Keşe Kitä — Cırı Kala

Povest

Atası ülmägän kem bar?
Balası ülmägän kem bar?
Halık äyteme

Hismät koda sudlaşıp yörmäde

Bäheteñne sıyır sözsä — kötü kötkän akçañnı da ala almassıñ, dilär. Öylänüneñ bäla-kazası Şäyähmät agaynıñ nigezennän kilä. Alarnıñ öy burasında äylänmäle ber büränä bar. Häbirä karçıknıñ äytüençä, böten bähetsezlekneñ başı şunnan. Şäyähmätneñ berençe kat öylänüe undürtençe yılda buldı. Läkin sugışnıñ bu mäsälägä zıyanı timäde diyärlek. Hikmät anda bulmadı. Nikahtan soñ näq kiyäü bulıp keräse könne genä kızdan häbär cibärdelär: ülsäm üläm, Şäyähmät bozaunı kuyınıma kertmim dip ätisenä yılap tavış çıgargan. Kıznıñ ätise kiyäü töşeräse könne, kara kaygıga batıp, kart häzrät yanına kilde.
— Häzrät, kız çıgımlap tora, nişlibez? — dide.
Kart häzrät käcä sakalın sıpırıp aptırap kaldı. Soñgı yıllarda kıznıñ rizalıgınnan başka nikah ukıgan öçen ber-ike mullanıñ ukazı ıçkıngan ide. Bu mäsäläne «Yoldız» gäzitäse bik küzätep bara, anıñ här sanında mullalarnıñ kıñgır eşlären çemetkäläp toralar. Öylä namazına dip täharät yañartkan häzrät üzeneñ familiyäsen şul sekundta «Yoldız» bitendä itep küz aldına kiterde. Alla saklasın, Alla saklasın...
Şäyähmät urınına kelätkä kart häzrät üze kerde. Kelät işegeneñ aratasın tıktı da idändäge tüşäktä tägäräp yılap yatkan buy citkän kız yanına utırdı.

- Asıgız, kisegez, mulla abzıy canım, yaratmıym şul
ucım bozavın,— dip, kız kalku kükräklären kaltıratıp
eladı. Häzrät ike ut arasında kaldı. Kız çınnan da kız
ganıç ide. İkençe yaktan karaganda — ak kelät, ap-ak cäymä
cäyelgän yomşak urın, Şäyähmät tä — töskä-bitkä yarıysı
gına yeget. Yä, närsä bula inde kirelänmäsä?
- Minem hakka gına,— dide häzrät, kıznıñ kul arkasın
sıypap.— Äye, minem hakka gına. Ägär sin häzer kirelän
säñ — mine harap itäseñ. Nikah ukıgan öçen mine ukazsız
kaldıralar. Balalarım küp, üzem kart. Minem hakka gına...
Ber dä bulmasa, ike-öç atnadan ayırılırsız. Zinhar, dip
äytäm...
Häzrät äytkänçä, ike atnadan Şäyähmätneñ hatını ayırılıp kitte. Yortka kilen kiräk ide, annan soñ çın cılı tüşäkneñ dä närsä ikänen beläse kilä ide, yeget ikençe hatın alu turında isäp yörtä başladı. Yuaştan yuan çıgar, dilär. Sugışka kitär aldınnan Şäyähmät kürşe avıldan ire häbärsez yugalgan soldatkanı iyärtte dä kayttı. Bu yulı inde kiyäüläp yörise tügel ide — häzrätne çäygä alıp kiläse dä küz aldında nikah kına ukıtası.
Häzrät, bik käyeflänep köyli-köyli, täharätkä äzerlänep yöri ide.
Dare dönya huptır, ämma
Ahrı — mäüte ulmasa,
Dare gokba huştır, ämma
Şiddäte nar ulmasa...1
Şulvakıt anı nikah mäclesenä çakırdılar.
İt ise çıkkan täbänäk öygä kilep kergäç, häzrätneñ küze çıbıldık artındarak posıp, bäleş maylap yörgän yäş kilengä töşte. Hay, bu Şäyähmät! Yör sin anı yuaş dip! Nindi sılu yäş soldatkanı eläktergän bit! Yäş kilenneñ tänendäge kuät, därt ike-öç adımnan sizelep tora ide. Menä bähetle bu Şäyähmät... Läkin avızıña kerergä yazmagan rizık bulsa, yuk inde. Arkan belän tartsañ da kermi.
— İreñneñ ülgänlegenä beleşmäñ barmı? — dide häzrät,
kulların kızıl başlı sölgegä sörtep. Monı başta ähämiyätsez sorau dip beldelär. Ülgänlekkä häbär yuk ide... Häzrät çöydäge bişmätenä ürelde.

1 Dönya yortı, ägär anıñ ahırı ülem bulmasa, bik äybät; ahirät tä ägär anda kuätle ut bulmasa äybät...

— içniçek buldıra almıym, cämäğat,— dide ul, avızın
açıp katıp kalgan Şäyähmätkä häm kart-karçıkka karap.—
Äye, buldıra almıym. Anıñ öçen möfti häzrätläreneñ fät
vası bar: ire sugışta ülgänlekkä beleşmäse bulmagan hatın
narga nikah ukımaska. Änä bügen genä gäzittä kürdem: Böre
öyäzendä ber mullanıñ şunıñ arkasında ukazı ıçkıngan.
Mine dä kızganıgız: üzem kart, altı kızım bar. Ukazsız
min nişlim? Ä? İre isän-sau kaytıp minem östän mähkämägä
şikayät birsä, min nişlim? Alla berük üze saklasın...
Çıbıldık artınnan mışık-mışık yılagan tavış işetelde. Yäş hatın da, Şäyähmät tä kızganıç bulıp toyıldılar. Läkin nihäl itmäk kiräk?

...Ellar ütep, zamanalar üzgärep, soñgı hatınınnan berber artlı ike bala tugaç ta, Şäyähmät:
— Nu, häzrät, şulkadär küñelem kergän ide tege soldat
kaga, ber genä kiç bulsa da röhsät itmädeñ,— dip, berniçä
tapkır kart mullaga çın-çınnan üpkä süzen belderde.
Öylänü hikmätläre näsel buyınça şulay dävam itär dip kem uylagan? Häkimulla tınıç vakıtta, yaña zamanda öylände, mullanıñ inde kiräge yuk ide, şulay da şau-şulı buldı, borçulı buldı.
Mokıt kına yeget ide öylängänçe, zerä genä ber-ike äkämät yasap taşladı. Utız bişençe yılnıñ kışı kilde — yıl avır ide. Rayonda ikmäk naçar buldı, halık ipisez kaldı. Keşelär Taşlıtaudagı krahmal zavodınnan bäräñge bardası taşıdılar. Rayon oyışkannan birle anda RİK räise bulıp eşlägän Sämigullin şul yılnı gına ozak avırudan soñ dönya kuydı. Rayon gäzitendä anıñ räsemen, kara ramkalar eçenä alıp, berençe bitkä bastılar. Usal tellär kolhoznıñ ikmäksez kaluın şuña bäyläp teş ırcaytıp köldelär. İmeş, Sämigullin ülär aldınnan anıñ urınbasarı, bolnitsaga kerep:
— Sinnän başka nişlärbez, iptäş Sämigullin? — dip
borçılıp kiñäş soragan.
Tegese, imeş:
— Bu yılga tüzegez, bar da bulır,— digän. Anıñ urınına
kalgan urınbasar, imeş:, şunı «barda bulır» dip añlagan...

Berazdan atlar kırıla başladı. Yäşlär ikmäk birgän cirlärgä çıgıp kittelär. Kürşe yegetläre leshozdagı ÇTZ traktorlarına çürki turarga kittelär. Läkin anda da tuygançı ikmäk eläkmi ikän. Kaysıdır ber şayan telle kürşe yegete öyenä hat yazgan da ahırına ber cır östägän:
Häkimulla, Nurgalilär Nişläp monda kilmilär? Kaya barsañ da ber koyaş: Tuya ikmäk birmilär.
Şäyähmät isä malayların çitkä çıgarmadı. Häkimullanı at kararga urnaştırdı, anıñ artınnan buy üsep kilgän Nurgaline Taşlıtau TBUMına yörtep, niçek kenä bulmasın, ukımışlı keşe itärgä teläde. Näq şul avır könnärdä Häkimulla at cigep kiçlären ber-ike tapkır Atcabarga barıp kayttı. Malaynıñ isäbe yomrı ide — ätise karşı kilmäde. Aktık kuäs ipine salgan könne Häkimulla tön urtasında, kar şıgırdatıp, at belän işegaldına kilep kerde. İşek parı belän öygä mamık şäl börkängän, kıska ciket kigän, bitenä mul itep vazelin sörtkän kıygaç kaşlı kız kilep kerde. Yortka kerşän ise, salkın hava ise taraldı. Zäynäb ciñgi samavırın östälgä kiterep utırttı da, häl-ähväl soraşıp çäy eçkäç, kartı belän ak munçaga kunarga kerep kitte.
Urın üzgäläpme, nindider yokısız tön kiçerdelär. Bigräk tä Şäyähmät agaynıñ eçe poştı. Bu avılda öylänüneñ närsä ikänen anıñ qadär kem belä soñ? Zäynäb ciñgineñ uñ kaşı özleksez tarttı...
Kahär sukkan nigez! Tagın nindi borçular kürsätäseñ bar ikän? İrtän alar yortka kaytkanda, yäş kilennän cillär iskän ide. Monıñ hikmäten Häkimulla belän bergä kız alıp kaytkan näseldäş yeget Miñlegali söyläde. Häkimulla imeş aldangan:
— Küzemä kürenmä, sin mine hur itteñ,— dip, tönlä cäncal çıgargan.
Ya Alla! Monı kürşe-külän belsä, nihäl itärseñ? İdarägä işetelsä ni hurlık?
Läkin monısı äle başı gına bulgan ikän. Koyaş çıgıp köyäntä buyı kütärelügä, Atcabardan koda belän kodagıy kilep cittelär. Biyek yakalı tolıp kigän koda digäne öygä kerep korı gına sälam birde. Kodagıy säkegä utırıp doga kıldı.
- Häyerle bäräkät birsen yortka, isän-sau toramsız? —
dide. Koda da, kodagıy da yak-yakka karanıp kız belän kiyäüne
ezlädelär. Şäyähmät abzıy belän Zäynäb ciñgigä şul vakıtta
cir tişege genä kiräk ide! Läkin añlaşmıyça bulmıy. Avır
tınlıknı korı koda bozdı.
- Yä, bezneñ kız sezdäme? Keşe tösle eşlärgä yarama
ganmıni? Sorap alıp kitärgä yaramaganmıni? Anıñ, şöker,
atası-anası bar! Zinadan tumagan bit ul, tiomat!
Şäyähmät der-der kilde.
Şul minutta yortka Häkimulla kilep kerde. Tübän karap kına eşne añlattı:
— Miñnisa üze tavış çıgardı... Tañ aldınnan çıgıp
kitte... Üze ğayeple. Kaya kitkänen äytmäde. Zerägä pırdım
sızlandı...
Monısı korı kodanı bötenläy çıgırdan çıgardı. Ul taza yodrıgın äle Şäyähmät, äle Häkimullanıñ avız tiräsendä uynata başladı:
— Äle sez şulay ittegezmeni? Alay ikän... Täk, täk...
Monıñ öçen, beläsezme, närsä?
Hatınnar yılap cibärdelär. Korı koda kaltırana başladı:
— Ne smey sez keşe balasın alay stram itärgä! Menä min
sezne hökemgä tarttıram! İmeyte vidu, ägär sezne padsud tor-
gızmasam! Sez minem kem ikänne belmisezder äle, tiomat!
Atcabarnıñ vitsanitarı Hismät bulırmın min! Sezne sudya
aldına bastırmasam, ya budu sobaka!
Alar kızu-kızu cıyınıp çıgıp kittelär. Kapkadan atnı borganda, Hismät koda zur yodrıgın tagın ber selkede.
— Ägärenki kız öygä kaytıp kermägän bulsa, atalı-ullı
avıldan sörderäm min sezne, tiomat!
...Kön urtasına taba buran kotırdı. Häkimulla at cigep Hismätlärneñ kürşe avıldagı tugannarına kitte. Kız alarga kermägän ide. Kaytışlıy adaştı. Mayaktan mayakka at citäkläp yörde, yäş at yul katısın taba belmäde. Ozak cäfalangaç, mayak töbenä utırdı da tezgenne kulında totkan kileş ükerep-ükerep yıladı. Berazdan mayaklar arasınnan tolıp kiyep atka utırgan ber adäm kilep çıktı. Bu — Miñlegali ide.
— Äydä, Häkimulla abıy, borçılma, tegeneñ äzenä töştem min,— dide.— Taşlıtauga apalarına barıp kergän. Äydä, buran basıla, avılga taba barıp karıyk...
Hismät koda sudlaşıp yörmäde. Küp tä ütmäde, anıñ kerşänle kızı Taşlıtaudagı manufaktura kibetendä eşläüçe ber yegetkä yabışıp çıktı. Avıl halkı bu vakıyganı artık kuyırtmadı. Tik Hismätneñ tuyda böten keşedän artık eçep tä tele bäylänmägänen şakkatıp söyläp yördelär. İmeş, kodalar at tuargan arada ul kızınnan ber kadak may belän yartı kaz sorap algan da, lapas astına kerep, şularnı sıpır-tıp çıkkan. Ahırdan nikadär genä sıylasalar da, Hismät kodanı beräü dä isertä almagan.
Şulay da Hismät, tuydan kaytışlıy, Şäyähmätlär kapkası yanınnan çanada cırlap uzdı:
Biyek taunıñ başlarında Tezelep üskän änislär; Tezelep üskän änislär kük, Yäşäsen kommunistlar.
Sänäk kütärep at abzarınnan kaytıp kilgän Häkimulla, tuy çanasına yul birep, çitkä karap kaldı. Hismätneñ yıltırap torgan ütken karaşı belän oçraşası kilmi ide anıñ...
Sin miña açulanmıysıñmı?
Yaz mul suları, cılı yañgırları belän bik kinät kilde. Bolgauşinya1 yañgırlarınnan soñ ike kön eçendä yılgalar bürtte, yullar bozıldı. Şäyähmätneñ abzası Şäyhi hälfä kalendar biten karadı. Könneñ ozınlıgı unöç säğattän uzıp bara ide.
— Sigezdä sikertä, tugızda tuktata,— dide ul idarä yanında yañgırga hozurlanıp torgan irlärgä.— Unda uynata, unberdä — kük taban, unikedä — buk taban, unöçtä — cik saban. Dimäk ki, kön ozınlıgı sigez säğat vakıtta adäm çıdamaslık salkınnar bula — sikergälämi häleñ yuk. Tugızga kitkändä çana tabanı yabışa. Atıñnı tuktata. Unda basu östendä buran uynıy. Unberdä çana eze küksellänä. Unikedä yuldagı at tizäge kürenä başlıy.

1 Blagoveşeniye — hristiannarnıñ 25 martka turı kilgän dini bäyrämnäre. Tatarlar totkan islam dinendä bäyrämnär küçep yöri. Şuña kürä avıl hucalıgı eşläreneñ vakıtın tatarlar hristian bäyräme buyınça isäpläp yörüne ğadät itep algannar.

Taşlıtaudan ipi taşu bik kıyınlaştı. Şäyähmätneñ keçe ulı Nurgali TBUMnan yazgı kanikulga kayttı. Nurgali ğailädä şuk malay ide: kaytkan könne ük hikmät yasadı. Häbirä karçıkka kerep: «Kızıñ utız ike kirpeç ipiye belän Taşlıtau üzänendä çıga almıyça kaldı, karşısına kilergä kuştı»,— dip söyläde. Häbirä karçık, kulına ozın tayak alıp, kütärmäle çabataların kiyep, Taşlıtau yulına çıgıp kitte. Tön urtasında, muyınnan batıp, zerägä küpme cirne äylänep kaytkaç kına isenä töşte: bügen iskeçä berençe aprel ikän... Çın küñeldän räncep, ul Nurgaline kargadı. Kart keşene räncetkän öçen bugazı özelsen dip teläk teläde. Barısına da tüzep bula, ämma şuşı yaz citsä, hayvan kahärli başlıylar. Kayan başlarına kilä şul? Mart koyaşınıñ cılısına rähätlänep kenä utarda sikereşep yörgän kırıkmışlarnı peçä başlıylar. Nigä tiyärgä? Aygır köyençä üssälär cigep bulmıymıni? Nigä can kahärlärgä? Biçaralar, äle kayçan gına koyaşka kalıgıp ber-berseneñ muyınnarın sargılt ere teşläre belän kırt-kırt kaşıylar, uynaşıp irkälänälär ide. Bügen äle bersen, äle ikençesen, kanga batırıp, ayırım bülmälärgä alıp kerep biklilär. Abzarlar yanında yöräk özgeç at keşnägän tavış. Yuk, bu keşnäü tügel, atlar yılavı. Pıçak astına barıp kergän yäş atnıñ özgälänep keşnävenä kart atlar kuşılıp yarsıylar, kıçkırınalar... İnde elekke yıllarda uk peçelep, dönyadan küñele kaytkan, tärtä arasına kergändä dä, yäş biyä yanınnan uzganda da ber ük törle tössez karaş belän uza torgan alaşalarga da bu tavış ällä niçek täesir itä. Alaşa miyeneñ ällä kaydagı tomanlı ber poçmagınnan nindider därtle tormış çatkısınıñ ber nurı çagılıp ütkändäy bula. Bu tavışlar hätär... Bu tavışlar yaman ber hälne iskä töşerälär... Änä şul yaman tavışlarnıñ tege yagında nindider ikençe törle därtle tormış bar ide bugay...
Bügen böten kolhoz irläre at abzarları yanında du-çat kildelär. Timerçelektä eş kaynadı. Yul özege betügä RKKAga digän atlar komissiyä torırga tiyeşlär ide. Rayonnan kilgän vetvraçlar atlarnı şul komissiyägä häzerlädelär. Monda da kansız bulmadı. Al arnıñ daga sanı nindi hezmätkä bilgelänüenä karap yöri ide. Kara turınıñ art ayakların dagalau ayırata avır buldı. Taza at, ğadät buyınça, al ayakların tınıç kına tottı, monısı inde yıl sayın eşlänä torgan eş ide. Ämma art ayaklarga raşpil totıp äle beräüneñ dä ürelgäne yuk ide. Kara turı monda ber hävef sizde. Bolar bügen köne buyı anıñ näq üze tösle ak kaşkalı malayların akırtıp kahärlägännär ide, mögayın, şunı eşlilärder digän şik kerde. Näq şul sekundta daga kadagı kıyık kitep toyak astındagı itkä kagıldı. Kara turı can açısı belän alga ırgıldı, korsak astındagı biyäläy yassılıgı brezent tüşlek şartlap özelde, şunnan böten gäüdägä kotoçkıç kuät kilde: tagın närsälärneder şıtırdatıp özep, ul östäge arataga sırtı tigänçe art sanın kütärde dä buşagan art ayakları belän böten kuäte dönyaga taralırlık itep tibep cibärde. Dagalau stanogınıñ astagı kayın aratası, ike cirennän şartlap sınıp, yartı cir buyı yıraklıkka oçtı. Stanoknıñ baganaları der selkenep aldı. Keşe östenä keşe yıgıldı, kara turı aktık tavışı belän cir selketep keşnäp cibärde...
At abzarı yanında isä bu tavışnı işetmädelär. Anda ikençe ber yäş aygırnı komissiyägä äzerlilär ide. Anısınıñ urt teşläre östenä ber artık teş üsep çıkkan da avız eçen bozgan. Şul teşne alırga kiräk ide.
Bu atnı böten kürşe-tirä kolhozlarda tanıylar. Çönki töse bik kızık: ber yagı ak, ikençe yagı kızıl yamaulı. Mondıy tös tabiğattä bik siräk oçraganlıktan, bu yäş aygır kayda gına kürenmäsen, monı «Kara Çırşı» kolhozınıkı dip belep toralar ide. İnde bu taza, kuätle yäş aygırnı abzar yanında salamga yıgıp salgannar. Östenä altı-cide keşe atlanıp utırgan, süs dilbegä belän ayakların borgıçlagannar. Avızın zur itep açıp şakmak tıkkannar. Rayonnan kilgän feldşerlarnıñ berse tersäk buyı imän çöyne atnıñ tege artık teşenä teräp kuygan da can köçenä çöyneñ başına agaç çükeç belän suga. Yäş aygır ıñgıraşa, böten gäüdäse belän dereldäp tartışıp kuya. Feldşer, kansız bändä, anıñ sayın kizänep suga. At avızınnan «doñk» itkän tonık tavış çıga, urgılıp kara kan bärä, cir selkenä... Ul inde poşkırmıy da, keşnämi dä, ıñgıraşa gına ide. Ah, bu yaz könge komissiyälärne... Berazdan kara kanga aralaşıp teş vatıkları çıktı, yamaulı aygırnı çiştelär, torgızdılar. Başın salındırgan kileş ul berözleksez dereldäde. Annarı kaysıdır, idarä çutına yazdırıp, kibettän ber şeşä arakı alıp kilde, yama'ulı aygırnıñ başın yugarı kütärttelär dä borın tişegennän arakı koydılar. Atnıñ avız kırıyınnan salamga akkan arakıga feldşer kızganulı karaş: taşladı.
— Çurt ta bulmıy aña, ber säğattän başak birersez,—
dip, instrumentların cıyıştıra başladı. Yanınnan keşelär
kitkändä yamaulı aygır, çınnan da, başın cirgä iyep, üz
astında uılgan salamnarnı isnäşterä kaldı.
Aprel ahırlarına cir kipte, cılı könnär başlandı. Böten sınamışlar buyınça uñış mul bulırga tiyeş — halık ciñ sızganıp kır eşenä totındı. Şäyähmätne kuyan fermasına kuydılar: avılda kuyan asraunıñ räten belgän keşe barı tik ul gına ide. Berazdan Nurgali dä, kanikulga kaytkaç, atlı "eşkä totındı. Predsedatel Timerhan közgä hezmät könenä uñış öç kilodan da kim bulmayaçak dip küñellärgä därt östäde.
Buşap kalgan buralarnı tutıru öçen bik nık eşlärgä, bik küp hezmät köne cıyarga kiräk ide. Hezmät köne, hezmät köne... Änä şul küp bulganda gına Taşlıtau yulınnan ipi taşudan kotılıp bulaçak. Änä şul bulganda gına Häkimullanı başlı-küzle itep bulaçak, şul bulganda gına Nurgaligä cide klass belem aldırıp bulaçak...
...Arış serkälängän könnär ide.
Şäyähmät kiçke aştan soñ baskıç töbenä çıgıp utırdı. Katık katkan, yäşel sugan turagan arış umaçı aşagannan soñ havada utıru ayıruça läzzätle bula. Anıñ yanına berazdan Häkimulla da çıktı. Cılı, söremle kiç. Kaydadır yañgır yava bulsa kiräk, yomşak kına gölderäü işetelep ala. Mondıy vakıtta kiläçäkkä plan koru uñay. Ata keşe cay belän genä süz bantladı:
— Yä, sin küpmegä hätle bolay galahlıkta yörergä uylıy
sıñ? Ni ultara, ni pultara digändäy...
Häkimulla süzneñ töben tiz añladı.

— Avır yıl bit, äti. Keşedän oyat. Ä tegesendä minem ğayep bulmadı, äti. Anı änigä genä söyläp bulmıy...

— Yä, yarar, bulgan eş bulgan, buyavı señgän. Min öylängändä sineñ kük kenä kürmädem nucanı. Ämma bıyıl urakka töşkänçe berär çara kılıp kararga kiräk. Akıllı keşe yaz öylänä. Hezmät köne dä ber oyaga cıyılır. Küzeñ töşkän berärse barmı?

Häkimulla däşmäde.

— Menä şul: borınıñnı salındırıp yörise yuk. Bügen min kelätne çistarttım. Ber kapçık çaması arıp: çıktı. Yañaga citär. Kara cirgä ayak baskaç, şät inşalla, yañaga barıp citärbez inde. Citmäsä tagın, aptırama, ildä çıpçık ülmi... Tik bu yulı uylabrak inde. Citte. Bezneñ nigez öylänü mäsäläsendä bolay da kıñgıraulı bulıp çıktı...

Häkimulla ikençe könne Miñlegali belän Taşlıtau bazarına kitte. İsäpläre — Taşlıtau aşhanäsendä cıyıştıruçı bulıp eşlägän Miñlebikäne kürep söyläşü ide. Bu yuantık kına köläç kız, niçekter ber könne Taşlıtau uramında oçrap, Häkimulla belän şayartıp söyläşep tordı. Annan soñ, Taşlıtau kızları elek-elektän Kara Çırşı avılına ubılıp kına kiyäügä çıgıp baralar ide.

Bazar könne niçek kenä bulsa da Miñlebikäne oçratırga kiräk ide. Läkin niçek tik torganda ber kızga: «Äydä, minem hatın bulasıñmı?» —dip äytäseñ. Monda bit zur kıyulık kiräk. Nişlärgä?

Andıy çakta Miñlegali — meñ keşegä birgesez yeget.

— İkebezgä ber yartı,— dide ul, çıbırkısın sirtmädäge vika astına yäşerep.— Annan sin kür dä, min kür. Sinnän bulmasa, üzem söyläşäm.

Läkin bazarda arakı tabuı bik ciñel bulıp çıkmadı. Bazar kaynıy, deget çilägennän başlap timerle sandıkka qadär alıp kilgännär, ämma arakı yuk. Korı zakonnı ğamälgä kertkännär ikän. Bazarnıñ urta ber cirendä zur fanerga aç yañaklı, taza beläkle keşe räsemen yasap kuygannar. Ul küzlären kiñ itep açkan da bazardagı keşelärgä närsäder äytä sıman. Ähä, räsemneñ astında — arakı şeşäse. Tege keşe barmagı belän şuña törtkän. Şunda uk zur häreflär belän yazıp kuyılgan:

«Arakı — letunnar, rvaçlar dustı.

Arakı — proletariatnıñ doşmanı.

Arakıga karşı köräş — här käseptäşlär soyuzı äğzasınıñ burıçı».

Bazar tulı spekulyantlar. Beräü cırlıy-cırlıy alma sata:

Est yabloki — alma bar, Komu nado yabloki? Takih yablok ne naydete, Ves gorod oboydete.

İkençe ber çögender borınlı keşe kızıl başlı şırpı sata. Anısı da köyli:

Spiçki yıst — komu nado? Şırpı bar — kemgä kiräk?

Ber poçmakta bille tolstovka, ak kiyez eşläpä kigän taza ber adämne ike militsioner totkan. Alarnı halık çornagan. Tegennän-monnan işetelgän süzlärdän şul añlaşıldı: Taş-lıtaunıñ iñ ere spekulyantlarınnan berse ikän. Salgan baştan, imeş, bazarda cırlap uzgan:

Kolhoz tarala mikän, Kolhoz kazala mikän?

Häzer isä tırışıp-tırışıp militsionerlarga añlatıp mataşa.

— Yuk,— di,— min niçek andıy süz äytim. Tem bolee, GPU keşelären kürä torıp. Min äyttem: kolhoz tarı ala mikän, kolhoz kaz alamı ikän, didem. Ştu sez, yegetlär?

Taşlıtaunıñ at karagı, kızıl muyınlı Zahri kem belän-der bähäskä kergän. Ul kızıp-kızıp söyli:

— Menä bezneñ möselman dinenä çıkmıy ul, min siñay-tim... Berkönne at duktırı Çtapanov belän bähäsläştek. Menä, min äytäm, bähäskä kitsä, dim, min ıştanımnı çaykıym da eçäm... Ptamuşto, bezneñ möselman täharätsez yörmi, dim...

Zahri — Kara Çırşılarga tanış keşe, avız kütärep yörgän Häkimulla belän Miñlegaline tiz tanıdı.

— Zämzäm suımı? — dide ul şıpırt tavış belän.— Soñ bit anı monnan ezlise tügel. Ä-änä kayda bula ul...

Zahri tege plakat yanın kürsätte. Çınnan da, yegetlärneñ şunda kilüe buldı — ike-öç keşe, küz kıskalap, kuyın kesäsennän surguçlı şeşä başların kürsätte.

Miñlegali süze döres bulıp çıktı. Keşene yäş dimä, atasız dimä. Başı gına eşläsen. Miñlegali eşne, gomumän, ciñel kuldan eşli. Anıñ belän eçüe dä küñelle. Anıñ kulı ciñel.

Miñlebikälär Taşlıtaunıñ ındır artı uramında, tar tıkrıkta toralar ikän. Kıznıñ berkön söyläşüe, çınnan da, zerägä bulmagan, bu spekulyantlar oyasınnan tuygan, avılda yäşise kilä ikän. Tik äti-änise yalgız kalırga riza bulırlarmı? Annan soñ, alar tıkrıgında yegetlär bik yıldam, kürä torıp, tınıç kına kız birep cibärmäslär... Urlıy alsagız gına... Äye, äti-änidän dä, kürşe yegetlärennän dä.

...Väğdä buyınça, aldagı bazar könne tönge säğat unikelärdä tar karañgı tıkrıkka akrın gına atlap sirtmäle tarantas cigelgän at kilep kerde. Miñlegali Taşlıtauga kergänçe arış arasında kaldı. Ul, andıy-mondıy tavış çıga kalsa, bakça yaktan gına yärdämgä kilergä tiyeş ide.

Tik... tik beräüneñ dä yärdäme kiräk bulmadı. Ber genä sekundka bolıt astınnan ay kalıktı. Şul çakta tıkrıktan kulına ak töyençek totkan, ciket kigän, şälyaulıkka törengän ber kız kilep çıktı da, yomılıp yögerep, Häkimullanıñ tarantasına kilep audı. Häkimulla yörägeneñ döp-döp tipkänen işette. Sırtına kinät kenä çıbırkı töşkän at kisäk aldırıp çabıp kitte. Arış basuınnan yögerep kilep çıkkan Miñlegali dä çak kına tarantaska eläkte. Kolhoznıñ kara turı näsel aygırı cir selketep arış arasındagı yuldan Kara Çırşıga taba çaptı.

Tañ atkanda gına Şäyähmätneñ tar işegaldına kilep kerdelär. Atnıñ eçe selkenä, borın tişekläre kiñäyep, anda kızıl kan tamırları kalıkkan ide. Tarantastan töşep tuzannarnı kagınganda, urlangan kız da şälyaulıgın salıp kaktı. Şulvakıt Häkimullanıñ küzennän nindider kırşaular koyılgan sıman buldı. Kızıy — Miñlebikä tügel ide...

...Bolar näselläre belän ütken keşelär isäplänälär ide. Zamanında yakın-tiräneñ atların kırıştırıp yörgän Zahri, eşlär çuala bantlagaç, Taşlıtauga küçep utırdı. Taşlıtau bazarı kalın bula, Zahri şikelle ütken keşegä anda da makler bulıp kön itärlek cay çıga tordı. Zahri bik hätär yullarda yörde, ällä niçä tapkır GPU keşeläreneñ borın töbennän kaçtı. Bersendä, kışkı kiçtä, Zahrinıñ artınnan çıktılar. Yegerme çakrım can-färmanga çapkaç, anıñ atı ardı. Uylap torırga vakıt yuk, ciñel çanalı GPU keşeläre arttan citälär ide. Zahri avılga citkändä genä atın kire yakka borıp zirat kapkasına bäyläde dä üze, koyma buyına tezlänep, kıçkırıp Korän ukıy başladı. Anıñ tavışı bik köçle ide häm mondıy çın tavış belän Korän ukıp utıruçınıñ at karagı bulu mömkinlege beräüneñ dä başına kilmäde.

Zahrinıñ atı turında da äylänä-tirädä äkiyätlär yörde. İmeş, kuuçılar, artınnan citep, atına «tpru» dip däşep karagannar, at anıñ sayın elderep çaba ikän. Ahırdan gına belgännär: Zahrinıñ atı «tpru» digändä çabarga, «na» digändä tuktarga öyrätelgän bulgan. İkençe bervakıt Zahrinıñ artınnan kugan yäş militsioner anıñ atın eläktergän. İmeş, Zahri üze arış arasına kerep eldertkän, ä yäş yeget anıñ çabıp bargan atına menep utırgan. «Tpru» diyügä at yomılıp çaba başlagan, yeget, ni çara kılırga belmiçä, şulay ällä niçä çakrım cähännäm arbasında bargan. Ber taudan töşkändä başım betä dip ükerep yılıy başlagan.

— Ay-yay, ülemem şuşı ikän,— digän.

Näq şul sekundta at dürt ayagın teräp katıp kala, kamıtı küzenä kilä. Monısınıñ da hikmäten soñınnan belälär: Zahrinıñ atı «ay-yay» digändä tuktarga öyrätelgän ikän.

Zahri häm anıñ dus-işläre turında Kara Çırşı tiräsendä kotoçkıç äkiyätlär söylilär ide. Anıñ tuktıy torgan fatirlarınnan berse şul avılda ide. İmeş, Zahri üzeneñ dus-işläre belän käyef-safa korıp utırganda Taşlıtau yulınnan militsioner kilgäne kürensä, avılnıñ möäzine manaraga menep azan äytä ikän. Militsiyädä eşläüçe yegetlär arasında keräşen yegetläre baytak kına — azannıñ kayçan äyteläsen alar belmi ide. Azan tavışın işetügä, Zahrinıñ möritlärennän berse tiz genä basu kapkasın yaba, annan ozak kına torıp at karşına çıga, kapkanı aça, isänläşä, soraştıra, ä ul arada Zahridan inde cillär iskän bula.

Zahri kapkınına elägep, volostnıñ, kantonnıñ küpme naçalnigı harap buldı. Cayı çıkkan sayın, turı kilgän sayın ul alarga yaktı çıray kürsätä häm çirege belän kömeşkä, tabagı belän at ite utırtırga küp soramıy ide. Yegerme dürtençe yılnı Zahri sudka da eläkte. Läkin dälilläre köçle buldı.

— Mindä,— dide ul,— kantkomnıñ iñ zur läçännigennän başka böten keşe kunakta buldı...

Sudya yugalıp kaldı...

Şäkür karak eläkkän yılnı Zahri, russkiy garmunın kolak yanına kütärep, mehların özärdäy itep mäcleslärdä cırladı.

Şäk-kür kar-rak zam-manınday Bik küp atlar urlagan şul, Törmä tär-räz-zälären-näy Ut-tırgan da-y yıl-lag-gan...

Monıñ mahsus köye dä bar, häm mäclestäge agay-ene arasında bu cırdan soñ yäş sıkkan keşe az bulmıy ide. Üz hatınına Zahri katı buldı.

— Hatın-kızga,— dip söyli ide ul,— bervakıtta da uç töbeñne kürsätmä...— Şunı äytkändä anıñ kulları yodrıklana ide. Hatınınıñ tormış vak-töyäkläre belän borçıganın da ul ber dä yaratmadı. Närvakıt östäl yanında mıyıkların sıpırıp uylanıp utıra ide ul. häm hatını berär süz äytep anıñ uyların büldergändä, ütken karaşların aña çänçep:

— Mindä atañ kaygısı, sindä ... kaygısı,— dip, äşäke süz belän kırt kisä ide.

Atcabar tegermänçeseneñ señlese Zahridan bala tabıp, yar buyına çıgarıp kümgän dip tä söylilär ide. Närhäldä, Atca-barnıñ yäşläre közge tönnärdä yar astında yäş bala tavışın işetkännär dip ışanuçı az tügel ide.

Şulay da Zahri ber tapkır nık kına eläkte. Eşlär bik naçar ide — cidençe avgust kararı buyınça hökem itelsä, kim digändä altı yıl biräçäklär ide. Taşlıtaunıñ agaç KPZsın-da utırganda, Zahri işekne açtırıp yomışın ütärgä çıktı. Hatını kızdırgan it kitergän ide — şunı aşagaç eçe avırta başlavın cayı belän decur militsionerga kiçtän ük äytep kuydı. Şuña kürä anıñ ozaklap yomış yulında yörüenä tegese iğtibar itmäde — cäyneñ cılı tañında yokı ayıruça tatlı bula — yäş militsioner yokımsırap kitte. Uyangaç kına koburasınıñ ciñeläygänen sizde... Şul uk könne yäş militsionernıñ üzen konvoy belän şähärgä ozattılar...

İllät yaklarınnan, Apaz bazarı tiräsennän urap, Zahri eşen tögälläde. Tiyeşle şahitlar belän söyläşende. Öç kön uzıp tañ belengändä, ul revolver totıp KPZga kilep kerde. Decur militsioner — olı yäştäge mıyıklı keräşen — urınınnan sikerep tordı. Zahri isä revolvernı anıñ östälenä kiterep kuydı.

— Sanap al, näq altı patron,— dide.— Bersenä dä timädem. Yalgışımnı añladım, inde kamerama kertep utırtıgız.

Töp eş buyınça şahitlar bulmadı, ä kaçkan öçen Zahriga nibarı ber yıl Panovka koloniyäsendä kötüçe bulıp yörergä genä turı kilde.

