Kiçke doga

Hikäyä

Aldan uk äytep kereşäm: äzräge hikäyä, äzräge oçerk bulır monıñ. Niçek kenä bulmasın, min anı äytergä tiyeş, äytmiçä kaldıra almıym. Şunsız ul minem küñelemdä yöri, bütän yañarak närsälärgä urın birmi.
1966 nçı yılnıñ cäy başında bulsa kiräk, saban tuylarında katnaşu öçen, bez — dürt tatar yazuçısı — Mamadış rayonına kittek. Saban tuyı bulgaç — saban tuyı. Yolasın kiterdelär, başkalar kılangannı uk kılandılar, arttırıp cibärü dä bulmadı, kalışmadılar da. Minem söylärgä cıyınganım şul tantananıñ ber köne.
Äye, berkönne bezne şuşı rayonnıñ Olıyaz avılına alıp kittelär. Anda ul könne Vatan sugışında hälaq bulgan korbannar şäräfenä istälek-obelisk açılırga tiyeş ide. Kittek. Alay-bolay süz äytergä kiräk bulsa dip, aradan berebez reç tä äzerläde. Döresen äytergä kiräk, bäyräm kütärenkelege belän bergä ük, küñeldä moñsulık hise dä kuzgalgan — häykäl niçek kenä şäp bulmasın, keşelär, üzläre isän kalıp, monda, bezneñ belän bergä saban tuyı yasap yörsälär, älbättä, küñelleräk bulgan bulır ide.
Kürşe avıllardan da küp kilgännär. Kazan kunakları da citärlek, rayonnıñ citäkçe hezmätkärläre dä şunda — halık bik işle, avıl urtasındagı mäydan könbagış kırıyı kebek tirbälep tora ide. häykäl älegä yapma astında, ämma küzlär inde anda, cıyılgan halık tavışsız-tınsız gına küzätä, kötä, kaydadır tribuna artında orkestrantlarnıñ ällä nidä ber trubaların kıçkırtıp kuygannarı gına işe-telgäläp kuya ide.
Menä kızıl materiyä cäyelgän prezidium östäle yanına kolhoznıñ mogtäbär keşeläre, rayon agayları, kunaklardan berniçäse çıgıp utırdı. Menä şul könne genä ör-yaña narat taktadan korıştırgan häm yanınnan berözleksez çayır ise añkıp torgan tribunaga formadan kiyengän, kükräkläre sugış ordennarı belän tulgan voyınkom menep bastı. Cıyılgan halık ber çaykalıp kuydı, häm şular arasında —• açılaçak häykäl äylänäsen, koyma öslären, avtobus kuzovların tutırgan, agaç botaklarına menep kunaklagan küpsanlı keşelär arasınnan minem küzem keçeräk kenä gäüdäle, çuar şälyaulıklı ber äbigä töşte. Bu hätle küp halık arasınnan nişläp näq ul äbine «totıp alganımnı» min häzer añlata da almıym, ul vakıtta sorasalar, ul vakıtta da añlata almagan bulır idem. Bälki, şul çuar şälyaulıgı arkasındadır, ällä halık arasında uñaysız kısılıp, niçek bulsa da kübräkne işetep-kürep kalırga tırışıp, şul uk vakıtta, tatar hatın-kızlarına has kıyusızlık belän, niçek tä yanı belänräk, avızın tomalabrak basıp toruı iğtibarımnı cälep itteme? — belmim, belmim...
Häyer, ul vakıtta bik alay neçkärtep torırga irek tä birmädelär, voyınkomnıñ mitingnı açık dip iğlan itüe buldı, mäydannı yañgıratıp orkestr uynap cibärde.
...Voyınkom süzen dävam itte, anıñ äytä torgan süze betmägän bulgan ikän häm ul anı äytä dä belde. Bälkit bu şıgrım tulı mäydanga kıçkırıbrak, bugaznı kiyerebräk äytergä kiräk bulgandır. Çal çäçle kart sugışçı, sugışta üzen niçek totkanlıgın kükrägendäge ordennarı kürsätep tora, bälki, bugaznı kiyerebräk kıçkırırga bu oçrakta anıñ hakı da bulgandır, läkin yuk, kıçkırmadı. Gadi genä itep başladı, monnan yegerme biş yıl elek kuzgalıp, bezneñ cirebez östennän görseldäp uzgan ul dähşätle vakıyganıñ — sugış digän zilziläneñ bezneñ halkıbızga kitergän zararların iskä töşerde. Läkin ozın-ozak sanap tormadı, inde bezneñ ul yaralardan kotıla baruıbıznı äytte häm şunda, kötelmägän häl, oratorıbıznıñ tavışı kinät sınıp kuydı...
