylände. Ul tuktausız zarlandı. Darulardan da, aşaudan da baş tarttı. Korı su sorap kına torgan kart başkaça ulı turında da söylämäs buldı.
Gorurlıkların ciñep berençe adım yasarga köç tapmıy Sak belän Sok hälendä gomer kiçergän açı yazmışlı ata belän ulnıñ arası ni öçen bozılganın belmäsä dä, yakın keşesenä äverelgän Gaynulla babaynıñ soñgı könnären yäşäven añlagan Fäzilä Bulatka hat yazarga buldı. Soñgı kabat cibärgän akçasın algaç, indeksı häm şähär iseme belän voyınkomat aşa adresın yulladı. Annarı tön utırıp ak käğazgä uyların tezde. Ul da Gaynulla babay kebek, kürmägän-belmägän olı yäştäge irgä tügel, üz itep, tuganıday yakın kürep, sizger küñelle üsmergä endäşte. Babasın sabıy bala karaganday tärbiyälägän, küz yäşlären sörtkän, kaşıklap su kaptırgan kul belän yazılgan hat ärnüle dä, kızganıç ta, şeltäle dä kilep çıktı. Kire ukıp, ikelänep torırga vakıtı da bulmadı, konvertına salıp, yabıştırdı da ıñgıraşkan babay yanına aşıktı. Tik hat, irtägäsen ük poçta tartmasına salınsa da, soñlagan ide inde...
Martnıñ soñgı köne haman ıcgırıp buranlap tämam teñkägä tide. Utlar ber kabınıp, ber sünep cäfaladı. Çarasızdan kabızgan şämneñ utlı tele täräzälärneñ yarıkların tabıp kergän cildä selkenep, babaynıñ yözenä kurkınıç şäülälär töşerde. Tañda kinät uyanıp, yaktı añına kilgän Gaynulla babay, tını kısıluga da karamıy, aşıgıp söylärgä totındı:
— Ulım! Berdänberem! Bulatım! Gafu it, zinhar! Ğayeplemen. Min ğayeplemen. Üzeñ dä inde: dönyada kız betkändäy şul tübän öç Balak Zakireneñ kızın yarattıñ. «Aysılu, Aysılu!», imeş. Äniyeñneñ yäşli söygän yegete bulgan bit şul kahär sukkan Balak Zakire. Taşlap başkaga öylängän. Kiçerä belmi ide şul, üzeñ kebek ide äniyeñ dä. Yakın da kitermäde Aysıluıñnı. Ut çäçte. Min dä anıñ süzen tukıdım, santıy. Añlamadım şul sine, ulım. Yäşlek yülärlege, ütär dä kitär dip uyladım. Ä äniyeñ märhüm aragıznı suıtır öçen närsä genä eşlämäde: ul avıl östendä yöretkän süz, gaybät... İh! Ayırılıştıgız da bit... Sin çıgıp kitep çit cirlärgä olaktıñ. Äniyeñ ülgäç tä kaytmadıñ... Ä Aysılu... Aysılu sinnän üle bala taptı da, kaygısınnan eçügä sabıştı. Sez oçraşıp, söyeşep yörgän çişmä buyında iserek kileş tuñıp ülde. Buran ide... Min ğayeple şul. İke yazmışnı bähetsez ittem. Balam yazmışın. Ulım... Ulım... Kiçer... Kulıñnı bir...— Kartnıñ tavışı betkännän-bette, akrınaydı, tämam tuktalıp, tamak töbennän gırıldagan, tonçıkkan tavış çıktı. Ä kullar, hälsez kullar, haman nider ezläp, kapşana ide. Fäzilä süzsez genä kulların babasına suzdı. Kart alarnı soñgı, gayrätle köç belän kısıp aldı...
Tışta buran bulıp ulagan kışka kuşılıp kartnıñ yäşälmägän yazı yılıy ide...

HVII BÜLEK. Yılgalar yarına kaytkanda

Gaynulla babaynı cirläp, öçen, cidesen ukıtkaç, inde bötenläy mäktäptäge stavkaga da tulmagan hezmät däresläre ukıtuçısı eşen taşlap, kürşesenä iyärep teplitsa «çire» belän çirlägän Zäkiyäne — Aydarnıñ änisen öyendä kaldırıp, Fäzilä Kuragaçka barıp kilde. Yortın karaştırdı, kupkan kirtälären kagıp çıktı, yätimseräp utırgan öyneñ täräzälären yuıp, hucasız kalıp kipkän göllären tükte. Radmirnıñ kaberenä barıp saubullaştı. Gomerlekkä. Başkaça kire kilmäskä.