Zahrinıñ berdänber kızı Vasfikamal da ütken bulıp çıktı. Taşlıtau artındagı keçkenä uramda böten malaylarnı kıynap üste, kürşe-tiräneñ könbagış başların, kıyarların avız itkäläde. Tik unaltı yäşenä citkändä genä, Taşlıtau yegetläre aña küz sala başlagaç kına, bu ğadätlären taşladı. Kap-kara ike tolımlı, kıygaç kaşlı bu kız ber cäy eçendä üste dä kitte. Karasalar — ütken küzle, koñgırt bitle bu kız Taşlıtaunıñ iñ çibär kızlarınnan berse ikän. Aşhanägä aş peşerüçe bulıp urnaşkaç ta, anı GPUda oper bulıp eşläüçe Näbiullin kürep aldı. Berniçä tapkır alar Zahrinıñ bakça başında yäşeren genä oçraştılar, kaynar tänle bu kızıy anı berençe kiçne ük übep algaç, Näbiullin ayak astındagı cirneñ kinät çaykalganın sizde. Şul könnän başlap ul töş kürgän kebek kenä yäşäde. Berniçä cinayätçene ıçkındırdı, östennän anonim hat kilde, oper bulsañ, oper bul, at karagı kızına kızıgıp yörmä, didelär... Yeget ike ut arasında kaldı. Ä berkönne aşhanä kuhnyasında eşläüçe hatınnar Näbiullinnıñ şähärdän öylänep kaytuı turında söylädelär. Vasfikamal sıyık may kızdırgan tabasın yalgış äyländerep çuyın plita östenä audardı. Kuhnyanı zäñgär may ise bastı... Vasfikamalnıñ kaynar mähäbbäte, başka berkemgä karata da, berkayçan da uyanmayaçak kaynar hisläre plita östendäge sıyık may belän bergä çıcıldap yandılar. Küz yäşlären barısınnan da yäşerde, tik ike-öç kön uzgaç, eştän kaytkanda, kürşese Miñlebikä aldında gına çişelde.

— Malay canım, nişlim, kiñäş: bir,— dide.— Min,— dide,— şunı işetkännän soñ ällä nindi toman eçendä yäşim.

Min utlı kümer östenä yalanayak basıp yörim. Köndäş belän torgan şikelle bit ul. Ber uramda bit, ber uramda... Hatını belän uramnan uzganın min niçek karap kalıym? Poyızd aslarına kerimme, nişlim? Başlarımnı kanlarga alıp kaçıym?

Läkin Miñlebikäneñ dä üz häsräte häsrät ikän. Ul da serne çişte. Kara Çırşıdan Häkimullaga väğdä birgänen dä, kart äti-äniseneñ yalgız kalabız dip, avılga kız birügä bik nık karşı kilgännären dä, Häkimullanıñ ber märtäbä hatın ayırgan danı buluın da söyläde.

— Väğdä köne irtägä bit, min nişlim? Yegetne aldadım bit, niçek itep anı räncetmäskä? Aş hakı bar bit,— dip, ul da yäş tükte. İke kız kapka töbendä ozak-ozak serläştelär...

İkençe könne Vasfikamal su buyında ker çaykadı. Anıñ küzläre kızargan, karaşları moñlı ide. Yuılgan kerne katı-katı itep sıktı. Bu — häsrätne onıttıra ikän. Üze berözleksez cırladı. Ber cırnı hätta ike-öç tapkır cırladı:

Uylıy küñelem, uylıy küñelem, Uylıy küñelem barsın da. Uylama, küñlem, barsın da — Bälki sin şaşarsıñ da.

Hay, bu kız balanıñ hälläre! Çınnan da, bu — berkem dä ciñeläytä almaslık yöräk häsräte ide...

Yarıy inde, cayı çıktı. Yugıysä Näbiullinnıñ şähär hatını belän Taşlıtau uramınnan uzganın ni hällär itep karap kalır ideñ...

Vasfikamalnıñ küzendä Häkimulla kızgandırgıç moñsu karaş kürde. Kızarıp koyaş çıgıp kilä ide — avıl tıp-tın. Barı tik Miñlegalineñ genä at abzarları tiräsendä şıgırdatıp işek açkanı, at karap yörgäne işetelä.

Süzne Vasfikamal başladı:

— Sin miña açulanmıysıñmı? Sin miña açulanma, yäme? Min sine bervakıtta da keşe aldında kızartmam. Min kolhoz eşennän kurıkmıym. Açulanma, äydä görlätep ber tormış korıyk. Tik açulanma gına. Min sine ber dä çiten hälgä kaldırmam...

Häkimulla telgä kilde. Häyer, ul närsä söylägänen belmäde. Kıznıñ kaynar kulların üzeneñ birçäygän uç töplärenä kıstı da pışıldap nider söyläde.

Ela, Vasfikamal, yıla! Koyaş çıkkanda yılagan küz yäşe — izge yäş. Keşe nigezenä kilep töşkän kız balanıñ berençe tapkır tükkän küz yäşe — izge yäş...

Barısı da caylandı. İrtänge kötüne kuganda, Şäyähmät-lär morcasınnan may ise katış sıyık töten çıktı. Yäş kilen, kötü kuıp kaytuçı böten hatınnarnı telsez kaldırıp, köyäntä-çiläk belän su buyınnan Şäyähmätlär kapkasına kaytıp kerde.

Tik säğat irtänge tugızlar tiräsendä genä Şäyähmätlär-neñ öyenä itäklären börmäsenä kıstırıp kütärgän ber hatın cähät-cähät kenä kilep kerde. Tup-turı türgä uzıp, säkegä utırdı. Bu — kodagıy ide. Monı Kara Çırşıda bik yahşı belälär ide. Takta çäy, sitsı, galoş kebek äyberlärne Kara Çırşıga şıpırt kına şuşı hatın torgıza ide. Ber mälgä öydä tınlık urnaştı. Kemder süz bantlarga tiyeş ide. Monı Taşlıtau kodagıy başladı. Häyer, süz dip süz' tügel, ällä närsä. Ul küzlären yämsez itep Vasfikamalga tekäde dä kinät kenä dereldi, kaltırana başladı.

— Uf-fu-fu-fu-fu...

İrennären yalap aldı da tagın kaltırandı.

— Uf-fu-fu-fu-fu...

Şulay dide dä kinät başın säkegä çırık itep bärep audı. Öy eçendägelär kauşap kaldılar. Tik Vasfikamal gına moña borçılmadı. Küzen al artıp yatkan anası yanına kilep anıñ baş astına mendär saldı.

— Ber dä isegez kitmäsen, bezneñ änineñ şundıy ğadäte bar anıñ, ütä dä kitä ul,— dide. Zäynäb ciñgi, kurkudan nişlärgä belmiçä, Şäyhi hälfäne alıp çıktı. Şäyhi hälfä

— Min sine küptän kürep yöri idem. Taşlıtauga bargan sayın... Tik bervakıtta da sine miña kararsıñ dip uylamadım. Sin bit çibär... Sin bit yäş. Sineñ bit nindi çibär yegeteñ bar ide. Naçalnik keşe. Sin kitmä, yäme. Kal. Äydä, öygä ker. Rähmät, Vasfikamal, billähi, rähmät. Gomerem buyı bu yahşılıgıñnı onıtmam.

Vasfikamal bu süzlärne işetmäde.

Çolan baganasına söyälgän kileş, ul yılıy ide. Häkimulla anıñ cilkäsenä ber kulın kuygan da, tagın ni äytergä belmägän kileş, ber kulındagı çıbırkı sabın äyländerä dä

äyländerä.

tegeläy dä, bolay da tartınıp karadı, ämma öşkerergä bik nık kıstagaç baş tartmadı.

— Min öşkerüen öşkeräm, ämma duhtırga kürsätergä kiräk,— dide.

Berazdan Taşlıtau kodagıy torıp utırdı, yort eçenä küz saldı. Döberdätep eşläp yörgän kızın, kenägälären totıp kolhoz isäp-hisabı belän utırgan kodanı häm telsez-teşsezgä ohşagan kodagıynı kürgäç, beraz tınıçlanganday itte. Kızıl şälyaulıgına biten kaplap yıladı-eladı da urınınnan kuzgaldı.

— Yarar, aldı-artı häyerle bulsın, sandıgıñnı ätiyeñ kiçkä kiterer,— dip, niçek tiz kersä, şulay tiz çıgıp ta kitte.

Şäyähmätlär öyendä ikençe tormış başlandı...

Mondıy avıruga süz yaramıy

Taşlıtau stantsiyäse bulmasa, tormışnı niçek alıp barır ideñ?

Taşlıtau stantsiyäse cirneñ üzäge ikän... Annan başka tormış, yäşäeş mömkin tügel ikän... Avıldan beräü çıgıp kitsä — Taşlıtauga. Avılga beräü kaytıp kersä — Taşlı-taudan. Közge pıçrakta utız altı pot bäräñge zadaniyesen şundagı krahmal zavodına iltep tapşırası. Bäräñge tapşıru — zur eş. Çeltärle ülçäüdä tavık yomırkasınnan keçeräk bulgan bäräñge aska koyıla — anısı isäplänmi. At yöge belän kilep kergän küper — üze ülçäü. İmeş, karandaş salıp karagannar, ülçäü sizgän. Yazın ipiyeñ betsä, Taşlıtauga barıp, yä zagotzernoda, yä tipografiyädä tönge smenada eşlärgä mömkin. Gäzit basa torgan maşinanı kuldan ber tön äyländersäñ — ber böten tügäräk ipi. Agitbrigada kilsä — Taşlıtaudan. Äle köz başında gına kilep, mäktäptä sähnä yasap, pır tuzdırıp tänkıytläp kittelär. Kuyan fermasın urman buyına saldıru planına karşı kilep, su buyına saldırgan ferma mödire Şäyähmätkä barınnan da katırak eläkte. Tigez itep kiselgän kıska çäçle ike kız sähnädä çät-çät kilep takmak äyttelär:

Kälimullin Şäyähmät — Vreditel kaldıgı. Ul kuyannarnıñ fermasın Su buyına saldırdı.

Bolar Taşlıtau kızları ide...

Şäyähmät yuaş keşe bulıp isäplänä ide — iñ algı rättä utırgan cirennän torıp, klubtan çıgıp kitte dä, öyenä kaytkaç, cidele lampasın yandırıp, töne buyı Taşlıtaudagı zur keşelär isemenä gariza yazıp utırdı. Yazdı-sızdı. «Min, tübändä kul kuyuçı...» «Min, tübändä imzamnı kürsätüçe, ütenämen sezdän şul hakta...» Närsä hakında? Monı ul üze dä belmi ide. Tik küñel nahak süzgä bik nık räncegän ide, garäp härefläre belän tulgan käğaz küñel yarasına şifa bula almadı.

İke tön ütmäde, Taşlıtauga zadaniye iltergä kitkän ulı Häkimulla yulda atın üterep kayttı. Kolhoz atı yulda ülgän... Şäyähmätneñ täbänäk öyen kara kaygı bastı. Anıñ öye mäktäpkä äyländerelgän mäçet yanında gına ide, manaraga «Älvidag» äytergä mendelär. Häyer, bu inde urazanı ozatudan bigräk klub yuklık hikmäte ide. Yegetlär manara başına fonarlar, talyan garmun alıp mengännär, avızlarında tämäke. «Älvidag»nıñ elek mondıy ber cırı bar ide:

Häsänatlar täbdil ulıp Cömläderlü säyeat...

Tellärenä şaytan tökergän yäşlär! Häkimullanıñ Taşlıtau yulında ütergän atı kürşe Häsänneñ utızınçı yılda kolhozga tapşırgan atı ide. Manara başınnan älvidag köyenä böten avılga cır taraldı:

Häkimulla Häsän atın Zadaniyedä ütergä-ä-ä-n... Älvidag, Älvidag, Häkimulla Häsän atın...

Bu cır Şäyähmätneñ yöräk bäğırlären telgäläde. Şul uñay belän ğailädä rät kitte.

— Kolhoz idaräsendä sin yuaş torasıñ, üzeñne vreditel dip cırlıylar, malayıñnı manaradan torıp mıskıl itälär,— dip, kilene Vasfikamal yaraga toz saldı.

Dönyada ike yavız bulsa — şunıñ berse Vasfikamaldır... Ni äytsä — zähär çıga, ni söyläsä — yaraga naşatır sibä. Yortka Vasfikamal kilgännän birle kürşe-külän belän alış-bireş bette. Gomer buyı ipi, on, toz, keräçin alışıp yäşägän kürşelär belän Vasfikamal ber yıl eçendä isäp-hisapnı özde. Şäyähmätneñ «Nadannar öçen uku kitabı» digän katı tış eçenä salgan burıç kenägäsen küz aldında uçakka attı. «Şäyhilärdän alaçak ipi: öç kadak, ike çirek, ber äçmuha, ber kayçı, ber yozak avırlıgı... Hädiçägä biräse solı onı: sigez kadak, ber çirek, ber bogau yozagı» digän çuarlangan däftär bögärlänep yandı. Vasfikamal väğdäsendä tordı, kolhoz eşen sıtıp eşläde. Urakta — berençe. Keşe kilennäre izelep-elap un-unike sotıy urganda, Vasfikamal arışnıñ iñ kuyı cirennän yegerme öç sotıy urıp kilde. İllä mägär, ni brigadir, ni başkalar, Taşlıtau kileneneñ telennän kurkıp, aña süz katmıylar ide. Şäyähmätneñ abıysı, gomer buyı avılda kiñäş-tabış birep yörgän Şäyhi hälfä dä, Vasfikamalnıñ açı telenä ber elägep karagaç, kapkasınnan çıkmas buldı. Vasfikamal urman buyına utauga kitkäç kenä, ul, bäräñge bakçasınıñ kirtäsenä söyälep, berkönne enese Şäyähmätkä mäzäk söyläde:

— Hodanıñ birmeş ber köne, sähabälärneñ berse telenä şaytan tökergän şundıy ber hatınga öylängän. Tege säha-bäneñ imanın suırgan bu yavız. Sähabä kipkän, yabıkkan, sargaygan... Äye... Hodanıñ hikmäte, ber kiçne açuı çıgıp, batırayıp kitep, tege mälgunäneñ ayak-kulın bäylägän dä avıl çitendäge taşlandık koyıga alıp bargan. Äye... «Min sineñ belän un yıl cäfa çiktem, monnan arı tüzär çamam yuk»,— digän dä koyıga ırgıtkan. Kaytıp täharät yañartıp yäsiğ namazın ukıgan bu. Äye... Şunnan Koränneñ yäsin süräsen ukıp, sabıy baladay yokıga tala bu. Tınıçlap yoklıy. Anadan kabat tuganday bula. Bervakıt, Hodanıñ birmeş ber köne, täräzäsen bik katı kagalar monıñ. Şämen kabızıp täräzäsenä kilsä, ästäğfirulla, täübä, cide başlı diyü päriye monıñ täräzä astında cir selketä, di. «Tege yavızıñnı tizräk alıp kit, kırık yıl yäşägän koyımnan kuıp çıgardı»,—dip cide par küzennän yäş koya, di. Äye...

Mäzäkneñ dävamı bulgandırmı, yuktırmı, näq şul vakıtta bakça yagında baş tübäsenä çümälä qadär peçän utırtkan Vasfikamal kürende. Anıñ cir beterep irtäräk kaytuı ikän. Şäyhi hälfä cähät kenä munça artına sızdı, Şäyähmät, äle genä kaytkan bulsa da, kuyan fermasına taydı.

Sugışnıñ iñ zurısı şul könne çıktı. Häyer, anıñ kaysın iñ zurısı dip äytergä dä belmässeñ. İnde şaktıy kürelde. Dönyanıñ närsä ikänen beläseñ kilsä, yä tar ayak kiyeme ki, yä öylän, dilär bit. Vasfikamal yavızlıkka yavız, ämma akılı — hikmät. Häkimulla niçä tapkır kiçen öyennän çıgıp kitep karadı. Kaytmıym, kötmä, dip kitep karadı.

Yuk bit, akıllı hatınnı anıñ belän ciñep bulmıy ikän. Bersendä kiçen yılıy-elıy kapka yanında ayırılıştı.

— Yä, yarar, Vasfikamal,— dide ul, küz yäşenä tıgılıp,— bähil bul. Törle vakıt bulgandır. Bähil bul, yäme? Min tegermän suına töşäm... Bähil bul...

Karañgı bulıp kilä ide. Vasfikamal iñenä şälen salgan kileş baganaga söyälep kaldı.

— Yarıy, yarıy, bähil, bik bähil.— Üze şunda uk östäp kuydı: — Bar, bar, ozak yörmä, irtägä eşkä kitkänçe peçännärne peçänlekkä menderäse bulır.

Tege haman kirelände:

— Yarıy, kötmä mine, bähil bul.

Ä berazdan Miñlegalilär kapka töbendä ike tämäke utı kürende. Kiçke tınlıkta Häkimullanıñ mıdır-mıdır söyläşkäne işetelä ide.

— Bez inde irtägä eşkä kitkänçe peçänne menderik. Vasfikamalga avırga turı kilä. Çütki hatın-kızga avır kütärergä yaramıy... İrtük ker inde sin.

...Kiç kötü kaytkan vakıt ide, Häkimulla sänäk kütärep eştän kaytıp kerde. Süzne Vasfikamal başladı:

— Keşeneñ irläre ir tösle — at cigälär, ä sin hatın-kız arasında peçän cıyıp yöriseñ! Hurlıgı ni tora!

Şunnan barısı da butaldı. Şäyähmät, keşe-kara kermäsen dip, kapkaga arata saldı. Vasfikamal monı kürep tagı da yarsıdı:

— Äle sez malayıgız belän bergä kapka bikläp mine kıyna-makçı bulasızmı? Menä kıynatırmın min sezgä! Kolhoznıñ berençe udarnitsası min, beldegezme şunı? Sez äle kapka biklisezme?

Şäyähmät tä, Häkimulla da ık-mık ittelär. Kaya inde Vasfikamalga kagılu, üze timäsä... Şäyähmät tämle tel belän tınıçlık urnaştırmakçı buldı:

— Kilen, sabır, zinhar sabır. Nişläp bez siña kul tiderik, di? Annan başka da borçulı vakıtıbız. Menä at tülätäbez dip toralar. Bügen genä idarä utırışı buldı. Sabır, dim...

At tülätü turındagı häbär Vasfikamalnı çıgırınnan çıgardı.

— Ähä-ä-ä, alaymıni äle? Äle sez minem ber karañgıdan ikençe karañgıga eşlägän belän at tülämäkçemeni! Totmıy torıgız äle, yäme!.. Tägäräp ülsäm ülärmen, sez ucım bozauların rätkä salırmın! Biyetäm äle min sezne isän bulsam, biyetäm... Adäm kölkese bit, adäm kölkese, Taşlıtaudan doktor yazuın da kötüçe yuk bit, tülärgä äzer toralar...

Şäyhi hälfä, bolnitsaga kitkän karçıgınıñ ozak toruına eçe poşıp, Taşlıtau yulın küzätergä manaraga mengän ide, Şäyähmätlär işegaldındagı ıbır-çıbırnı betkänçe tıñlap tordı.

Berazdan, karçıgı belän çäy eçep utırganda, anıñ çolanın Şäyähmät kaktı. Şäyhi hälfä, katasın kiyep, çolanga çıktı, eneseneñ sälamen aldı.

— Häkimullanıñ häle naçarlanıp kitte, avızınnan ak kübek kilä,— dide Şäyähmät çitkä karap kına.— Kerep karap çıksana...

Şäyhi hälfä häyläkär yılmaydı:

— Berär yaramagan rizık kapmagandır bit Hoday bändäse?

— Yuk, ber dä anı-monı aşamadı. Eştän kayttı da säkegä suzılıp yattı. Şunnan — telsez-avızsız. Sin kerep çıga kür inde. Ällä närsä buluı bar,— dip, Şäyähmät eşneñ asılın yäşerde.

Şäyhi kilep kergändä, çolanda zähärlänep kilen yılıy, Häkimulla küzlären yomıp yortta çalkan yata ide. Anıñ mañgayına yüeşläp sölge yapkannar, äni karçık umaç uganda onga buyalgan kulları belän Häkimullanıñ ayak kiyemnären saldırıp mataşa. Vasfikamal, küzlären tutırıp, zur ömetlär belän Şäyhi hälfägä karadı.

Şäyhi şul vakıtta bu yortta tınıçlık mäsäläseneñ kinät kenä üz kulına kilep kergänlegen sizde.

— Barıgız da çıgıp torıgız,— dide ul väqar belän genä. Şäyähmät belän karçıgı, alar artınnan, telär-telämäs kenä, Vasfikamal da çolanga taba atladılar.

Şäyhi hälfä işekne eçtän elde. Säkegä kilep utırdı.

— Yä, aç küzeñne, enem Häkimulla. Kurıkma, bu min, berüzem.

Häkimulla şiklänep kenä küzen açtı. Başın kütärep yort eçen küzätte, beräü dä yuklıgına ışangaç:

— Uf-f-f,— dip avır sulap kuydı. ş — Yä, enem, nihäl, närsä buldı?

Häkimulla irennären yalap aldı.

— Üläm, däü abıy, üläm. Nişlim, kiñäş bir! Kıçıtkan belän ber bit Vasfikamal.

— Soñ, enem, nime?.. Nime dip inde, sin anı yaratasıñmı soñ?

Häkimulla tagın ber ufıldadı, kipkän irennären tagın yaladı.

— Süzneñ dörese kiräk, däü abıy, yaratam şul min anı. Miña dönyada bütän ber keşe dä kiräk tügel. Nu, tele bit, tele...

Şäyhi hälfä urınınnan sikerep tordı:

— Yom küzeñne, enem. Menä şulay. İnde teleñne dä beraz çıgarıp teşläp kuy. Ber yartı säğattän aynırsıñ.

Ul barıp işek keläsen ıçkındırdı. İşektän atılıp Vasfikamal kilep kerde. Anıñ artınnan kartlar... Kilen küzlären Şäyhigä tekäde:

— Yä, niçek, Şäyhi abıy canım, ni bulgan? Şäyhi aşıkmadı. Väqar belän genä tamagın kırdı.

— Menä närsä, cämäğat,— dide ul.— Mondıy avırunı beläm min. Bez Kışkar mädräsäsendä ukıganda,— dip, ber tarih ta söyläp aldı.— İnde kilep daru mäsäläsen äytsägez — moña daru ber genä: öydä tınıçlık kiräk. Mondıy avıruga süz yaramıy. Kelt itep öydä ber caysız süz çıktımı — bu yıgıla. İkençesendä bötenläy borıp kuyuıgız ihtimal. Öydä tavış çıgara kürmägez, tavış...

Şul minutta, çınnan da, öydä cılı tınlık urnaştı. Vasfikamal, köläç yılmaep, küzlären sörtä-sörtä, Şäyhi hälfäne işek açıp ozattı. Şäyhi artınnan Şäyähmät, annarı karçıgı häm berazdan kilen dä, çolanga çıgıp, baskıçka utırdılar. Taşlıtau yagınnan dımlı cil isä, küktä göreldägän tavışlar işetelgäläp kuya. Karaçkıl kük yözen tel-gäläp-telgäläp yırakta yäşen yaltırap ala, havaga ölgerep kilgän arış ise — bal katış yäşel başak ise taralgan. Arış basuı irtägä kiyäü kuyınına kerergä tiyeşle citkän kız kebek dulkınlana, tigezsez sulıy, üzeneñ yäşlege belän saubullaşa.

Bu — arış kamçılagan kiç ide.

— Arış kamçılıy, Hozır galäyhissälam kamçısın selti,— dip söylänep, Häbirä karçık ul kiçne, bismillasın äytep, morcaların yabıp yörde. Anıkın belmässeñ, ul Hozır belän dus. İmeş, uzgan yıl arış kamçılagan kiçlärneñ bersendä aña ber kart kergän.

— Ässälamegaläykem,— dip sälam birgän.

— Bezneñ öydä ir keşe yuk, sälameñne ala almıym, türgä uz,— digän karçık. Tegese ap-ak sakallı, ak külmäk-ıştannan, kulında tayak, di. Ber tastımal cäyärgä kuşkan. Häbirä karçık säkegä ak tastımal salgan.

— Röhsäteñ bulsa, Korän ukır idem,— digän. Kart ukıgan arada Häbirä karçık tastımal östenä ike yomırka kiterep kuygan. Kart ukıp betergän dä:

— Rähmät, kilen, sädakañ kiräk tügel, fikereñne sınar öçen genä kergän idem,— dip çıgıp kitkän. Öyaldına çıkkan, işegaldına çıkmagan, şunnan yuk bulgan.

Sezneñ kolhoz digän närsägezdän...

Uramda adäm ayaklanmaslık pıçrak.

Menä öç kön inde sıyık pıçrak östenä cepşek kar yava. Kaz-ürdäklärne suyarga da kön yuk, tuñdırmagan köye mal-tuarnı ucımga çıgarıp bulmıy. Kiçlären kuyı toman töşä, äveslek tiräsenä urmannan bürelär kilä. Şunı sizep, avılda tön buyı etlär yılıy. Härberse oyasına kerep, baskıç astına kerep moñlı itep yılıy. Äveslek tiräsendä kaytırga soñga kalgan kazlardan irtägesenä yüeş mamık kına kalgan bula.

Nikadär genä pıçrak bulmasın — Oktyabr bäyrämendä uram yörergä çıkmıyça bulmıy. Muyınga yüeş kar yava, ayaktagı galoşnı pıçrak suıra, ä uramda yörmiçä yaramıy. Niçä yıl kürgän açlıktan soñ, bu — berençe tuklık bäyräme. Kelätlärdä aşlık, öy astında bäräñge. Kolhozçınıñ küñele kör.

Uram buylap halık törkeme kilä. İñ aldagı rättä garmun totkan Miñlegali. İke tayakka kızıl sitsı tarttırgannar, aña izelgän akbur belän lozung yazgannar. Garmun köyenä aldagı rättä cırlıylar:

Oçradım tañ cillärenä —

Bärelde ciñnäremä. A Kolhoz-sovhozlar tözibez SSSR illärendä., Cırnı böten halık kütärep ala: , G

Leningrad-Moskva — Uramnarı taş kına,

Yäş yörägem kapitalnı Beterergä aşkına.

Ciñenä kızıl bäylägän keşe — avıl Sovetı predsedatele — beräüneñ kapka töbendäge eskämiyägä basıp lozung äytte:

— Yäşäsen böyek yulbaşçıbız dahi Stalin! Böten halık «ura» kıçkırdı.

' Annan kızıl sitsılar belän bizälgän mäktäp yortı yanına cıyıldılar. Ciñenä kızıl bäylägän kolhoz predsedatele karavat şikelle bernärsägä mende. Anıñ ike yagına ike yäşüsmer kilep bastı. İkeseneñ dä muyınında kızıl galstuk. Berse avızına ciz torba kapkan, ikençese baraban askan. Baraban askanı — Şäyähmätneñ keçe ulı Nurgali ide. Halık görläde, yabalak-yabalak yüeş kar yaudı. Predsedatelneñ özek-tötek tavışları işetelde.

— Hanova Mahruybikä, korsaklı buluına karamastan, yöz siksän biş hezmät köne eşläde. Kolhoz idaräse anı ber tsentner bäräñge belän büläkli...

Torba kıçkırttılar, baraban suktılar.

— Kälimullin Şäyähmät, ölkän yäştä buluına karamastan, öç yöz hezmät köne eşläde...

— Kälimullina Vasfikamal, kolhozda tuıp üsmägän buluına karamastan, cäyge urak östendä iskitkeç kürsätkeçlärgä ireşte. Kolhoz idaräse anı ike metr sitsı belän büläkli...

Halık kul çaba. Berazdan yäşüsmerlärne büläkläü kitte. Cäyge sezonda kolhozda aktiv eşlägän mäktäp balaları arasında Nurgali dä bar ide. Anı teş şetkası belän büläklädelär.

...Avır yıllar, ahrısı, şulay artta kaldılar. Berniçä könnän salkınnar kitte, cir tuñdı. Kaz ömäläre başlandı, avır yılda öylänä almıy kalgan yegetlär dä kıymıldıy başladılar. Kelätlärgä mul itep aşlık salındı, berazdan avıl kar eçendä kaldı. Kıska könnäre belän tınıç, tuk kış başlandı.

Rähät gomer tiz ütä. Nucalı könnär genä ozakka suzılıp başıñnı gaciz itä. Dekabrneñ soñgı könnärendä kolhozda reviziyä komissiyäse eşli başladı. Şäyähmätne komissiyäneñ predsedatele itep kuydılar — ul kön-tön känsälärdä yattı. Tön urtasında gına kiyemnärenä tämäke ise señderep kayta torgan buldı, öyendä dä kenägäsen açıp, küzlegen tegärcep belän borınına elep, kenägälär aktarıp tön uzdırdı. Rev-komissiyäneñ eşe tämamlanuga, kolhozda uñış bülü başlandı. Häkimulla, kanikulga kaytkan Nurgali, kürşe Miñlegali, atlar cigep, flaglar elep uñış taratıp yördelär. Här yortta al arnı aş-su belän karşıladılar, ara-tirä poçmak yaktan gına çınayak çokırına salıp, açı bal birüçelär dä bulgaladı. Buralar, kapçıklar tuldı. Predsedatel Timerhan lodır çutınnan yörgän Borhanga da hezmät könenä tiyeşle yartı pot bodaynı kızıl olau belän iltterde. Borhan eşneñ niçek bulaçagın belgän ide bulsa kiräk, kapka töplären körägän, kapkanıñ aratasın algan ide.

İşegaldına şölderlär, täñkäle yögännär belän bizälgän öç at kilep kerde. Miñlegali talyan garmunın ükertep aldı. Kızmaça Häkimulla belän kükrägenä KİM znaçogı takkan Nurgali cırlap cibärdelär:

Udarniklar tiz sizälär Äyle-şäyle keşene; Kara taktalardan töşmi Yalkaularnıñ iseme.

Atlar töz lapas astına kerep butaldılar. Çolanga kiyez itektän, külmäk izülären açıp cibärgän kızgılt yözle Borhan kilep çıktı. Anıñ tele telgä yokmıy ide:

— hu-u, kürşelär kilgän ikän, türdän rähim itegez,— dip, yartı pot bodaynı qaderläp kenä kulına aldı. Par çıgıp torgan yarım açık işektän öydäge mäclesneñ tavışı işetelde:

Barın tar-mar kiterik tä, Satıp eçep beterik tä, Çitkä tayarbız... Kaygırma la, Särbicamal, Baş sau bulsa, malnıñ cayın Üzebez tabarbız...

Egetlär beraz kauşap kaldılar. Ul arada Borhan, etep-törtep digändäy, alarnı esse öygä kertep tä cibärde. Türdäge säkedä tanış tügel ike keşe çäy çokırı belän açı bal çömerep utıralar ide. Yözläre çögenderdäy kıp-kızıl, küzläre maylangan, taza beläkle kuät iyäse keşelär. Miñlegali belän Nurgali çitensenep işekkä taba çigendelär. Häkimulla, beraz gına töyderep alsa, ügez kebek kuätlänä häm ücätlänä ide — ul türgä uzdı. Kızıl yözle adämnärneñ berse karlıkkan tavış belän cır başladı:

Sezneñ kolhoz digän närsägezdä Tuya ikmäk aşap bulırmı? Şundıy matur süzgä genä ışanıp Ayırım hucalıknı taşlap bulırmı?

Avızı yırılgan ikençese tamak töbe belän genä kıska köygä cırlap cibärde:

Hatın-kızlar urtak, Mañgaylarga...

Bu cırnı yegetlärneñ monnan biş-altı yıl elek işetkännäre bar ide. Bu — yaña närsä tügel. Nişlärgä? Predsedatel Timerhan bit alarga, işegaldına kertep biregez dä çıgıp kitegez, dide. Başkasın ul äytmäde. Nişlärgä? Şulay uylanıp torgan arada Borhan poçmak yaktagı aralıktan aşyaulık yapkan zur yäşel tabak kütärep çıktı. Çarşau açılıp kitkän arada morcaga ışıklanıp kaçıp torgan keşene kürep, Häkimulla telsez kaldı. Poçmak yakta şıkayıp torgan keşe — Vasfikamalnıñ ätise — kayınatay Zahri ide. Alay ikän...

— Äydä, sıydan rähim itegez,— dip, Borhan yegetlärne säke kırına utırttı. Tabak östendäge aşyaulıknı açıp, yegetlärgä mıskıllı karaş taşladı. Tabakta... äle genä abzardan alıp kergän tuñ sıyır tizäge ide. İñ başta Häkimulla sikerep tordı.

— Sin,— dide ul, yodrıgın Borhannıñ borın töbenä teräp,— sin! Min sine nişlätergä belermen! Min sineñ...— Ul yaman sügenep cibärde.

Borhan köçle kulı belän borın töbendäge yodrıknı sabır gına urınına töşerde. Mıskıllı yılmaydı:

— Yä kürşe, sin närsä, Borhan abıyıñ sine sıylıy, ä sin aña kul kütäräseñ. Keşegä kul kütärü — hatın alıştıru tügel ul. Ştu sin...

Kızıl yözlelärneñ berse, avız tutırıp yılmaep, Häkimullaga däşte.

— Yä sin, kalay ätäç, äytep birçe: sezneñ kolhozıgız atamı ul, anamı?

Häkimullanıñ küzläre urınınnan kupkan ide.

— Ata,— dide ul, ciñennän österäp mataşkan Nurgaline çitkä etärep.— Ata. Nu, ul sineñ işe ırvaçlarnı, beläseñme, nişlätä? — Häkimulla ber süz äytte.— Änä şuña kürä ata ul, beldeñme şunı! Min sine nişlätäsen belermen...

İşekne «dık» itep yabıp yegetlär çıgıp kittelär. Atlarnıñ sırtına berärne çirtep, ambarga taba yuırttılar.

Ul kiçne eştän kaytkaç Häkimulla Vasfikamal belän söyläşmäde.

Yomrı başlı, käkre ayaklı ir bala

İnde ul könnär artta kaldılar.

İnde bişençe yıl kitkändä, böten avılga «kısır» dip danı taralgan Vasfikamal kürşe urıs avılınnan tozlı kıyar alıp kayttı. Taşlıtauda irtägä Sabantuy bulası ide. Açı bal ükerep utırgan, yaña tarttırgan boday onınnan kelät eçläre ap-ak bulgan, suyılgan täkälärneñ tiresen kiyerep çormaga elgän könnär ide.

Vasfikamal kelätkä on ilärgä kergän cirennän, avız suın yota-yota, eçe buşagan kıyarnı suırdı. Monı äle berkem dä belmi ide. Häyerlegä bulsın... Kötü kaytkan vakıt ide, Taş-lıtau Saban tuyına çakırırga dip ätise kilep kerde. Poçmak yaktagı miçkäneñ bökesen dıñ-dıñ kiterep bärep açtılar. Öygä açı bal ise tuldı. Kolhoz eşlärennän beraz buşagan vakıt ide, ber uñaydan kürşe-külänneñ ir-atın da däşep aldılar. Mondıy mäcleslärdä bik siräk bula torgan Şäyhi hälfä dä bügen kıstatıp tormadı. Ber çokırnı cibärügä, anıñ tele açıldı, kötmägändä üzeneñ yäş vakıtların tämläp söyli başladı.

...Şäyhi soldat äsirlektän kaytkan yılnı ike kön eçendä böten avılnı şakkatırırlık ike eş eşläde. Atları ülgän vakıt ide — ätiseneñ cıygan akçasın çälderep, Teläçe bazarınnan çem-kara biyä alıp kayttı. Soldat ike kön yugalıp torgaç, kartlar borçıldılar — Şäyhi soldat, tön urtasında gına şıpırt kaytıp kerep, kara biyäne lapas astına bäyläde. Öygä kerde.

— Kayda yördeñ, duñgız? — dide ätise.

— Min,— dide Şäyhi,— näq sin ezlägän biyäne taptım, tüşäk eçendäge akçañnı alıp, Teläçedän kara biyä alıp kayttım.

— Borçaktır inde sineñ,— dide ätise märhüm.

— Borçakmı, brohmı,— dide Şäyhi,— çıgıp kara äle. Ätise çıgıp karasa, lapas astında kolakların şomartıp

kara biyä basıp tora.— Nu zadur yeget ikänseñ,— dip, kart nişlärgä belmi söyende. Ä ikençe könne yeget, kara biyäne cigep, kürşe avılga kitte. Anda äsirlektä bergä bulgan dus yegete Ähmädulla bar ide. Tön urtasında Ähmädullanıñ kapkasına atnı bäyläde. Alarga şul könnärdä genä ike kunak kız kilgän ide — Ähmädulla Teläçe bazarında şunıñ bersen Şäyhigä dimlämäkçe buldı. Kelätlärenä barıp kerdelär, şırpı sızdılar. Çäçäkle yastık östendä ike kunak kız belän Ähmädullanıñ señlese çayrap yoklap yatalar.

— Kaysı sineke? — dide Ähmädulla şıpırt kına. Tüşäk kırıyında, ike ozın tolımına çornalıp, kalku kükräkle, kıygaç kaşlı berse yata ide...

— Menä,— dide Şäyhi,— şuşısı.

Soldat yalgışmadı. Äye. Keräse rizık teş sındırıp kerä, dilär.

Yäş çakta Şäyhi hälfä bik küp mäzäklär eşläde. Bervakıt şulay avılga kilgän kunak kıznı ozatıp kuydı. Töz lapas astında tordılar. Tışta salkın, bozgak, kaz suygan vakıt. Töz lapas ışıgına söyälep kenä torganda huca hatın komganın kütärep çıktı. Näq yeget belän kız yanına kilep utırdı. Kunak kız der-der kilde. Şäyhi dä eçkäräk şıkay-makçı ide — salam kıştırdadı. Şunnan sin kür dä, min kür. Tege yavız sikerep tä tordı:

— Bu kemnär bula tagın, oyatsızlar,— dip tavış çıgardı. Şäyhi bişmäten başına börkäde dä çıgıp yögerde. Arttan şaltırap komgan oçtı...

