Keşegä Küp Kiräkmeni?!

(kıska kıyssa)
“Keşegä kup kiräkmeni?!” äsär “K” härefennän başlangan süzlär belän yazılgan.

Bu kureneş tatar tele baylıgın isbatlıy: ber häreftän genä başlangan süzlär belän hikäyä yazarlık bulgaç, barlık süzlär kullanıp ädäbi äsärlär yazunıñ mömkinlekläre çiksezder...

İhtiram belän Rinat Nurullin.

Könnär kıskardı, köz kilde. Kırmıskalar küçlären kışka kaplap kuydılar. Kargalar kırkılgan karaboday kırınnan kayınnarga, kayınnardan kire kırga küçkäläp karkıldıylar. Kamışlı-küränle Käräkä külendä kömeştäy kuıklar kelter-kelter kilep kalkıp kütärelä. Kır kazları kañgıldaşıp, kanatların kagıp kübeklär kütärep küldä koyınalar. Kır kazlarınıñ kanatlarınnan kaurıylar koyıla.

Köndägeçä kiyez kataların kigän Kärimulla kart közge karşına kilde, kıska kamzulın kakkaladı, kırınırga kereşte. Kırıngaç, kızarıp karalangan küz kabaklarına karap körsenep kuydı: “Kiyek kazlar kitsälär ki, kaytırlar. Kitkän könnär, kitkän keşelär kire kaytmıy!..”

Korgaksıgan kaymakka kuşılgan kübeklängän karlıgan kaynatması kapkalap, Kärimulla katkan kümäç kıyırçıgın kimerde. Kükrägendäge Kursk kamalışınnan kalgan kurgaş kisäge kayçak kinät kımşanganda kuzgalıp kuydı.

...Keçkenädän küp kıyınlıklar kürde Kärim. Kulaklarga karşı köräş kuätlängäç, kaşkalı kolının, käcälären kolhozga kiterep, kolhozga kerde. Kiyerenke kırıgınçılarda Kursk kırlarında kan koydı...

Kilometrlarga kitkän Kursk kamalışınıñ keläşçäse kısılıp kilgändä Kärimullanı kapitan Kartaşov karamagındagı komandaga kerttelär.

Komandovaniyenıñ kararı katgıy, Kartaşovka kalkulıknı kiçkä qadär kulda kaldıru kuşıldı. Kombat kozıryogına kulın kiterde. Kalkulıkka kilgäç, Kartaşov kompaska karap kartasın köyläde. Kulındagı karandaşın kıstı: “Köçlärebez kirägennän kimräk! Kara köçlär könbatıştan kilsälär, könbatış kıyblasına kızılarmeetslarnı kübräk kuyarga kiräk”.

...Kilmeşäk “körän küselär” Kursk kamalışında kapkınga kapkaç köçlären kızganmadılar. Kalkulık kvadratına küktän karteç koyıldı. Kızgan karteç kıypılçıkları kayınnarnıñ kayrısın kitep-kuptarıp, käüsälären kayızladı. Kır kuhnyası kazanına karteç kisäge kadaldı. Kazan kısasınnan kubıp kıyşaydı. Koteloklar, kruckalar, konserva kalayları, kaşıklar komga koyıldı. Kalkulıkta koral kütärerlek kırıklap kızılarmeets kına kaldı. Korıç kaska kigän korallı keşelär kürende. Karabinnarın kullarında kısıp kızılarmeetslar kımşanmıyça köttelär, karışka kiregä küçenep kitmädelär.

Kombat kün kayışına kuyılgan kobura kaptırmasın kuptardı, kanonada kuäten kaplap kıçkırdı:

– Kırıyk kabahätlärne! Kürsätik kıslanıñ kayda kışlaganın!

Kızıl kumaç kalıktı, kızılarmeetslar kontratakaga kütärelde. Karşıga kilüçe kara kitelle kibändäy “kapral” Kartaşovnıñ kulbaşına kincal kadadı. Kärimulla kauşap kalmadı, köräkne küsäktäy kütärep, kizänep kara kitelleneñ kaskasına kundırdı. Kayın kayrısın kızıl kan kapladı, kabihka “kaput” kilde.

Kinät kaynar kurgaş kisäge Kärimullanıñ kükrägen kisep kerde, kön karañgılanıp kitte. Kom katlamı Kärimullanı kapladı. Kontuziyälängän Kärimullanıñ küzenä kilbätsez kara külägä kürende. Kümer kisäve kebek karaşın Kärimullaga kadap, kara karaçkı käkre kulların kıymıldattı:

– Komlı kabergä kerüeñ! Kenäbaşıña kire kaytmassıñ!

Kärimulla karaçkını kudı:

– Kit kırıyımnan, karçıga!..