— Läkin bervakıtta da, bervakıtta da onıtılmaslık häm onıtırga yaramıy da torgan, onıtırga birmi dä torgan yaralar da bar, iptäşlär, — dide ul, tavışınıñ yomşara töşkänen mömkin çaklı sizdermäskä tırışıp. Ul inde mäydanga tügel, üzenä üze söylägän kebek söyli başlagan ide. — Bu mäñge tözälmäs yara: bezneñ sugışta başların salgan koraldaş duslarıbız.
Näq şul minutta, nilektänder, min tagı älege çuar şälyaulıklı äbigä küz töşerdem. Anıñ bayagı kıyusızlıgı betkän, niçekter algarak kalkıp çıkkan, ahrı, rusça söylägänne bik ük añlap ta citmi ide bulsa kiräk, yänäşäsendä basıp toruçılarnıñ äle bersenä, äle ikençesenä borıla, küräseñ. «Närsä äytte?», «Närsä dide?» kebek soraular birä-birä, ütä kızıksınıp soraştıra ide. Min añardan şaktıy uk çittä, annarı tagı küp keşe cıyılgan cirdä göcläü dä bar, äbineñ kürşelärennän närsäne ul hätle töpçenep soraşkanlıgın, älbättä, işetmädem, läkin çamaladım: anıñ voyınkom söylägännärdän niçek tä kübräkne belep, añlap kalası kilä ide bulsa kiräk.
Annarı häykäl östennän yapmanı töşerdelär. Aldıbızda öskä taba oçlayıp kalıkkan häm iñ oçına kızıl yoldız berketelgän konus räveşendäge zur häykäl-obelisk basıp kaldı. Yan-yaklarına cemeldägän altın häreflär belän, şuşı tirä avıllardan kitep, sugış kırlarında başların salgan geroylarnıñ isemlege yazılgan häm, döresen äytergä kiräk, keç-kenä-keçkenä genä avıllar öçen şaktıy zur ide bu isemlek. Şunda artımda toruçı ike keşeneñ pışıldaşıp söyläşkäne kolagıma çalınıp kaldı:
— Anıñ yoldızı tönlä yanıp torırga tiyeş, — dide berse.
— Nik tönlä genä? Gupçi yanıp torırga tiyeş ul, — dip, tegesenä karşı töşte ikençese.
Yarım härbi töstä, härbi orkestr yañgıravı astında başlanıp kitkän bu häykäl açu tantanası, niçekter üzennän-üze diyärlek, kolhoznıñ ğadättäge eşläre belän yalganıp kitte. Tribunada voyınkomnı kolhoz predsedatele alıştırdı. Kolhoznıñ yazgı çäçüdäge uñışları, aldıngı keşeläre turında süz kitte. Ä berazdan aldıngılarnı, beräm-beräm prezidium östäle karşına çakırıp çıgarıp, büläkli dä başladılar. Bu turıda aldan söyläşenü bulgandırmı, yuktırmı, ämma şunısı bik gıybrätle buldı: ülgännärne olılau öçen dip, rayon üzägennän kiterelgän orkestr, niçekter bik tabigıy räveştä, terelärne olılau eşenä kuşılıp kitte — büläkkä iseme atalgan här keşene tuş uynap karşı ala, tuş uynap ozatıp kala başladı.
Büläklänüçelär küp buldı. Brigadirlar, gadi kolhozçılar, ferma keşeläre, balta ostaları, mehanizatorlar — hezmätenä kürä hörmäte digändäy, eşlärenä karata barısına da öleş çıktı. Yäşläre dä, kartları da bar. Ber dä nazlandırıp tormıylar tagı üzläre, predsedatel äytä tora, tegelär orkestr uynaganga tız-tız basıp häm kükräkne miç kapkaçıday kiyerep, prezidium östäle karşına çıga toralar...