Şulay da äsirlektän kaytkan yılnı ber karçıknı kızık itte. Germannan elektrik fonare alıp kaytkan ide. Ul

vakıtta andıy fonar yuk — keşegä kürsätsäñ, anı cen dip belälär. Çolanda kaçıp tordı, isäbe — tegeneñ kızı yanına kerergä. Kızı öyaldındagı bülmädä yoklıy ide. Ni hikmätter, monda da şul uk häl çıktı. Kıznıñ änise kiç yatar aldınnan bismillasın ukıy-ukıy komganın alıp çolanga çıguı buldı — Şäyhineñ ayagına sörtende.

— Karavıl! — dip kıçkırıp ta cibärde. Şäyhi dä, añışmastan, tegeneñ küzenä elektrik fonaren gına töbäde... Märhümä niçä könnär tüşäk östendä yattı, kurkılıklar koydırdı.

Açı baldan avız itkäläp, Şäyhi kart şul arnı söyläde.

— Ä minem yäş çakta andıy hällär az bulmadı,— dide ul, kızıp.— Unikençe yılnı cäy köne ukudan kayttım, kart häzrät avırıp yata — äle berseneñ ire yırakka kitä, äle berseneñ balası tua. Häzrätneñ doga kılıp sädaka alırlık ta çaması yuk. Menä bervakıt häbär tarala: Kälimulla malayı — yänäse min — zur, ukıgan keşe, dip söyli başlıylar. Menä ber karçık ber tälinkä yasmık onı kütärep kilä — sıyırı çirlägän. İkençe berse tegügä çıga — yul sädakasına tagın ber tälinkä yasmık onı. Min avırsınıp kına doga künderäm — anısı bula, ämma yeget keşe bit, miña yasmık onı ni çurtıma. Atna-un kön uzmıy, töşerep algan yäştäşlär ber bazarda süz ırgıtalar.

— Bez,— dilär,— sine tuydırabız, sorıkort sin,— dilär. Miña şul citä kaldı. Kızgan baştan çatır çabıp, atnı kübekkä batırıp, avılga kaytıp kerdem dä uram urtasında tavış çıgardım.

— Kemgä ber tälinkä yasmık onı biräsem bar, kilep alıgız,— dip, bazarda boday satkan akçanı uramga biç çäçep beterdem.

Döres, uramda kızmaça baştan kürenüem şul ber genä buldı. Äti dä bik tärtiple krästiyän ide, annan soñ min — avılda berdänber ukımışlı keşe. Unöçençe yılda Kara Çırşıda balalar ukıtıp yördem. Bezneñ halık bik kara ide — min balalarnı ber yıl eçendä ädris yazarga, hat yazarga öyrätmäkçe buldım. Kartlardan ber-ike kuştan karşı kilä genä bit. Berse — Gayfulla kuştan ide — Taşlıtau bazarınnan kaytışlıy mäktäp işegen kagıp mine çakırıp çıgara. Tolıp yakasın torgızgan, avızınnan kotırgan sıyır söte ise bärelep tora.

— Sinme,— di,— minem malayga härendäş alıp kilergä kuştıñ?

— Äye,— dim,— min kuştım.

— Ä aña härendäş närsägä?

— Min anı yazarga öyrätäm. Härendäş — şuña.

— Aña nişläp akça äräm itim min? Yaza belmi ul, yaza belmägän keşegä härendäş närsägä?

— Soñ bit,— dim,— änä şul yaza belmägängä kürä härendäş kiräk.

Tege haman üzeneken tukıy. «Yaza belmägän keşegä härendäş alırga mine kem dip beldeñ sin? Ällä mindä ändri kaznası bar dip beldeñme?» — dip bäylänä ük başladı. Min dä kızdım. Min äytäm, äle sin iserek baştan kilep monda mäptekne mıskıl itmäkçe bulasıñmı? Tolıp yakasınnan uçlap totıp üzemä taba suırıp aldım da, yarabbi, berne iyäk astına cibbärdem... Tege böterelep baskıçtan oçıp töşte. İkençe vakıt avıl cıyınında miña bäylänep yata: beläm min sezne, di, ukıgan keşe — çukıngan keşe ul, di. Sez, di, üzegez öydä çäynek borınınnan gına eçep yatasız, bezneñ kara halık şikelle tügel, di.

— Menä,— min äytäm,— tu-tı şul,— dim,— sez dä menä tegendi-mondıy kiräge, cayı bulganda şulay çäynek borınınnan gına eçä torgan bulıgız,— dip sügäm tegene.

Çokırdan ber yotım avız itkäç, Şäyhi hälfä maktana uk başladı:

— Ä miña keşedän kurkırga niçu! Gomer buyı krästiyän hezmätendä buldım, Kara Çırşı kolhozında labogreykanı minnän başka beregez dä köyli almıy. Minnän başka yäşäp karagız, niçek bulır ikän. Ä min küpne kürgän keşe... Äye. Äsirlektän kaytışlıy, min siñaytim, Mäskäüneñ Salo-manskiy tsirkında Yaroslavskiynıñ üzen tıñlaganım bar minem. Äsirlärne cıyıp miting yasadılar. Ä sezneñ äle anıñ üzen kürü tügel, işetkänegez dä yuktır. Tu-tı. Ä menä Ğalimcan İbrahimov digän yazuçı bar ide şundıy, min bit anı da kürdem şul cıyılışta. Ul Mäskäüdä zur eştä ide. Ul da söyläde. «Sezneñ,— dide ul,— tege yakta gomeregez äräm ütte. İnde uylap karagız, hökümät üzebezneke, hezmät iyäläreneke,— dide.— Menä,— dide,— şul üzebezneñ hökümätne, üzebezneñ vlaçnı doşmannardan saklarga kiräk...» —Menä kemnärne kürgän keşe ul abzagız.

Berazdan, talyanın kütärep, Miñlegali kilep kerde. Miñlegali — Şäyähmätneñ apası Fähernisa malayı — yäşli ätisez kalıp, härvakıtta da näseldä irlär mäclese bulganda olılar çutınnan yörde. Kızıl çäçäkle satin belän eşlängän talyanın tez başına gına utırtıp, kart-korını cır dönyasına alıp kerep kitte. Mäcles hucası Şäyähmät, kulına çınayak çokırın totkan kileş, üze cır başladı. Zäynäb ciñgi ike tälinkä belän mayga çıcıldagan koymak çıgarıp utırttı. Şäyhi hälfäneñ küzläre nurlanıp kitte häm tamagın kırıp äkren genä ul da cırlap cibärde:

« Mohtasar »nıñ däresendä Karaganım « Camigıy », Sezneñ belän mögamäläm Bulsa ide daimi.

Zahri koda da yarıysı gına kızıp algan ide, çirat üzenä citkäç, kıstatıp tormadı. Şäyhi hälfäneñ cırı tämam buluga, ul: «Äyt şunı, koda» — dip kütärep aldı da yıltır kara küzlären bit cıyırçıklarına yäşerep yılmaydı häm yegetlärçä kuätle tavış belän başlap cibärde.

Vasfikamal zur samavırnı öçençe märtäbä kütärep çık--kanda inde tön urtası avışkan, mäcles kızgan, asılmalı lampanıñ kerosinı betep, filtäse kümerlänä başlagan ide. Miñlegali haman da äle tez başına utırtkan talyanın terkeldätä, irlär isä bötenese ber bulıp «Kübälägem-tügä-rägem» köyenä sipterälär ide.

Şäfäq alsu nurga törengändä, unlı lampa gölt-gölt kilde dä sünde. Baksañ, anıñ inde küptän kiräge dä yuk, iyünneñ kıska töne ällä kayçan tañga avışkan ikän. Kunaklar taralıştılar. Ayagın ışkıy-ışkıy Şäyhi hälfä koyma buylap kına kaytıp kitte. Miñlegali öyenä kaytıp tormadı — Nurgali belän ikese peçänlekkä menep kittelär. Zahri kodaga säkedä zur çäçäkle yastık saldılar. Häkimulla belän Vasfikamal töz lapas astındagı timer hodlı arbaga çıgıp yattılar. Arbaga kiçtän çabıp salıngan solılı vika, klever tüşälgän ide. Sabantuyga barırga äzerläp tärtä arasına kuygan yahşı sbruydan kün ise çıkkan, ul yaña çapkan peçän ise, at, sıyır abzarı ise belän aralaşıp nindider başnı äyländerä torgan cäyge cılı tön ise hasil itkän ide.

Kızarıp koyaş çıkkanda barlık keşe tirän yokıda ide. Öydäge säkedä, iske tubal tekkändäy gırıldap, Zahri koda yoklıy, anıñ bugazınnan ällä nitkän avazlar çıga. Peçänlektä, böten fani dönyanıñ mäşäqaten onıtıp, sabıy balalar yokısı belän ike yäş yeget mışnıylar. Arba kırıyına başın asılındırıp, Häkimulla ıñgıraşa-ıñgıraşa yoklıy. Ul töş kürep yılmaya, töşendä nindider yomrı bantlı, käkre ayaklı matur gına ber ir balanı aldında totıp utıra, imeş. Vasfikamal aña üzeneñ kürşe urıs avılına barıp kilgänlegen yokı aldınnan gına söylägän ide — şul minuttan başlap Häkimulla öçen böten dönya, anıñ böten kanunnarı üzgärde. Anıñ öçen häzer dönyada bernärsä dä kurkınıç tügel, ul ciñä almagan avırlık dönyada bötenläy yuk sıman ide^..

Yä, borınıgızga çirtteme häzer Häkimulla abıyıgız? Yugıysä keşe arasında söyläşerlek hut kalmagan ide. Äle uzgan köz genä Şäyhilärdä sıyır suygan könne irlär mäclesendä süz çıgarıp algannar ide. Ni çıkmasa, şul Borhannan çıga inde. Mäclestän taralganda aralıkka, miç başı kırıyına elengän, öyelgän kiyemnär arasınnan Borhan üzeneñ büregen ezläde. Karañgıda yalgış Häkimulla büregen alıp kiyä yazdı.

— Ah-ha-ha,— dip keşnäde şul çakta Borhan,— ah-ha-ha! Harap kına bulır ikän keşe! Häkimulla büregen kisäñ — bettem digen inde. Äle minem hatınnıñ ber malay üsteräse kilä. Yuk, enem, üzeñä bulsın, mä, mä... Ah-ha-ha!

Barısı da rähätlänep köldelär dä ber minuttan onıttılar häm karañgı çolanda tämäke kabızdılar. Tik Häkimulla gına yuk buldı. Anı berazdan Şäyhi abzası lapas astınnan alıp çıktı. Häkimulla ğarlänep üksep-üksep yılıy ide.

...Şular isenä töşkäç, Häkimulla anadan yaña tuganday bulıp kitte. Menä bette, uzdı ul vakıtlar... Ne smey sez häzer teş ırcaytırga!

Akrın gına irtänge cil isep kuydı. Ul tämle yokıdagı keşelärneñ öy tübälären sıypap uzdı. «Yoklagız, adäm balaları,— dide ul güyä,— yoklagız! Bu — sezneñ tınıç irtä-läregezneñ soñgısı. Tatlırak itep töş kürep kalıgız — bu tatlı töş şulay uk soñgısı. Yoklap kalıgız, sezne zur sınaular, kara häsrät kötä. Nık bulıgız, adäm balaları!»

Bu cil, küp yullar uzıp, könbatıştan kilä ide. Kara Çırşı avılı östennän ul ütkändä kanatlarına kara täre yasalgan samoletlar ülem töyäp könbatıştan könçıgışka yul algannar ide inde. Töz gäüdäle, ozın sıyraklı, pöhtä kiyemle german armiyäse feldmarşalları, generalları tankların, tupların tınıç yokıda cäyelep yatkan Rossiyä kırlarına kertä başlagan minutta Kara Çırşı avılı, çınnan da, tatlı yokıda ide äle.

Kaytular bulmas inde...

Kırda igen çaykala, igen çaykala...

Bu — yılına ber genä tapkır kilä torgan atna. Ul atnada könnär esse dä, bolıtlı da bulmıy: kırda nindider zäñgär dulkın yögerä, arış basuı yäşelle-kükle bulıp sörem eçendä kaynıy. Kör basunıñ şulay dulkınlanuına karap toruı rähät tä, moñsu da. Menä cäyneñ iñ kıska tönnäre citte, monnan soñ inde kön kıskara başlar. Arış basuı sargayır, ul inde dulkınlanmas. Anı urıp alırlar, borçak cirennän kaytışlıy yal itärgä çümälälär arasına tornalar töşär. Köz citär... ay, bu gomerneñ bäräkätsezlege. Äle genä bit, äle saban turgayları yäşel ucım östendä uk bulıp atılıp sayrıylar ide. Ä häzer — arış basuı östennän cil yögerä — sagış arta...

Arış basuı urtasındagı tuzanlı yuldan kara-turı atında çatır çabıp Taşlıtauga taba Timerhan çıgıp kitte. Anıñ sirtmäseneñ tavışı üze kümelgäç tä basu türennän işetelep tordı.

— Zapas pirvıy kategori,— dide Şäyhi hälfä anıñ turında.— Alarnıñ zakonı buyınça yegerme dürt säğat eçendä voyankum yanında bulırga tiyeşlär.

Sugış, sugış...

Sugışnıñ närsä ikänen avılda Şäyhi hälfädän başka kem belsen? Şäyähmätkä sugış: nibarı yartı yıl elägep kaldı. Ä menä anıñ ölkän abıysı Şäyhigä kirägençä eläkte. Gum-binen yanındagı katı sugışta äsirlekkä töşkän Şäyhine eçke Germaniyägä ozattılar.

Şäyhi soldat şul vakıtta Nohentsollernnarnıñ cänübi Al maniyädäge yazgı sarayların kürep telsez kaldı. Dönyada hohentsollernnar da yäşägän, Kara Çırşınıñ Kälimulla Şäyhiye dä yäşägän! Bu saraynıñ hiç tä tarantas lapası, mükle abzar, Kälimulla karttan kalgan iske kelät belän urtaklıgı yuk ide. Tau başına taba suzılgan märmär baskıçlar. Märmär baskıçlar kırına asılınıp üskän ällä nitkän cimeşlär... Salavat küpereneñ böten tösen çagıldırgan tüşämnär, kütärelep karasañ, büregeñ töşärlek manaralar. Ayak astında im öçen ber şırpı kisägen tapmassıñ... Berazdan isä ul Vyuns-dorfka küçerelde.

Sugış bette, läkin Vyunsdorftagı tatar äsirlären öylärenä kaytaru mömkinlege kürenmäde. Şäyhi hälfäneñ mädräsädä algan beleme monda kiräk bulıp çıktı. Anı äsirlär öçen çıgarıla torgan tatar gazetasına eşkä aldılar, alar äsir şäkertlär, mögallimnär belän baraklarda spektakllär kuyıp yördelär.

German professorı Gothold Vayl äsirlär arasında tatar cırların yazıp yörde. Şäyhi soldat monda da kiräkle keşe bulıp çıktı. Ul mädräsädä yatlagan «Tändä canım»nı professorga cırlap kürsätte. Professor bolarnı cıyıp kitap çıgaraçagın tılmaç arkılı söyläde. Aprel ayında Vyuns-dorf kırında alar Sabantuy da yasadılar. Şäyhi soldat şul vakıtta Kara Çırşı avılında berkem dä kürmägän häm kürmäyäçäk hällärneñ şahitı buldı. Sabantuyda alar tatarça köräş, kapçık sugışı kebek milli uyınnarnı kürsättelär. Annan german atların cigep cir sördelär, at citmägän sabannarga üzläre cigelep yördelär, tubal belän orlık çäçep kürsättelär. Şäyhi soldat cir buyınça berençe bulıp bardı, tubaldagı bodaynı «bismilla» äytep german cirenä çäçte... Germannıñ kara-kölsu tufragına boday börtekläre belän tavık yomırkası sipte. Tatar yolası! Orlıklar şulay ere bulsın! Äylänä-tirädä şakmaklı çalbar, tsilindrlar kigän Berlin bayları, muyınnarına ak çeltär çornagan ozın külmäkle köyäz hatınnar şau-gör kilep kul çaptılar, «Gut-gut, tatariş zoldaten gut!» dip şauladılar. Äsirlär akçasına yallangan german soldatları ciz torbalarda «Kaz kanatı»n uynadı. Annarı cilkäsenä nindider apparatlar asıp, avızına yuan sigara kapkan beräü närsägäder kıçkırıngalap yögerep yörde. Monı Amerikadan kilgän gäzit möhbire didelär. Gäzitneñ iseme «Çikago tribyun» ikän. Kara Çırşı
avılınıñ krestyanı, Şäyhi Amerika korrespondentı aldında tubal asıp, räsemgä töşte. Annarı äsirlärneñ citäkçese bulgan ber ukımışlı keşe notık söyläde. Şäyhi soldat anıñ närsä söylägänen añlamadı, ak yakalı, kara kazakilı, kara biyek eşläpäle bu tatar yegete saf nemetsça söyläde. Läkin ahırdan tatarça da östäp kuydı:

— Bez üzemezneñ vatanımızga bezne kemnär kaytarırga telämägänen belämez. Könbatış illäre bezneñ tatar äsirlären izge vatanımızga, mökatdäs anamızga karşı köräştermäkçe buldılar. Läkin berni dä barıp çıkmas. Bezneñ yegetläremez, inşalla, üz vatannarına karşı köräşmäslär. Bolşevik Litvinov inde bezne german äsirlärenä alıştırıp ilemezgä kaytaru turında Yauropa mämläkätläre belän mosahäbä alıp bara. Kızganıçka karşı, Yauropa mämläkätläreneñ berse dä bezneñ ilemezdäge hällär turında bezgä hakıykıy mäğlümat birmi. Bez üz mämläkätemezdä çıga torgan yaña gäzit-curnal-lardan mährümbez. Läkin küp tä ütmäs, bez üz tugannarımız belän küreşermez! Ul kön yırak tügel, qaderle vatandaşlar!

German armiyäseneñ närsä ikänen, Prussiyä alpavıtlarınıñ Räsäy halkına karaşsın Kara Çırşı avılında Şäyhi karttan da tiränräk añlagan keşe kem genä bar ikän? Vyunsdorfka eläkkänçe, Şäyhi soldat ber nemets alpavıtında eşläde. Yäş alpavıt Leyptsig universitetınıñ filosofiyä fakultetın tämamlagan kulturalı keşe ide. Hatının rus knyazläre näselennän dilär ide. Alpavıt Şäyhilärgä yahşı mönäsäbättä buldı, ormadı-sukmadı, hätta ber tapkır bäyrämdä keçkenä genä büläklär dä birde. Ämma krestyan Şäyhi bernärsäne bik nık töşende: filosof hiç tä bu äsirlärne keşegä isäplämi, alarnı eş hayvanı däräcäsendä kürä ide. Anıñ öç yıl buyı ber kön dä yalgıştırmıyça bolarnı näq säğat biştä uyatuı, ber minutka da yalgıştırmıyça näq tönge unberdä utların sünderüe, öç yıl buyına aşau-eçü tärtibenä ber genä törle dä üzgäreş kertmäve Şäyhine cäbersette. Anıñ irtän kırga kilep äsirlär belän yılmaep isänläşüe, näq ber ük säğattä, ber ük minutta här könne bolar torgan yortka kerep tikşerep yörüläre yegetlärneñ küñelen cärähätläde. Bu — salkın isäpkä korılgan german tögällegeneñ keşene izü öçen ayırım ber ısulı ide. Şul uk vakıtta Şäyhi soldat nemets alpavıtlarınıñ sugış tämen bik nık yaratuın, başka ber halıkta da bulmagança bolarda çit illärne basıp alu därteneñ köçle häm nık ikänlegen kürde. Şuña kürä sugış başlangan könne berençe tapkır uramga çıgu belän ul ber genä süzne kabatladı:

— Yarmanda maşina küp, cämäğat,— dide ul,— Allaga tapşırdık. Batırlıkka bezneñ halıkka çıkmıy çıguın, illä mägär tegelärdä koral taza. Alarnıñ karçıkları da bazarga barganda bisäpilkegä genä utırıp çabalar. Uynama sin alar belän...

Ul könne berkem bernärsä añlamadı. İrlär eştän irtäräk kayttılar, çat sayın cıyılışıp köyrättelär. Çınnan da, närsä ikän ul sugış? Ni öçen bu vakıtta? Sabantuy itep bulmadı bit. Annan peçängä töşäse, igennärne urıp-cıyası bar ide. Ni öçen şulay vakıtsız başlandı? Häkimulla şuşı könnärdä başka çıgarga tiyeş ide — morcaçı gına kilep citmägän ide. Niçek inde ul şundıy kızu eş vakıtında sugış başlıylar? Başında miye barmı bu germannarnıñ? İçmasa, morca çıgargannı gına kötkän bulsalar...

Avılda iñ berençe povestka Timerhanga kilde. Timerhan monnan berniçä yıl elek yäşel furacka kiyep kaytkan yeget ide, anı berençe kategoriyäle zapastagı pograniçnik dip yörtälär ide. Şuña kürä aña povestka kilü beräüne dä gacäpländermäde. Berençe kategoriyä ikän berençe inde, nihäl itmäk kiräk? Barsın, kürsen, bälki ul arada germannı äle bärep tä çıgarırlar. İnde bit soñgı un yıl eçendä nikadär köçäydek. Klub sähnäsendä üz cirebezne saklau turında küpme matur cırlar cırlanmadı! Annan küpme yegetlärneñ kükrägendä BGTO, GTO, MOPR znaçokları bar! Ä osoviahimçılar? Dobra-himçılar dip yörtkännär ide üzlären başta. Alar söylilär ide, imeş, iptäş Voroşilov ber çakrımnan atıp inä küzenä tiderä, dip. Ägär voroşilovça töz atuçılar çik buyına barıp bassalar, germanıñ tügel çurtım da çıdamas! Ber karış ta birmibez dip äyttek bit moñarçı.

Şulay tagın ike kön uzdı.

Menä berkönne kiçen kötü kaytkanda avıl dert itte. Kolhoz känsälärenä ber paçka povestka kilgän ide. Moñarçı küz avıruı belän soldattan kalıp kilgän Häkimulla da maşinkada basılgan koş teledäy käğazne kulına totkaç äle anıñ çın mäğnäsenä töşenmäde. «Krucka, kaşık, cılı kiyem, öç könlek rizık, pasportnı alırga. Çabata kimiçä kün ayak kiyeme belän kilergä tırışırga». Başka ber süz dä yuk. Avılga şundıy utız käğaz. Kep-keçkenä avılga utız käğaz.

Ul kiçne utlar ozak yandı, kemnärder tön buyı garmun belän yördelär. Kapkalar şıgırdadı, kelätlärdä on tuzgıdı, morcadan tötennär ürläde. Kız-kırkın aşıgıç räveştä ak oyıkbaşlar bäyläde, havada maylı kümäç ise añkıdı.

Sugış şulay başlandı.

Keşelärneñ äle bügengä qadär öyläneşü, tuy yasau, kunak cıyu mömkinlekläre bar ide — bügen ul bette. Moñarçı äle ir belän hatın, kilen belän kayınana talaşalar, ber-bersenä cäber süzläre äytälär ide — häzer alar bette. Üpkäläp söyläşmi yörüçe yegetlär-kızlar bula ide — üpkäläülär bette. Sugış dönyanıñ vak-töyägen onıttırdı. Bügengä qadärge böten tormış ber töş kürü genä bulgan ikän.

Häkimulla kiçen üzeneñ yaña yortında Miñlegali belän söyläşep utırdı.

— Şuşı yortta Vasfikamal belän ber genä kiç kuna almadım bit, enem canım,— dip özgälände.— Vasfikamalga yärdäm it, tuganım, yäme. Morcanı koyılı itep çıgarsın. Äti belän alarnıñ borçakları bik peşep citmi, sin küz-kolak bul. İh, tuganım! Sin äle monda kalasıñ, Nurgali belän sineñ yäş kergänçe sugış betär. Nurgali bik nayan buldı. Äti belän äni anı bozdılar. Annan soñ, beläseñme, tuganım, närsä? Min inde siña gına äytim, ber keşe dä belmi torgan serem bar bit. Häterliseñme, Atcabar Hismät kızı Miñnisa belän nilär kürgänne? Monda bit min sine aldadım. Kıznıñ yaman iseme barmı-yukmı, min bötenläy belmädem. Min ul tönne anıñ belän söyläşep tik yattım. Ä ul yılap bäylände. Duladı. Sineñ irlegeñ kayda, söyläşep yatar öçen genä aldıñmıni mine, dip çäçlären yolkıp yıladı. Marca kebek — çäçen yolkıy. Şunnan, kalganın sin beläseñ. Matur kız ide bit ul. Ä Vasfikamalnı yaratam. Tele zähär zähären, ätiläre dä bik cäberläde baştarak. Nu, yaratam... Eşkä bik bulgan bit.

Miñlegali isä üz kaygısın söyläde. Ul ike yıldan birle Zöläyha isemle ber kız belän yöri ide, sugış başlangan könne töşendä Zöläyhanı kürgän.

— Yaña salgan öy burası yanında yomıçka cıyıp yöri canaşım,— dip, Miñlegali başın totıp yäş tükte.— Bura

kersä — bette digen inde. Yä min ülep kalam, yä min kaytkançı Zöläyhaga ber häl bula. Töştä bura kürü — täğaen genä ülem inde ul...

Tön urtası avışkaç kına, yurgan-mendärlär kütärep, Vasfikamal belän Häkimulla morcasız öygä yoklarga kildelär. Moña öndäüçelär Şäyähmät belän karçıgı Zäynäb buldı.

— Barıgız, bar,— dide Zäynäb ciñgi alarnı ozatkanda,— barıgız. Ber kiç bulsa da üz nigezegezdä kunıp kalıgız. Bismilla äytep yatıgız. Barıgız, balalarım. Ya Alla, häyer-rähmäteñnän üzeñ taşlama... Üzeñä tapşırdık.

Läkin sagız ise kilep torgan yaña öydä küzgä yokı kermäde. Häkimulla belän Vasfikamal tañ atkançı serläştelär. Alarnıñ tora başlagannan birle mondıy itep söyläşkännäre yuk ide. Vasfikamal Häkimullanıñ kıtırşı, söyälle kulların üzeneñ yañagına kuyıp yäş sıktı, berözleksez söylände.

— Bez yäşi belmädek, äy dim, sineñ belän. Tormışnıñ qaderen belmädek. Kübräk min uzındım. Yukka-barga süz çıgarıp sineñ canıñnı kahärlädem. Şunıñ kiyälege bu. Sugıştan isän kaytsañ, yäşi beler idek. İñ matur vakıt-larıbıznıñ yuk-bar süz belän qaderen cibärdek. Bez yäşi belmädek...

— Malay tusa, ni isemle kuşarsıñ? — dide Häkimulla, avır sulap.— Min, nişläpter, malay bulır dip uylıym.

Vasfikamal aña tagı da nıgrak yılıştı:

— Malay bulsa Näriman, kız bulsa Säriyä kuyabız. Tik sin genä tizräk kayt.

Häkimulla avır suladı:

— İh şuşı tönne zur küsäk belän terätep torırga,— dide ul, açınıp...

...Tañ attı, koyaş çıktı. At abzarları tiräsendä timer hodlı arbalarnı köyli başladılar, dugalarga kıñgıraular taktılar. Avıl ıgı-zıgı kilde. Äle beräü dä yılamıy, beräü dä şaulamıy. Barı tik yögereşälär genä. Munça kergän, kırıngan kızmaça irlär ber-bersenä yögereşep kerälär, kızu-kızu tämäke suıralar. Kaydadır garmun tartkan tavış işetelä. Bu mäşäqat säğat unnarga qadär şulay bardı. Povestkada säğat sigezdä Taşlıtauda bulırga diyelgän ide. Säğat un tuldı, kemneñder ämere bulganday, kapka töplärendäge äsäreşkän atlar, başların selki-selki, uramga borıldılar. Halık Taşlıtauga çıgıp kitä torgan yul çatına agıldı. Küperne çıkkaç, ber arba irlär cır başladı:

Al kisärgä, göl kisärgä ! Ütmäs kayçılarıbız;

Kiläse yıl bu vakıtta :

Bulmas kaysılarıbız?..

Kapka aslarında koyrıkların käkräytep yörgän etlär kükkä karap yılaştılar. Talyan, şölder tavışına et zatı çıdıy almıy... Koyrıkların cirgä teräp utıralar da kapka töbennän kitmiçä genä kükkä karap yılıylar. Bu tavış küñellärgä şom sala. Närsäder bar, dönyanıñ kay töşendäder ğadelsezlek bar... Et küñele sizger, ul zerägä genä alay şıñşımıy. Häyer, etlär genä tügel. Şölder, garmun tavışına atlar da borçıla. Äsärengän atlar, borın tişeklären kiñäytep, başların çaykıy-çaykıy, basu kapkasına taba atladılar. Tübän oçtan da şundıy ber yök irlär kürende. Basu kapkası töbendä çuptarların tübän iyep yalgız kayın tora. Yulga çıgası atlar şul kayın töbenä cıyıldılar. İke-öç garmun tavışı bergä kuşıldı. Bolar öçese öç törle köygä uynıylar ide. Mondıy butalgan köylär küñellärgä tagın şom saldı. Çınnan da, bu sugış digännäre ällä nindi kurkınıç närsä ikän! Hatın-kız yılaşa başladı, atlar tıpırçınmadı... Küper arkılı tagın ike arba irlär kürende. Bolar — ere söyäkle, ozın gäüdäle Atcabarlar ide. Atcabarlar elek-elektän gayar halık: bazar, stantsiyä tirälärendä eşne yalt ta yolt äyländerep kildelär, bazar könnärendä şaktıy kızıp törle hikmätlär dä yasıylar ide. Alarnıñ atları da kayın töbenä kilep tuktadı, irlär arbalardan koyıldılar. Tavış-elaş köçäyde. Atcabarlarnıñ peçän salgan arbasına kılıç borınlı, ütken küzle, muyını-bite kara yangan ak külmäkle beräü menep bastı.

— Cämäğat,— dide ul timer tavış belän,— cämäğat! — Garmunnarnı şul minutta uk tuktattılar.— Cämäğat! Min sezgä menä närsä äytmäkçe bulam.— Ul, ap-ak kulyaulıgın çıgarıp, avız kırıyların sörtte. Şulvakıt Häkimulla bu keşene tanıp aldı. Söyläüçe keşe Atcabarnıñ Hismät ide. Halık aña taba borılıp katıp kaldı.

— Bähil bulıgız, tugannar, duslar... Bez kaya barganıbıznı beläbez. Bezgä kaytular bulmas inde. Äye, kaytular — yıdva li. Sugışnıñ närsä ikänen min beläm. Fin sugışın kürdem. Busı fin sugışı gına tügel. German armiyäse bik kabahät armiyä ul, tiomat. Bezgä kaytular — yıdva li. Bähil bulıgız. Tatu yäşägez. Kara Çırşılar! Miña üpkäläüçelär bardır aragızda. Zamanında cir selketep yördek. Üpkä-sapkagız bulsa — onıtıgız. Bezgä kaytular bulmas inde. Äye, yıdvali...

Hismät şaktıy iserek ide. Arbaga baskan kileş ak kulyaulıgın bolgıy-bolgıy ul cırlap cibärde:

Agıydel suları kebek Zur sular bulmas inde şul, Zur sular bulmas inde, Minem yöräktäge qadär Yarsular bulmas inde.

Hismät arbadan töşte. Basu kapkası töbendäge halık törkeme ber sekund eçendä berdäm avır ufıldap kinät kenä yılıy başladı. Moña balalar çinaganı östälde. Şulvakıt Kara Çırşılar arbası östenä Timerhan menep bastı. Anıñ tamagı karlıkkan ide — halıknı çak tınıçlandırdı. Ul kıskaça gına reç söyläde.

— İptäşlär,— dide ul,— bu sugış kanlı, korbanlı bulır. Ä sez cebep töşmägez. Kolhoznı üzebez tözedek, şunı saklagız. Ber-beregezgä yärdämle bulıgız. Döres, bezneñ barıbız da kayta almas. Läkin kaytkan keşelär aldında kızarırlık bulmagız. Sau bulıgız, ägär predsedatel bularak açuıgıznı kitergän çaklarım bulgan ikän — gafu itegez. Kolhoznı ayaktan yıkmagız, iptäşlär, sau bulıgız...

Keşelär küz yäşlären sörttelär. Atlarnı bora başlarga kiräk ide, läkin beräü dä üze başlap basu kapkasına atın bormadı. Arbalarnıñ küçär başları elägep matavıklanganda, Şäyhi kart koyması buyınnan säyer genä tavış işetelde. Şaşkan halık törkeme şunda taba borıldı. Monda — kartlar ikän. Kübese kiyez itektän, kayrı tun kigännäre dä bar. İnde siksänne uzıp, soñgı un yılda kapka töbennän uzmagan kartlar da cıyılgannar. Tip-tigez öç rät bulıp safka baskannar, kulların kolak yanına kütärgännär, küzlärendä

yalvarulı ayanıç karaş. Kartlıktan nurları betkän küzlären yäşländerep, teşsez avızların açıp, Taşlıtau yulına karap toralar. Ber kart yäşellänep murtaygan, kazıkları avışkan kirtägä söyälgän. Ärekmän arasınnan anıñ mangan iske kiyez itege kürenä. Östendä kızgılt-sarı iske tun. Başında beläülängän tübätäy. Anıñ küptän dönyaga çıkkanı bulmagandır, ahrı, çepi küzläre koyaşka çagıla, üzeneñ avızında süz çınlıgı öçen ber teşe yuk. Ul, kipkän irennären şapıldatıp, yämsez avızın kiñ açıp, korışkan kulların kolaklarına kütärep azan äytä:

Äşhäde änlä ilahä illyalla-a-ah!

Vä äşhäde änlä Möhämmäde räsülulla-ah!

Anıñ tavışı kaberdän çıkkan kebek tonık ide, ul kal-tırıy-kaltırıy köyläde. Bu tavış ülemne iskä töşerde. Kartlarnıñ ömetsez ayanıç karaşları, azan tavışı halıkka yäşen tösle täesir itte. Tagın yılaş, ükereş başlandı. Närsä bu? Ni öçen? Monı beräü dä uylamadı. Basu yulına töyälep çıgıp kitkän irlär şul uk yuldan isän-sau kaytırga tiyeşlär ide. Bolarnıñ berse dä ülärgä tiyeş tügel, ülärgä hakları yuk ide... Änä şuña ireşü öçen eşlängän barlık çaralar da bügen urınlı toyıla ide.

İnde atlar kuzgaldılar...

Avıl mäyet çıkkan yorttay tın kaldı.

Barı tik karçık-korı gına ul könne Häbirä karçıkka yomırka iltte. «Şuşı yomırka kebek böten köye kaytsınnar »,— dip, Häbirä karçıknıñ yan säkesendä ul könne bik küp doga ukıldı.

Kiçen kük yözen bolıt bastı. Küptän yaumagan yañgır Taşlıtau yulındagı tuzanda timer hodlı arba ezlären tigezläde. İkençe, öçençe könne dä totaş yañgır buldı.

— Bändälär küz yäşe bu,— dip, yüeş täräzä pıyalalarına bitlären teräp, kilennär, analar, kart-korı yäş koydı. Yañgırga kuşılıp Vasfikamal da öç kön rättän yıladı. Barı tik Şäyähmät kenä yılamadı.

— Köneneñ dä... açuım kilmägäye, çisti... fäläne... kanadı,— dip sukrandı ul. Çönki, idarä äğzası bularak, kolhoz predsedatele vazifasın gomumi cıyılıp! cıygançı aña tapşırgannar ide.

Yañgır totaştan koydı...

Uramnar yomşardı, kırda arış başakları sıgılıp töşte. Yañgır Häkimullanıñ morcası çıgarılmagan öyeneñ tübäsenä koydı — annan yaña takta ise taraldı. Basudagı igennärgä koydı — annan ballı is, yüeş salam ise taraldı. Taşlıtau voyınkomatınıñ tübäsenä koydı, zalınıñ tüşämenä ütte dä stenasın çılattı. Sugışka kitkän yegetlärneñ ştukaturkaga karandaş belän yazgan soñgı ezläre cebede. Atna buyı yaugan yañgır Şäyhi kartnıñ öyaldına ütte, yañgır ütkän urınnarga ul tabaklar, lägännär tezde.

Betmäs-tökänmäs mäşäqate belän avılda sugış çorı tormışı başlandı...

At cikkändä üzeñ cik

Sugış can öşetkeç ber häl ikän.

Kara Çırşılar gomer buyı cır belän kön ittelär. Kiçlären uramda da, keçkenä genä mäclestä dä, klubta da cırlap rähätlänälär ide. Yakın-tirädä Kara Çırşılarnıñ cırçı halık ikänlege mäğlüm ide.

İnde cır tuktaldı. Keşelär üz eçlärenä yäşerendelär. Toz, keräçin, şırpı, sabın... Ğasırlar buyınça kilgän saklanu refleksı keşelärne şuña etärde. Mömkin qadär sak bulırga, mömkin qadär isäp belän totarga. Tabarga, tuplarga kiräk. Toz, keräçin, şırpı... sabın... Äyterseñ german soldatları sabın belän toz aşap, käräçin eçep yäşilär.

Keşelär üzgärdelär. Kön sayın kötelmägän ber häl bula başladı. Sugış başlanıp ike atna ütügä, Taşlıtaudan ğailäse belän Zahri küçep kilde. Hucası çittä yäşägän berdänber yortnı satıp algan ikän. Zahrinıñ plan yomrı ide: ildä çıpçık ülmi. Kara Çırşı — il ul. Yegerme biş sutıy bäräñge bakçañ bulganda isän kalırga mömkin.

Şul könnärdä Vasfikamal da başka çıktı. Kartlar avır çorda bergä torıyk dip yalınıp karadılar, faydası timäde.