Küktä “Kukuruznik”lar kürende. Kaponirlardan köpşälär kütärelde. “Katyuşa”lar kük kükrätep költälär köyrätte. Kaharmannarnı Kryukov komanovaniyesındagı kavaleriyä korpusı kilep kotkardı. Kavaleristlar kilmeşäklärne kısrıkladılar, kılıç kizäp kistelär.

Kom katlamınnan kalkıp kalgan kulı kıymıldaganın kürep koraldaşları Kärimullanı kantarlardan kazıp, kultıklap kütärdelär. Kontuziyädän Kärimullanıñ kolakları katılangan, kükrägendä kan katış kom kamırlanıp kilgän.

Kärimullanı kuşetkaga kuydılar. Kıypılçık kabırgaga kadalganga kürä, konsilium kıypılçıkka kagılmaska kiräklegen kürsätte. Konsilium kürsätmäse kuşkança, kurgaş kisäge kükräktä kaldı.

Kärimulla Kazannan Kukmaraga kayttı, komissariatka kerde.

Komissar küzlegen kaşlarına qadär kütärep kuydı:

– Kem kerde?

– Kärimulla Käbirov. Kenäbaşnıkı...

– Kursk kamalışında korban kitkän Käbirov Kärimullamı? Kitçe!

– Küräseñ, kayttım!

Komissar Kärimullanı Kukmaradan Kenäbaşka qadär kaytarıp kuydı. Kapkanıñ kügännäre kügärgän, kapka kıyşaygan. Kolhozçılarnıñ könküreşen kürep Kärimulla kara köyde. Kütärämgä kalgan kolhoz, kırlardagı klevernı kındırak kebek kıyaklılar kıskan. Kıçıtkan, kuzgalak, kälcemädä kön kiçerde kolhozçılar.

Kolhoznı kütärügä Kärimulla küp köç kertte, könozın kolhoz konyuşnyasında kaynaştı, kolınnarnı karadı. Kükrägendäge kıypılçıkka karamastan kinder kapçıktagı körpälärne kütärep küçerde. Kiçen kirtälärneñ kakşagan kazıkların kiredän käskä kagıp kolgaların kadakladı. Kiräksä, kuçkarlarnı kastratsiyäläde.

Kapitulyatsiyä könen Kärimulla kırda kuzaklı kulturalar kişärlegendä karşıladı.

Könnärneñ kaysıdır könendä kürşe “Kızıl kordon” kolhozı kızları kümäkläşep kontsert kuyarga kilde. Kızıl kosınka kigän konferanse kız köldergeçlär kıstırıp, kontsertnı kileşle köyenä kiterä. Kolhozçılarnıñ küñelläre kütärenke, kölep-ketkeldäp kuyalar. Kızıl kosınkalı kız köyäzlänep Kärimullanı küzätä kebek, kıygaç kaşlarınnan koyaş karıydır kebek. Kömeş kıñgırauday kölüläre kolaklarda kabatlanganday.

Kärimulla kıznı küzläde. Kärimullaga kayandır kıyulık kilde, kulisanı kütärde:

– Kiçen Käräkäle külenä koyuçı kizläü kırıyına kil!

Käüsäriyä kırt kismäde, karışmadı, kilde. Kizläü kırıyında küreştelär. Kärimulla kıznı koçakladı, kükrägenä kıstı: “Karlıgaçım! Koyaşkayım!” Küzgä-küz karaşıp kügärçennärdäy kükkä kütäreldelär...

Käüsäriyä köyäntäsen kütärep kizläügä kitkändä, koş-kortlarnı karaganda “Kübälägem” köyen köyli. Koyaşlı kön Käbirovlarga kız kiterde, kıznıñ kendegen kürşe keräşen katını Kätük kiste. Käbirovlar kızlarına Kadriyä kuştılar.

Kädriyä küzgä kürenerlek kalıktı. Kadriyäneñ klasstaşı Kiram könen kadırmıyça Kadriyä kırına kilde. Kiram – kombaynçı, “kırlar komandirı”. Kavıştılar, Kadriyä Kiramga kiyäügä kitte. Kızlarına Kafiyä kuştılar.

Käüsäriyä:

– Kızım! Kafiyäne käbestä kebek kiyendermä.

– Küşekmäsme?

– Käbirovlar küşegämeni?! – ketkeldi Käüsäriyä.

...Kürmägänneñ küräse kilä, kürgänneñ kosası kilä! Kompartiyäneñ kızıl käğaz katırgısın kuyın kesäsennän karmalap kiştägä kuyuçı kemnärder kinayalap kıçkırdı:

– “Korıçlı” kuşamatlı kärlä köyen köylädek! Kärlä kultınnan kotıldık! Kommunizm kiräkmi! Kapitalizm korıyk!