Tik ber keşe genä eşne boza yazdı. Kolhoz predsedateleneñ:
— Yazgı çäçü vakıtında, kır stanında bezneñ traktor-çılarıbıznı hiç totkarlıksız tämle-tämle aşlar peşerep sıylap torganı öçen ölkän kolhozçıbız söyekle Märvibanu apa Häyretdinova ber külmäklek ştapel belän büläklänä, kilep al, Märvi apa, — dip iğlan itüe buldı, orkestr yañgıratıp uynap cibärde, läkin... Märvi apa çıkmadı. Ul arada halık törkeme eçendä ıgı-zıgı kuptı, şau-şu kitte, predsedatelneñ tagın ber äytüe dä fayda itmäde. İğtibar belänräk karasam, halık törkeme eçennän älege tege çuar şälyaulıklı apanı çıgarırga mataşalar. Märvibanu Häyretdinova digännäre şul, imeş. Döresen äytergä kiräk, berazga ällä niçegräk bulıp kaldı bu tantana. Orkestr uynap tora ber yakta. Predsedatel hätle predsedatel, belägenä ştapel törgäge salıp, basıp kötep tora ikençe yakta. Märvi apabıznı etkäli-törtkäli prezidium östäle karşına çıgarırga mataşalar öçençe yakta... Ä Märvi apabız, yaulık poçmagı belän avızın kaplıy birep, kiregä taba tartılıpmı-tartıla.
— Änä Gıylminur çıgıp alsın, alaysa, — dide ul, ahırda kızına işaräläp, häm kolhoz predsedatelenä, tavışı citkänçä kıçkırıp äytte: — Rähmätne soñınnan... öyeñä kerep äytermen, Färdi ulım. Bu qadär halık aldına çıgıp, yämsezlegemne kürsätep yörisem yuk, oşamagannı...
Tantananı başlagandagı kiyerenke räsmilek bolay da yomşıy töşkän ide inde, Märvi karçıknıñ büläk alırga çıkmıy tartışuı, anıñ tiräsendägelärneñ törleçä kıstap, etkäläp-törtkäläp äbine niçek tä prezidium aldına çıgarırga mataşuları cıyılgan halıknı bermäl bötenläy buşatıp, ğadäti hälenä kaytardı. Törle yaktan çış-pış söyläşü, Märvi karçıknıñ karışıp azaplanuın törleçä yurau kitte. Beräülär monı äbineñ mokıtlıgı, iske tormış kaldıgı buluı dip añlatsalar, ikençeläre, monıñ näq kiresen äytep, Märvine yaklıylar, anıñ başka vakıtta da şulay balalar kebek tartınuçan buluın, küzgä çäçräp kerergä yaratmavın äytep ütärgä aşıgalar ide.h Predsedatel Färdi dä, bu ikençelärgä kuşılıp, mäsäläne tizräk uyın-kölkegä äyländerergä tırıştı bulsa kiräk, kolhozdaşlarına äytüdän dä bigräk, bezgä — kilgän kunaklarga — añlatkan ber tös belän:
— Şundıy inde ul bezneñ Märvi apa, fermada eşlägändä berçaknı şulay sarık büläk itep tä, nik birdek digän köngä töştek. Elek almıyça, algaç, büläk sarık itenä kunakka çakırıp teñkägä tide, — dip kölderergä mataştı.
häm, gomumän, bermäl irkenläp, tel şartlatıp, uyın-kölke söyläşep aldılar. Şuşı ara — buş ara digändäy, bezneñ arttagı berniçä yäş-cilkençäk tagın obelisk başındagı kızıl yoldızga menep kunaklaganday ittelär:
— Beläseñme, närsädän yasalgan ul yoldız? — dip, mäsäläne kabırgası belän kiterep kuydı berse.
— Rubin, — dide ikençese, ozak baş vatıp tormıyça.
— Rubin, kapçıgıñnı kiñ tot. Rubinnıñ närsä ikänlegen belmiseñ, alaysa, sin, — dip çäçräp çıktı öçençese.
Beraz tınlıktan soñ, aradan berse, bähäskä urın kaldırmaska telägändäy, özep:
— Kreml başnyasındagı yoldız da şundıy, selhozvı-stavkaga barganda Kremlğä ike märtäbä kerdem, — dip, yahşı uk yañgıratıp, yarıp saldı.
Ällä bu «Kremlğä ike märtäbä kergän» yegetneñ avtoritetlı süze şulay bik ütemle buldı, ällä üz avıllarında üz geroylarına kuygan häykälneñ yoldızın Kreml yoldızına tiñläü yegetlärneñ käyefenä huş kilde, şunnan soñ alarnıñ bähäse artık işetelmäde.
Läkin, döresen äytim, min üzem bu mäsälä turında, balalar kebek, kayta-kayta uylandım: çınlap ta, närsädän ikän soñ bu köndez dä bolay, kızarıp, yanıp tora torgan yoldız? Çın rubinnan disäñ... Küpme häzer alar... andıy häykällär, bezneñ avıllarıbızda, poseloklarıbızda, şähärlärebezdä? Alarnıñ barısına da kaydan çın rubin citkermäk kiräk.