Vasfikamal ädäp saklap kına söyläşte.

— Ber-berebezgä yärdäm itärbez, bäräñge bakçası äräm bula,— dide.— Sezneñ belän torsam, bakça birmäslär. Kaygırmagız, sez mine taşlamasagız, min taşlamam...

Nurgali, rayondagı zootehniklar kursın taşlap, kürşe-tirä avıllarga kino kuyıp yöri başlagan ide. Dulkın-dulkın kara çäçle, kılıç borınlı, kalın cilkäle bu çibär yegetkä küzläre töşep tön yokısız kalgan kızlar az bulmadı. Yakın-tirä avıllardan ber Nurgalidä genä velosiped bar ide, Kara Çırşı kibetennän teş poroşogı belän vaksa, islemay häm «Puşki» papirosı kebek äyberlärne Nurgali genä ala ide. Läkin sugış başlangaç, bu rähätlek çelpärämä kilde: Nurgaline mäcbüri räveştä FZOga aldılar, östenä kara gimnasterka, başına kara drap furacka kiderdelär. Alarnı parovozlarga utın häzerläü öçen urman eşenä cibärdelär.

Sugış barısın da üzgärtte.

Moñarçı basudan kelt-melt kaz kuıp yörgän Şäyhi hälfä yangın sarayına karavılga kilde. Elek tegendi-mondıy mäzäk hällär söylänep yörergä yaratkan kart kinät kenä bik citdilände. Germaniyä belän tanış buluı halık arasında anıñ abruyın kütärde. Häzer anı Şäyhi hälfä dip tügel, Şäyhi kart, Şäyhi soldat dip yörtä başladılar.

Şäyähmät berär atnadan predsedatellekne keşegä tapşırırmın dip yörgän ide — barıp çıkmadı. Raykomga çakırdılar da kıska gına söyläştelär:

— Niçä yäşeñdä?

— Altınçını tutırıp mataşu.

— Gramotañ barmı?

— Garäpçä, latinça beraz sukalıym. Tege uzgan yıl kertkän härefläre belän bulıp uk betmi äle...

— Menä närsä, iptäş Kälimullin. Kolhoznıñ iñ cavaplı postlarında eşlägäneñ bezgä mäğlüm. Bilgele, yalgışlarıñ da bulgandır. Läkin sezneke şikelle keçkenä kolhozga bez ällä kayan predsedatel ezli almıybız. Vakıtı şundıy — eşli tor. Aldagı byuroda raslarbız. Üzeñne frontta dip bel. Sineñ öçen front — igen basuı.

«Yalgışlar» digännän Şäyähmät bernärsäne häterenä töşerde. Mögayın, yäş çıraylı bu yeget elegräk bulgan ber hälne işetkäne bardır. Kommuna tözelgän yıllar ide. Kommunanı avılda Şäyähmät oyıştırdı. Kır stanına çıktılar. Şunda yäşädelär, şunda eşlädelär. Döres, härkem üz ğailäse belän ayırım ber poçmakta yokladı. Totaş yurgan bulmadı. Menä ber könne korban gayıte kilep citte. Nişlärgä? Kommuna äğzaları arasında uraza totuçılar, Häbirä karçıkka fıtır sädakası birüçelär baytak ide. Gayıtkä ber kön kala bolar bıcgıy başladı. Avılga kaytabızmı? Gayıt ukırga yarıymı? Bäyräm rizıgın kem peşerä? Bolarnı avılga kaytaru — kommunanıñ abruyın töşerü digän süz ide. Şäyähmät tön buyı kır stanındagı salam tüşägendä yokısız yattı da irtägesen kommuna aşhanäsendä gomumi çuttan kabartma peşertte. Gayıt kabartması tämle buldı — Şäyähmätneñ şul könnän soñ halık arasında däräcäse kütärelep kitte. Läkin bu häl volostka işetelep, öç kön ütkändä anı, kır stanınnan alıp, avılga kaytardılar. Berazdan kommuna da taraldı...

Raykom işegennän çıkkanda ul şul könnärne häterläde.

Şäyähmät Taşlıtaudan ikençe keşe buldı da kayttı. Keşeneñ eçendä ni barın kem belsen?

Ul tegärcep belän eläktergän küzlegen häzer borınınnan ber dä salmas buldı. Söylägändä rusça süzlär kıstıra başladı. Kırıslandı. Läkin eçtän sızdı, köyde. Çınnan da, kolhoz belän idarä itärlek sälät çamalırak ide. Monı ul üze bik yahşı añlıy ide. Zäynäb ciñgi dä halık arasında söyläp yörde:

— Bezneñ Şäyähmätneñ beleme zur, gramotı gına yuk,— dide. Närsä digän süz bu? Monı, belsä, Zäynäb ciñgi üze genä belgänder.

Läkin iñ katlaulısı byuroga häzerlänü buldı. Şäyähmät kolhoz turında da, öydän çıgıp kitkän malayları turında da tügel, änä şul raslanu turında uylap yokısız kaldı. Sakal börtekläre agardı. Yä inde, Şäyähmätkäme soñ şundıy zur yökne österäü? Anıñ uylavınça, kolhoz predsedatele ul yäş keşe bulırga tiyeş. Predsedatel keşe bervakıtta da başın vatmıy. Anıñ öçen dönyada añlaşılmagan ber genä mäsälä dä yuk. Citäkçe keşe ul, Şäyähmät şikelle, tönnären yokısız kiçermi. Ul köne buyı oyıştıru eşlären alıp bara da tönlä tämle itep yoklıy. Ä Şäyähmät närsä? Olı malayı ike tapkır öylände. Bertugan abıysı Şäyhi — german plenında bulgan keşe. Citmäsä, sugışka kitkänçe avılda ber yıl balalar ukıtıp yörgän. Hälfä digän iseme kalgan...

Şäyähmät aştan yazdı. Sargaydı, kipte. Yuk, yaña keşe tapkançı kolhoz belän bälki ul citäkçelek itä dä alır.

Sargaygan käğazle keçkenä formattagı kolhoz ustavın Şäyähmät kön yatladı, tön yatladı. Hatını belän söyläşmäs buldı. Urakçılar yanına kırga barganda da uylap bardı.

Eçtän söylände: «Avıl hucalıgı arteleneñ töp nigeze... artelneñ töp fondları...»

İrtägä byuro digän könne Şäyähmätneñ sabır kanatı sındı. Yuk, bolay bulmıy bit inde... Adäm balasınıñ da sabır itüeneñ ber çige bar.

— Ya Alla! Niçä yıllar buyı sine telgä dä alganım yuk ide.— Şäyähmät ireksezdän şulay uylıy başladı.— İnde yärdämeñne salıp, irtägä byuroda mine kotkarsañ— aktık sulışıma qadär keşelärgä yahşılık eşlär idem, üzem turında uylamas idem. Ya Hoda! Gafur rähim...

Kiç belän ul, karçıgınnan yäşerep, kelät idänenä cäymä cäyde.

Läkin namaz ukımaganga yegerme yıllar çaması ikän şul. Bötenese bergä butaldı.

— Äguzı billähi minäş-şäytan irracim. Bismillahi rahman ir-rähim. İlahi niyät kıldım kiçke namazga... Üzeñneñ töp burıçıñnı nidä küräseñ?.. Frontnı ikmäk belän täemin itüdä!.. Avıl hucalıgı arteleneñ nindi fondları bula?.. Yözemne yünälderdem kıybla tarafına... Kolhoz milke dip närsägä äytäbez?..

Şul kiçtä krestyan Şäyähmät, ak cäymä östenä utırıp, gomere buyı halık mänfäğate öçen köräşergä, bu yulda aktık tamçı kanın kızganmaska ant itte. Aktık tamçı kan... Kaşıklı kan... Bu — kaydadır işetelgän süz. Kayda ikän? Ähä, utızınçı yıllarda Taşlıtaudan agitbrigada kilgäç, kıska çäçle ike kız sähnädä: «Kommunistlar kemnär alar? Alar bezneñ bıratlar, kaşıklı kanga kalgançı köräşergä ıradlar»,— dip cırlagannar ide. Alay ikän... Yuk, ägär irtägä aña şundıy zur eş yökläsälär, Şäyähmät kaşıklı kanga tügel, ä aktık tamçı kanga kalgançı halık öçen eşlär, köräşer...

Läkin iñ gacäplänerlege byuro utırışında buldı. Şäyähmät belgän böten närsäne küñelennän barlap betergän ide inde — anı çakırıp aldılar. Bilen şöpşädäy kısıp bugan sarı çäçle ber hatın Şäyähmät kart kilep kerügä, papkasın totıp, närsäder ukıy başladı.

— Kälimullin Şäyähmät, çıgışı krestyan, fälän yılgı, fälän yılda kommuna oyıştırgan, partiyäsez, çit partiyälärdä tormagan, çit ildä tugannarı yuk...— Betkänçe şunıñ işe.

Kolhoz turında läm-mim. Nik kenä ber sorau birelsen. Ul arada tavışka da kuydılar.

— Raslarga digän täqdim bar,— dide kemder.

— Kem dä kem... Bertavıştan.

Kartnıñ gacäplänüenä çik-çama bulmadı. Ul şulay añgıraygan köye kaytıp kitäse ide, yarıy äle raykomnıñ berençe sekretare — İskändärev familiyäle şähär yegete — Şäyähmätne byuro utırışınnan ozata çıktı. Tämäkesen kabızıp, tar koridorda kartnıñ cilkäsenä kulın kuydı.

— Sin, iptäş Kälimullin, zur yökne östeñä aldıñ. Menä yäş keşeneñ kiñäşen tıñla. Halık aldında bervakıtta da üzeñneñ köçsez ikäneñne kürsätmä. Halık aldında cebep töşmä. Söylägändä ışanıç belän genä söylä. Ayırım keşelärne massa aldında sükmä. Massa aldında kübräk maktarga tırış. Sügäse keşeñ bulsa — ayırım söyläş. At cikkändä üzeñ cik — keşedän ciktermä. Halık kara kullı citäkçene yarata. Köçeñ citmäs lodır belän bervakıtta da keşe aldında bähäsläşmä. Bez yärdäm itärbez, läkin üz başıñ — üzeñdä. Nu, bıvay...— Kart şunda gına añına kilde.

...Predsedatel bulıp raslanıp kaytkan könne Şäyähmät kolhoznıñ gomumi cıyılışın cıydı. Üz gomerendä berençe märtäbä cıyılıp! açtı. Mömkin hätle rusça süzlär kıstırırga tırıştı.

— Davayte, iptäşlär, algarak uzıgız. Bik sereznıy äyberlär turında söyläşäse bar,— dide, klubka cıyılgan hatın-kız, kart-korıga däşep.— Menä ikençe atna sugış bara. Kolhozçılar canın fida kılıp tırışalar, iptäşlär. Ämma läkin bezneñ kolhoz çlennarı arasında eşkä salkın karauçılar bar. Kayber eştän turıdan-turı baş tartuçılar — otkaşiklar bar. Eştän otkaz birü — bügengese köndä cinayät eşe. Stkaşiklarga rähim-şäfkat bulmayaçak. Eşkä çıgıp ta, adäm rätle eşlämägän iptäşlär yuk tügel. Alar belän min ayırım söyläşermen. Kayberäülär uylıylar, ştu min üz keşe, malogramotnıy dip. Yuk, cämäğat, altı sukkanga ber atlagan ala biyä kebek yörüçelärgä minnän puşadı bulmayaçak. Ptamuşto, frontka ikmäk kiräk... İptäşlär, belep torıgız,— dip süzen tämamladı ul,— bezneñ Kızıl Armiyä german armiyäsen barıber ciñäyäçäk, sugış bötäyäçäk. Kolhoz yañadan elekkeçä bulayaçak...

Bu — berençe tapkır çirkänçek alu ide.

Şulay da elekkege Şäyähmättän arınıp predsedatel Şäyähmätkä äylänü bik avır bardı. Menä, mäsälän, telefonnan söyläşüne genä al. Timerhan stenadagı telefonnı bora ide dä, bugaz tamırların bürtterep, rayondagı ällä kemnär belän kıçkırıp söyläşä ide. Şäyähmättän anısı bulmıy. Läkin rayonga kön sayın kiç ber çıltıratırga kiräk. Telefon bik naçar eşli, şunıñ östenä ber liniyädä biş avıl. Tegennän dä, monnan da tıgılalar. Här avıl kiçke altıda rayonga mäğlümat birä. Bu— bik avır eş.

— Taşlıtau! Taşlıtau, dim! Älü, älü, Taşlıtau! — Şäyäh-mätneñ kiçläre änä şulay gazaplı uza.— Çü, kaysıgız örä anda? Örmä, örmä, Allanıñ äçe kahäre sukkırı! Taşlıtau! Taşlıtau! Örmä, dim, anda, kaysı avılnıkı sin? Örmä, çukınçık, barıber kem ikäneñne beläm sineñ. Hismät çukınçıgı bit sin. Taşlıtau... Älü. Älü. Örmä, dim, ballıñ betkere... Busı kaysı avıl kilmeşäge tagın? Barıber kem ikäneñne belermen. Svodka soñga kala bit. Taşlıtau, Taşlıtau, öf, öff...

Predsedatel bulunıñ änä kay yakları da bar ikän. Boları inde kırdagı eşne oyıştıruga karaganda da avırrak ide...

...Közge yakta karañgı tönnär başlandı.

Kär kön üze belän ber yaña mäşäqat, här tön kurkınıç alıp kilä. Kaydadır, kemnärder sugıştan kaçıp dezertirlıkta yörilär, di. Kaydandır, kemnärder Kara Çırşı basuına çıgalar da, boday uıp aşap, urmanga kerep kitälär, di. Taşlıtaudan Näbiullin kilep, ällä niçä märtäbä uram karavılçıların tikşerep kitte. Elekkege tınıç tormış bette: elek, karavılga çıkkaç, uramnı ber-ike äylänä ideñ dä karavıl öyenä kaytıp äkiyät sata ideñ... Häzer töne buyı uramda yörergä kiräk, täräzälärdän ut kürensä barıp şakırga, kisätergä kiräk. Küperdän uzuçılarnı tikşermiçä cibärmäskä. Kem ul, kaya bara, ni ezli? Bolarnıñ barısına da predsedatel cavaplı.

— Sin monda,— dide aña uçastkovıy Näbiullin,— garnizon naçalnigı. Smotri, bötenese öçen başıñ belän cavap biräseñ...

Näbiullin yış kına tön urtasında kilep karavılçılarnı tikşerä ide — ber tönne üzen dä tottılar. Karavılda Borhan ikän. Borhan sugışka menä kitäm, menä kitäm dip, gel

voyınkomattan borılıp kayta ide. Kolhozda da rätläp eşlämäde, bügen-irtägä sugışka kitäse bulgaç, aña eş kuşuçı da bulmadı. Soñgı tapkır ul uram karavılına şaktıy salıp çıkkan ide, tämäkesen uçına yäşerde dä küper kırıyındagı tal töbenä utırdı. Avıl tıp-tın. Et tä örmi. Tik Taşlıtau yulınnan gına tarantas tavışı işetelä. Borhan kolakların sagayttı. Tarantas avılga taba kilä ide. Menä bervakıt can-färmanga çabıp küpergä yahşı at kilep kerde. Borhan mäçe tizlege belän tal töbennän sikerep çıktı da atnıñ başına asılındı. At örkep al sanın kütärde häm açı tavış belän keşnäp cibärde. Tarantas eçendäge keşe oçıp at artına — tärtä arasına barıp töşte. Avılda etlär örä başladı, atnıñ dilbegäse çornaldı, al arba borılıp tarantas audı. Tärtä astınnan, at ayakları arasınnan suzılıp kilep çıkkan keşe Näbiullin ikän. Ul karañgıda Borhannı çamalap aldı:

— Borhan, sin nişliseñ?

— Ä min kagraz dezertirlarnı totam.

— Cibär atnı, sin närsä, mine tanımıysıñmı ällä?

— Tanuın tanıym, no cibärä almıym. Min bügen kagraz decur.

— Soñ decur bulsañ bul, min bit — Näbiullin. Sin bit iserek, cibär atnı!

— İye, min iserek, no min kagraz decurıyım.

— Borhan, mat çestnaya! Cibär, dim, atnı, sin bit läh iserek...

— İye, min iserek, no min kagraz decur bügen. Kagraz min dezertirlar totam. Pçamu sin frontta tügel? Ä? Menä min decur bügen...

Näbiullin çak-çak kına bu bäladän kotıldı. Uramda tavış işetep, küper yanına Şäyähmät töşkän ide, at başınnan Borhannı şul gına ayırıp aldı.

Berniçä könnän Borhan sugışka çıgıp kitte.

Aşau belän genä tügel

Sugış başlangaç ta Zahri başta üzen kaygırttı. Ulınıñ äle sugışka yäşe kermi ide. Rayondagı tanış-beleş-lärenä berniçä tüşkä sarık ozatıp karadı, annan şıpırt kına rayonga ike yök kayın utını iltep kayttı. Läkin komissiyägä çakırudan tuktatmadılar. Tän, teş, küz taza — närsä dip sugıştan kalırga kiräk? Tukta, isäp kiräk, hisap kiräk, unike pot arpa onına niçä at kiräk, dilärme äle. Berniçä sarık häm ike yök utın eşli almagan eşne ike takta çäy äyländerep çıgardı. Döresräge, Häbirä karçıknıñ dävası kotkardı.

— Menä, kürşe, sineñ üzeñä genä öyrätäm,— dide karçık,— şuşı gömbä çeregen kiç yatkanda kolagıña örder. Ber kön örder, öç kön örder, cide kön örder. Kolagıñ sañgıraulanır. Miçkä tägärätkän bäräñgedän başka rizık aşama — yözeñ sargayır. İrtän yokıdan torgaç, ber çokır tämäke suı eç — yörägeñ kagar. Komissiyägä barası könne ike çokır eç. İnde bik tä kalasıñ kilä ikän— üz tizägeñne aşa. Sugış betkäç, boyırgan bulsa, öyemne sipläp birerseñ.

Ul könnärdä Häbirä karçık Zahrilar belän ike arada küp çabuladı. Kara Çırşınıñ MTSta şofer bulıp eşläüçe ber yeget äytkän, imeş:

— Nu, şuşı Häbirä karçıknıñ botına sçetçik kuyar idem, könenä küpme cıyar ide ikän? — dip. Çınnan da, anıñ eşe avır ide: örlek qadär Zahrinı çirlegä çıgarırga kiräk ide.

Atna-un kön ütügä Zahri sargayıp kipte, kürşe-külän belän söyläşkändä kolagına kulın kuyıp tıñlıy başladı. Halık arasında törle häbär taraldı. İmeş, komissiyä vakıtında voyınkom üze kilep kergän dä Zahri çıgıp barganda anıñ yanında gına idängä çıltıratıp akça töşergän. Zahri yalt itep borılıp karagan, di. Läkin vraçlar, yörägen tıñlap, älegä kaldırıp torgannar, di. Şulay da kodası Şäyähmät anı kızık itte. Bernärsä işetmägängä salışıp yörgän könnärdä ul Zahriga häl belergä kerde. Häl-ähväl söyläşep utırgan uñaydan ul Zahrinıñ keçe kızı Gölfiyäne yanına çakırdı da äkren genä soraşa başladı. Tönlä belän kemder eskerttän ber at yöge salam urlagan ide. Şulay, şulay dide Şäyähmät, ätiyeñ tönlä salam alıp kayttımı, anı kaya kuydıgız dide. Zahri küzlären yıltıratıp säke buyında utıra, Gölfiyägä närsäder äytmäkçe bula, häm sabıy uzgan tönne bulgan hälne söyli başlıy. Şunnan Zahri tüzmi:

— Gölfiyä, bar, duñgız, sabagıñnı kara,— dip äytergä mäcbür bula...

Ahırdan Gölfiyägä elägä elägüen, läkin bu häbär halıkka faş bula. Şul könnän başlap halık belän Zahri arasında nindider salkın sugış başlana, mömkin qadär anıñ belän oçraşmaska, sälamläşmäskä tırışalar. Läkin töp mäsälä inde häl itelgän ide, Zahri sugıştan kalıp tordı. Ul arada ölkän ulı Ähmätzarifnıñ da srogı citte. Monısın inde ikençe törleräk yullar belän kotkarırga kiräk bit, kahär. Döres, Zahri küptän inde avıl Sovetı sekretare Märhäbä belän çamadan tış yaktırıp söyläşsä başlagan ide.

— Nay señlem, çibär dä kız inde üzeñ, sugış vakıtı bulmasa, küzemne yomıp, üzemneñ Ähmätzarifka dimlär idem sine,— dip, cayı belän ber äytep tä saldı. Märhäbäneñ yeget saylaudan yäşe çıgıp bara ide — Zahri kıznıñ iñ neçkä kılına çirtte. Ul ara da bulmadı, Leningrad marcasınnan ber pot bäräñgegä alıştırgan kara yon külmäk, Zahrinıñ sandıgınnan çıgıp, Märhäbä östenä küçte...

Yäştäşläre berençe märtäbä karalırga kitkän könne Ähmätzarif at cigep költä kertergä çıktı: avıl Sovetındagı metrikada nibarı ber san üzgärgän ide.

...Ber könne kiç Zahri idarädän kaytkanda Şäyähmätne sagalap tordı da:

— Äydä, kem, koda, kodagıyıñ bik äybät sarık itennän aş peşerep kaldı, kolhoz-rayon hällären söylärseñ, keşesenä kürä genä berär «törek malayı» da tabılır,— dip kıstıy başladı. Şäyähmät riza buldı. Örmägän cirgä utırtmadılar predsedatel kodanı. Östäl artınnan gına çirege belän arakı da çıgarıldı. Berazdan Zahri şunda utırgan cirennän tünde; Şäyähmät aşın aşap, bik rähmät, dip kaytıp kitte. İkençe könne kiç, närät birgändä, Zahri koda ikmäk tapşırası atlarnı töngä büränä ömäsenä sorıy kilde. Läkin şul minutta Şäyähmätneñ prucinası ıçkındı. Ul açulanıp östälgä sukkanda Zahrinıñ bite şämähä kara belän tuldı.

— Küzemä kürenäse bulma, sin mine koda gına dip beldeñmeni? — dip, ul anı bötenläy kuıp uk çıgardı.

Gomer buyınça avılda doşmansız yäşägän Şäyähmät öçen bu häl bik avır toyıldı. Ämma nişlämäk kiräk? Şunıñ öçen dä sugış vakıtı bit ul. Läkin bu Şäyähmät öyenä kilgän küñelsez l yık l ärneñ baglı gına ide äle...

Häyer, Şäyähmätneñ öyenä häsrät kilgängä inde berniçä könnär ide. Monı äle tik bu yortta belmilär genä ide. Kara

häsrät, borçak basuınnan torıp Şäyähmätneñ nigezenä keräm-keräm dip, här tönne kanatın cilpi ide...

. . .Ayaz tönnärneñ berse ide — Şäyhi kartka basunı ber äylänep kaytırga kuştılar. Borçak cirenä kilep citkäç, kart anda nindider ber çümäläçekneñ kıymıldaganın kürde. Şunnan, ni bulsa — şul, yazmıştan uzmış yuk dip, tayagına tayanıp kart şunda atladı. Artık kurıkmadı. Min izge milekne saklıym, şayät Hoday Täğalä yärdäm birsä kiräk dip, tegeneñ başına imän tayagı belän berne tomırıym digändä genä... tege çümäläçek äkren genä ayagürä bastı da:

— Sau-sälamät kenä yäşiseñme, däü abıy, — dip kulın birde. Şäyhi kartnıñ şunda yegäre kitep, tele totlıktı. Ni küze belän kürsen, karşısında enese Şäyähmätneñ ulı Nurgali basıp tora ide. Ös-başı talangan, bilgä qadär kara sakal, yalanbaş. Başta: beznekelär nihäldä, fälän-tögän digän bulıp soraştı. Däü abzıy, dide, mine kürgäneñne ber keşegä dä äytmä. Urman eşenä çıdıy almıyça FZOdan kaçkan idem, menä häzer yırtkıç hälendä kaldım, barıp cävit itärgä dä kurkam, dide. Şäyhi kart telsez kaldı.

...Sugış vakıtında kemneñ genä yortında kaygı-häsrät bulmıy? Kemneke ülgän, kemneke häbärsez, kemneke ayaksız-kulsız gospitaldä yata. Läkin halık, ğadät buyınça, berse östenä kilgän kaygını böten il belän kütärä, bersen-berse yuata:

— İl belän küräbez, il belän. Şunısın uylasañ gına beraz küñel ciñeläyep kitä, — dip, kürşe-külän kaygıların urtaklaşa tordılar. Tik Şäyähmätlär öyenä kilgän häsrät kenä il häsrätenä ber dä ohşamagan, üzenä bertörle, eçtän kimerä, tön yokısın, aşnıñ tämen kaçıra torgan häsrät ide. Ni bulsa da bulır, ämma üzeneñ ulı dezertirlıkka çıgar dip, kart hiç kenä dä uylap karamagan ide. Şunıñ öçen üstergänmeni, şunıñ öçen dip ukıtkanmıni ul anı? Niçek bolay bulıp çıktı soñ äle bu? Kay töştän başlana soñ bu afätneñ başı? Kolhozda yarıysı gına tormış korgan Şäyäh-mät kay töştä yalgıştı soñ? Bu soraular anıñ üzen dä, Zäynäb ciñgine dä eştän çıgardılar. Ällä üzemä ohşagan dip irkäläbräk üsterdeme ul Nurgaline? Ulı turında şundıy yaman häbär çıkkannan birle, bergä kön itkän agaylar, aña sälam birmiçä, kürmämeşkä salınıp uzalar, karçık-korı yortka yomışka kermi. Ul — predsedatel genä. Moña nihäl çıdamak kiräk? Ä bit unsigezençe yılda anı avıl halkı kombed predsedatele itep saylap kuygan ide. Şunnan birle gel citäkçelek eşendä buldı Şäyähmät. Çükeç kebek taza yeget vakıtında bay atların karap uzdırgan könnären unı belän, yöze belän kaytardı ul. Kolhoznıñ berençe yılında uk anı ferma mödire itep kuydılar. Hezmät köne mul buldı: yort-cirne rätläde. Kışlık utınnı Saban tuyı citkänçe turap ärdänägä öyep kuya ide. Bäyrämdä kunak töşermi kalmadı. Avılnıñ içmasam ber genä keşese belän dä süzgä kilmäde, anı halık olıladı. Nurgaline ukıttı. Äydä, rähätlänep üssen, kemneke — Şäyähmätneke digändä, belep torsınnar, dide. Nurgali FZOga çıgıp kitkäç, atna uzdımı, yukmı, Şäyähmät isemenä berençe häm soñgı hat kilde. «Bik çiten, yokı az, urman eçendä zemlyankada yatabız, adäm çıdıy torgan tügel»,— dip yazgan ide anıñ keçe ulı. Üz gomerendä küpne kürgän Şäyähmät başta yarsıdı: malayınıñ zootehniklar kursın taşlavına anıñ bik nık açuı kilgän ide.

— He, şulaymı, çitenme, malakasus! Sugış vakıtı dilär anı! Sugışnıñ üzenä eläkkäç kürerseñ äle! Äle nitukmıştı irtä uyatu, öçär täülek at östendä bargan vakıtlar bula anda,— dip cikerende, läkin — niçä äytsäñ dä bala bit — eçennän Nurgaline kızgandı. Şulay da küñel yomşaklıgın beräügä dä sizdermäde. Ä berkönne kiçkırın alarnıñ kapkasınnan tayakka tayangan Şäyhi kart kerep:

— Ässälamegaläykem! — dip sälam birde...

Şul tön eçendä Şäyähmät un yıllıgın kartaydı. Yözenä sarı koyıldı. Yañak söyäkläre oçlayıp kaldı. İrtägesen kırga çıgarga cegäre yuk ide.

...Ul könne kön buyı yortta kiñäş-tabış bardı. Şäyähmät ber genä närsä teläde: kaytıp kına kersen ide cir bit tizräk! Kort anasın yapkan kük kelätkä yabar ide dä tup-turı rayonga çabar ide. Yuk, kurıkmas ide döresen söylärgä Şäyähmät. Şul tönnän başlap ul yokıdan kaldı, işek şıgırdasa da, kapka-koyma şaltırap alsa da, öy poçmagınnan mäçe ürmäläp menep kitsä dä Nurgali kaytkandır kebek toyıla:

— Sin, sin, karale, dim, işetäseñme? — dip, bolay da yoklamagan karçıgınıñ kabırgasına törtä torgan buldı.

Ä Nurgali alar kötkän töndä tügel, çiläkläp yaugan yañgırlı, ällä nitkän davıllı-hävefle ber tön uzganda, tañ sorılıgı belenep kilgändä täräzä çirtte. Şul könnän başlap avıl çitendäge zäñgär täräzäle yort kara kaygı, açı häsrät eçenä çumdı. Kelätkä österäp çıgarıp biklärgä kartnıñ täväkkällege citmäde.

— Bik käyekteñ äle, enekäş, ällä utız ikegä kıstırırga sayıgıp baramı eşlär? — dip, anı ber könne Şäyhi kart däşep tuktattı. Avıru bulsañ — hastañnı, aşarıña bul-masa — yugın äyter ideñ, eçeñ buşar ide. Yuk bit, keşeneke tösle tügel.

— Aşarga-eçärgä dä äle yarıysı gına, abıy. Ämma aşau belän genä bulmıy ikän äle. Menä min öç yıl buyı bayda at karadım, bay atlarına gäräbädäy solı birä torgan idem. Menä sin atnı gel aşatıp tor, tülke kabırga arasına başak tayagı belän törtkäläp canın kıynap tor. Tazaramı ul at? Känişne, yuk. Stalo bıyt, minem dä häl şul çamadarak. Keşe süzen işetmimmeni min?

Şäyhi kart «ä» dip tä, «cä» dip tä cavap birmäde, tamagın kırıp kalançaga taba kitep bardı.

Ber kön kiçke aştan soñ, här könge ah-zarlar çıgıp, «oyatsız», «ärämtamak» kebek süzlär barısı da äytelep betkäç, Şäyähmät bugazına ällä nitkän genä ber töyenneñ utırganın sizde. Süz äytim disä — tavışın kaltırata, tın alıym disä — tamak töben bua ide ul töyen.

— Menä, billähi, kartaymış könebezdä adäm risvayı itte bit, uramga çıgarlıgıbız kalmadı, näselebez çerde,— dip özgälänep urınınnan tordı da işek yanındagı çöygä elgän kızıl başlı sölgegä turı barıp biten kapladı. Ak külmäk astında cilkä söyäkläre belenep torgan çandır gäüdäse kaltırana, dereldi ide kartnıñ. Äyterseñ lä anıñ dereldävennän böten öy selkenä, tönge davıl belän koyma-kapkalar şıgırdap kuya, güyä alar da kartnı kızganalar:

— Ah yaman, söyläp betergesez yaman sezneñ hälegez,— diyälär kebek. Näq şul vakıtta çıpçık ezläp mengän mäçene kurkıtıp, çormanıñ ällä kay cirennän yöräk özgeç ikençe ber tavış işetelde. Ul tavış üze ällä kayan, cide kat cir astınnan çıkkan tösle tonık, kızganıç ide. Bu — un kön buyına kaçıp, çorma täräzäsennän töşkän cäyge koyaşnıñ sargılt nurında sargaygan, hälsezlängän, sakal-mıyık baskan, tämam ömetsezlekkä birelgän Nurgali tavışı ide. Nindider serle cep anıñ yörägen ätiseneñ yöräge belän bergä bäyläde, kemder şul cepne ber ük vakıtta tarttı, ber ük vakıtta ikeseneñ dä küñellären kuzgattı. Menä ul irek: ul berkemgä dä kiräk tügel, kaytkannan birle aña äniseneñ «ulım» dip däşep karaganı yuk, anı irtän yokısınnan da uyatmıylar. Ul üzeneñ berkemgä dä kiräk tügellegen tämam añladı, häm küz yäşläre üzennän-üze koyıldılar, anıñ sayın Nurgaligä kurkınıçrak bula başladı...

...Nurgali hıyalı belän rähät, däräcäle könnären küz aldına kiterde. Menä ul avıl klubında kino kuya. Apparat telsez — Nurgali yañgıravıklı tavışı belän üze añlatıp bara. Halık «tomannıy»ga äle iyälänep betmägän, añlatmıyça bulmıy. Äle filmda berär sugıp: kartinası kürensä, barısı da: «Beznekelärme?» —dip borılıp sorıylar. Malaylar magneto äyländerälär — ber pärdäne äyländerergä ber malay kiräk — alarnı biletsız kertäse. Kaçmasınnar öçen büreklären cıyıp alası. Ä alar mışkıldıy-mışkıldıy äyländerälär. Apparat çıtırdıy, tuzanlı klubta elektr yaktısı költä bulıp türgä uza, malay-şalay barmakları belän ekranga surät töşerä. Kino lentasınnan tämle is kilä, soñgı rätlärdä, apparat yanında gına, mul itep vazelin yakkan, bit urtaların kızartkan kızlar utıra. Cayı kilgändä mutrakları Nurgaligä karap küzlären yıltıratıp alalar — ä ul siherçe — keşe añlamastan apparatnı üz kulında uynata... Ah, ul kiçlär... Nigä genä başlandı soñ bu'sugış? Kem uylagan şundıy yeget çormada kaçıp yatar dip?

Avıl çitendäge zäñgär täräzäle yort eçendä davıllı, karañgı töndä üksep-üksep atalı-ullı ike ir yılıy ide. Katı davıl basılıp, öy türendäge topol yafrakları äkren iskän tañ cile belän yañgır tamçıların koyganda gına Şäyähmät yokıga taldı häm iskitkeç matur töş kürde.

...Yalt itkän koyaşlı kön, imeş. Nindider asfaltlı yuldan stroy belän baralar ikän. Yulnıñ ike yak çitendä bögelep-sıgılıp utırgan çiyälär, almagaçlar, tagın närsälär — barısı da karday ap-ak çäçäktä. Şäyähmät ike-öç adım alda stroyga borılıp baskan da artı belän bara. Üze kulların cäygän dä ayak basu uñayına «ayt-dva, ayt-dva» dip komanda birä. Yäp, taza, böterelep torgan mıyıklı, östendä postau frenç, imeş. Ä alda, berençe rättä, garmunda marş uynap barganı — Nurgali, ul da yäşel gimnasterkadan, yaltıravıklı itektän. Üzeneñ küzläre gel ätisendä genä, ätise «ayt-dva» digän sayın garmunın katırak tartıp kuya, algı rättäge soldatlar barısı da äle Şäyähmätkä, äle Nurgaligä karıylar. Ä ul anıñ sayın därtlänep kıçkıra, citezräk atlıy:

— Ayt-dva, ayt-dva!

Şatlık digänneñ närsä ikänen onıtkan Zäynäb ciñgi sıyır savıp kergändä kartınıñ yılmaya-elmaya närsäder rusçalap söylängänen kürep kölemseräp kuydı. Aña da niçekter beraz ciñel bulıp kitte.

...Tabiğat ul könne köne buyı duladı. Ul närsägäder riza tügel. Keşelärdän närsäder sorıy kebek. Anıñ cir yözenä tagın nider kürsätäse kilde, häm kiçkä taba koyaş kızarıp battı. Bu inde ber dä yünlegä tügel ide.

Avıl halkı elek-elektän urman yagınnan kilgän bolıt hävefle bula dip ışanıp yäşi ide. Bügen dä şulay buldı. Kiçen, mal-tuarnı yabıp ut aluga, imänlek yagınnan aksıl -zäñgär bolıt kürende. Yakınaygan sayın çitläre karaldı, dımlı cil isep kitte. Keşelär täräzä kapkaçların, morcalarnı yaptılar.

— Ya Hoda, hävef-hätärdän üzeñ sakla,— dip, Zäynäb ciñgi dä morca yabarga çormaga mende. Çorma täräzäse yanındagı sandık östendä kiñ arık cilkälären kalkıtıp Nurgali utıra ide. Yäşen yäşnäde, häm şul yaktılıkta ana ulınıñ aç yañakların, zur tügäräk küzlären şäyläp aldı. Malay änisenä borıldı.

— Äni! — dide ul.— Min sezgä şaktıy borçu yasadım. Miña räncemägez, min sezgä monnan soñ tırnak oçı qadär dä borçu salmam. Äni canım! Minem yörägem uynıy. Zinhar, soñgı üteneçemne tıñla: miña ber stakan, barı tik ber genä stakan arakı tabıp bir. Şul yahşılıgıñnı gomergä onıtmam, äni! Bu köngä kalasımnı töşemdä dä kürmägän idem.

Kinät yäşen çıtırdadı, cir dereldäde. Täräzä pıyalaları zıñgıldadı. Kaydadır açı tavış işetelde. Çiläkläp yañgır koya başladı. Davıl bäbkä-kiştälärne çıtırdattı, öy türendäge topolneñ botakların sındırıp kükkä kütärde. Zäynäb ciñgi üze belgän berdänber dogasın kat-kat ukıdı:

— Lähäülä vä lä kuätä illya billyahi galiyel gazim... Lähäülä vä lä kuätä...

Şulay di-di, äle uñ, äle sul kultık astın sıpıra-sıpı-ra, ul säke buyında utırgan Şäyähmät yanına kerde. Läkin anıñ yäşengä ise kitmi, bügen anıñ Nurgalidä dä eşe yuk. İrtänge yakta gına kortçılar umartalarnı karaboday basuına küçergännär ide. Menä bit...

Ä karaboday basuı üzänlektä. Bu davılga umartalar çıdarmı, aumaslarmı? Üzängä su töşsä, närsä bulır?