Kordılar... Keşene kosmos kiñleklärenä kütärgän küätle koloss keçkenä kisäklärgä kitelep, kinät kenä koyıldı. Küpçelek keşelär kassalarda kara köngä kuyılgan “kopeyka”larınnan kolak kaktı. Kemder kabala kapkınına kaptı. Keşelär kabiläseneñ kaysı katlamına kerüenä karamastan kotırınıp käsep kualar.

Kayberäülär ki karañgı kiçlären küsäk kütärep karavıllıylar, keşelärneñ kesälären kapşıylar. Küräzäçelär kebek kayberäülär kämit kürsätüne käsepkä kuyıp kinänä. Kayberäülär, karak küselärdäy, karamay kuıp, kaznanıñ kaldık kasmagın kırıp, kotırıp-kotırıp kottedclar kütärä. Korän kitabında kürsätelgänçä, kıyamät köne kilämeni?! Kottedclarına Kırımnan kiparislar, Keniyädän krokodillar kaytartalar, Kipr kurortlarında korsakların kızdırıp koyınalar... Kandidatlar kompromatlar kullanıp köndäşlärenä karşı köräşä. Kulagaylar, kuştannar kübäyde, kimsetelgän keşelärneñ kargışınnan kurıkmıylar. Kıyamät köne kilgäç, kılday küperne kiçärlärme?! Kavkazga korallı köçlär kerttelär... Kärimneñ karaşı katgıy: korıç kılıç kügärde, kommunistlar kıñgır kılanmışlarnı kürmämeşkä kalganday koyrıkların kıstı.

Kolhozlar kiredän “kulak”lar, kommersantlar kulına küçte. Kenäbaşlılar kullarınnan kilgänçä kön kürä kürüen: kemder kirpeç kuya, kemder kadak kaga, kemder kamçısın kaldırmıyça kötü kötä, kemder käylä kütärep kümer kisärgä kitte.

Kiram, Kadriyä, Kafiyä Kazanga küçenep kittelär. Kiramga kombaynnan kranga küçüe kıyınga kilmäde. Kenäbaşta kübesençä kart-korılar kaldı. Kärimullanı Kazanga küçärgä kiyäve Kiram küptännän künderep karıy. Kileşmiçä karışa Kärimulla:

– Kazannarıñ kırıyga kalsın! Kazanda kuyan kuıp kön kürimme? Kenäbaştagı künegelgän, kırgayaklı kuışımnan kitmäyäçäkmen!

Kafiyä, kanındadır küräseñ, Kazan konservatoriyäsenä kerde. Kürenekle kompozitorlar köylären klavişlı korallarda köyläsä, küñel kılları kuzgala kebek. Kayçakta Kafiyä kanikulga Kenäbaşka kaytkalıy. Kurçaktay kız kıska külmäk, kapron kolgotki kiyep, klubka kino kararga kitä. Kärimulla köndägeçä kisätep kuya:

– Kızım! Käntäylärçä kılanıp keşe kölkesenä kala kürmä...

– Kiyemgä karap karşılıylar!

Kärimulla, kerfeklären kakmıyça, kıznıñ kaytuın kötte, korvalol kaptı. Kız kaytmadı...

Kinättän Kafiyä kilep kerde, küzläre kara köygän, kulları kaltırıy:

– Köçläde... klubta!..

Kärimulla korılgan kuşköbägen kütärep klubka kerde:

– Kaysıgız?!.

Klubtagılır kauşap katıp kaldılar, Kärimullanıñ kontuziyädän kalgan kızıp kitüçänlegenän kenäbaşlılar kurkalar.

Kısık küzle keçeräk kenä kemsä, käpräyep:

– Kızıynıñ, kulın kayırıp, küñelen kürdem! – Kara kurtkasınıñ kapyuşonın küzlärenä kädär kigängä kürä, Kärimullanıñ klubka kergänen kılançık kürmäde.

Kärimulla kuşköbäk köpşäsen kemsäneñ kasıgına kıstı:

– Kullarıñnı kütär, keşe kämäşe! Kikrigeñne kisäm! Kittek kontorga!

Kontorga kermädelär. Kontorga kermägäç, kemsäneñ kotı kitte. Kärimulla kıynamadı köçläüçene... Kotelnıyga kertep, kükäyen kiste. Kabalanmıyça, kagıydälärenä kiterep kiste, karbolkasın kızganmadı, kanı kitmäde...

Kazıyätkä käğaze kiterelmägäç, kriminal kararlar kuzgatılmadı. Kastrat, kazıy kararınnan kurıkkandır, koloniyädä köçläüçelärgä karata karaş kırıs. Karabrak karasañ ki, Kärimulla “kolıma”dan kotıldı. Kiläçäktä kastrat Kenäbaşta kürenmäde.