Monıñ hikmäten min soñınnan, şul könne kiçen, keşe ayagı basılgaç taptım. Döresräge, tapkanday buldım.
Saban tuyı uñayı belän filarmoniyä artistları da kilep çıkkan ide 'bu avılga. Kiçen klubta alarnıñ kontsertı buldı, halık yaratıp tıñladı. Annarı yäşlär klub sähnäse belän rättän, läkin tışkı yakta, takta cäyep eşlängän açık mäydançıkta parlap uynap torgan bayan köyenä tämam garık bulgançı biyedelär. «Ay-hay la, tuzan tuzdırasız!» — dip eç poşırıp toruçı bulmadı, tuzgan tuzan havaga oça bardı. Kaysı turı yuldan tup-turı öyenä, kaysıları öygä kaytkançı kayber kıyşık tıkrıklarda tuktalıp übeşä-übeşä, nihayät, yäşlär dä taralışıp bettelär. Kıyık-kıyık basıp çıguçı häm kapkadan çıguga hucanıñ küñele bulsın öçen (yanäse, vät sıyladı!), tavışı bulsa-bulmasa da, «Sarman» köyenä ber kıçkırıp cibärüçe kunaklar da inde küzgä çalınmıy başlagan ide. Avıl tönen küzätep, yalgız başım argı oçlardan urap kaytışlıy, min tagı, üzem dä rätläp sizmästän, köndez keşelär belän kaynap torgan üzäk mäydanga, älege tere geroylar istälegenä kuyılgan häykäl-obelisk yanına kilep tuktadım. Anıñ oçındagı älege kızıl yoldız, nurın yak-yakka tigez genä sibep, tın gına yanıp tora. Eçendäge lampoçkaga ut kabızganlıktan häm, bälki, äylänä-tirädäge kiräkle-kiräksez şau-şu basılganga küräder, bu tönge säğatlärdä ul, nur çäçü belän ber ük vakıtta, niçekter çak-çak kına moñsulık ta çäçä kebek ide.
Nilektän ikänen ayırıp kına äytä almıym, bälki, köndezge ıgı-zıgıdan rätläp küzdän kiçerergä ölgermägän isemlekne ay yaktısında irkenläp küzdän kiçerü häm, tın kalıp, ber uylanu öçender, min, häykäl tiräli kuygan räşätkäne ütep, eçkä kermäkçe buldım.
Läkin ikençe beräü miña karaganda aldanrak ölgergän ide inde. Kürgäç, aptırabrak kaldım, häykälneñ töbenä ük kilep cirgä tezlängän ber hatın-kız (başta min anıñ tirbälep torgan cilkäsen genä kürdem) kulların avız karşına uk kiterep kuygan da bik birelep dogaga çumgan häm anıñ bu häyer-dogası oçsız-kırıysız dävam itär kebek kürenä ide. Min, älbättä, tizräk häm mömkin çaklı sizdermäskä tırışıp, kitü yagın karadım. Läkin keşe digäneñ şundıy dogalı minutlarda da gel keşe bulıp kala ikän, beraz kitkäç, kire borılıp, räşätkäneñ karşı yagınnan izge teläklärgä çumgan ul hatınga yänä küz töşermiçä buldıra almadım. Ul — minem köndezge tanışım: birgän büläkne almıyça tartışkan älege Märvibanu karçık" bulıp çıktı. «Küräseñ, anıñ da keme bulsa da berär yakını kalgandır... Köndezge şau-şu belän genä küñele bulmagan, küräseñ», — dip uylap kayttım min. Keşe küzennän yäşerelep ukılgan şul tönge doga mine gacäyep ber açışka kiterde: «Tukta äle, yeget, tukta, — didem min, üzem belän üzem söyläşep, — şuşı yäşeren dogalardan, anay karçıklarnıñ dogalarınnan, yäşläy tol kalgan kitek küñelle hatınnarnıñ keşegä kürsätmiçä tükkän küz yäşlärennän yanıp tormıymı ul yoldızlar? häykäl başlarındagı yoldızlar?»
Bolay uylau aynık realizm belän bik sıyışıp ta citmider, bälki. Läkin, nişlämäk kiräk, min änä şulay uyladım ul minutlarda häm şulay uylau miña tınıçlık kitergän kebek buldı.

1968

Click or select a word or words to search the definition