— Ätiyeñneñ advokatına öyneñ açkıçların kaldırdım,— dip söyläde Fäzilä kızına yuldan kaytkaç.— Bälki sata alır. Akçası sezne ukırga kertergä yarap kuyar ide.
— Bolay da kererbez äle! Köymä, äniyem. Min belmägänemne Aydardan küçersäm, ul — minnän. Kerä almasak tagı, kem köygän, kire kaytırbız. Teplitsada eş betmägän bit! — Lira üze söyli, üze kiyenä, bizänä.
— Kaya cıyınasıñ? Berär cirgä barasızmı?
— Äy, äni! İşetmädeñmeni baya: «Boz kitkän, yılga taşa!» dip kıçkırışıp, malaylar tübän oçka çaptılar? Şul teplitsaña kersäñ, dönyañnı onıtasıñ, äniyem. Aydar da: «Barabızmı?» dip kergän ide. Äydä sin dä!
— Yuk, kızım. Min taşkın yaratmıym. Soñınnan barırmın. Yılga tınıçlangaç.
Tizdän Aydarnıñ sızgırganı işetelde. Lira änisen zırıldatıp äyländerep, koçaklap üpte dä, yögerä-yögerä çıgıp kitte.
Yaratmıy şul taşkınnarnı Fäzilä. Tabiğatneñ yarsıganın, buran bulıp kotırganın, küklär teträtep, dönyanı yäşen utları belän kiskäläp dulaganın yaratmıy. Yarsularnıñ gomere kıska. Hislärneñ tämen tatıp, yämen toyıp ta ölgermiseñ, taşıp, zayaga tügelep, çäçep-çäçelep betälär. Yöräktä ärnülär, ükenülär yuşkın bulıp utırıp kala. Yılga yarların çüpläp ütep kitkän taşkınnar kebek...
Yäşlär üz itä inde ul yaznıñ yarsuların. Yılganıñ yarınnan çıkkanın kötep kenä toralar. Taşkını bulmasa, «Äy, şul da buldımı yaz?!»— dip, rizasızlık belderälär. Änä bügen yılga buyında şaulaşıp, cırlaşıp, yardan-yarga sugılıp akkan bozlar östenä uçak itep yagıp gomerläreneñ ber könen, ber tönen agızalar inde. Uçak yanıp, boz erep küzdän yugalgançı şaulap akkan yılga belän yarışıp yar buylap yögerälärder. Gomerlär yanıp ütep barganda totıp tuktatıp kalası kilep, küñelneñ dä yıllar artınnan yögerergä aşkınganın belsälär ikän!
Yaratmıy Fäzilä taşkınnarnı. Anıñ tormış yılgası çamasız şaşularınnan, zayaga yanularınnan, buşka aşkınularınnan arınıp, yarına kayttı, tınıçlandı inde. Aşıkmasın, cay gına aksın. Sabır gına, yarsımıy gına kışlarnıñ saflıgın, yazlarnıñ dönyanı yañartuın, cäylärneñ yämen, közlärneñ tämen tatıp, kürep, toyıp yäşäügä citäme soñ? Aşıgunıñ ni yäme?! Tınıç yazlar, salmak hislär öçen açık bügen Fäziläneñ küñel işege...
Yaz — kızu eş çorı. Çäçäklärne satıp aluçılar könnän-kön arta. Kürşe rayonnardan da kilep alalar. Eşkuarlarnıñ, tovarga yörgän maşinalarına töyäp, başkalaga da ozata Fäzilä rozaların. Berniçä kibet belän hezmättäşlek itä. «Çäçäkläregez üzebezneñ tabiğatneke: tüzemlelär, ozın gomerlelär»,— dip, teläp satıp alalar. Şuña da uñışlarına kuanıp, därtlänep eşlägän hatın könnären teplitsadan-teplitsaga yörep, rähät mäşäqatlärendä ütkärde. Näsel cepläre belän yırak illärgä, kızu koyaş nurlarına tuyıngan, yıl äylänäsenä cäy hakimlelek itkän cirlärgä totaşkan roza göllärenä gaz cılısı gına citmi. Yat cirlärdä, suık yaklarda kırıs tabiğat şartlarına bireşmiçä güzäl çäçkälär atar öçen küñel cılılıgın da toyu kiräk. Gariplänmäsen, sınmasın, sulmasın Fäziläneñ kilmeşäk yazmışlı roza gölläre!