— Sin, karale,— dide ul Zäynäb ciñgigä, kisäk kenä urınınnan torıp.— Bar, börkänergä ber kapçık alıp kil äle. Umartalar başına bu, cünlegä tügel. Bar ikän küräselär, monda bit tagın min ğayeple. Keşe küzenä niçek kürenerseñ. Un yıllık hezmät bit. Menä billähi...

Şäyähmätne tuktatıp bulırlık tügel ide. Kapçıgın börkänep tayakka tayandı da, yäşen yaktısında pıçtırdap, urman yakka taba atladı.

Avıl urtasındagı ineştän şarlap akkan taşu tavışına kemneñder açı avazı kuşıldı:

— Yärdäm itegez! Agabı-ı-ız...

Bu avaz adämnärneñ yöräklärenä ütep kerde, kapkalar açıldı, fonarlar, tayaklar totkan keşelär su buyına taba yögereştelär.

.4 Barı tik Nurgali genä bolarnı işetmäde. Arakı anıñ miyenä tiz yögerde, batırlık kertte! Ber mälgä ul üzeneñ ütkän böten tormışın küz aldına kiterde: barısı da yalgış ide. Citte! Menä häzerge minutta ul ikençe keşe. İrtägä ul voyınkom karşına basaçak. Şulay, şulay, min ğayeple, diyäçäk. Dimäk, irektä bügen soñgı tön. İrektä? Tfü! Tukta... Min ğayeple. Häzer, häzer min sineñ yanıña baram...

...1940—1941 uku yılında Kara Çırşıga ukıtuçı bulıp Rämziyä isemle çibär ber kızıy kilgän ide. Halık Nurgali belän Rämziyä arasında nindider serle, ni öçender, bik tä yäşeren mönäsäbätlär buluın söyläde. Rämziyä yäşli ata-anasız kalıp balalar yortında üskän häm annan soñ pedteh-nikum betergän çibär genä kızıy ide. Bıyıl cäy başında Rämziyäneñ bik nık üzgärgänlegen sizdelär. Mendärenä kaplanıp küp tapkırlar yäş sıkkanın kürüçelär buldı. Moña Nurgali duñgız ğayepleme ällä?

Halıkta äle Nurgali kaygısı da, Rämziyä kaygısı da yuk ide, läkin kızu arış uragı östendä Rämziyäne, gäzit totıp urakçılar yanına bargan cirdän, atka salıp, Taşlıtauga ozattılar. Bolnitsada öç kön añsız yatkan Rämziyä üle bala taptı. Üze dä ozak tormadı. Kan eçendä ber kön gazaplanıp yattı da can birde. Anı Kara Çırşıga alıp kaytıp kümdelär. Hatın-kız üzara:

— Biçara, keşedän oyalıp gel eçen buıp yörgän şul, şunıñ belän genä harap buldı,— dip söylände.— Tapsa gına yarıysı bulgan da bit...

Läkin Kara Çırşınıñ tarihında äle atası bilgesez ber balanıñ da tuganı yuk ide şul...

Rämziyägä kaber kazıganda, Şäyähmät teşlären kısıp eçtän yäşsez yıladı, kütärelep keşe küzenä karıy almadı... Häyer, Nurgali ul vakıtta bolarnı belmi kaldı. Ä bügen... Rämziyä... Gafu it, canım. Min ğayeple. Häzer, häzer min sineñ yanıña baram. Häzer bez küreşäbez, tañ atkançı, tuygançı söyläşerbez. Läkin min ozak tora almıym, yaktırgançı min sineñ yanıñnan kitäm. Hätereñdäme, sin miña «Sak-Sok» bäyeten ukıgan ideñ? Sin şul vakıtta yıladıñ, ä min köldem. Menä Sak belän Sok berse min ul... Häzer, canım, häzer.

Zirat astındagı basmadan Nurgali yögerep çıktı. Tekä taudan mengändä ber yıgıldı, ber tägäräde. Läkin anıñ böten tänenä iskitkeç ciñellek, kuät tulgan, anda häzer ällä nindi taularga menärlek köç bar. Menä yäşen böten dönyanı ap-ak itep yaktırttı, kürşedäge berniçä avılnıñ tegermännäre, ziratları yalt itep ber sekundka kürenep aldılar. Şul ak yaktılıkta zirat çitendäge kaber östendä ap-ak sın kürende. Bu — Rämziyä kabere östendäge ak taş ide. Nurgaligä ul Rämziyäneñ üze bulıp kürende. Kiçen Rämziyä näq şul ap-ak külmägen kiyär ide dä, anıñ bülmäsennän Nurgali çıgıp kitkändä, tolımnarın sütep közge aldında basıp kalır ide... Canım, isänme... Sin mine gafu itäseñme? Tuktale, sin nigä salkın? Tuñdıñmı, canım! Tukta, min sine cılıtıym... Häzer, häzer, canım, sin arakı isen yaratmıysıñ bit. Nişlim soñ? Läkin min anı aktık märtäbä eçtem. Siña monda küñelsezder, yüeşlängänseñ dä. Nik däşmiseñ, Rämziyä? Min beraz gına yılıym inde, küz yäşe keşene ciñeläytä. Sin mine köt, yäme, sugıştan kaytkaç, min siña çäçäklär alıp kilermen. Huş, canım, min yaktırgançı kitim inde...

Nurgali zirat tavınnan aska taba şuışıp töşkändä basmanı taşu alıp kitkän ide. Ul yardan töşkän uñayga su eçenä taba atladı. Su öste tulı ap-ak balık ide. Närsä bu, sataşumı? Kayan kilgän balık? Nurgali anıñ bersen totıp kesäsenä saldı, annan ikençesen, öçençesen... Tuktale, äti-änine ber söyenderim. Bu arada it aşagannarı yuk. Äti mesken yabıgıp betkän. ...Şulay di-di üze yarga taba ürmäläde, abındı, su yottı, tonçıktı, üze ike kesäsenä dä balık tutırdı. Galife kesäsenä şaktıy kerä ikän bit...

Su buyı bakçasınıñ kapkasınnan pıçrakka batkan Nurgali kilep kergändä, olı kapkadan Şäyähmät tä kürende. Ata belän ul beravık ber-bersenä gacäplänep kara-karşı basıp tordılar. Yañgır, davıl basılgan, inde yaktırgan ide. Şäyähmätneñ kara tamırlı kulları şeşengän, sakal börtekläre baskan bugaz töyene zäñgärlängän, bite-mañgayı buyalgan. Nurgalineñ isä çäç aralarına, kolak tişeklärenä kom tulgan, östennän su, çalbar kesälärennän taşlı läm aga, küzläre pıyalalangan. Ata da, ul da däşmädelär. Bu minutta ata öçen mondıy kötelmägän oçraşu inde artıgrak ide. Keşe digäç tä, anıñ da sabırlıgınıñ çige bula bit... Şäyähmätneñ sabır kanatı sınıp kitte.

— Yä, sin närsä şamakay şikelle gurlañnı kiyerep torasıñ, avızıña tökerim! — dip, Nurgalineñ yüeş bugazınnan uçlap tottı da töz lapaska taba etep cibärde. Nurgali, sörlegep, abzar kırıyındagı sıyır tizägenä avızı belän barıp töşte. Ul tonçıga-tonçıga çaykalıp ätise karşına yañadan kilep bastı. Närsäder äytergä teläde, läkin avızın açıp telen äyländerä almadı. Tavışka Zäynäb ciñgi yögerep çıktı. Läkin bolar barısı da başı gına ikän äle. Şulvakıt kapkadan Zahri koda kilep kerde.

— Yaramıy, yaramıy, koda, aynısın, timä malayga,— dip, Şäyähmätneñ arık belägennän tottı. Şunnan soñgısın kart añışmadı. Aña häzer kemneder tukmarga kiräk ide, menä tukmarday keşelär anıñ karşında beryulı ikäü...

— hay Alla, çurt! — dip, söyäkçel kulı belän Zahrinıñ sargılt irennärenä sugıp cibärde.— Sin genä kirägiyeñ
monda, avızıña tökerim, at karagı! — Küzen tondırıp kilgän Nurgaline dä şul uñaydan bugazlap aldı häm yaman köç belän seltäde. Nurgali näq bayagıça sörlegep şul uk urınga yañagı belän barıp töşte.

Avıl oçınnan kötüçeneñ bırgı tavışı işetelde, koyaş çıgar aldınnan isä torgan cil yafraktan tamçılar koydı. Häsräte häm şatlıgı belän dähşätle yılnıñ tagın ber köne tudı.

...Yañgır bik katı yauganlıktan, ul könne költälär sugarlık bulmadı. Kart-korı davılda kuzgalgan salam äskert-lären rätläp yörde, tik alar yanına bügen predsedatel genä kilmäde. Kiçkırın anıñ üzenä berketelgän turı atnı yangın sarayı yanında sirtmägä cigep yatkanın kürdelär, ämma töngä taba kaya barırga cıyınganlıgın beräü dä belä almadı.

Miña bit nibarı kırık dürt yäş...

Hismät belän Häkimulla ber batalonda sugışka kerdelär. Batalon berençe bäreleştä ük kırılıp betä yazdı. Alar Suslongerdan kilgännär ide. Suslonger lagerenda ber ay agaç kistelär, zemlyanka kazıdılar da ber tönne kinät kenä, tovar poyızdına töyälep, frontka çıgıp kittelär. Suslonger keşelärne bik yonçıttı. Aşau-eçüneñ räte bulmadı, munçalar salıp alarnı rätlägänçe kerlänep bettelär. Härbi kiyem algançı şaktıy gomer uzdı. Ayak kiyemnäre tetelep bette. Bolay da yöräge selkenep kenä torgan Hismät bu hällärgä tüzmäde — ber könne politinformatsiyä vakıtında üzen frontka cibärülären sorap tavış çıgardı. İkençe könne, zemlyankada tön utırıp, ul üzenä çabata yasap kide. Vzvod komandirı bulgan gruzin yeget monı kürep şakkattı. Şunnan soñ härbi obmundirovaniye algançı Hismät böten vzvodka çabata yasap tordı.

İnde Hismät ülem belän tartışıp yata.

Bar ide dönyanıñ yöräkle, taza çibär ber yegete. Anı Atcabarnıñ Kamali Hismäte dip yörtälär ide... İnde ul can birä almıyça yata.

Kan tama, narat ılısları belän aralaşkan dımlı komga Hismätneñ kanı sarkıy. Menä ul, kırık dürt yıl buyı aña kuät birgän närsä, tamçılap äräm bula. Atcabar basuındagı arış ipiyen, boday kümäçen aşap yasalgan kan Fin kultıgı buyında tama. Keşeneñ böten maturlıgı — kanda. Keşeneñ böten yahşılıgı — kanda. Can digännäre şul kandır ul. Tukta, canım, tukta, akma. Tamma, kanım, mine sakla. Ah, bu kıy-pılçıknı! Kayan kilep eläkte soñ bu! İçmasam, ber genä faşistnı da teräp atıp bulmadı bit. Sugışka kilep yörüeñnän ni fayda?

2 bulek

...Çolganışta kalgan yaralı Hismät Fin kultıgı buyındagı narat urmanı eçennän ozak şuıştı. Niçä säğat? Niçä kön? Monı ul belmäde. Berençe könne şuışkanda kaya taba barganın belmäde. Berençe bombecka, berençe kurku, berençe mäyet kürü barısın da onıttırgan ide. Alarnıñ batalonına karşı diñgez buyınnan tanklar höcüm itte. Snaryad kıypıl-çıgı Hismätneñ tez başın çälpärämä kiterde, iptäşläre belän yögerep bargan Hismät narat astındagı çokırga görseldäp barıp töşte. İptäşläre yar buyındagı zur valunnar artına yögerdelär, Hismät alardan çokırda ayırılıp kaldı häm berazdan añın yugalttı. Añına kilgäç şuıştı da şuıştı. Sugış tavışı bötenläy yıraklaşkan ide. Kara tärele samoletlar narat başlarına tiyär-timäs kenä oçıp yördelär. Alarga atuçı bulmadı. Dimäk, front liniyäse çigengän. Tön uzdı. İkençe könne Hismät valunnar arasınnan şuışıp diñgez buyına kilde. Diñgez tınıç kına çupıldap utıra. Läkin bu ni häl? Hismät üz küzlärenä ışanmadı. Dulkın belän çıgarılgan iske kamına çüpläre arasında yözlägän furackalar, beskozırkalar çaypala ide. Ya Alla! Küz küreme cirdä şulay baş kiyemnäre çaypala. Ä diñgez akçarlakları berni dä bulmaganday çiyeldıylar, uynıylar.

Hismät teşlären kıstı. Sügende. Flyagasınnan ber yotım su eçte. Bügengä citärlek su bar. Niçek tä alga, üzebezneke-lärgä taba şuışırga kiräk. Koyaş çıkkan yak üzebezneke.

Ul könne kiç koyaş bik kızarıp battı. Diñgez buyınça altın küper suzıldı. Biyek naratlarnıñ ere ılısları altın tösenä kerdelär. Tukta, bu kaysı ay? Avgust ahırımı? Sentyabr başımı? Urman eçe salkınaya başladı. Tänne dereldäü bastı. Berazdan esse bulıp kitte. Annan tön citte. Urmanda nindider ber koş: töne buyı kıçkırdı. Ul gel Hismät östendä genä kıçkırdı. Bu koşnıñ tavışı bik tanış ide. Bu koş... Bu koş... Bu — kozgın. Hismätlärneñ avılında ul mäçet ayına kunıp kıçkıra ide. Kamali kart şul kozgın kıçkırsa böten tınıçlıgın yugalta, «mäyet ömet itä ul, kahär» dip, mäçet işegaldına kerep, kozgınnı kurkıtıp yöri ide. Tukta... Bu — Fin kultıgı tügel, Atcabar ikän bit... Menä hikmät. Menä min sezgä söylim äle berençe bombanıñ niçek töşkänen...

Hismättä gangrena başlangan ide.

Şul tönne ul añın cuydı. İrtägesen anı çolganışta kalgan ike sugışçı tabıp aldılar. Hismät añına kilep küzen açtı. Sataşam dip uyladı — küzen yomdı. Tagın açtı. Läkin sataşmıy ikän. Anıñ avızına su tiyerep torgan sugışçılarnıñ berse Kara Çırşınıñ Häkimulla ide. Hismät ut kebek kızgan kulları belän anıñ kulın kıstı. Annan zur pilotka kigän yabık kına rus yegeteneñ kulın ozak totıp yattı. Mondıy vakıtta sugışçılar bersen-berse taşlamıylar — dimäk, häzer ülmäskä genä kiräk. Bolay bulgaç buldı.

Köndez kıymıldarga yaramıy ide. Çokırga urnaştılar da kiçne köttelär. Häkimulla belän rus yegete botaklar cıyıp nosilka yasadılar. Bil kayışların österäü öçen köylädelär. Hismätneñ küñel kütärelde. Rus yegeteneñ äytüenä karaganda, front liniyäse un çakrım çaması yıraklıkta ide. Bu süz küñellärne cılıttı. Kön ozın buldı, öç sugışçı komlı çokırda, narat başlarına karap, ütkän tormışnı iskä aldılar. Hismät töştän soñ kızışa başladı. Küzen yom-galap yattı. İrtänge därte sürelgändäy buldı. Berniçä tapkır ülem turında söyläşep aldı.

— Minem,— dide ul,— Miñnisamnıñ ike aylık kızı bar. Zölfiyä isemle. Sin isän-sau kaytsañ — beznekelärne kür. Bezneñ avılga bar. Taşlıtauga da bar. Minem niçek ülgänemne söylä.

— Ä sin tege vakıtlar öçen ber dä oyalma. Minem olı kız Miñnisa üze çaya buldı. Min siña açu totmadım. Tege könne genä ätiyeñ belän süzgä kilep aldık ta... Minem kız çaya buldı. Üzemä ohşagan.

— Min bay küñelle buldım. Ülsäm dä ükenmim — telägänçä yäşäp kaldım. Sabantuy sayın batır kaldım. Äti yuaş, fäqıyr küñelle keşe ide märhüm. Äni ütken hatın — min şuña ohşaganmın. Min usal buldım. Cıyın çibär kız mineke buldı. Ber kunak kız yanına kem barasına bähäs çıkkaç, min ciñdem. Üzebezneñ avılnıñ uramın çatnama suık könne köpä-köndez kem yalanayak äylänep çıksa, şuña bula, didek. Min çıktım. Kunak kız monı işetkän dä hurlanıp yılagan. Ä kiçen mine kürgäç huşsız bula yazdı. Çibär idem. Min cırlaganda kart-korı yılıy ide. Kunak kız şul kiçne ük üze başlap çolanda suırıp üpte. Yeget bulsa şundıy bulsın, Dide.

İkençe vakıt tagın şulay bähäsläştek. Bezneñ avıl yegetläre şundıy, üzeñ beläseñ. Bezdä yort sayın ber şundıy taşbaş. Çistay mişärlärennän ber dä kim tügel. Anısında çittän kaytkan altın teşle ber ukımışlı kız ide. Anısı revolyutsiyä bulgaç. Bu yulı da min ciñdem. Kem ber sarık bäränen aşap beterä, kız şuña bula, didek. Beterdem. Altın teşle kız kiç oçraşkaç rähätlänep kölde. Sin, yeget, miña bik oşıysıñ, nu, siña ukırga kiräk, dide. Şunıñ süze belän kurslarda yörep kayttım. Vitsanitar buldım. Ul vakıtta baytar dip yörtälär ide.

— Äti märhüm yuaş keşe ide. Tabak Kamali dip yörttelär üzen. Unikençe yılnı bezneñ Atcabarnı kızıl ätäç yalap aldı. Böten keşeneñ diyärlek yort-cire yandı, ätineke çit-täräk bulgaç zıyan timäde. Halık kürşe-tirä avıllarga çıgıp kitte. Halık yärdäm itä — Atcabarlar uramga kilep kerü belän kaysı on, bäräñge, kaysı balta, pıçkı, kiyez itek çıgarıp birä. Äti märhümneñ eçe poşıp yata. Berkönne ul da tärtä başların kümerländerä dä Kara Çırşıga kitä.

— Kaysı avıldan? — dip sorıylar.

— Atcabar,— di bu, küzlären sörtep. Şunnan tegeñä ber tabak birep kaytaralar. Şul könnän başlap prozvancä birdelär. Ülüe dä kızık buldı meskenneñ. Bezdä kolhoz oyıştırırga kilgän ber şähär yegete fatirda tordı. Kön sayın irtän bäkegä töşep su koyına tege. Äti kart tegennän sorıy:

— Närsägä kiräk bu hikmät? — di. Yeget äytä, minem, di, ozak yäşisem kilä, di, kommunizmnı küräsem kilä, di. Äti ülüdän bik kurka ide — gomeren ozınaytırga telägän, küräseñ — berkönne bu da bäkegä töşep çumgan. Yögerep kaytkan hut belän miç başına menep yatkan. Şul yatudan tormadı märhüm...

— Yuk, min alay yäşämädem. Kolhozda minem qadär hezmät köne eşlägän keşe bulmadı. Bäyrämdä kunak cıymıyça

kalmadım. Minem ärdänägä öygän ike yıllık kayın utınım gına kaldı. Ä sin beznekelärne kür. Minem kart änine kür. Min anıñ yaratkan ulı idem. Sin çıgarsıñ... Çıgarsıñ...

Koyaş batar aldınnan Hismät sataşa başladı. Yaman sügende.

— Nu, bu Alla da närsä karıy ikän, ä? Miña bit nibarı kırık dürt yäş. Änä bezneñ avılnıñ Gabdelhäyer kart äle dä yäşi — revolyutsiyägä qadär ük kart keşe ide inde. Berkeme yuk. Ülem kötep yäşi. Nik mine üterä bu Alla, ä? Mindä ni dähele bar anıñ, tiomat! Nu tege dönyaga bargaç çukınıp ülsäm üläm, Gitlernı ezläp tabam. Sukır täre! Äle minem cırlap yäşär vakıtım bit! Yıdva li ul isän kalır miña eläksä. Yıdva li... Yıdva li...

...Saper köräkläre belän yüeş komnı kazıp, Hismätne kümdelär. Kaber östenä näq tegermän taşı tösle tügäräk ber valunnı şudırıp bastırdılar. Karañgı töşkän, könçıgışka taba barırga vakıt ide.

Ä tege koş narat başında haman kıçkırıp kaldı...

Miñlegalineñ Garäbstanda yörgäne kürenä...

Kırık berençe yılnıñ köze kar bik irtä yaudı da böten aşlık çümälälären kümep kaldırdı. Şomlı köz ide ul. Kaz-ürdäklärneñ yäş karda täpiläre alsulanıp, gomer betkänne sizep adaşıp-añgırayıp yöri başlagan könnärendä kisäk kenä cılıttı da kuydı. Ber kön eçendä basu ala-tilä bulıp kaldı. Häbirä karçıknıñ näq şundıy ala töstäge kart sıyırın şul könne kiç äveslek yanında büre buıp kitte. İrtägesen, kuyı avır toman taralgaç, anı kararga halık cıyıldı. Kart ide inde. Cäyge kiçlärdä mögräp kayta ide. Häbirä karçıknıñ cil kapkası açık bulmasa, «öydälär-me-e?» digän sıman, zur küzlären tägärätep, selägäyle tanavın kapkaga törtep ıñgıraşıp tora ide. Ä häzer... Komsız büre anıñ art sanın talagan, bugazın sıtkan, hätta sırt söyägen urtalay özärgä mataşkan. Nikadär gazaplangandır sıyır...

— Sugış hikmäte inde bu, yarman cirennän ällä nitkän yallı bürelär kilgän, bezneñ bu tirädä tup şartlamagaç, alarga tınıç inde, fälän inde, tögän inde...— dip, bu häbärne ul könnärdä avıl buyınça Häbirä karçık taratıp yörde. İmeş, uzgan atnada tañ belän bazarga baruçılar yılga buyında ällä nindi zur bozau qadär öç büre kürgännär, üzläre yallı, üzläre aksıl-sorı, di...

Bu häbär citä kaldı. Tagın ällä kemnär andıy bürelärne urman alanında çünnek yanında da, imänlek kırında da kürgännär. Yazgı yabagası koyılıp betmägän aç büreneñ eşlägän bu cinayate bik küp imeş-mimeşlärne österäde, cepşek köndä ävälägän kar şikelle, äyländergän sayın üste dä üste. Ul yıl ällä nindi tıngısız, şomlı buldı. Ber kurkınıç häbärne ikençese bastırıp kına bardı.

Ul yılgı qadär zähär salkın kış bulganı yuktır. İrtä kön tudımı, karçık-korı häl beleşergä kereşälär.

— Sugıştagı bändälärne kıru öçen inde bu suıklar, ya Hoda! — dip avır sulıylar. Şunnan kitä häbärlär... Germannar, imeş, Mäskäüdä ikän inde. Alarnı yaklap törek patşası sugışası, di. Aldagı ramazan gayıtenä Kazan kalasında çäy eçmäsäm, imanım kyafer bulsın dip äytkän, di anısı. Min sugışsam, din öçen sugışam dip äytä, di. Sugış başlarga tübätäyem selkenep kenä tora dip äytä, di. Häbär artınnan häbär — berse ikençesennän kurkınıçrak. Kalada tönlä kisäk kenä trigübä yasıylar, ällä nitkän utlı költälär havada yörilär, di. Kalada kartlarnı da sugışka cibärälär, di. Tagın ällä nilär, ällä närsälär bar, di. Argı yak Häliullanıñ da hatı kilgän, di. Kayda sugışkanıbıznı äytergä yaramıy, hatnı püläväy poçtaga gına yazası, digän. Hodayım, böten dönyasın püle baskandır inde. Miçkä kipterergä kuyılgan kura ciläge niçek kimep çıksa, sugıştan .bez dä şulay çıgabız dip äytkän, di.

Tönnären uram tın bula, utlar sünderelä. Soñgı tönnärdä Fähernisa karçıknıñ gına tonık ut yaktısı kürenä. Kışnıñ şul zähär könnärendä anıñ karap torgan ber ulı Miñlegalineñ ülgän häbäre kilde. Kürşe avıl yegete: «Miñlegaline üz kulım belän cirlädem, nemets minasına şartlap harap buldı, änisenä äytegez»,— dip yazgan ide. Läkin ul hat kilgän könne Fähernisa karçıkka biş-altı yullık kına kara piçätle käğaz kilep töşte. Atlarga kiçke başak birep kaytkanda — ul Miñlegali urınına at karauçı bulıp kalgan ide — hat taşuçı aña şul käğazne tottırıp çıgıp kitte. Yazu tanımasa da, ana yöräge anıñ närsä turında ikänen sizde, tez buınnarınıñ cegäre kitte, läkin küzenä yäş kilmäde. Ul ikençe könne, Miñlegalineñ yaratıp cigä torgan burlı atına başak birgändä, atnıñ başın koçaklap ozak yıladı, ul könne burlıga onnı ber soskıçka kübräk sipte. Şunnan soñ anıñ yokısı kaçtı, gel tönlä belän Miñlegali kaytıp kergän kebek bula: kapka-koyma şıgırdap alsa da, salkınnan öy büränäse şartlasa da ul küzen aça, işekkä ozak karap tora, kısıp kuyılgan bişle lampanıñ filtäsen kütärä töptä, läkin Miñlegali yuk, işek kırıyında, kätüktän eşlängän çöydä anıñ paltosı gına elenep tora.

Fähernisa karçık gomer buyına eş yarattı, malayım keşedän kim bulmasın dip, tol köyençä tırışıp karap üsterde. Din totmadı, yuk-barga ışanmadı, läkin äytep betermäslek kaygı anı kakşata yazdı, ul berkön eştän kaytışlıy Häbirä karçıknıñ karındık täräzäsen kaktı. Tışın tarakan kimergän Koränne karçık ozak aktardı, ber ayaten garäpçä mıgırdanıp, korışkan barmagı belän yörtep çıktı da tamak kırıp tezde:

— Vau kilsä bähetle bulır, halık arasında qaderle bulır, kapkadan kergändä zähmät cile kagılgan bulgan, sul yagında ber avıruı bulgan, anısı ber usal hatınnıñ küze töşkännän. Ülmäsä äle dä isän bulası ikän, isän bulsa Garäb-standa cimeşlektä yörüe kürenä,— dip, eşlekle kıyafät belän Koränne kiştägä alıp kuydı.

...Tañ atkançı Fähernisa karçıknıñ utı şulay yana, ä salkın tön sorılana başlagaç, ana ziräk yokıga tala, läkin näq şulvakıt, äkren genä işek açılıp, Miñlegali kilep kerä dä yomşak tavış belän:

— Äni, äni, min atlarga başak birergä soñga kalganmın bit,—• dip, äniseneñ baş oçına kilep yurganına kagıla, Fähernisa karçık nindider ber yöräk rähäte belän cılınıp siskänep uyanıp kitä, küzen aça — ah, ul Miñlegali tügel, yurgan östenä anıñ berdänber iptäşe — ädräs mäçese sikerep mengän ikän. Stena säğate avır geren idängä taba österäp tektek kilä, tın öydä anıñ tavışı «yuk-yuk» digän kebek bulıp işetelä. Fähernisa karçık urınınnan tora, «yuk şul, bäbkäm, yuk» dip avır sulıy, kemder yöräkkä salkın su koya, yöräk tuktaganday itä, baş şaulıy... Ul akrın gına at abzarlarına taba atlıy, eş vakıtında açı häsrät onıtılıp
tora. Menä ul at abzarı yanındagı ineşkä arkılı salıngan küper östenä kergäç tuktıy, küper kanatına söyälep häl ala, tagın uyga kala... Miñlegali sugışka çıgıp kitkändä ul baş öyänäge kilep avırıp yata ide. Ulın tön yoklamıyça äzerläde, irtänge çäydän soñ, baş çatnavına çıdıy almıyça, yan säkegä menep audı. İptäşlären beleşergä dip çıgıp kitkän Miñlegali berazdan kızmaça kaytıp kerde. Biçara bala! Anıñ üz gomerendä kızmaça köye änisenä kürengäne yuk ide... Ana belän ul ikäüläp yılıy-elıy kapçık tutırdılar, ulı änisen urınına yatkırdı da ike kulın birep küreşte häm çitkä karap kına:

— Äni... küreşä almasak ni... yäme... bähil bulışıyk...— dip, närsäder butadı, kapçıgın citez genä kütärep, kulyaulıgı belän küzlären sörtä-sörtä çıgıp kitte. Kapka töbendä şölderle atlar yarsıp tıpırdaşa, argı yak yegete Miñlegalineñ kızıl çäçäkle satin belän eşlängän talyanın özelerdäy itep tarta, ber et cirgä çügä-çügä kükkä karap yılıy ide. Timer hodlı arba menä şul küpergä kilep kergäç, Miñlegali, dilbegäne üz kulına alıp, atlarnı kisäk kenä tuktattı da kepkasın salıp arbaga ırgıttı häm turı tau başına, änise yanına yortka taba yögerde. Kilep kerügä änise yatkan säke yanına tezlände häm, kart ananı kükrägenä kısıp, küz yäşenä tıgıla-tıgıla cırladı:

Bez kitärbez ahırıday Çuyın yullar arkılı şul, Çuyın yullar arkılı. Östemdäge ak külmägem ,

Käfen bulır, ahrı.

Şulay cırladı da yögerep ük çıgıp kitte, öydä kotoçkıç şomlı tınlık urnaştı, tik mäçe genä işek yañagına ürelä-ürelä tırmaşa ide. Yañgır bulır ahrısı, yañgır. İ bala, bala... Arbada utırgan iptäş yegete altı aydan soñ anıñ kulların, ayakların cıyıp kümäçägen ul çakta kem uylagan... Yünle bala ide Miñlegali. Ülärenä ber atna kala gına komandirlarınnan Fähernisa karçıknıñ üz isemenä hat kilgän ide.

— Äbi,— digän ide komandir,— bik batır ul üstergänseñ, komandovaniye siña kat-kat rähmät ukıy, andıy yegetlär belän bu sugışta bez hiçşiksez yulbasarlarnı dömekteräbez.

Ul könne Fähernisa karçık miçkä mul yaktı, kärzin sandık töbennän küptän salıp kuygan meñençe çäyneñ poçmagın kitep aldı da, leperdäp kenä samavır kaynagaç, kürşe-külänne çäygä däşte. Küñelle ide ul kön! Äy gönah şomlıgı Gitler, muyınıñ çıksaçı, aktık minutlarıñda avızıña su tiderüçedän mährüm bulsañçı! Yarabbi, dönyadan imansız ütsäñçe! Şulvakıt äçe tañ cile isep kitä, yırakta karnıñ tañ kızıllıgı belän totaşkan cirendä nindider şöbhäle tavış işetelep kuya:

— Ta-ta-ta, ta-ta-ta,— dip köyli. Ul tavış, ällä niçek şunda, sugış kırınnan kilgändäy toyıla, bälki, çınnan da, tın kuıra torgan cil ul tavışlarnı monda sugış kırınnan uk alıp kiläder.

— Ta-ta-ta, tak-tak-tak...

Bälki ul sugış tavışı da tügelder, kürşe kolhoznıñ tönge smenadagı molotilkası tavışıdır, läkin nigäder ul tavış bik şomlı, bik kurkınıç bulıp işetelä... Şul tavış kolakka kilep kergän sayın kar östenä ber keşe yıgıladır, kar östenä kıp-kızıl bulıp kan sarkıydır kebek toyıla...

Tişek çilägeneñ suı agıp betkäç, ciñeläygän koyı sirtmäse avır şıgırdap ikençe yakka avışa, korı agaç tavışı salkın tön tınlıgın kisterep-kisterep yırakka yañgırıy:

— Şulaydır, şulaydır,— digän kebek işetelä. Çorma täräzälären allandırıp tañ sızılganda, Fähernisa

karçık at abzarlarına barıp citä.

İgennärne kem cıyar?

Ber ävennän utız pot çaması arış çıga...

Även kipterälär, çabagaç belän suktıralar, annan suırıp Taşlıtau elevatorına ozatalar. Halıknıñ küñel köräyä — teşe taza bulgan keşe arıp: başagın uıp aşıy, eştän kaytışlıy yangın sarayı yanındagı agaç miçkägä yatıp su eçälär. Kart-korı gına hälsez.

Kursk sugışında yaralanıp gospitaldä yatkannan soñ, gvardiyä ölkän sercantı Timerhan avılga kaytıp töşte. Titak-titak atlap böten avılnı yörep çıktı, basularnı äylände, ambar-at abzarlarına sugıldı. Könnär bik kızu tora, igennär dä yarıysı gına. Tik halık aç — böteneseneñ küzendä nur betkän, uyın-kölke, cır işetelmi. Esse könne açlık ayıruça yaman häl. Açlıknıñ şundıy ber vakıtı citä, inde aşıysı kilmi, ä berözleksez susata. Yangın sarayında karavıl torgan Şäyhi kart Timerhanga üzläreneñ hälen añlattı: karçıgı bügen, on kapçıgın kayçı belän turap, aş salırga kalgan.

Partiyä raykomında voyınkomatka uçetka baskan könne ük Timerhanga äytep kaytardılar: kaytuga kolhozıñnı kabul it, tege kart bik tırışıp eşläde, däülätkä ikmäk tapşıru buyınça Kara Çırşı kolhozı rayonda berençe buldı, läkin yäşräk keşe kiräk ide, didelär. İdarä utırışında Şäyäh-mät kolhoznıñ eşlären tapşırdı. Ambarda ber börtek aşlık yuk; podvalda ber börtek bäräñge yuk; cigü atları böten kolhozına tugız baş; eş ügezläre — tanaları — unike baş. Halık aç häm başkalar...

İkençe könne ük Timerhan, ävennän çıkkan arışnı tarttırıp, halıkka avans birde. Hezmät köne mul bulgan keşelärdän altışar kilo on aluçılar buldı. Öçençe kön irtän säğat dürtkä Timerhannı raykom byurosına çakırdılar. Timerhan gimnasterkasın ütükläde, ordennarın, medallären kadadı. Yaña predsedatel bularak, berençe märtäbä böten formasın turı kiterep kürenergä uyladı. Sugış başlanganda berençe sekretar bulıp eşlägän yäş keşe äle dä monda ikän. Läkin anı ölkä komitetı plenumına çakırgannar. Byuronı ikençe sekretar alıp bara.

Bu keşe — Timerhanga tanıp:. Zur başlı, zur borınlı. Familiyäse — Häyrullin. Utızınçı yıllarda berniçä avılda izbaç bulıp eşläp yörgän ide. Anıñ isemen dä, familiyäsen dä belüçe bulmadı, «ızbaç» dip kenä yörtälär ide. Familiyäsen belgän keşelär dä, härvakıt başka Häyrullinnar belän butamas öçen, «baş» Häyrullin dip yörtälär ide. Sugış başlangaç uk Häyrullinga bron birgännär dip söylädelär. Tik-tomal zur borınlı keşeneñ «bron» aluı halık arasında mäzägräk yañgıradı. «Izbaçka borın birgännär» dip isläre dä kitmiçä söyläp yördelär ul vakıtta...

Häyrullin zur borınına küzlek elep kuygan da keşelärgä küzlek östennän karıy. Aldında ike-öç paçka «Belomor». Östendä kitel. Polkovnik dip belerseñ!

— İptäş Väletdinov...

Timerhannıñ küzen kan bastı, ul kaltırana başladı. Menä ber sekundka häter tau qadär äyberne aktarıp aldı. Menä kırık öçençe yılnıñ iyül kiçe rota komandirı tran-şeyada kommunistlar belän söyläşä, höcüm säğate yakınlaşa, iptäş kommunistlar, di. Kommunistlar isemennän rota partorgı Väletdinov söyli. Tırışıp, dulkınlanıp söyli...

— Öydä kalgan analarıbız, sabıy balalarıbız hakına aktık sulışıbızga qadär köräşerbez...

Ä annan tañ atkanda trevoga buldı. Timerhan küzen açkanda kük yöze ükerä, könçıgışnı gorizont artındagı koyaşnıñ nurları kıp-kızıl töskä kertkän, cir güli ide. Bu — böten dönyaga mäşhür Kursk höcüme başlangan minut ide...

Kayandır salkın, cansız tavış işetelde.

— Partbiletıgıznı kuyıgız, iptäş Väletdinov... Timerhan kinät kenä ozın östälne etep cibärde. Östäl

kırındagı lar siskänep kittelär.

— Partbiletımnımı? Partbiletmı sezgä, iptäş Häyrul-lin? — ul üz tavışın üze tanımadı.— Minem partbiletım kiräkmeni sezgä, tıl geroyı? Menä siña, Häyrullin, menä... Kulıñnı başta «Gölcihan»* sabını belän yu!.. Menä siña, kürdeñme?

...Raykom koymasına bäyläp kuygan atına sikerep mengän Timerhan Taşlıtaunı niçek çıgıp kitkänen belmäde. Cılı yañgırdan soñ yalt itep koyaş çıkkan, uramda pıçrak, can-färmanga çapkan at toyagınnan çäçrägän sıyık balçık ällä kaylarga oça ide.

* Yegermençe yıllarda Kazan himkombinatı çıgargan isle sabın. Anıñ käğazendä bik matur tatar kızı räseme bulıp, «Gölcihan» dip iseme dä birelgän ide.

— Yä,— dide ul, Timerhannıñ eşe turında byuro çlennarınnan ber hatın-kız söyläp birgäç,— yä, aklanu öçen närsä äytä alasıñ?

Timerhannıñ üpkäse tamak töbenä kütärelde. Mömkin qadär tınıç bulırga kiräk ide.

— Berençedän,— dide ul,— min sud karşında tormıym, ä üzemneñ partiyädäşlärem yanında basıp toram.