Kadriyä Kafiyäne klinikaga kiterde. Kafiyäne klinikada karagaç, Kadriyäne kisättelär:

– Kızganıçka karşı, kızıgız kısır kalaçak!

Kärimulla Kafiyäne kayçak kızganıp kuya, kayçak, kiresençä, kaudarlanıp, kızıp kitä: “Kolagına kat-kat kirtlämädemmeni?!”

Käüsäriyä karçık kına kaygını kütärmäde ki, käbisäle kışnı Käüsäriyä kaber kuyınına kerde, kaberen kar körtläre käfenläde. Kärimulla kart kaygılı könnär kiçerde, kisken kartaydı.

Käüsäriyäneñ kırıgına kaladan kiyäüläre kaytkaç, kiñäşläştelär. Kiram Kafiyäne Kayınsarga küçenergä künderde. Kärimulla komaçaulamadı. Kiram “Kalina” köpçäklären kabarttı, Kafiyä kabinaga kerep kunakladı. Kiram “Kalina”sın kabızdı, kuzgalıp kittelär. Kärimulla koyma kırıyında küñelsezlänep kaldı.

...Kursk karaçkısı kire kayttı kebek, kiçlären kara kiyemle kilbätsez kortka külägäse Kärimneñ küzlärenä kürengäli. Kortka köyräüçe kümer kebek karaşın Kärimgä kadıy:

– Kartlaç, qadereñ kimede! Kiyäveñ-kızıñ kartaymış köneñdä kürşelär karamagına kaldırıp Kazanga kitep kaçtılar... Kästrül kapkaçın kütärerlek köçeñ kalmadı. Kaberstanga kilüeñne kabat kötäm, kil, karışma!..

Kayınsardan kitaphanäçe kitkängä kürä, Kafiyäne kuydılır. Kort karauçı Kamalinıñ keçese Kamil kitaphanägä kerep Kafiyäne kürgäç, kinät kızarıp kitä. Közneñ koyaşlı könendä Kamil kitaphanägä kızıl kaşkarıylar kütärep kilde. Kafiyäneñ kuanıçtan küzläre kısılıp-kısılıp kuydı. Kıskası, kışın kavıştılar.

Kiçkırın Kayınsardan Kärimneñ kodaları kunakka kilde. Kodalar kerügä, kortka-külägä kayadır kaçtı. Kärimulla kuanıçınnan kükrägen kiyerep kodaların karşıladı.

Kodagıy kärzingä kuyıp küçtänäçkä kabartma-koymaklar, kümäçlär, kaklagan kaz kisäge kitergän.

– Kileş-kilbäteñ kiyäülärneke kebek! – kodagıy ketkeldäp kölep kuydı, Kärimgä koñgırt käläpüş kigezde. Kodagıyga koda kuşıldı:

– Karale, koda! Kuanıçıbız küptin-küp! Kilenebez Kafiyä koskalıy, kömänle küräseñ, korsagı kismäktäge küpergän kamır kebek küperä. Kotlıym!

Kodagıy kıstıbıy kaynarladı, kodanıñ kesäsennän kömeşkä kürende. Kärimulla kodasın koçaklap, kodasınıñ kıtırşı kulların kıstı. Kızıl kaymalı kulyaulıgın küzlärenä kiterep, küz kırıyların kipterde.

Kolmaktan kaynatıp kuılgan kömeşkä kodaga küpkä kitkänder, kikerep kuydı:

– Kırılabız, Kärim! Kırılabız!.. Könküreşkä kompyuterlar kerde. Kompyuterlarnı küpläp Koreyadan kaytartalar. Kompyuterlarda klaviş kagu kırşau kıyşatuga kaytıp kala. Kompyuter kolları külmäksez kız-kırkınnarnı karap kotırınalar. Kırılabız, Kärim!

Kärimulla kolagın kaşıp kuydı:

– Kızmaçı, Kamali koda, kıçıtmagannı kaşıma! Kiläçäk kulasası karañgı. Könyaktan kıtaylılar kilsä, kırılırbız.

Kärimulla kodalarınıñ kilüennän kanäğat kaldı. Kodalar kitkäç, Kärim käläpüşne kükrägenä kıstı, kakça kükrägen kiyerep, “Kübälägem” köyenä köyläde: “Kapşa kişer kapçıgıñnı, kabahät, komsız kortka!..”

Közneñ karañgı kiçendä kapılt kına koyaş kalıkkanday Kärimullanıñ käyefe kütärelde. Käläpüşen kiyep, közge könneñ karañgılıgına karamastan, karmakların kütärep Käräkä külenä kitte: “Karp kapmasmı?”

Keşegä küp kiräkmeni?!