Fäziläneñ cil kapkasına kilgän sukmakta keşe eze özelmäde. İzge küñelle Gaynulla babayga iyärep Fäzilä, Fäzilägä iyärep küptän eşsezlektän integep, kulları hezmätkä zarıgıp yäşägän avıl halkı çınlap torıp çirlädelär teplitsalar «çire» belän. Fäzilägä bulışıp öyränä tordılar, üzallı eşlären başlap cibärä bardılar. Häzer avılda teplitsasız bakça bik siräk. Kiñäşkä härvakıt Fäzilä yanına aşıgalar avıldaşları. Şul halık arasında yaulap algan urını, abruyı bik qaderle anıñ üzenä. Üz kulları, tırışlıgı belän tözegän şul tormışın hatın, çäçkälären cil-suıktan, korılıktan saklagan kebek, gaybätlärdän, yalgış adımnardan, äşäke süzlärdän saklarga tırışa. Şuşı cide yat cirgä kilep cide yat keşelär arasında üz keşe bulıp yäşi aluı belän gorurlana Fäzilä. Halıkka kiräk bulu — bähet anıñ öçen. Häzer ul monı yahşı añlıy.
...Härber çäçkäsenä iseme belän endäşep söyläşep yörgän hatınnı yaratkan şögılennän şaltıragan kapka keläse bülde. «Liram kayttı mikän? Bik tiz... Kürşelär mikän?»— dip, yortka çıkkan Fäzilä älegä tiklem kürmägän, oçramagan, ämma nigäder bik tanış tösle toyılgan keşene kürep, tuktap kaldı. Kara kurtka, kara çalbar, pıçrak yözep kilgän botinkalar. Citdi karaş, moñsu küzlär. İr, kipkesen salıp, kulına tottı. Kıska itep alıngan cirän çäçlären artka sıypap kuydı. Köçle kullar. Töz gäüdä.
İr dulkınlana ide bulsa kiräk. Berni endäşä almıy. Fäzilä aña karşı atladı. Eş pirçätkälären salıp, kulın itägenä sörtep, küreşergä suzdı:
— İsänmesez, Bulat?!
— İsänmesez. Fäzilä?
— Äye. Min — Fäzilä.
— Soñlaganmındır, ahrı...
— Kızganıçka karşı...
Süz yalganmadı. Alar öygä kerdelär. İrneñ yıllar buyı kiçerä almagan ätisen yugaltu kaygısın, ükenüe kuşılıp, tagın da avırayta, tiränäytä ide. Fäzilä dä anı yuatırga aşıkmadı. «Ärnesen. Başkaça yalgışmas...» İhlas küñeldän yaratkan, izgelekläre öçen çiksez rähmätle bulgan Gaynulla babasın yugaltu kaygısı yaña ide hatınnıñ.
...Tugan avılın, täpi baskan gaziz cirlären Bulat Fäzilä belän bergäläp uradı. Az gına süzlär. Saran gına yılmayu. Hätirälär. Ükenülär.
Alar, akrın gına atlap, yılga buyına töştelär. Çüple yarga basıp tınıç kına akkan sunı küzättelär. Yılganıñ taşkını uzgan. Tın gına aga. Gomer dä aga. Härkemneñ üz yugaltuları, yalgışları, ärnüläre, ükeneçläre. Alar da keşeneñ üze belän yäşi, ayırılmıy, artta kalmıy. Şatlıkları, bähetle minutları kebek, kaygılı hätiräläre dä qaderläp küñelgä uyıla. Akkan suga karap sugışlar, illär, yaralı cirlär buylap gomer kiçergän Bulat yugaltkan yäşlegen, änisen, ätisen, dusların küz aldınnan kiçerä. Akkan suga karap, keşe yazmışları belän uynap, üz yazmışın yugaltıp tapkan Fäzilä Alisasın, kılgan yalgışların, ütkän könnären uylıy. Ä tın yılga yarlarga kakmıy, aşıkmıy gına aga da aga...
Fäzilä Bulatnıñ uyçan yözenä kütärelep karadı. Küzlär oçraştı.
— Yılga yarlarına kaytkan,— dip yılmaydı hatın.
— Min dä kayttım!— dip cavapladı Bulat...

Click or select a word or words to search the definition