Häyrullin aña mıskıllı karaş taşladı:

— Närsä, ikençe süzeñ dä barmıni?

— Äye bar, iptäş sekretar. Min ike yıl ut astında yördem, minem belän Cukov häm Rokossovskiy söyläşkäne bar, läkin alar da miña «sez» dip däştelär.

Häyrullin nervlanıp papiroska yabıştı:

— Yä, yä sin... Sez... bik ostarmagız monda. Sez närsä, ällä fronttan kayttım digäç tä, teläsä närsä eşläp yörep bulır dip uylıysızmı? Cinayategez turında söylägez! Sezgä kem röhsät birde avans öläşergä? Bezneñ ukazaniyene ni öçen kötmädegez? Şulmı sezneñ fronttagı iptäşläregezgä yärdäm itüegez? — Häyrullin, kaltıranıp, pışıldauga küçte.— Kommunist, ponimayıte li...

Ul berözleksez papirosın çäynäde:

— Kara Çırşı kolhozı predsedatelenä byuro çlennarınıñ sorauları barmı?

Timerhannıñ eşe turında söyläp birgän hatın tamagın kırdı. Bu —rayonnıñ prokurorı Ulibayıva ikän.

— Soraular yuk,— dide ul, karandaşın östälgä bärä-bärä,— mäsälä açık. Väletdinov Timerhan partiyädä kala almıy. Yomşak küñelle bulunı partiyä bezgä gafu itmäs. Kararbız, aldarak niçek eşlär.

Urındıklar şıgırdap kuydı.

Açık täräzädän tışta koyıp yañgır yava başlaganı işetelde. Barısı da tışka taba borıldılar.

— Da-a, kızıl oboz kiläse kön ide bit bügen,— dide Häyrullin, papirosın çäynäp,— bolay bulsa eş harap.

Ulibayıva kulındagı karandaşın östälgä bärde.

— Allasın da totıp... fälän itärgä...— Ul yaman sügende.

Timerhan tetränep kitte. Alay ikän... Bolar sugış vakıtında şulayrak öyrängännär ikän... Häzer hatın-kızlar da sügenä ikän. Läkin yañgır bik kiräk ide bit äle. Bäräñgelär köyep yata ide. Anısın nik uylamıylar?

Häyrullin säğatenä karadı:

— Yarar, iptäşlär, başka fikerlär yukmı? Kem dä kem... Bertavıştan. İptäş Väletdinov, partbiletıgıznı kuyıgız.

Timerhannıñ küz alları karañgılandı. Tukta, bu bik tanış kartina bit. Kayda buldı soñ äle mondıy häl? Ähä, gospitaldä yatkanda ul «Kütärelgän çiräm» digän romannı ukıgan ide. Anda da partbiletnı çıgarıp salırga äytälär...

Ähä,ähä...

Ul könne idarädä ävenne täülegenä ike tapkır kuyarga dip karar kabul itelde. Şäyähmät även kipterüçe itep bilgelände. Elekkege predsedatel öçen yaña tormış başlanıp kitte. Ul tönlä miç yaga, även taşı östennän başaklarnı cıyıp ala, miçkä ut cibärä.

Även öyep betergäç, kayvakıtta anıñ yanına yangın sarayında toruçı abıysı Şäyhi kart ta kilep utıra.

— Pocar-fälännän berük üze saklasın, çamalap eşlä,— dip, başta kırıs kına söyläşä. Ävenne ber kat äylänep çıga, miç alların tikşerä. Miç karşına utırıp, ğadät buyınça sugış hälläre turında süz kuyırta başlıylar.

Şäyhi kart sugış başlangannan birle Germaniyä turında gına söyli.

— Yarmanda tülke maşina küp inde anda,— di.— Batırlıkka bezneñ soldatka çıkmıy inde çıguın, ämma läkin tegelär maşina küp bulu belän aldıralar. Alarnıñ bit tegendä-monda barganda kartı-karçıgı da bisäpilkegä genä utırıp çaba.

Miçtä ak çırşı utını şartlap yana, ike tugan bersen-berse büldermiçä genä sugışka qadärge tormışnı, mul rizıknı, rähät könne, tınıç tönne iskä alalar. Şäyhi kart matur söyli. Anıñ bik kızık ber ğadäte bar: ul çiktän tış arpa koymagın yarata, häzer şunı sagına. Süzgä kereşsä, şunı telgä almıy kalmıy.

— Näy Alla, eştän kaytışıña häybät takta çäy peşep, tabada arpa koymagı çıclap utırsın ide,— di. Äytüen dä ul anı üzençä, «arpı» koymagı digän tösleräk itep äytä.— Menä bu tormış närsä inde? Aşarga utırsañ, min siña äytim, aldıñda kıçıtkan aşı. Ä bütän närsä yuk. İllä mägär, küze çıkkırı Gitlernı äytäm, cimerde tormışnı, därgahtan sörelgän. Sugış betkäç, menä äytkän ide diyärseñ, irtänge çäyne kaynar arpa koymagınnan bantka eçmäm.

Ut yanında utırıp, Şäyhi kartnıñ buınnarı yomşıy. Citmeşne uzgan kartka kalança başına menep säğat suguı köç citmäslek eş bulıp toyıla.

— Bar, ulım, vakıt citkän bulsa, berärne bärep töş äle,— dip, ul anı cayı kilgändä yanındagı malay-şalayga kuşa. Tönnären ul ziräk bula, ämma irtänge yakta anı yonçıta, vata başlıy. Kayçaklarda anı säğat isäben dä butaştırgalıy dip söylilär. İmeş, unber, unike tiräsenä kitsä, astagı keşelärgä sanap torırga äytep menep kitä ikän. Şulay berçak citte dip kıçkırırga onıtkannar da, ul berne artık sukkan.

— Citte, artık buldı,— dip kıçkıruları bulgan, Şäyhi kart çigerep alam dip tagın berne sukkan. Barlıgı ällä 14, ällä 15 bulgan. Läkin korı, cille könnärdä kalança başınnan anı çakırıp ta töşerä almıysıñ. Äle ber yakka, äle ikençe yakka borıl galap, ul akrın gına köyläp utıra:

Atlandım atnıñ bilenä, Kittem Yarman cirenä. Yarman cire yäşel ülän— Ällä kaytam, ällä üläm.

Yangın sarayındagı atlarnıñ furac az bulu arkasında bik yabıkkannarın ul ärnep söyli. Solını — ciz kadak, onnı — tuzan, bäräñgene yomrı dip atıy.

— Ciz kadak belän tuzan kermäsä, at — at bulmıy inde ul, yomrı — at rizıgı tügel,— di.

Tañ aldınnan miç yanıp betä, Şäyähmät kisäü töyärgä tübän töşep kitä. Şäyhi kart säğat sugarga kalançaga taba atlıy. Kart-korı bügen ayıruça borçulı: yäşe citkän iñ taza yegetlär irtän toruga sugışka kitärgä tiyeşlär. Monıñ qadär igennärne kemnär cıyar? Kemnär eş itär?

...Priyemda karalıp kaytkan yegetlär avılda nibarı ike kön yal ittelär. Häl qadärençä kunakka yöreştelär, kibettän härbersenä isemlek belän berär çirek arakı satıp birelde. Yaña gına mıyık tibä başlagan yäş çıraylı bumadaylarnıñ bügen-irtägä ut eçenä barıp keräçägenä ışanu bik kıyın ide. Häyer, alar üzläre dä yeget bulıp ällä ni kılanıp yöri almadılar, bar yatkannarı at abzarları tiräse buldı. Üzläreneñ atların yäş malaylarga tapşırdılar, atlarnıñ holık-gadätläre turında tämläp söylädelär, sbruyların karaştılar. Barı tik irtägä frontka kitäse kiçne genä tübän oçta Ähmätzarifnı turı kiterep, kaysılarıdır dömbäslägän. Närsä öçen bulgan ul, tegeneñ tugan yılın üzgärtep sugıştan kalganı öçenme, ällä başka säbäp belänme, monı beräü dä belä almadı.

İrtägesen böten halık kırda vakıtta rekrutlar, atka töyälep, ber tapkır uram äyländelär. Alarnıñ kübese äle

uramnan garmun belän üz gomerendä berençe tapkır cırlap uzgandır. Şuñadır, ahrısı, tavışları bik sıyık işetelä ide. Niçekter, alarnıñ tavışı sentyabr başında kıçkıra bantlagan yäş ätäçlär tavışın häterlätte ul könne.

Alarnıñ ak kulyaulıkları arış basuı eçennän şaktıy vakıt kürenep bardı. Även yanında Şäyähmät, kulın kaş östenä kuyıp:

— Häyerle yul, balakaylar, sugışnı beterep kaytıgız,— dip, ozak karap tordı. Kalança başında Şäyhi kart, yäşlär kitkän yulga karap, şaktıy moñayıp utırdı. At dugası kümelerlek arış eçennän yäşlärneñ soñgı cırları işetelde:

İ alma bit, alma bit, Alma bitlär kala bit. Alma bitlär kalmas ide — Voyınkomat ala bit.

Avılda kemder özderep-özderep talyan tarttı, yıraklaşıp bargan talyan tavışı belän ul tavış bergä kuşılıp tınıç zamandagı Sabantuynı häterlätte. İşegallarında, kapka töplärendä näselsez avıl etläre kükkä karap yıladılar, şıñşıdılar. Kön börkülände, igen basuı eçendä çumıp utırgan avıl tagın da yätimlänep, moñayıp kaldı. Dönyanı avır tınlık bastı.

Mäysüfä karçıknıñ başı şauladı...

Küräçägeñ bulsa kürkä söyärseñ, digännär.

Timerhan böten küräçäkne inde Stalingrad belän Kursk dugasında kürep beterdem dip uylagan ide. Menä monda ikän ul tormışnıñ çını... Frontta, içmasam, aşau kaygısı bulmadı: armiyä tuk ide. Ös-baş Stalingrad sugışı aldınnan bik şäbäyde. Front norması — yözär grammga qadär birälär ide. Böten kurkınıç şunda: ülem sineñ küzeñä tekälep karap tora. Sin anıñ sulışın sizäseñ. Ülem kurkınıçı siña här minut kaynar sulışın örep tora.

Ä monda... Monda ülem üze çittäräk. Ul kayadır basu artınnan salkın gına karap tora. Ul akrın kilä. Ämma ışanıçlı kilä. Fronttagı ülemne ber minut eçendä çitkä kuıp bula, samoletlar eskadrilyası kütärelep, tanklar alga barganda yäki bik köçle artpodgotovka barganda ülem çigenep

Gospitaldän Häkimulla kaytıp töşte. İke kultık tayagına arık gäüdäsen salgan, ber ayaksız, küze bäyläüle. Pulya kolak yanınnan kerep ber küzne, yañak söyägen, borınnı, teş kaznasın cimerep çıkkan. Yulda oçrasa tanırlık tügel. Yaralanıp yatkan urınga yakın gına bomba töşep yarılgan. Keşe canı — et canı ikän. Kontuziyä algan — şulay da isän kalgan. Arık, söyäkçel. Ügez cigep elevatorga aşlık iltä bargan malaylar anı Vasfikamal kapkasına qadär utırtıp alıp kayttılar. Berençe könne süz küp buldı. Häkimulla kisäk kenä naçarlanıp kitte. Küreşergä kergän Timerhannı tanımadı. Der-der kaltırap:

— Menä min şuşılay buldım inde, starşoy,— dip, sıñar küzennän yäş koya bantladı.

Vasfikamal belän Zäynäb tüti yögereşep ös-baş häzerlädelär, yuk rizıknı bar itep närsäder peşerdelär, munça yaktılar. Kayınatası Zahri kiçen ber yartı kütärep kilde. Ber stakan salgaç, Häkimulla bötenläy sataştı. Arakınıñ kalganın cıyıp kuydılar.

— Yä ulım, nilär kürdeñ, kayda yaralandıñ,— dip, Zäynäb tüti belän Şäyähmät garip ullarınıñ ike yagına utırdılar. Häkimulla kaltırıy başladı.

— Menä min şuşılay buldım inde, brattsı,— dip yılap cibärde. Öydägelär teşlären kısıp çitkä borıldılar, yäş sıktılar.

— Min Harkovnı berençe alganda iñ berençe zvut belän kerdem,— dide Häkimulla, beraz añı kaytkaç.

— Yä, yä, şunnan...

— Şunnan...— Ul tagın başın dereldätte...— Şunnan samoletlar kilde... İ na fig... Min şunnan soñgısın belmim.

Vasfikamal anıñ tezendäge ulı Närimannı saklık öçen üz aldına aldı.

— Kurkınıç buldımı? — dide ul, küz yäşlären alyapkıç itäge belän sörtep.

— Kurkınıç. Başta kurkınıç. Berençe könne bernärsä belmiçä yatabız. Tıp-tın. Anısı Fin kultıgında. Kisäk

tora. Monda isä ul koyaşlı könne dä, yañgırlı könne dä teş ırcaytıp basu çitennän avılga karap tora. Salkın sulışın örä... kenä samolet — i bah... Na fig... Gitlernıñ canın fälän itim... Na fig...

Yortta aşarga yuk ide. Häkimullanı, kön sayın arbaga utırtıp, Vasfikamal borçak cirenä alıp yörde. Üze borçak çaba, Häkimulla borçak çümäläse yanında kuzak yarıp aşıy. Yanına kilgän keşelärgä sugış hällären söyli.

— Min Harkovnı berençe azat itkändä berençe zvut belän kerdem,— di.— Şunnan samoletlar kilde dä, min şunnan soñgısın belmim...

Kırda eşlägän berniçä karçık uraza totıp mataşalar. Sähärgä alabuta kuşılgan arış onınnan talkan bolgatalar da köne buyı kırda açka kibegälär. Şäyhi kart bolarnı bik kızgana.

— Arış belän boday başı uıp aşagannan uraza açılmıy,— di ul, halık yanına kilgäç.— İllä mägär inde toz belän tarakan cimeşen avızga da alırga yaramıy. Alar inde urazañnı çänçelderep kenä kuyalar...

Bu mäsälädä borçılırlık urın yuk — toz da, cimeş tä sugış başlangannan birle kürenmilär ide.

Zahri da uraza tottı. Berkönne avıl arkılı uzuçı härbilär maşina belän tuktap alarda äbäd aşadılar.

Aradan berse tatar yegete ide.

— Mä, abzıy, tot bezneñ hörmätkä ber stakan,— dip, ölkän leytenant urazalı Zahrinıñ kulına arakı birde. Zahri, bismillasın äytep, stakannı aldı da, östenä käğaz kaplap, şkafka yäşerde.

— Min, enekäş, uraza şul,— dide ul, tökeregen yotıp.— Nu, kiç belän avız açkaç cibbäräbez anı, boyırgan bulsa, cibbäräbez...— Häyer, Zahrinıñ urazası da keşeneke tösle tügel ide.

Avgust urtalarında Timerhannı ölkä komitetına çakırdılar. Yulda barganda Timerhan borçılmadı. Çönki berençe sekretarnıñ bu eş öçen Häyrullinnı kızdırganın, gomumän, bu eşne aşıgıç räveştä äväläp taşlagan öçen byuro çlennarına rizasızlık beldergänen işetkän ide. Tik ozak totmasalar gına yarar ide. Şuşı atnada arış eskertläüne häl itärgä kiräk. Eskertlägän arış — yartılaş ambarga kergän arış. Ber köndä eşne betersälär yarar ide... Byuro başlanırga ike säğat kala anı ak çäçle ber hatın-kız çakırıp aldı. Bufetta aşarga talon birde. Komissiyädä öçese dä ölkän

yäştäge keşelär, berse kitelenä öç rät orden şakmakları takkan, sıñar kullı ide.

— Yä inde iptäş Väletdinov, nigä alay citäkçe rabotniknı mäshärä itäsez? — dip süz başladı sıñar kullı.— Sezneñ belän bezgäme soñ inde alay kılanırga? Kaysı uçastokta buldıgız? Altmış ikençe armiyädämeni? Nu, nu, general Rodimtsevnıñ ştabında bulgaladım. Menä bit kayda yörgänbez. Avans mäsäläsenä sez näq menä kommunistlarça eşlägänsez. Şulay. Härnärsäneñ çige bar. Bez ölkä komitetında ul turıda söyläştek. Bezneñ öçen bügen här kolhozçı — frontovik. Ä Häyrullinnı oskorbit itkänsez. Tege deystviyegez — malçişestvo. Bez bit — frontoviklar. Markañnı töşermäskä ide...

Ölkä byurosında eşne şuşı sıñar kullı añlattı. Timerhan intek katında küzlegen yaltıratıp pufıldap utırgan keşene tanıp aldı: Häyrullin ikän. Ölkä komitetı sekretare türdä ük ide, Timerhan anıñ yözen nıklap kürmäde. Byuro çlennarınnan ul ber-ike generalnı gına kürep aldı. Kalgannarı küz aldında bötenese bergä kuşıldılar. Barlıgı öç minut vakıt ütte.

— Añlaşıldı,— dide ölkä sekretare.— Añlaşıldı. İptäş Häyrullin! Bez sezne öç yıl öyrättek — ber faydası da timägän, küräseñ. Yä, sez närsä dip anda patşaçık buldıgız? Sez närsä, Lyudovik şikelle «Gosudarstvo — eto ya» dimäkçe bulasızmı ällä? Üzegezneñ kommunistıgıznı şul postu-pokka qadär citkerü — bu närsä? Kadrlar belän eş itä belüme? Bu — tärbiyäme? Kaytıgız, iptäş Väletdinov, eşlägez. İkmäkne däülätkä kübräk biregez. Läkin kolhozçınıñ da aşkazanı barın onıtmagız. Äye, äye. Kolhozçınıñ da näq berençe sekretarnıkı kebek aşkazanı bar. Läkin nervlarnı avızlıklıy belergä dä öyränegez...

Suga töşkän tavık kebek kaltırangan, agarıngan Häyrullin kiyem elgeçläre yanında Timerhannıñ ciñennän tarttı.

— Sluşay,— dide ul,— sluşay, Väletdinov. Sin ir keşe, min ir keşe, davay baba bulmıyk. Onıtıyk bez monı. Bezgä kiläçäktä dä bergä eşlise bar. Äydä poyızdga qadär berär cirgä kerep utırıyk. İrlär bulıyk. Bergä yäşise bar...

Timerhan karşı kilmäde. Läkin restoranga kerep utırıp tämäke kabızgaç ta süz yabışmadı. Timerhan elek-elektännän bu keşene yaratmıy ide. Äle kırıgınçı yıllarda uk bu keşe

Kara Çırşıga kilep lektsiyälär ukıp yörgän ide. Ber kilgändä ul «İslam dine häm hatın-kız» digän temaga lektsiyä ukısa, ikençesendä «Duñgız — it fabrikası» yäki «Voro-şilovça töz atu — oborona kuäteneñ nigeze» digän temaga ukıy ide.

Kalın muyınlı taza ir, cilkäsenä ak sölge salıp, östäl yanına kilep bastı. Kolak artına karandaş kıstırgan, kızıl bitle, oyatsız karaşlı. Şulvakıt Timerhannıñ başına ber hätär plan kilde. Menyunı karap çıktı da ul şunda bulgan böten närsägä zakaz birde.

Ofitsiant gacäplänmäde. Fronttan kaytkan gimnasterkalı yegetlär arasında mondıy zakazçiklar oçrıy ide Ul aşıga-aşıga yazdı.

— Tak. Ber litr konyagıñ — ike yöz ille täñkä. İke tavıgıñ — yöz yegermeşär täñkädän — ike yöz kırık täñkä. Ber kilo almañ...

...Kızdılar. Ni rayon byurosı turında, ni ölkä byurosı turında läm-mim süz bulmadı. Häyrullin sugıp: vakıtında kurortka baru mäsäläseneñ bötenläy kıyınlaşkanın söyläp utırdı. Ul küp çömerde, iserde. «Bez tegeläy ittek, bolay ittek»,— dip, üzeneñ tıldagı hezmäten maktadı. İñ avırı bezdä buldı, dide. Sezdä närsä ul, orden tagıp kaytuçılarnıñ skladta sabın birep torıp sugışnı uzdırgannarı da bar, dip Timerhannıñ yörägenä toz saldı.

Timerhan säğatenä karadı. Poyızd kitärgä ber säğat vakıt bar ide. Ul urınınnan tordı.

— Nu, yarıy, iptäş Häyrullin,— dide ul,— ğayep iteştän bulmasın. Min hezmät könenä eşlim, üzegez beläsez. Rasçet mäsäläsen onıtmagız,— dip, cil-cil çıgıp kitte.

...Ahırdan, Taşlıtauga kaytkaç, tar ber mäclestä Häy-rullinnı hurlıgınnan ükerep-ükerep yılagan dip söylädelär. Häyer, ul vakıygadan soñ ber atna ütteme-yukmı, anı sekretarlık eşennän azat ittelär. Küp tä ütmi, ul tişekle ber tiyen kebek, Kara Çırşıga lektsiyä belän kilde. İke kön rättän kiçen lektsiyä ukıdı. Berençe könne «Başka planetalarda tereklek barmı?» digän temaga-lektsiyä ukıdı. Köndez urakçılar yanına barıp, «Töşkä ışanırga yarıymı» digän temaga närsäder söyläp kayttı.

Kitäse könne komandirovoçnıy käğazenä kul kuydırırga Timerhan yanına kerde. Berni dä häterlämägändäy, zur avızın yırıp yılmaydı, kiñ kayış belän buıp kuygan gimnasterkasın artka taba cıya-cıya küreşte.

— Menä min monda da kilep çıktım äle,— dide. Timerhan däülätkä aşlık tapşırunıñ barışın öyränep

tötengä çumıp utıra ide, aña kütärelep karadı, kaşların cıyırdı.

— Äye, iptäş Häyrullin,— dide ul,— sez näq açlık afäte kebek: böten cirdä dä bar...

Äye, başka planetalarda tereklek mäsäläsenä qadär Kara Çırşıdagı tereklekne saklarga kiräk ide. Kiçä ferma kötüçeläre şeşengännär. Bügen al arga avans on birmiçä yaramıy. Häkimulla avır häldä yata. Aña kayandır boday onı yünätergä kiräk. Bal suırtkaç ber kilo bal cibärtmiçä bulmas. Äye, üz planetañnı rätlärgä kiräk. İpi mäsäläse — uyın tügel...

...Şäyhi kart bügen aç. Berkön algan avansnıñ soñgı börtek onı kiçä kiçke aşka tuglandı. Bügen irtän kart kelät buyınnan kıçıtkan cıyıp alıp kerde. Karçıgı anı kaynar suda peşekläde, annan soñ anı çapkıga salıp balta belän turadılar. Sugışka qadär bu çapkıda sarık ite turala ide... Äy, yazmış, tagın nilär kürsätäseñ bar ikän? Bügen böten kolhoz klever cıya, yañgırga kitkänçe eş itärgä kiräk, yugıysä Timerhan olanga bik avırga kiläçäk. Yuk, Şäyhi kart mondıy vakıtta öydä utıra almas! Karavıl torıp köç çıkmıy, ni biteñ belän şundıy köndä yal itärgä kiräk?

Ul, arık cilkäsenä sänägen salıp, ındır artınnan gına at abzarlarına taba atladı. Brigadirnıñ kerep ayırım räveştä üzenä eşkä äytmävenä beraz gına ğarlände. Yä, yarıy, tegendä bargaç kürsäter äle ul kuätne, brigadir üze dä ükener äytmägänenä, nibuç... Menä tik ipi aşasañ ide. Tik ber genä telem arıp: ipiye bulsa ide häzer.

Basu yulınnan klever töyägän ber at kilä. Yök östendä Zahrinıñ olı ulı Ähmätzarif. Ul ayakların salındırıp utırgan da berni häsrätsez kıyafät belän cırlap kayta. Tukta, bu närsä äle? Niçek? Kön urtasında şundıy taza yeget kolhoz atı belän üz hucalıgına klever taşıymı? Bügenge könne monnan da oyatsız eş bulırmı? Närsä, bolar ällä öy eçläre belän bezne mıskıl itmäkçelärme?!

Şäyhi kart at başına niçek yabışkanın üze dä sizmi kaldı. Ul sänägen taşladı. Anıñ küzen kinät kenä nindider elpä kapladı. Şul elpä arkılı ul üzeneñ karşında nindider doşman, yırtkıç doşmannı kürde. Bu doşman — sargılt mıyık tipkän, sarı kaşlı, şoma bitle Ähmätzarif. Monı beterergä kiräk, hiç yugında rähätlänep ber dömbäslärgä kiräk, şunsız küzdäge pärdä açılmayaçak...

— Töş, imansız! — Kart üz tavışın tanımadı.— Töş dilär siña, közän balası! — Ul Ähmätzarifnıñ çalbar balagına söyäkle barmakları belän çıtırdatıp yabıştı da böten köçe belän anı aska österäde. Menä yök yanında alar ikäüdän-ikäü kara-karşı bastılar. Citmeştän uzgan kart karşındagı yegetneñ itläç bitenä karap aldı häm şürläde: bu ber etep cibärsä, kart mäñge ayakka basmayaçak. Şulay da ul Ähmätzarifnıñ halat çabuın kulına çornap tottı.— Häzer ük pocarnıyga iltep buşat yögeñne, Allanıñ näğläte töşkere!

Tagın närsäder äytmäkçe ide kart, läkin näq şulvakıt anıñ borınına ipi ise kilep kerde. Äye, äye, cılı arış ipiye ise. Ul, mögayın, käräz kebek küzänäkleder, anıñ askı yagı beraz gına kölleder... Menä ul ipi kisäge kartnıñ avızınnan ber verşok kına yıraklıkta, ul menä şuşı şoma bitle, yomşak sarı mıyıklı yegetneñ halat kesäsendä, gäzitkä törgän... bir sin anı kartka, yartı telemen genä bir, şunı aşasa ul ber üze ber brigada öçen eşlär bügen. Kartnıñ tamagı kibep kitte, yuk, yuk, menä tamak töben cıyırıp ällä kayan gına avızga su tuldı, borın tişekläre kiñäyde. Läkin ber-ike sekundtan kart aynıdı. Tap-taza yegetneñ ber süz äytmiçä kurkınıp üzenä karap toruın kürgäç, ul ipi isen onıttı. Karşıdagı yeget aña üzeneñ şomalıgı häm yıltır küzläre belän nigäder bursık sıman toyıldı. Kart halat çabuın ıçkındırdı häm, tın ala almıyça gazaplanıp:

— Häzer ük... iltep... buşat yögeñne, Allanıñ açı kahäre sukkırı! — dip gıcıldadı. Ul yegärsez ayakları belän üz yulına taba atladı, Ähmätzarif isä atın kiregä taba bora kaldı.

Bu — kart belän Ähmätzarifnıñ soñgı oçraşuları ide. İkençe könne Ähmätzarif sugışka kitte. Şäyhi kartnıñ da ayak astınnan gına ällä nindi bäla-kaza çıktı.

Bäla digäneñ agaç başınnan tügel, adäm başınnan yöri bit. Berkönne kaysıdır yünseze ındır artında Şäyhi
kartnıñ kirtäsenä tavık üläksäse elep kuygan. Elep kenä tügel, muyınına elmäk kiyertep askan da täpiyenä şämähä kara belän yazılgan ber käğaz kıstırgan. Kemnärder monı kürgännär, yazunı ukıgannar, bu yazu kayadır barıp citkän. Ä anda menä mondıy süzlär bulgan:

Conımnı alalar — tüzäm, İtemne aşıylar — tüzäm, Nalogımnı tüli almıym — Asılınam da üläm.

Taşlıtaudan kilgän upolnomoçennıy Ulibayıva Şäyhi kartnı tön urtasında idarägä çakırtıp ozak sorau aldı, östäl suktı, nindider käğazgä kul kuyarga kıstadı.

— Sin, fäläneñne fälän itim, nemets şpionı, tege sugışta da nemetska hezmät itkänseñ,— dip, kartnı bik ğarläde. Tön buyı yödätkäç, kartnı kisätep kaytarıp cibärde, läkin şul könnän soñ Şäyhi kart kisäk kenä kägäyep kitte.

Cäyneñ esse könnärendä avılga tagın ber afät kilde. İnde arış başagı uıp aşap ternäklänep kilgän genä könnär ide. İnde ayak yözlärendäge, küz töplärendäge şeşmäklär betep bara ide. Läkin näfes — şaytan, dilär bit. Arış başın uıp tabada kızdırsañ — aşap tuygısız ber rizık bula. Monı bernärsä belän dä çagıştırıp bulmıy. Arış uragına töşkänçe törleçä kılanıp karadılar. Kön sayın ber yaña rizık tabıla tordı. İmeş, ak çäçäkle daru üläneneñ başın kırkıp aşka salsañ, näq tä ak onnan cäygän tokmaç bula ikän. Bu häbär taralgaç, bakça başlarındagı ak çäçäkle ülän ber kön eçendä yalap alındı, läkin yartı avılnı eç kitü avıruı ayaktan yıktı. Ul ara da bulmadı, yaña häbär taraldı: yükälektä üsä torgan sarı eçle cir gömbäsen aşka salsañ, näq tä inde tavık ite täme kilä ikän... İkençe könne gömbä aşı belän küpme halık ayaktan yıgıldı. Ämma iñ ışanıçlısı arış başagı buldı. Dönyada närsä bulsa da bulır — arış börtege qadär tuklıklı bütän rizık bulmas. Andagı köç, andagı yegär, andagı kuät... Anı uıp aşagaç, könenä yegerme biş sotıynı kul belän urıp çıgu — ike tiyen ber akça. Ägär inde öyeñä alıp kaytıp tabaga berär kaptık söt öste tamızıp kuırıp ta cibärsäñ — başka rizıklarıñ ber yakta torsın. Şäyhi kartnıñ Mäysüfäse näq şunıñ belän harap buldı. İsäbe — kiçkä uçak yagıp, taba östenä kaymak tamızıp arış kuıru ide. Annan soñ bälki keşe tösle susap ber utırıp çäy eçär ideñ.

...Iştan börmäsenä kıstırgan iske külmägeneñ tirän kesäsen äyländerep ambar yanında buşattırganda Mäysüfä karçık närsälär küräsen başına da kitermäde. Yä, totıldı, tentedelär, ugan arış öç yöz gramm kilde. Alıp kaldılar. Tik menä kartına närsä aşatırga bügen? Bu rayonnan kilgän hatın da yavız bulıp çıktı. Şulay kapşap keşe tentilärme soñ inde? Şunı kürmämeşkä salınsa närsä bula, ber-bereñä şulay torırga yarıymı soñ inde. Häyer, zerägä genä pırkarur itep kuymagannardır şul...

Ä prokuror Ulibayıva eşne tirängä cibärde. Timerhan Mäysüfä karçıknı porukaga alırga kön çaptı, tön çaptı, faydası timäde. Sudsız mömkin tügel, didelär. Köndezge smena tämamlanıp tönge smenaga çıkkançı, halıknı klubka cıydılar. Sudya da, sekretar da, utırışçılar da hatın-kızlar ide. Ulibayıva sudta üze katnaştı.

— Min,— dide ul, papirosın kabızıp,— bu utırışta upolnomoçennıy bulıp tügel, ä kak prokuror katnaşam.

Şunnan kitte, şunnan kitte. Ozak söyläde. Mäysüfä karçık iñ algı rättä kara häsrätkä batıp utırdı: çolan baganasına ul cäymä belän eremçek asıp kitkän ide. Eremçek inde sarkıp betkänder, citmäsä kartı da monda utıra, kürşelärneñ ete kerep cäymägä ürelsä, nihäl itärseñ... Tizräk betersen ide inde. Läkin Ulibayıva anı yaman süzlär belän mäshärä itärgä totındı. Moñarçı söylägäne yarıy ide. Äye, frontka ikmäk kiräk. Öç yöz gramm ipi belän ber sugışçınıñ gomeren saklap bula. Pırkarur döres söyli. Ägär, di ul, kön sayın här kolhozçı öçär yöz gramm arış urlasa, bezneñ ildä ille-altmış million kolhozçınıñ härberse kön sayın şulay urlasa... Bu urlangan arışnı ber eşelonga töyäsäñ... Monıñ belän böten ber armiyäne unbiş-egerme kön tuydırıp bulır ide. Çınnan da, nigä soñ bu yagın uylamagan Mäysüfä karçık? Menä bit ukıgan keşedäge zihen... Ämma Ulibayıva bolar belän genä kalmadı.

— Sin cünsez,— dide ul, ak znaçok kadalgan kara beret-kasın artkarak şudırıp.— Äye, cünsez sin. İmanıñ yuk sineñ. Deneñ yuk sineñ. Densez sin. Sin, cünle bulsañ, bügenge köndä bezneñ sugışçılarıbız ülmäsennär, sugış tizräk betsen dip, kiçen eştän kaytkaç namaz ukır ideñ. Ä siña altmış ber yäş. Densez sin. Sinnän bügen Kara Çırşı kolhozınıñ böten halkı yöz çöyerä, alar sinnän baş tartalar, bezgä mondıy keşe kiräk tügel dip äytälär. Beldeñme, sin nindi keşe?

Mäysüfä karçıknıñ başı şauladı. Närsä söyli inde bu mişär hatını, ä? Monıñ avızı äytkänne kolagı işetäme, yukmı? Mäysüfäme soñ inde dinsez? İçmasam anıñ kartı Şäyhine äytsen ide ul. Ni beleme bar, üz gomerendä namaz ukımadı. Ulmı imansız? Gomere buyı kolhozda talkı talkıgan, tarı utagan, yäsle balalarına aş peşergän, ambarda kapçık yamagan Mäysüfä niçek imansız bulsın? Şulay uk bügen halık annan baş tartamıni? Bu ni häl bu? Arış başın yugıysä şıpırt kına böten keşe äz-mäz uıp öyenä alıp kayt-kalıy ide.

Annan sudya nindider ozın ber äyber ukıdı.

Mäysüfä karçık özek-tötek kenä cömlälärne miye belän totıp karadı, läkin añlamadı.

— Vlastnı yäisä hezmät urınındagı hällären yavız kullanu, yağni hezmät urınındagı şähesneñ barı tik hezmättä totkan urını arkılı gına algan häm hezmät vazifası kuşuı buyınça bulmagan yaraksız häräkätläre näticädä açıktan-açık uçrecdeniye yäisä predpriyätiyeneñ tigez eşläp barışın bozu yäisä aña matdi zarar kiterü, yäisä cämäğat tärtiplären bozu, yäisä ayırım gracdannarnıñ Zakon belän saklana torgan hokuk häm mänfäğatlären bozu kebek eşlär tudırsa, häm mondıy häräkätlär hezmät urınındagı şähes tarafınnan özleksez räveştä yäisä hirıslı uy belän başka törle şähsi mänfäğatlärne küzätep eşlänsä, gärçä anıñ bu häräkätläre avır näticälär tudırmasa da, läkin hezmät urınındagı şäheskä avır näticälär tudıruları mömkin bulganlıgı mäğlüm bulsa, RSFSR cinayät kodeksınıñ 109 nçı maddäse buyınça altı aydan kim bulmagan möddätkä nık ayırım totıp irektän mährüm itü kullanılır. Läkin dä şul cinayät kodeksınıñ 96 nçı maddäsenä turı kiterep, däülät yäisä cämäğat milken urlau yulı, üzläşterü, äräm-şäräm itü, hezmät urınınnan yavız niyät belän faydalanu yäisä vöcdansızlık belän başkarılgan vak karaklık, ägär ul cinayätne başkargan şäheskä hällärneñ torışı arkasında ictimagıy täesir

itü ısulların kullanu mömkin tügel ikän, bu şähes altı ayga qadär iregennän mährüm itelügä yäisä ber yılga qadär hezmät belän tözätü eşlärenä totıluga, yäisä ille sumga qadär ştrafka tartıluga hökem itelä. Şul uk cinayät, ägär ul kabat eşlänsä, yäisä elek däülät yäisä cämäğat milken, yäisä gracdannarnıñ şähsi milken ğamäldäge kodeksnıñ 89, 93, 144—147 nçe maddälärendä karalgança urlagan şähes tarafınnan eşlänsä — ike yılga qadär srokka iregennän mährüm itelügä yäisä yöz sumga qadär ştrafka hökem itelä...

Bu ber säğatlär dävam itte.

Annan ber militsioner Mäysüfä karçıknı Zahriga tapşırdı da, atka utırtıp, rayonga ozattı.

...Mäysüfä karçıktan keşe arkılı yazgan ber hat kilde. Hatta ul Panovka koloniyäsendä sıyır karauçı bulıp eşlägänlegen, tamagı tuk buluın yazgan ide. Tik berazdan anı kayadır ozattılar bulsa kiräk, hat-häbär tuktaldı.

Şunıñ belän Mäysüfä karçıknıñ eze yugaldı...

Çorı şundıy, babay, añla...

Ulibayıva agaç mäçet östendä taş manara sıman buldı. Kep-keçkenä kolhozga bu yavıznı niçek turılap cibärgännär, diyärseñ. Yä ul Timerhan belän kara-karşı utırıp söyläşmi, ni ul kiñäş kormıy, ni süzgä kolak salmıy. Töp eşne eşlise urında gel cinayät ezli. Menä kolhozda eşçe köçlär citmi. Atlar citmi. Parga sörü buyınça Timerhan çak-çak kına katı şeltä almıy kaldı. Yarıy äle, cayı çaktı. Ällä kayan ällä kaya uzuçı ike taşbaş soldat Kara Çırşı uramına göreldäp tank belän kilep tuktadılar. Avılda isän-imin bulgan böten keşe bu moğciza yanına cıyıldı. Soldatlar ber böten ipi çıgarıp, şunı arakıga alıştırmakçı buldılar. Şulvakıt alar yanına Timerhan kilep çıktı. Alar öçäüläp, basu kapkası yanındagı kayın töbenä utırıp, tämäke köyrättelär dä berazdan kul sugıştılar...

Avıldagı berdänber traktornıñ podşipnikların eretkännär ide. Başnyasın artka taba borgan tank traktor sabanı belän yöz ille gektar cirneñ astın öskä kiterde. Rayonga şul könne mäğlümat kitte, Timerhan da, Taşlıtauda byurodan çıkkaç parikmaherga kerep, käyeflänep kayttı...

Kiyez katasın ışkıy-ışkıy atlap, yangın sarayınnan Şäyhi kart kilde. Çirek litrlı şeşädäge soda suın kuyın kesäsenä salıp, korık-korık yötkerengäläp, Zahri kilde. Sul kulın kendek turısınnan salındırıp, Borhan kilde. Ul yaralanıp kaytkannan birle ciñel eşlärgä genä yöri ide. Tagın isemlektän ällä kayçan töşerelgän ike kart kilde. İdaräneñ algı bülmäsenä tämäke ise señgän. Stenalar sarı, müklär sarı. İ dönya! İ bu dönyanıñ kolhoz idaräläre, alar-nıñ stenaları, al arnıñ mükläre! Sezneñ telegez bulsa, sez nilär söylämäs idegez! Elek bu bülmägä sıymaslık bulıp irlär cıyıla ide. Kırın yatıp tämäke köyrätälär ide. Monda tönnären tegendi-mondıy mutlık eşläp kaytuçı yegetlär tuktalalar ide. Bülmä urtasındagı ozın agaç östälgä kırın yatıp kaysı tirädä nilär eşläp, nilär kürep kaytuın keşegä söyläü-söylämäü hokukı üzendä genä bulganga, gorurlanıp şuşı östäldä kırın yatalar ide. İrenmäsäñ — päkeñne çıgar da östälneñ ber cirenä çokıp yaz. İstälek bulıp kalır. Bälki sin bügen üz gomereñdä berençe tapkır canıñ telägän kıznı üpkänseñder... Bälki sin üz gomereñdä berençe tapkır salkın kapka töbendä torganda yäş kıznıñ ciket töymälären çişep, kaynar koçagına çumıp basıp torgansıñdır. Nigä ul könne päke oçı belän şuşı östälgä bilgelämäskä? Bälki sin üz gomereñdä berençe tapkır bügen... Häyer, östäl

Ul arada çäçü başlandı. Çäçü maşinasına atlar yuk ide. Bulgan atlarnıñ barısı da zadaniye tapşıralar. Nişlärgä? Kul belän çäçärgä yaramıy. Häyer, kul belän çäçärlek irläre dä yuk bit äle anıñ... Ä çäçärgä kiräk. Çäçärgä bik kiräk. Kiläse cäy, ägär sugış dävam itsä, iñ avırı bulır... Sugış betsä dä, aldagı cäy bik avır bulır. Keşelärneñ buralarında on zatı yuk. Közen birelä torgan uñış yıldan-el kimi. Keşelär yabıktılar, hälsezländelär. Yöräklärdä may bette. Sugış alcıttı. Niçek tä çäçärgä kiräk. Yä rota partorgı, tagın ber tapkır ut eçenä kerep çık...

Ulibayıvanı nindider aşıgıç eşlär belän rayonga çakırgannar ide — Timerhan kiçen idarägä kartlarnı, ölkännärne cıydı. Alar kilgänçe, Şäyähmät belän ikese genä kiñäş korıp aldılar. Karar itelde: kolhoznı kiläse yılgı açlıktan niçek tä kotkarırga. Şuşı atna eçendä arış çäçüne tögällärgä.

öste bolay da tulı. Kayda sez, monda ezläregez kalgan yegetlär? Sezneñ kaysılarıgız isän? Kaysılarıgız bügen doşman östenä ut yaudıra? Kaysılarıgız doşman lagerlarında totkınlıkta, kaysılarıgıznıñ inde söyäkläre tufrakka äylänä? Ä idarä bülmäse öçen äyterseñ tarih tuktagan, sugış başlanmagan. Anıñ stenasında sugışka qadärge ük kartina. «Bürelär — avıl hucalıgı doşmannarı. Alarnı beteregez»,— dip yazgannar da ülgän büre österäp kaytuçı ber auçı räsemen yasagannar. Ah, avıl hucalıgına zarar kiterüçelär ägär dä şul dürt ayaklı mähluklar gına bulsa! Ägär dönyanıñ yavızlıgı şul dürt ayaklı sorı koyrıklarda gına bulsa! Billähi, barısın da cıyıp, Tukay äkiyätendägeçä, itle botka gına aşatıp asrar ideñ! Menä sugış başlanası yılnı töşerelgän karta. Kolhoznıñ tufrak kartası. Tınıç vakıtnı häterlätep, äle dä elenep tora. «Tufrak törläre» dip yazılgan. Annan protsentlar belän kürsätelgän.

Tipik köçle häm urtaça köçle kara tufrak. Kölsu urtaça köçle häm köçle kara tufrak. Kölsu häm az köçle kara tufrak. Kara-kuçkıl sorı urman tufragı. Sorı urman tufragı. Körän-sorı urman-dala tufragı. Käzle-karbonatlı körän-sorı tufrak. Açık sorı urman tufragı. Käzl.e kölsu tufrak.

Ah, bu fän keşelären! Kara sin alarnı, halık öçen barı tik «cir» digän süz genä bar ide, bolar nişlätep vaklap betergännär! Käzle-karbonatlı, imeş! Menä alay bülgäläp öyränep torırga vakıt yuk häzer! Çäçärgä kiräk, vässälam! Şulay da bu kartadan tınıç zaman ise kilä. Äye, bar ide şundıy zamannar. Bar ide, tufragın da, çişmä suınıñ sostavın da öyränä başlagan tınıç yıllar bar ide...

Tür stenada gına keşene aynıtırlık, bügenge köngä kaytarırlık ber käğaz bar: bu — tatar halkınıñ frontovik sugışçılarga yazgan hatı. Şul käğaz yabıştırılmagan bulsa, sugış ikänen beläse dä tügelseñ...

Tiyeşle keşelär cıyılıp betkän ide. Timerhan uylarınnan aynıp kitkändäy buldı.
Borhan duñgız başta şaktıy ayak çalıp mataştı.

— Ştu sin, iptäş Väletdinov, kul belän çäçü upşım da tıyılgan eş bit...

— Anısı sineñ eş tügel,— dip bülderde anı Timerhan.— Cavaplılıknı min üz östemä alam. Kiläse yıl uñışı turında süz bara, añlıysıñmı, yukmı?

Borhan bireşmäde.

— Anısı,— dide ul,— hökümätneñ ambarı kiñ. Bezgä inde uñış bulsa da — öç yöz gramm, bulmasa da — öç yöz gramm. Menä min üzem rannıy keşe...

Timerhan anı tuktattı:

— Sineñ niçä balañ bar? Dürtäüme? Änä şularnı kiläse yılga häyer soraşırga çıgarırga rizamı sin, yukmı? Şular aldında närsä dip cavap birerbez, ägär ber seyalkaga ışanıp yatsak? Sin beläseñme rayonnan telefonogramma kilgänen? Ber atnadan yañgırga kitäçäk.— Timerhan tavışın üzgärtte: — Borhan abıy, süzemne tıñla. Minem hälne dä añla. Min hökümät aldında, partiyä aldında da cavaplı keşe. Minem şuşı kolhoznıñ sugıştan kaytaçak irläre aldında cavap biräsem bar. Min şuşı kolhozdagı böten kart-korı, hatın-kız, bala-çaga aldında cavaplı. İh, ägär dä minem kulımnan

kilsä...

Borhan bireşte.

— Nu, yarar,— dide ul,— min äle tegennän-monnan tügel, ätvitstvennost yagınnan gına äytäm. Miña närsä — min partiynıy tügel, gulıy baş — sam znaş...

İrtägesen, ak tula oyık östennän çabata kiyep, altı keşe yomşak kara cir östenä bastılar. Bu arık irlär näq tornalar tösle kürenälär ide. İñ berençe uçnı Şäyhi kart sibep, köygä genä atlap cir östenä kerep kitte. Annan Şäyäh-mät. Annan Zahri koda. Anısınıñ üz gomerendä muyınına tubal kigäne buldımı ikän? Annan karsak buylı Borhan, tagın hälsez genä ike kart. Tırıs-tırıs... Uçtan sibelgän aşlık tubal kırıyına bärelep şundıy tavış çıgara. Arttan kargalar yöri. Tırıs-tırıs...

...Ulibayıva dürt könnän soñ gına äylänep kayttı. Şähärdä kiñäşmädä bulgan ikän. Timerhannan közge çäçüneñ barışı turında mäğlümat soradı. Çäçü tämam ide. Upolnomoçennıy nindider häl bulganın sizende bulsa kiräk — ak znaçoklı kara başlıgın artkarak şudırıp tämäke kabızdı. Berär kisken süz äyter aldınnan ul härvakıt şulay başlıgın artkarak şudıra.

— Närsä, Väletdinov, monda da tank kotkardımı? Timerhan da tämäke kabızdı.

— Yuk, iptäş Ulibayıva, kön çäçtek, tön çäçtek, tanktan başka gına. Ä tege soldatlar basu kapkasınnan çıgıp kitkändä Şäyhi abzıynıñ kirtäsen eläkterep cimerep kitkännär... Anda borılırga bik caysız şul.

— Yä, döresen äyt, kul belänme?

— Nu, ştu sez...

— Döresen äyt, kul belänme?

— Yuk, dim, yuk. Sez närsä, ul hätle minem başıma tay tipkän dip beldegezme?

— Nu, häzer kırga barıp tikşerep totsam, min sine tre-pakaga bastıram. Döresen äyt, üzeñä ciñel bulır ahırdan.

Ulibayıva kırda ozak yörde. Basuga buyınnan-buyına yul-yul bulıp çäçkeç eze suzılgan ide. Bu Väletdinov cender... Niçek eşli algan ul upolnomoçennıydan başka monıñ qadär eşne? Gacäp. Nigäder halık yarata üzen. Tamakları aç, ä süzen tıñlıylar. Raykom sekretare da yarata. Üzenä inde ike kisätü birdelär, ä barıber sekretar şunıñ belän dus. Belmässeñ...

Ulibayıva yuldan eçkäräk kerde. Kinät kenä anıñ üpkäse bugazına kütärelde. Yuldan un-unbiş adım kergäç çäçkeç ezläre kürenmi ide. Ähä... Añlaşıldı... Barısı da açık. Tizräk rayonga häbär itärgä. Yaratkan predsedatelegez hökümätne aldıy, diyärgä. Tizräk komissiyä cibärsennär... Zur cinayät... Kara Çırşı kolhozında zur cinayät açıldı. Cinayät eşläre kodeksında äytelgänçä...

İdarädä tın gına, tämle genä äñgämä bara ide. Borhan, süngän tämäkesen avız kırıyına kıstırgan kileş, hisapçı östälendäge çut töymäsen şalt-şolt salıp, üzeneñ kiçä nilär kürgänen ikençe beräügä söyli, alar yanında yomış belän kilgän tagın ber-ike kart tayakların koçaklap utıralar ide.

— Yuk,— di Borhan iptäşenä,— sineñ belän ayırılışkaç, äle min Äbrarga kerdem. Ul, ıznaçit,- çıgarıp kuydı ber yartı, anı sındırdık.— Çut töymäse «şalt» itte.— Annarı kaytışlıy Säübän oçradı. Bu äytä, minem, di, sluşay, di, cıyıp kuygan beräü bar, di. Berazdan anı da salganbız— menä buldımı öçençe yartı.— Ul çut töymäsen tagın «şalt» itep kiterep saldı, kanäğatlänü belän yılmaydı.— İnde kaytıym dip kenä tora idem, bervakıt — Äbrar yänädän kilep...

Şulvakıt, balasın yugaltkan yulbarıstay ıcgırıp, idarägä Ulibayıva kilep kerde. Ul açu belän portfelen östälgä ırgıttı. Borhannıñ öçençe yartıga salıngan soñgı töymäse äle äylänep tora ide.

— Bu kartlar katıp betmiçä, kul belän çäçüdän kotıla almıybız inde bez,— dip, yaman sügenü süze äytte. Kartlar çäçräp kittelär dä şıpırt kına tayu yagın karadılar. Borhan çutnı üz urınına etep kuydı.

Upolnomoçennıy predsedatel bülmäsenä uzdı. Süzne Ulibayıva başladı.

— Yä, närsä, totıldıñmı, razgildyay?

— Yuk, iptäş Ulibayıva, totılmadım, kotıldım. Änä kük yözen karagız. Äle genä telefonogramma aldık: bügen tönlä yavım başlanaçak. Avgustnıñ ahırına qadär ayazuı ikele.

— Rayon aldında ni dip cavap birerseñ?

— Halık aldında ni dip cavap birsäm, rayon aldında da şunı äytermen. Bulmagan atnı, bulmagan traktornı kötep yatsam, cirne kısır kaldırsam — menä ul vakıtta cavap birüe kıyın bulır ide. Ä cavapnı, kiräk bulsa, bälki sezgä dä birergä turı kiler. Sez dä küktän töşkän keşe tügel.

Timerhannıñ zur kara küzläre yıltırap kitte. Anıñ süzläre Ulibayıvanı telsez kaldırdı. Çınnan da, ni karadıñ? — diyärlär.— Şähärdä idem, belmädem.— Ä aldan nindi çaralar kürdeñ? — Berni dä... Bernindi...— Ä partbiletıñ barın onıtmadıñmı? Kolhozga bez sine ni öçen cibärdek?

Ulibayıva başlıgın salıp kuydı. Şul başlıgın salıp kuysa, tämäke tartmasa, sügenmäsä, upolnomoçennıy bulmasa, çibär genä hatın bulır ide, kahär.

Berençe tapkır Timerhan anıñ yomşak tavışın işette.

— Menä närsä, iptäş Väletdinov. Niçek dip äytergä? Bezneñ yurisprudentsiyädä bolay bula: ğayeplänüçe keşe sudta «min ğayeple, fälän-tögän» dip cebep utırsa, zaşita öçen bik kıyın bula. Sin inde tegennän-monnan tikşerü kilsä, üz süzeñnän kaytma. Çäçkeç belän ikän, çäçkeç belän, çurt s toboy. Läkin çigenmä. Süzeñne üzgärtmä.

Timerhan yılmaep tik utırdı... Şul sekund eçendä Ulibayıva bu kara bitle, zur kara küzle avıl yegetennän üzeneñ ciñelgänen sizde. Prokuror başıñ belän. Ul başlıgın alıp kide. Tavışı kalınaydı.

— Ä, voobşe, Väletdinov, ucasnıy keşe sin. Sine berni belän dä ne proşibeş... Sineñ üz kirelegeñ kire. Terpet ne mogu...

Ulibayıva, gomumän, tabışmak keşe. Dürt kön buyı şähärdä yatkanda Mäysüfä karçıknıñ yazmışın häl itep yörgän. Karçıknı tabıp, annan kassatsiyä yazdırtkan, tegesen kürgän, busın kürgän. Timerhan belän ızgışıp algaç, ul, kızu-kızu atlap, yangın sarayına kitte. Kük yöze bolıtlap tora, urman yagınnan dımlı cılı cil isä ide. Şäyhi kart, buınnarı sızlaganga üzen kaya kuyarga belmiçä, saray äylänäsendä kaz-ürdäklärne kuıştırgalap yöri ide. Yalgız kalgaç ul, gomumän, öyenä bik siräk — tamak yalgap alırga gına kayta torgan buldı. Menä bügen buınnar bik tä sızlıy, kul arkalarındagı tamır yulları bürtkännär. Ber yavıp cibärsä kana...

Ulibayıva belän ul avırdan gına isänläşte. Tegese isä, berni dä bulmaganday, «Tämäke tartu urını» dip yazılgan poçmakka kilep, eskämiyägä utırdı häm papiros kabızdı. Annan çitkä karagan kileş akrın gına süz başladı.

— Ä sin, babay, miña alay kara yanıp yörmä. Berär atnadan karçıgıñ kaytır — köt tä tor.
Şäyhi kart dereldäp kitte:

— Niçek kaytır? Ozakkamı?

— Yuk, bötenläygä.

Kart çitkä karap borının buşattı, haman da berni dä añışmadı.

— Niçek, üzebezneñ kolhozga küçertep bulamı ällä?

— Yä sin takıldadıñ ber süz: niçek tä niçek... Bötenläygä kotılıp kayta i vse! Närsä, ällä kaytkanın telämiseñme? Ällä yäş soldatka alırga isäbeñ bar ideme? Bulır, bulır ul kartlardan...

Kartnıñ küzläre yäşlände.

— Suñ bit, kızım... Ni bit...— Anıñ borını yomşadı.— Karçıknıñ başın üzeñ aşadıñ bit. Şuña kürä aptırap kına äytüem.— Ul Ulibayıva yanına kilep utırdı, kulındagı seberkesen koçakladı.

Prokuror avır suladı.

— Sin,— dide ul kartka,— üzeñ turında, üz öyeñneñ cılısı turında gına uylıysıñ. Menä sin minem öyemdäge cılı belän kızıksınganıñ barmı? Ä? Menä şul şul. Beläseñ kilsä, minem irem sugışnıñ berençe ayında uk ülde. Taşlıtau voyınkomatına iñ berençe ülem häbäre minem irem turında kilde. Ä min dürt bala belän tol kaldım. Alarnı häzer citmeştän uzgan anam karıy. Ä sin beläseñme, ul balalarga könenä küpme ikmäk birelä? İke yöz gramm! Ber sınık ipi ul! Olı kızım bıyıl unınçıga kerä. Unsigezençe yäşenä kitä. Ä şul balaga ike yöz gramm! Läkin min beräügä dä üpkälämim. İke yöz gramm ipi — ipi ul. Ägär minem balalarım bügen aç utıralar ikän, min moña barı tik faşizmnı gına ğayeplim. Ä sin miña üpkäliseñ...

Kiçke eñger-meñger vakıt citä ide — äñgämä suzıldı. Şäyhi kart canlanıp german alpavıtlarınıñ ındır tabakları, aşlık sugu tärtipläre turında söyläp aldı.

— Menä min,— dide prokuror hatın,— şuşı kolhoz ambarına kerep: «Yagez äle, miña ğailämä alıp kaytırga ber-ike kilo borçak biregez»,— disäm, hiçşiksez biräçäklär. Şunı alıp kaytsam, minem anam häm balalarım köne buyı tuk bulaçaklar. İşetäseñme, babay, ber kön buyı! Läkin min anı eşli almıym. Namusım kuşmıy. Ägär sezneñ ambarıgızga kerep ber kilo on alıp çıksam, min ni bitem belän sezneñ karşıga kilermen?

Karañgı töşep, keşelär kırdan kayta başlagaç kına Ulibayıva urınınnan tordı. Portfelen kulına aldı. Beret-kasın salıp, çäçlären rätläde. Şäyhi kart ,şul vakıtta prokurornıñ da näq üze kebek avır häldä, yalgızlıkta gazap çigüçe gap-gadi ber hatın ikänlegenä ışandı. Anıñ küñelendä bu hatınga karata enä oçı qadär dä üpkä kalmagan ide.

Ulibayıva ayırılıp kitär aldınnan kartnı bötenläy telsez kaldırdı.

— Min ägär şul sud eskämiyäsendä üz äniyem utırsa,— dide ul,— näq şundıy uk çıgış yasar idem. Käm ber dä ikelänmiçä cäza birülären sorar idem. Vakıtı şundıy, babay... Añla, kırıs çor — kırıs zakon. Nu, yarıy, ozak söyläştek. Öyeñne cıyıştırıp kuy, karçıgıñ berär atnadan kaytır.

...İkençe könne irtän yañgır yava başladı. Vak yañgır, totaş yañgır. Könbatıştan cılı cil isä tordı, kuyı sorı
bolıtlarnı işep-işep avıl östenä kua tordı. Kırdagı arış çümäläläre inde kibängä kuyılgan, çäçü tämamlangan ide. Tik saban aşlıgın gına cıyıp alası bar. Bügen kolhozçılarga avans birergä kiräk. Ber häl alsınnar. Annan soñ Timerhannıñ üzenä dä ber munça kerep çıgarga, kiyemnären alıştırırga häm ber tön keşe tösle yoklap kararga kiräk... Yau, yañgır, yau. Tik ozakka gına suzma. Menä berniçä könnän arış şıtıp çıgar. Başta ul kızgılt yuka elpä genä bulıp tişeler. Arış ucımı tişelgän vakıtta şämähä kızgılt bula. Monı krestyan gına belä. Ä Ulibayıva işelär anı yäşel dip uylıylar. Yuk, sin, arışnı çäçkäç, öç könnän soñ kilep cirgä iyelep kara. Ägär anı çäçkänneñ soñında menä bügengedäy cılı yañgır da yavıp uzsa, bögel dä tufrakka kara. Çerki kanatı kebek kenä yuka, şämähä-kızgılt kıyak kürsäñ, şul arış ucımı bula. Tormışnıñ böten teräge änä şul kızgılt elpälärdä. Anı kürergä nibarı ike-öç kön kaldı... Ä cavapka tartu... Anısı inde arışnıñ tişelgän könendäge tösen belmäüçelär eşe. Ni bulsa da bulır...

Soldat itege belän basu balçıgın izep, Timerhan kırnı iñläp-buylap gizde. Vak yañgır anıñ kiyemnären, çäçlären çılattı. Cirdän cılı hava kütärelde. Niçava, niçava... Bolay bulsa, isän-imin ciñep çıgabız. İnde faşistlarnı üz cirlärendä bötenläy beterü turında süz kitkäç, ciñü turında ışanıp söylärgä bula...

Predsedatelneñ nervları yal itkän sıman buldı. Avır uylardan buşanıp, nindider ber eçke rähätlekkä talıp, akrın gına avılga taba atladı. İrtänge köngä naryad birergä dä, çınnan da, ber kiç yal itep kararga kiräk...

Läkin idarädä Ulibayıva bıcgıp yöri ide. Ul inde şundıy keşe. Böten eşeñne köyläp beterdem disäñ dä, ul ber hikmät ezläp taba. Bügen dä şulay bulgan.

...Kara Çırşı ziratınnan yartı çakrım tübändäräk, su buyında, yalgız ber kaber tora. Çardugan eçenä borıngı häreflär belän çokılgan taş utırtılgan. Taşnıñ kayçan utırtılganın belgän keşe yuk, Şäyhi kartnıñ babası da monı kem kuyganın belmägän. Halık arheologiyä belän şögıllänmi, elek-elektännän bu kaberne tup-turı izge keşe kabere dip kilä. Şäyhi kart üzeneñ babası söylägän ber äkiyätne häterli. İmeş, Kara Çırşı avılı borıngı zamandagı zur ber avılnıñ çige genä ikän. Bolgar zamanında monda Olı Kır digän avıl bulgan ikän. Bu bazarlı avılda yort-cir, kapka-koyma bik tözek bulgan. Yaña kilgän yäş kilen sudan kaytkanda yortın tapsın öçen, kapkaga kızıl başlı sölge bäylägännär. Änä şul avılda ber baynıñ Çuar babay isemle hezmätçese bulgan. Şäfkatsez bay bu hezmätçene kön eşlätkän, tön eşlätkän. Kalın kara urmannan bay moña büränä, utın taşıtkan. Çuar babay «ä» digänçe yögen töyi dä kayta ikän. Bay monıñ bu hikmätennän şiklänep urmanga şımçılar cibärgän. Tegelär agaçlar arasında kaçıp torgannar da kaytıp bayga söylägännär.

— Bez karap şakkattık. Çuar babay kulların böyerenä tayangan da basıp tik tora, anıñ yöge üze töyälä,— digännär. Şul könne Çuar babay avırıp kitkän.

— Mine,— digän,— barıber Olı Kır ziratına kümmässez, min fäqıyr keşe. Vasıyatem şul: avıl çitenä çıgam da çıbırkımnı ırgıtam. Çıbırkım kay cirgä töşsä, şunda kümegez...

Çuar babaynıñ vasıyaten ütägännär. Şul zamannan birle bu kaber izge bulıp isäplänä. Çitkä kitkän yegetlär elek-elektän näzer äytälär ide: bayıp kaytsam, Çuar babay kaberenä çardugan yasar idem, dip. Şulay itep, ber yahşı çardugannı ikençese alıştırdı, kaber tözätelgäläp tordı. Sugış vakıtında bu kabergä kilep doga kılıp utıruçı kartlar-karçık-lar kürengäli başladılar. Çuar babay, dogamnı kabul it! Ulım isän-sau kaytsın! Çuar babay, süzemä kolak sal! Balalarımnıñ balaları kapçık asıp ilgä çıgarga yazmasın! Sugış tizräk betsen! Yıllar imin bulsın... Gitler dömeksen... Çuar babay bolarnıñ barısın da tıñladı.

Ulibayıva uzıp barışlıy änä şul kaber yanında doga kılıp utırgan ber karçıknı totıp aldı. Karçık, yüeş ülän östenä kapçık cäyep, irennären kıymıldatıp utıra.

— Sin, kartlaç, kaysı avılnıkı? — dip, Ulibayıva papirosın kabızdı. Karçık sabır gına yak-yagına borılıp sälam birde, namazın bülde. Ber dä ise kitmiçä genä Ulibayıvaga kütärelep karadı.

— Sinnän sorıym: kaysı avılnıñ bezdelnigı sin, kart täre!

— Abau-abau norsız,— dip mıgırdandı karçık,— sin närsä, ällä keşegä cünläp süz kata belmiseñme? Sin üzeñ kem? Närsä dip sin äle minem karşıda käpräyäseñ, ä? Min, bik beläseñ kilsä, Atcabarnıñ Kamal i hatını bulırmın...

— Yä Kamali hatını, sin monda nişliseñ?

— Minme? Min menä monda närsägä kildem. Minem ulım Hismätulla sugışnıñ öçençe ayında — avgust çislasınıñ yegerme sigezendä häbärsez yugaldı. Şunnan birle ber häbär yuk. Hismätullanıñ dürt sabıyı bar. Änä şul sabıylarnıñ ätisenä doga ukırga kildem min. İsän bulsa — isänlegenä, ülgän bulsa — ruhına bulsın, didem. Menä beldeñme inde! Bügen kilen öydä tora, yañgırlı kön, ber barıp doga kılıym, didem. Sin, kızım, purtäfil tottım digäç tä, miña cikerenmä, yäme. Min danlıklı Kamali hatını bulırmın... Min, beläseñ kilsä, utız öçençe cılda kalhuzçılar sezdına dili-gätke bulıp bargan keşe. Sin äle ul vakıtta miç aldında kümer aşap utırgansıñdır. İnde min şuşında kilep Hismätullam belän ber söyläşep äçemne buşatam ikän, min anı beräüdän dä kurkıp eşlämim, beldeñme inde? Sin tege purtäfil tottım digäç tä...

Ulibayıva yünläp anı tıñlamadı, sügenä-sügenä yazulı taşnı urınınnan kuzgatırga mataştı. Karçık isä kızdı. Urınınnan torıp kapçıgın cıyıştırdı, yaulıkların, külmäklären rätläde, üze dugaga kilgän kigävendäy Ulibayıvanıñ ber aldına, biş artına çıktı.

— Sin närsä äle monda käpitän kurazı şikelle büksäñne kiyerep torasıñ? Kiler ber kön, boyırgan bulsa, menä şul sugışta şähit kitkän keşelärgä bötenesenä zur ber ak taş kuyarlar. Minem kaygımnı ber Çuar babay gına tıñlap beterä almıy häzer, beldeñme şunı? Bulır ber kön, änä şul zur taş yanına kilerbez. Hismätullam belän söyläşergä kilermen. Şulay, şulay diyärmen, balalarıñ üste, inde hatınıñ da olıgayıp bara diyärmen. H.i-i-i... Arıslan kük yegetlär äräm bula şul, arıslan kük. Yugıysä sineñ işe ircänkälärne basu türennän ük uzdırmas ide minem Hismätullam...

Ulibayıva anı tıñlap betermäde, kızu-kızu atlap avılga taba kitte. Avıl kırına citkändä, kamıl arasınnan yalgız kabergä taba kızıl çäçäkle şälyaulık börkängän tagın ber bökre karçıknıñ atlaganın kürde.

Yangın sarayı yanına kaytıp, Ulibayıva Borhanga at cikterde häm, köräk-lom saldırıp, kaber yanına alıp bardı. Çardugan yanındagı ıgı-zıgını avıl kırındagı yaña öy täräzäsennän Vasfikamal da küzätep tora ide. Ul da, yañgır bulganlıktan, bügen eşkä çıkmagan, munça yakkan häm bäräñge pärämäçe peşerep yöri ide. Çardugan yanına atlı arba kilep tuktagaç, Vasfikamal şomlanıp kuydı. Bu zerägä tügel, nindider ber hikmät yasarga yörilär, dip uyladı. İrenä äytep tormadı, başına arış kapçıgı börkände dä yüeş klever basuın yarıp çardugan yanına yögerde.

Ul kilep citkändä, Borhan lom belän çardugan taktaların kayırıp yata ide. Vasfikamal ber mälgä tınsız kaldı. Yöräge sikerä başladı. İreneñ kotoçkıç garip bulıp kaytuına, sugışnıñ alarnıñ bäheten cimerüenä häm dönyanıñ başka bik küp cäber-kahärenä açudan anıñ yörägenä küptännän inde kara kan ukmaşkan ide. Kinät kenä änä şul kan taralıp kitte. Ähä, dönyanıñ böten ğadelsezlege menä şuşında ikän! Vasfikamalnıñ küzen kan bastı, borın yafrakları dereldi başladı. Ähä, dönyanıñ böten ğadelsezlegenä ğayeple keşe Borhan ikän! Vasfikamal can açısı belän Borhannıñ kara satin külmäge izüennän çornap tottı. Borhan yugalıp kaldı.

— Yäle, yäle, tilerdeñme ällä? — dip yılmaymakçı buldı, ämma külmäk izüennän çıtırdap sädäplär oçkaç, monıñ uyın tügellegenä tiz töşende. Şuña kürä ul, açılıp kalgan yöntäs kükrägen ayırılgan külmäge belän kaplıy-kaplıy, atı yanına tayu yagın karadı. Yögän sabagın dugaga kütärep bäylägän arada mıgırdandı:

— İreñä baş buldım digäç tä... Miña da baş bulmakçı ikänseñ, fälän itim... Kara sin anı, ä? Atañ bulırlık keşegä kul kütärergä...— dip söylände, üze haman at başı tiräsenä şıkaydı.

Vasfikamal ul arada inde Ulibayıva karşında basıp tora ide. Ulibayıvanıñ bu avılda üzenä karşı endäşkän ber genä keşene dä kürgäne yuk ide äle. Şuña kürä ul da yugalıp kaldı: Borhannıñ külmäk yakasın küz açıp yomgançı tetep salgan hatınnı, ihtimal, örketüe avır bulır... Läkin Vasfikamal höcümgä üze küçte. Tik tamak töbenä menep citkän üpkäläre genä aña tın alırga irek birmäde.

— Sineñ ni hakıñ bar kaberne mıskıllarga? — dip kıçkırdı ul, Ulibayıvanıñ bitenä yakın uk kilep.— Halık belän şayarırga ni hakıñ bar sineñ, äcätkana, ä? Siña kem kuşkan kaber aktarıp yörergä? Sine rayonnan şunıñ öçen dip cibärdelärmeni, kilmeşäk? — Vasfikamal ükerep yılap cibärde.— Änä minem irem bügen-irtägä gür iyäse bulırga tora, yartı avılnıñ irläre sugışta kırıldılar. Sin bezne şulay mıskıl itsen dip kan koydılarmıni alar, ä? Nik yörägemä toz salasıñ sin...— Ul, alyapkıç itäge belän biten kaplap, yarsıy-yarsıy yıladı.

Ulibayıva yomşadı. Kinät kenä ul üzeneñ karşında basıp torgan yabık tänle ütken küzle bu çibär hatınnıñ haklı ikänlegen añladı.

— Señlem, kızma äle sin, kızma,— dide ul.— Kızma. Menä bügen yartı kön inde şuşı tirädän keşe özelmi. Mine sezneñ kolhozga väkil itep cibärdelär. Üzeñ uylap kara: belergä tiyeşme min monda v çem delo ili yukmı? Nindi urın bu? Nik monda kart-korı kilä? Poçemu alay qaderle bulgaç anı ziratka küçermisez? Kolhoz basuında bu nindi muzey, poni-mayıte li...

Läkin Vasfikamal tınıçlana almadı:

— Suñ menä üzeñ uylap kara,— dide ul, küz yäşenä buılıp,— irem yartı-yortı sälamätlege belän äle un-unbiş kön elek kenä şuşı çardugannı rätläp kayttı. Ä sin rayonnan kilgän başıñ belän... İh, sin... Bolay bulsa, sin ziratnı cimerergä dä küp soramassıñ. Adäm kölkese bit, adäm kölkese...

Vasfikamal, üzeneñ ciñüenä hiç kenä dä şiklänmiçä, kubarılgan taktalarnı taş alıp kakkalıy başladı. Yılıy-elıy söylände:

— Siña uç töbe hätle käğaz citä...

— İkmäk cıyunı oyıştırası urında kaber sütep yör, adäm kölkese...

— Bäheteñ, avılda ir-at zatı yuk inde. Kürsäterlär ide alar siña kaber sütüneñ närsä ikänen...

Ulibayıva yüeş klever basuın yarıp idarägä kaytkanda ällä nilär uylap beterde. Ber yaktan, üzeneñ çınnan da artık kızıp kitkänlegen sizde: kaber cimerep yörü, çınnan da, prokuror eşe tügel. İkençedän, tiktomalga, şahit aldında gap-gadi ber hatınnan ciñelü şulay uk citäkçe iptäşkä has närsä tügel. Şuña kürä ul kiçen idarädä aktivistlarnı et itep sükte.

— Borın töbegezdä, kolhoz basuıgızda hac kılalar, ä sez küz yomıp yatasız, bezdelniklar,— dide.— Üzeñ aç bul, üzeñ hac kıl, ponimayıte li...

Moña karşı Timerhan berni dä äytä almadı. Moñarçı bu taşnıñ kolhoz tormışına ber zıyanı da yuk ide kebek. Bu Ulibayıvanıñ ber naçar yagı bar: ul härvakıt keşeneñ canın kahärli. Karçıklar belän sugışa torgan zamanamı soñ äle? Ber atnadan bäräñge ciren bülep birergä kiräk, keşe sayın ikeşär gektar turı kilä. Niçek kenä cıyıp alası? Däülät karşındagı yöklämäne niçek ütise? Salkınnarga qadär başkarıp çıgıp bulırmı? İh, Ulibayıva, ber genä kön tınıçlap häl alırga mömkinlek birmädeñ. Ni dip äytsäñ dä vay inde siña...

Kontuziyäse bulmasa, ni äyter ideñ?..

Kara Çırşıdan sugışka kitkän keşelärneñ iñ soñgısı Ähmätzarif ta inde Germaniyä cirenä qadär barıp citkän. Häyer, Ähmätzarif bulmasa, Germaniyädä nilär barın Kara Çırşılar kayan belerlär ide! Menä niçä ay inde Zahrilarga german cirennän ber-ber artlı posılka yava. Germannıñ kara ipiye dä çıtırdavıklı käğazgä törelgän, islemaylarınıñ da ise ber cir buyı yıraklıktan kilä. Ä berkönne Zahri böten avılnı sıyladı: Ähmätzarif näq meñ yarım danä yuan sigara cibärgän. Berse-bersen ike kön tart, öç kön tart, çäç aralarıñ zäñgärlängänçe tart! härbersen bişär sumnan ike kön eçendä sıpırıp aldılar. Kiçlären Kara Çırşıda gel huş isle töten genä tordı. Şäyhi kart ta sigaranı ber suırıp karadı häm, yütälenä buılıp:

— Bu yarmannarnıñ üz tämäkese tügel, alarnıñ üzlärendä üsmi ul, ^öräklärdän algan tämäke bu,— dip, keşelärne ışandırdı. Şäyhi kartnıñ soñgı vakıtlarda käyefe gomumän äybät ide: yıl buyı eşlägän hezmät könenä közlektä azmı-küpme uñış tide. Umaçtan özelmäslek buldı. İnde sugış ta betügä taba bara. Ulibayıvanıñ da süze döres bulıp çıktı: Mäysüfä karçık kotılıp kayttı. Tik, Ulibayıva äytkänçä, ber atnadan tügel, ä kış kergändä. Yazular şaktıy ozak yörgän.

Ulibayıvanı belmässeñ. Üze tottı, üze utırttırdı, üze kotkardı. Küñeleneñ ällä kay töşendä genä nindider kırıs döreslek bar şul yavıznıñ...

Yaznıñ cılı, parlı könnärennän berse ide. Avılga Berlin şähären alu turında telefonogramma kilde. Raykom käğaze kırdagı kolhozçılarga bu şatlıklı häbärne citkerergä täqdim itä ide. Käğazneñ eçtälegen iñ berençe bulıp kalança yanında koyaşta cılınıp utırgan Şäyhi kart belde. «Berlin» süze kartnı yäşen sukkanday siskänderep cibärde. Anıñ küzläre yäşlände, tez buınnarına kayandır köç kilde, beläklärenä nindider mogciz kuät tuldı. Tiz genä kalança başına ürmäläde. Anıñ üz gomerendä ber tapkır da kalançaga bolay tiz menä alganı bulmagandır. Kart basu türendäge halıkka küz taşladı... Menä çäçülek basuında brigadir, kart-korı, hatın-kızlar... Alar äle berni dä belmilär. Tüzegez, cannarım, tüzegez, tagın ber genä tın alsın Şäyhi babagız. Menä-menä kaltıragan kul tübä astına kıstırıp kuygan arba kendegen eläkterde, tını buılgan uç töplärenä tökerde dä ayakların kiñ cäyep bastı.

— Ya Hoda, mädät bir!

Avıl östendä kinät kenä çañ tavışı işetelde, kapkalar açıldı, uramda ıgı-zıgı başlandı.

— Kayda yana?

— Bezneñ avıldamı? Kürenäme? — dip, halık yögereşte. Ul arada çäçüçelär yanına at atlanıp Timerhan çıgıp

çaptı. Basu türendä ber mälgä eş tuktaldı. Çañnı Kara Çırşıda barı tik yangın bulganda gına sugalar ide. Kart üz gomerendä berençe märtäbä bügen añsızdan tärtip bozdı. Läkin bu täväkkällek aña iskitkeç zur rähätlek birde, häm anıñ şatlıktan tongan küzläre inde bernärsä dä kürmilär ide. Kart üzen-üze belmiçä arba kendege belän rels kisägen kıynadı. Rels kisäge yıladı da yıladı, anıñ sayın kart seltäbräk suga birde.

Biş minut eçendä şatlıklı häbärne avılnıñ böten keşese belep ölgerde. Ä töşkä taba Şäyhi kartnı kalança başında üzeneñ äylänmäle urındıgına señep küzlären yomgan kileş taptılar. Anıñ cansız bitendä nindider kanäğatlänü hise bar sıman ide.

...Kaber tiräsen käslär belän rätläp, köräklärne österäp zirattan çıkkanda uk Zahri koda täkeldäp kayttı:

— Kart koda kemgä genä äytep kaldırdı ikän inde?

— Kaysıbızga äytte ikän kart koda?

Zahriga cavap birüçe bulmadı — avıl başına kergäç, köräklärne cilkägä aldılar.

Ä Şäyhi kart ber dä ällä kemgä tügel, üz näsellärenä äytep kaldırgan ikän. Sigezençe may könne irtän Häkimulla naçarlandı. İnde avızına ber rizık ta kapmıy ide. Köne buyı sataştı, nindider komandalar birde, sügende, cırladı. Keçkenä malaynı babası Şäyähmät yortına alıp kittelär. Koyaş batar aldınnan gına avıru añına kilde häm ätisen, änisen, hatının yanına çakırdı.

— Äti, äni,— dide ul buıla-buıla,— Vasfikamal! Malaynı üsteregez. Miña räncemägez. Vasfikamal! Ätilärdän ayırılma. Yahşı. Şulay äybät. Şulay...

Kem çakıruı beländer kilgän Häbirä karçıknıñ säke buyınnan iskergän, karlıkkan tavışı işetelde.

— Yäsin... väl koränil häkim. İnnäkä lya minäl mörsalinä galä siratel möstäkim...

...Koyaş batkanda Häkimulla özelde.

İrtägesen millionnar kötkän ciñü häbäre kilde.

Ul könne Timerhannıñ yazgı cildä yarılıp kubalaklangan, küptännän yılmayu belmägän bite köläçlänep yaktırgan ide. Ul idarä aldına öyelgän büränälär östenä menep baskan da söyli, anıñ tamagı karlıkkan, ul kıska cömlälär belän özek-özek söyli. May koyaşında anıñ kükrägendä «Dan» ordenı yaltırap ala.

Anıñ süzläre kul çabular, ällä kayan kiterep citkerelgän talyan tavışına, şatlık dulkınına kümelä, ul totlıga. Kışın-yazın kır eşendä yörep bitläre karalgan kilennär, ciñgilärneñ küzlärendä yäş börtekläre yaltırıy, kulların artka kuyıp bökräyep yörgän babaylar turırak basıp torırga tırışalar. Böten keşeneñ yözendä şatlık, kart-korınıñ cıyırçıkları açılgan, häm ul cıyırçıklar koñgırt bitlärgä ak sızıklar bulıp suzılgannar. Barı tik Zahri gına halık törkeme artında sargılt yözen cirgä tekäp basıp tora. Ul bögelgän, häm yul-yul külmäklär, sırgan telogreykalar arasında anıñ nemetstan kilgän kara yıfäk ciletı sölek sırtı kebek yaltırıy ide.

Timerhannıñ süzlären ul könne küperep yatkan kara cir dä, klub bakçasındagı kupşı kayınnar da, koyma öslärennän başların salındırgan köyäz şomırtlar da tıñlagan kebek ide.

Ciñü bäyräme könne töştän soñ Häkimullanı cirlädelär. Ülem şulay Kälimullanıkılar tiräsendä uynadı. Öydän mäyetne ozatkanda hatın-kız kapka töbendä cıyılıp kaldı. Vasfikamal eçennän genä böten dönyanı kargadı. Yuk, gäzitlärdä yazgança uk bulmadı. Yartı ülek ire kaytıp kergäç, ul tege mäqalälärdä yazılgança şatlanmadı. Andıy keşe idemeni anıñ ire! Bolay gazaplangançı, älbättä, ülgäne artık ide. Kontuziyäse bulmasa, ni äyteriyeñ! Bulmadı, bähet bulmadı. Yaña öydä malay üsterep, kolhozda parlap eşläp, gör kilep yäşäp bulmadı. Kahär suksın dönyasın, sugış başlauçı yavızlarnıñ muyınnarı astına kilsen!

Mäyetne kabergä töşergänçe, keçkenä Näriman çırkıldap kölep kızıl balçık östendä uynadı. Tik ak marlyaga törelgän kiñçä gäüdäne iñdergändä genä kıçkırıp yılıy başladı:

— Että! Että! Monda men! Monda men!

Häkimulla ülep, ber-ike kön torgaç, anı Häbirä karçık töşendä kürde.

— Lähetemne tar aldılar, äylänep yata almıym,— dip zarlangan, imeş. Bu häbär karçık-korı arasında kozgın kebek şom salıp yörde...

Şunıñ belän Atcabar Hismätneñ soñgı minutı turındagı ser mäñgegä cirgä kümelde. Biçara Häkimulla añı açıklangan sayın Hismätne kümüe turında söylämäkçe bula, häm härbersendä pripadkası kabatlanıp, bu vakıyga toman eçendä kala ide.

«Häbärsez yugalgan» Hismättän isä Atcabarda kart anası, hatını häm balaları haman da hat ömet itälär ide...

Berkönne şatlık Şäyähmätneñ dä işegen taptı.

Nurgali sugış betkännän soñ ber-ike ay Könbatış Ukrainada hezmät itte. Avılga kön sayın dip äyterlek şatlıklı häbär kilep torganda, Nurgalineñ dä üzen kötkändä, annan ber kartoçka kilde. Ul räsemdä Nurgalilär vzvodı stroyga basıp töşkän, aldan ikençe bulıp küpme keşene yäş tüktergän, cäfa-häsrät çiktergän Nurgali basıp tora, ul elekkegä karaganda olırak çıraylı, kalınaygan, äyterseñ lä zur kara küzlären ätisenä tekäp äytep tora:

— Menä, äti, mine gafu ittelär, min häzer çorma tuzanında yatuçı kurkak Nurgali tügel, ä faşistlarnı kıynap kaytkan batır sugışçı, menä min niçek iptäşlärem belän ber safta basıp toram,— di.

Zur şatlık Şäyähmätne uramga kudı.

— he, kara sin anı, bezneken äytäm. Gernadirmeni! İkençe genä bit, ä! Min üzem dä stroyda öçençe bulıp basa idem. Stalo bıyt, paruda şundıy. Ere söyäkle. Soldatka yegetneñ ni cit-tesen almıylar anıñ,— dip söylänä-söylänä, räsemne kürsätep yörde.

Ul könne çäy yanında süz Nurgalineñ velosipedın çistartıp kuyu turında gına bardı. İzüne çişkän Şäyähmät käräzle balnı kitep kaba-kaba, çäyne küp eçte, süz eçkäräk kerep kitte:

— Sävit hökümäte dilär anı beläseñ kilsä, agayne. Täki keşe ittelär bit malaynı, äy. Änä elekke zamanda niçä yıllar käter kitüdän kurkıp dezertirlıkta yörüçelär bula ide. Ä bezneke kiçerde, bezgä yärdäm kulın suzdı. Sävit hökümäte dilär anı. Başka zaman bulsa nitukmıştı... fälän-tögän, dip ozak söylände, soñgı dürt yıl eçendä genä agargan mıyık börteklärenä tir bärde, muyının, biten tastımal belän sört-käläp, samavırnı sarkıtkançı eçte dä eçte. İsäbe — çäy eçep betergäç tä, Nurgaligä hat yazdıru, annan kiçkä taba ziratka barıp Rämziyä kaberen tözätkäläp, çäçäklärenä su sibep kaytu ide.

Şähitlär kanı — izge kan...

Taşlıtau stantsiyäsenä tovar poyızdı kilep kerde. Urta vagonnarnıñ bersennän ak kerfekle, cıynak gäüdäle ber soldat sikerep töşte, perrondagı eskämiyägä menep bastı da kulındagı ciz bırgını irennärenä teräp, başın gorur räveştä artka taşladı.

Stantsiyä artındagı kuyı imän urmanı yat tavışnı tägärätä-tägärätä yırakka ozattı:

— Tu-tu-tu-tu-u-u!

Bu siherle tavış tovar vagonnarın häräkätkä kiterde. Eşermäle zur avır işeklärdän cirgä şıbırdaşıp beryulı yözlägän, meñlägän soldat koyıldı. Ber minut eçendä urman yanındagı tın stantsiyä tanımaslık bulıp üzgärde. Beräülär, kotelokların totıp, kaynar suga yögerdelär, ikençelär su alıp yatkan parovoz yanında bildän çişenep yuınırga, törteşep su çäçrätergä totındılar. Böterelep kilgän mıyıklı, kiñ cilkäle mähabät ber sercant sıra satuçı kız yanında süz kuyırta başladı, küz açıp yomgançı yaña miçkäneñ bökesen eçkä törtep töşerep, nasos kiyertep birde. İkençe beräüläre larek eçendäge kızlar tiräsendä kaynaştılar, al arnı üzläreneñ vagonnarına çakırdılar... Uyın-kölke, cır, biyü, eteş-törteştän stantsiyä mäş kilde. Vokzal aldındagı tarlıkta berse kızıl söyäktän koyılgan akkordeonda vals uynap cibärde.

Barı tik ber genä soldat uyın-kölkegä katışmadı. Kayşalıp dulkınlangan kara çäçle, kılıç borınlı, gimnasterka yakaların çişep cibärgän bu yeget perron buylap arı-bire yörende dä borçulı kıyafät belän üz vagonı yanına kilep tuktadı. Kulındagı keçkenä töyençekne vagon eçenä ırgıttı, berazdan yañadan alıp çıktı. Ul kemneder kötä, ezli ide. Söt satuçı kızlar da, yäşel sugan belän töyep peşerelgän kaynar bäräñge satuçı marcalar da bu yegetneñ Kara Çırşı Şäyähmät ulı Nurgali ikänen tanımadılar.

...Kırık berençe yılgı mutlıkları Nurgaligä gomerlek sabak buldı. Bäreleşep algan könne kiç belän Şäyähmät kart at cigep kayttı. Tön urtasında gına Taşlıtau yulına säfär çıktılar. Raykom sekretare İskändären tönge uyatularga, çakırularga inde künegep betkän ide, şuña kürä kapka töbenä at bäyläp yatkan keşene kürep gacäplänmäde. Tañ atkan ide. İşegaldına Kara Çırşı kolhozı predsedatele Şäyähmät kart kilep kerde. Yanında kiñçä gäüdäle ber yeget tä kürende. Kart sälam birde.

— Avır vakıtta üzemä kilerseñ dip äytkäneñ bar ide, menä kildem äle, iptäş İskändärev,— dide.

— Yä, ni buldı, babay? — dide sekretar, sviterın kiyä-kiyä.— Yangın-fälän bulmagandır bit? Min tön urtasında gına ölkä komitetınnan kayttım.

— Kolhoz isän-imin älegä. Ämma likin üzemneñ eşlär hörti.— Kart, kulyaulıgın çıgarıp, avız-borının sörtkä-lägändäy itte. Annarı tavışın äkrenäytep, başın çolanga tabarak suzdı.— Minem keçe malay naçar yulga bastı bit,— dip, yanında torgan yegetneñ ciñennän tottı. İskändärev şul vakıtta gına yegetneñ kıyafätenä iğtibar itte, sakal-mıyık baskan çandır gäüdäle yegetneñ kulları kayış arkalık belän artka kayırılıp bäylängän ide. Şäyähmät kart hälne söyläp birde, yeget däşmäde.

— Hökümätneñ turı hökemenä tapşıram,— dide kart.— Äle siña kilüem dä malaynı yolıp kalırga yärdäm soravım tügel, kiñäş kenä soravım: sudnı halıkka beldertmiçä genä yasap bulmıymı? Keşe küzenä min niçek kürenim? Kolhozga niçek baş bulıym? Menä şuña sineñ baskıç töbenä kildem min, iptäş sekretar enem.

Nurgalineñ FZOdan kaçuı turındagı häbär äle Taşlıtau militsiyäsenä kilep citmägän ikän. İrtän säğat unda İskän-därevneñ çıltıratuı buyınça Kara Çırşı kolhozı predsedatelen härbi komissar kabul itte. Tagın ber säğattän isä Şäyähmät kart biştärlägän arış kapçıgına salgan yartı ipine arbadan alıp, voyınkomat koridorına alıp kerde. Koridorda çäç-sakalların kırgan Nurgali utıra ide. Kart kulyaulıgına törgän biş täñkä akçanı ulına birde dä çitkä karap kına küreşte.

— Bäheteñ inde, yünle keşelär yärdäm kulın suzdılar,— dide.— Yugıysä FZOdan kaçkan öçen biş yıl törmä ikän. İnde soldat bulgaç üz yulıñnı üzeñ kara. Küreşä almasak — häyerle bulsın. Ämma läkin canımnı kahärlädeñ, äytergä dä yuk...

Şäyähmät kartnıñ östennän taular töşkändäy buldı. Kara turını avılga kaytıp kergänçe kudı da kudı...

Menä dürt yıl gomer uzdı da kitte. İrkä malaynı armiyä keşe itte. Akrınlap kartnıñ räncüe dä bette.

...İyül ahırları ide. Nurgali hezmät itkän gvardiyäçe diviziyäne kinät kenä Könçıgışka küçerergä digän ämer buldı.

Sigezençe kön ütkändä tovar poyızdı, diviziyäne İdel küperennän uzdırıp, Uralga taba aşıktı. Eşelon Taşlıtau stantsiyäsennän uzaçak bulganga, Nurgali telegramma birde. Läkin ni öçender Mäskäü bik aşıktırdı, eşelon Nurgali çamalagannan yartı kön alda kilde. Äle poyızd stantsiyägä kergänçe ük Nurgali işek yanına bastı. Menä ul üz avılların kürde. Avıl nindider zäñgär räşä eçendä utıra. Menä bu cirlärdä kırık berençe yılnıñ cäyendä borçak çäçelgän ide. Bıyıl da borçak ikän. Änä basu urtasındagı yuldan ber atlı çaba. Arbasına yäşel klever salgan, ak külmäktän, kiyez eşläpä kigän tatar kartı.

Hıyalga çumgan Nurgali stantsiyädäge tavış, uyın-kölkene işetmäde. İh, ber genä minutka ätisen-änisen kürä alsa ide ul! Anıñ hıyalın tege, çandır gäüdäle, ak kerfekle soldat bülderde. Ul yañadan, mäğrur ber kıyafät belän başın artka taşlap, ciz bırgısın kıçkırttı. Nurgaline tugan tufragınnan ayırıp alıp kitü äyterseñ lä aña ber kanäğatlänü birä ide. Komanda tavışı stantsiyäne yañgıratıp urmanda yotıldı:

— Po va-ho-na-a-m!

Soñgı minut citte. Ömet kiselde. Nurgali soñgı soldat bulıp cirdän ayagın aldı, tormoz baskıçına menep bastı. Perron belän ike araga karşı yaktan timer räşätkäle vagonnar, brezent belän kaplangan platformalar takkan härbi eşelon kilep kerde. Här vagonnıñ baskıçında kızıl kırıylı furacka kigän, karabin askan soldatlar tora ide. Kinät Nurgalineñ küz aldı almaşınganday buldı: stantsiyä aldında ötälänep arlı-birle anıñ ätise yöri ide. Nurgali şul vakıtta barısın da onıttı. Üzeneñ soldat ikänen dä, parovoznıñ inde poşkırıp tormozlarnı ıçkındırganın da istän çıgardı. Ul üz vagonına cähät kenä sikerep kerde dä, küz açıp yomgançı töyençegen alıp çıgıp, ike sostav arasınnan vokzalga taba yögerde. Karşı yaktan kilgän sostav ozın ide, şuña kürä ul baskıçlı vagon arkılı çıgu isäbe belän äle ber yakka, äle ikençe yakka kabalanıp yörde. Läkin baskıç oçramadı. Nurgali brezent yabılgan platformaga sikerep menmäkçe buldı, ämma brezent östendä karabinın koçaklap utırgan kızıl pogonlı, kısık küzle kara yeget:

— Äy, äy, ni padhadi! — dip sikerep tordı häm karabinın kütärde. Ul arada diviziyä töyälgän eşelon kuzgaldı, Nurgali parovoznıñ uhıldaganın işette. Aña nibarı ber sekund kiräk ide, häm ul brezentlı platforma astına ırgılıp kerde. Läkin kay töşeder närsägäder bärelde, häm näq şul sekundtan buferların çañgıldatıp avır sostav kuzgaldı. Buferlar tavışı sostav buyınça barıp esse havada yırakka tägäräde. Kemnärder soldatlar töyälgän eşelonnıñ tuktatu kranına bastılar. Vagonnardan şaşkan kıyafättä soldatlar koyıldı, närsägäder zarlangan sıman parovoz suzıp-suzıp kıçkırttı, poşkırıp tormozların uynattı. Närsäder buldı, nider buldı, söyläp betergesez hävefle häl tudı! Kapma-karşı yakka kuzgalgan ike eşelon da uhıldap tuktadılar, par çıcıldadı.

Şäyähmät kart şpal östendäge mähabät soldat yanına kilep tezlände. Gacäp! Ata şatlanıp kuydı: bu bit Nurgali! Menä ul häzer añına kiler, torır, ata belän ul koçaklaşırlar. Yä, kay töşeñne bärdeñ, ulım? Aç küzeñne, aç! Açmıy... Tukta, busı närsä tagın? Nurgalineñ ordennarı, medalläre kanlı. Kart häveflänep ulınıñ başın koçakladı. Anıñ borınına odekolon ise, taza, sälamät ir keşe ise bärelde. Läkin bu kan närsä? Malay däşmäde, avır itep ber ıñgıraştı da kün itek ükçäse belän şpal arasındagı şlakka tirän itep sızdı häm tınıp kaldı. Kinät... kük yözendäge koyaş dereldäp kitte. Menä ul ikegä bülende, annan ul kisäklär tagın balaladılar. Kük yöze vak koyaş belän tuldı, hava börkülände, sularga hava bette. Yuk, hava betmägän, menä bugazga ber töyen utırgan ikän. Häzer şul ıçkındırsa, rähät-rähät bulaçak. Häzer, soldat, häzer, änä şul töyen ıçkındırsa, sineñ ätiyeñ torır, annan sez bergäläp, peçänle arbaga utırıp, avılga kaytıp kilersez. Komandirıñnı da çäygä çakır, äniyeñ kaymaklı katık belän sıylar ikegezne dä... häzer, häzer.

...Vokzal bakçasındagı kızıl balçık öyeme östenä gvardiyäçe un soldat menep bastı. Avtomatların kükkä karattılar. Kırıs tavış urmandagı böten koş-kortnı urınınnan kuzgattı. Cir şarı yaralgannan birle bälki bu urında mondıy yat tavışnıñ işetelgäne bulmagandır. Kayışın, furackasın salgan starşina Şäyähmät kartnı kaber yanınnan çitkä alıp kitte. Läkin şulvakıt:

— Timägez... Ulı belän huşlaşsın atakay. Cibäregez! — digän kaltıravıklı tavış işetelde. Bu — eşelon naçalnigı, karçıga borınlı, yuan gäüdäle, ak çäçle, altın yoldız takkan polkovnik ide. Anıñ ber küze pıyala, ul berözleksez ap-ak kulyaulık belän küzen sörtä. Ällä pıyala küzdän koyıla ul yäş, ällä sälamät küzdän... Agarıngan stantsiyä naçalnigı öçençe märtäbä inde anıñ yanına yögerep kilde, anıñ kulında bu yulı da radiogramma. Mäskäü aşıktıra, härbi sostavnı totkarlagan öçen polkovniknı inde kisätälär ide.

Tagın biş minut — häm bakça eçendäge siren kuakları töbendäge kızıl balçık öyeme östendä ber takta hasil buldı. Küz yäşlärenä buılgan yäş soldat, borının tarta-tarta, karandaş oçın telenä tidergäläp, taktaga närsäder yazdı, şulvakıt özek-özek itep tagın parovoz sızgırttı. Çeltärle täräzäle vagonnar takkan sostav könbatışka taba kuzgaldı, brezentlı platforma östendä kısık küzle soldat berni bulmaganday basıp tora ide. Tagın yartı minuttan ber soldatka kimegän diviziyä dä Könçıgışka taba kuzgaldı. Parovoz soñgı märtäbä suzıp-suzıp kıçkırttı, bu tavış basular arkılı Kara Çırşıga kilep citte, ulın kötkän Zäynäb ciñgi samavırına kümer östäde, üzeneñ haman da uñ kaşı tarttı, närsägäder şatlık katış şomlandı.

Diviziyä töyälgän eşelon çıgıp kitügä, anıñ artınnan uk bastırıp stantsiyägä tanklar töyälgän avır sostav şuışıp kerde. Dähşätle tanklarnıñ köpşälärenä avır çehollar kiyertelgän, böten platformalarda nindider ber şomlı tınlık hökem sörä ide. Kaydadır Könçıgışta nindider zur vakıygalar bulırga tora, Cir şarınıñ kaysıdır poçmagı kan sorıy. Cir şarında äle tınıçlık urnaşıp betmägän. Cir üzeneñ ulların änä şunda çakıra. Ul üzeneñ kuyınına äle genä kilep kergän ber ulın yoklatu belän mäşgul. Stantsiyä arkılı Könçıgışka taba uzgan avır vagonnar tıkıldavı köyenä Cir üzeneñ ulın tirbätä.

— Yokla, bala, yokla... Sin barıber şähit kitteñ. Şähitlär kanı — izge kan,— di. Cir-ana yaña kaber turısınnan ber vagon uzgan sayın bu süzne kabatlıy:

— İzge kan, İzge kan, İzge kan,— di.

Ähmätzarif kızıl utızlık çıgarıp birde

Sugış betkän yılnı Zahrinıñ fani dönyaga därte sünä başladı. Sugış kırınnan kaytkan agaylar belän söyläşergä niçekter süz tapmadı. Kiçen kapka töbendä tämäke tartıp, front hällären söyläşep utırgan ir-at arasında ul üzen çit keşe itep sizä ide. Sugış vakıtındagı dohodlar da kimep kitte: inde bäräñge satıp, kiyem alıştırıp bayıp bulmıy.

Şäyhi koda äytä ide: dönya kulasa ul, äylänä dä ber basa, dip. Dörester, ahrı. German malları da tiz tuzdı. Al arnıñ kaysı yasalma yıfäk bulıp, ber yuuga sıpılıp çıktı, ikençe ber törlese iläktäy sidräde. Şulay da ber-ike äyberne Zahri üz kulında saklap kaldı. Anıñ berse yalangaç hatın gäüdäsenä eşlängän zacigalka ide. Bu bik uñay äyber bulıp çıktı: kükrägendäge ber töymägä barmak başıñnı tiderügä, oyatsız hatın ber ayagın kütärep cibärä dä, ällä kayan gına yalt itep ut kabına. Döres, soñga taba Zahri monı keşegä kürsätmäs buldı. Çönki bik täqvalanıp kitte: yort eşennän vaz kiçep, namaz-niyäz digän bulıp yöri başladı. Ällä kayan gına kolak apparatı eşlätep aldı. Ul häzer tayakka gına tayanıp yöri, havadan kozgın-fälän uzsa da, tuktap, kulın

kaş östenä kuya häm:

— Ässälamegaläykem, häyerle häbär! — dip kala. Zirat tiräsenä bozau arkaylarga barganda da kemnärgäder däşä. Zirat kirtäsenä kilep tayana da:

— Ässälamegaläykem, darelkaumen möeminin!1 — dip sälam

birä.

Täqva Zahri şulay itep fani dönya belän mäşäqatne äkrenläp özä bardı. Soñgı yıllarda yöräge bik naçarlandı. Ahrısı, kırık berençe yılda tämäke suın kübräk äçep taşlagandır. Tämäke suı, tämäke suı... Monı iskä alırga beraz gına u caysızrak ide. Zahri digän danıñ bula torıp, ber karçıknıñ kulına üzeñneñ sälamätlegeñne tapşırdıñ... Sin bit inde yaña şartlarda da Zahriça yäşärgä cay tapkan ideñ. Yä, yarar, yegerme bişençe yılda Şäkür eläkkäç eşläreñ çualdı, di. Ä maklerlık? Makler keşegä kaysı vlast bulsa da naçar tügel bit! Yä, yarar, sugış başlanıp eşne bozdı, di. Sugışta da bit böten keşe ülep kalmadı. Berär at cikterep skladka kiyem-salım, sabın taşırga kuygan bulsalar? Menä ber-ike medal tagıp, bügenge köndä «fronttan» dip avılga kaytıp töşsäñ? Mondıy sälamätlek belän ayak österäp cir yözendä yörüeñnän ni fayda? Kazan artı bazarlarında cir selketep yörgän Zahri ber nadan karçıknıñ süze belän şuşı hälgä töşsen äle! Bulmadı, tormış ul digänçä bulmadı. Kırık berençe yılnıñ iyünennän soñ barısı da kiregä kitte.

1 Möselmannar kaveme yäşi torgan yortka sälam!

Bulmasın ide anıñ ber ayagı, bulmasın ide anıñ ber kulı... Ber küze bulmasın ide. Läkin iñ kiräge — Zahrilıknıñ böten sıyfatların üzenä cıygan ber genä närsäse — yöräge sälamät bulsın ide. Yuk bit, şul iñ kiräge aksıy.

...Şäyhi koda, german cirendä molotilkada eşlägänlektän, maşinanıñ köyen tavışınnan belä ide. Tuzan bolıt eçendä du-çat kilep göreldätep ındır sukkanda Şäyhi kart çittän tıñlap tora da:

— Tuktatıgız äle,— dip, barabanşikka işarä yasıy ide häm berkem dä sizmägän ber käysezlekne ezläp tabıp rätli ide. Zahrinıñ da yöräge häzer änä şundıy häldä. Ägär çit keşe anıñ kükrägenä kulın kuysa, hiçşiksez, yöräkneñ vatık molotilka şikelle tigezsez, ritmsız eşlägänen sizär ide. Döp-döp-döp! Döp... döp... Döp-döp-döp! Döp... döp... Läkin bu — molotilka tügel. Monı inde beräü dä rätli almayaçak. Bolay uk kisterep äytüçe yuk, ämma Taşlıtau doktorı bügen anıñ yörägen tikşerep karap şakkattı.

— Yırak yulga çıkma, üzeñne tınıç tot, moña däva şul gına,— dide. Zahri bügen genä böten facigane añladı...

Läkin çıkmagan canda ömet bar, di. Zahri yäş vakıtta avırunıñ närsä ikänen belmäde. Tegendi-mondıy çir elägä bantlasa, anıñ dävası bilgele ide: ber stakan arakı. Şaytannı küptän avızga algan yuk. Nişlärgä? Bälki bu vatık arbanı beraz rätläp cibärer ul?

...Vakıt soñ ide inde, kapka-işeklär yabılgan, koyaş batış yagı nigäder kızarıp tora. Yä davıl çıgarga, yä yañgır kilergä tiyeş ide. Menä salkın cil isep kitte, kibetçe Bor-han, kerle halatın salıp, kibet täräzäsen yabarga dip uramga çıktı. İşek töbendä arık, sarı yözle Zahri tora ide. Bor-hanga bu keşe niçekter kızganıç bulıp toyıldı.

— Käyef-häterlär niçek, kürşe? Äydä kerep çık eçkä taba, annan bergä kaytırbız,— dip, Zahrinı kibetkä alıp kerde. Çülmäklär, süs baular arasınnan ber şeşä tartıp çıgardı da kırlı stakanga mölderätep arakı saldı. Zahri başta bik nık karşı torgan buldı.

— Kiräkmi, enem Borhanetdin, gönah bula, bezneñ işe avıru keşegä kileşmi ul,— dide.— Tege vakıtlarda yaradı.— Ul avır sulap kuydı.— häy Alla, bar ide zamanalar. Gomer ütte dä kitte. Tege çak iseñdäme? Uñışka yartı pot boday alganıñnı äytäm... Nu, kızık itteñ sin ul çakta. Ä gomer uzdı. Äye, äye, uzdı...

Borhan, ğadät buyınça, eş betär aldınnan şaktıy uk töşerep algan ide, söyläşerlek keşe oçravına gomumän şatlandı. Kızıp, tormışta yäşäüneñ mäğnäse turındagı fälsäfägä

kerep kitte.

— Menä, primer, bügen eştän kaytışlıy miña kerep ber şofer salıp çıktı,— dide ul.— Kürep toram, kızmaça bu. Tagın yöz illene sorıy. Täk. Menä min nişlim? Tagın yöz illene salsa iserä bu, annan köt tä tor ber hälne. Yä ul uramdagı kaz-ürdäkne sıtıp uza, yä üzen harap itä. İli öyenä kaytıp hatının cäberli bu. Yöz illene salgan keşe azrak cäber kürsätäme hatınına, yözneme? Älbättä, yözne. Menä şunda inde Borhanetdin eneñ yöz ile urınına yöz tiräsen birä tegeñä. Känişne akçanı yöz illedän alam. Näq ul digänçä. Yä, närsä, naçarlık eşlimme min, ällä yahşılıkmı? Bezneñ inde sineñ belän algan medallär yuk, nihäl itäseñ. Ä şulay da yäşi belergä kiräk. Menä min üzem kırık berençedä öç ay digändä äylänep kayttım. Anısı — minem eş. Sineñ kiyäü kaytıp ülde. Anısı — anıñ eşe. Äye... Menä miç başınnan yıgılıp töşüneñ şulay räte bar anıñ...

...Tön urtaları ide inde. Zahri işektän kilep kerde dä görseldäp agaç karavatına barıp yıgıldı.

İrtägesen yokıdan torgaç, Fägıylä ciñgi ber häräkätsez yatkan Zahrinı kürep imänep kitte: anıñ küzläre pıyalalangan, avızı açılgan, iyäge töşep kitkän, irennäre sap-sarı bulıp katkan ide.

Zahrinıñ gäüdäsen doktorlar rayonnan ike könnän soñ gına birep kaytardılar. Käğazendä «Yöräk paraliçınnan ülgän» dip yazılgan ide.

Zahrinı böten kürşeläre cıyılışıp cirlädelär. Kümep kaytkanda nigäder ber keşe ber avız süz äytmäde. Härkaysı süzsez genä üz kapkasına kerep kitte, härkemne ällä nindi toygı, kaygıga ohşamagan avır toygı baskan ide.

...Ber yıldan soñ Ähmätzarif ta kaytıp töşte. Ul ös-baş, ul kıyafät — generalmıni! Ähmätzarifnı Taşlıtau avtokolonnasınıñ şoferı «Studebekker» belän stantsiyädän Kara Çırşıga kiterde. Cäyneñ matur könnärennän berse ide — Zahrilarnıñ kapka töbenä maşina kilep tuktauga, halık cıyıldı. Avır çemodannarnı, sumkalarnı, fonarlı velosipednı şofer kuzovtan aska birep tordı. Mundir kigän, ak yıfäk perçatkalı taza sercant Ähmätzarif alarnı saklık belän genä çirämgä kuyıp tordı. Uramnan uzıp baruçı berniçä kız maşina yanına cıyıldı. Bolar Taşlıtaudan kontsert belän kilgän agitbrigada kızları ide. Ähmätzarif şoferga kızıl utızlıknı çıgarıp birde dä saubullaştı, annan kızlar belän süzgä kereşte. Avızına sigara kaptı da bocralı, huş isle töten sibep söylänä başladı.

— Ä min uzgan yıl otprositsya itä almadım. İşettem, çto papa ülgän. Bez Potsdam yanında gına tordık — osoboyı poloceniye. Ä avıl yulın onıtkanmın. Adaşıp yördek. Çerez Atcabar kaytırga turı kilde...

Kibettä çirat torgan Fägıylä ciñgi yögerä-yögerä kaytıp citte. Ber süz äytä almıyça tınına buılıp, Ähmätzarifnıñ kün kayışlı bilenä sarıldı da kaltırap yılıy başladı.

Küpne kürgän Fägıylä ciñgineñ bitläre cıyırçıklangan, tauşalgan ide. Ähmätzarif zatlı kızlar barında bu häldän beraz gına kıyınsındı häm üzeneñ yaltıravıklı kayışınnan äniseneñ kıtırşı, yarılgan kulların ayırıp çitkä etärde.

— Podocdi, mama, öygä kergäç pogovorim,— dide. Ähmätzarif kaytkan atnada avılga tagın cide-sigez yeget

kayttı.

Tormış akrınlap üzeneñ kısasına kerep bara ide.

Atlar atlamas inde...

Şäyhi kart söyli torgan ide: imeş, Agıydelneñ ber yagında beräü çiläk yasıy, ikençe yagında ikençe keşe şul çiläkkä kapkaç yasıy, dip. Kara Çırşıda bu häl bik küp ğailägä turı kilä ide. Ämma turı kilmägännärgä dä Şäyhi kartta halık sınamışı bar ide. Allahı Täğalä, dip söyli ide Şäyhi kart, keşelärne parlaganda köyli-köyli, borın eçennän genä mırlap parlagan.

— Ber yavızga — ber yahşı!

— Ber yahşıga — ber yavız! — dip köyli dä utıra ikän. İhtimal, monısına turı kilüçelär dä Kara Çırşıda az tügelder...

Häyer, Şäyhi kartnıñ söylägän äkiyätlärennän tagın bersen halık häter türendä saklap kalgan ide. Borın-borın zamanda, keşelär äle agaçka, taşka tabıngan çorda, ber adäm audan kaytışlıy timerdän yasalgan ber hikmätle äyber tabıp ala. Bu äyberne hatınına alıp kaytıp birä. Hatını bu timerne äyländerep-äyländerep karıy da, ber dä rätenä töşenmägäç, avızına kaba. Kaltırap torgan tel sıman ber närsäsenä çirtä dä örä başlıy. Şunnan köy çıga. Baksañ — bu kubız ikän. Şunı uynap cibärüe bula — ire şatlıgınnan bii başlıy. Änä şul zamannan birle irlär hatınnarnıñ kubızlarına biilär, di...

Şäyhi kartnıñ ülgänenä inde yegerme yıldan artık vakıt ütkän, inde anıñ kabere östendäge çardugan çerep cimerelgän, läkin söylägän süzläre äle dä Kara Çırşıda yäşi birä.

Alar näseleneñ kaberläre ber aumakta. Kaberlek tiräsendä kuyı bulıp çäçäkle ülän üskän, kiç belän anda çikertkälär çurlıy, çäçäklärdän bal ise tarala... Zirat yanında gına klever basuı. Kayşalıp üskän klever basuı urman polosasına qadär totaş diñgez bulıp cäyelep yatkan. Koyaş batıp kilä ide...

Kara Çırşı uramınnan, tuzan tuzdırıp, esselektän älserägän sıyırlar uzdı, borınnarınnan selägäy agızıp, başların salındırgan sarıklar uzdı — kötü kayttı. Çık töşte, avılga sıyır ise, söt ise taraldı, kelätlärdä separatorlar güeldi başladı. Zirat buyındagı yuldan çatır çabıp kilgän ber at yöge halık kürende. Yäşlär ikän. Klever basuına taba atların bordılar da arbadan koyılıp çırıldaştılar, köldelär, tämäke kabızdılar — du kildelär. Yegetlär ciñnären sızganıp cibärgännär. Kara çalbar eçenä tıgıp ak külmäk kigännär, kızlar kıska ciñle külmäktän, barısınıñ da belägendä säğat. Yegetlärdän berse, arba astınnan çalgı alıp, klever çaba başladı, ikençese cähät kenä zirat koymasın sikerep kerde dä ber költä çäçäk cıyıp çıktı. Zirat tiräse yäşlärneñ şat tavışına kümelde — köyäntädäy bögelep oçların cirgä tidergän näzek ozın kayınnar däşmädelär. Tıp-tın kalgan kart naratlar däşmädelär. Zirat üzeneñ böten tınlıgı belän äyterseñ lä bu çırkıldık yäşlärdän sorıy ide:

— Yulçılar, sez kaydan kiläsez?

— Bez Atcabardan kiläbez!

— Yulçılar, sez kaya barasız?

— Bez tuyga barabız!

Öyenä kaytırga soñga kalgan ber kozgın koñgıldap oçtı. Zirat östennän kiçke soñgı cilneñ dulkını uzdı.

— Kem öylände soñ, balakaylar?

— Ha-ha-ha! Kara Çırşıda bügen tuy bula! Vasfikamal Närimanı tuy yasıy! Ha-ha-ha! Bez aşıgabız! Bezneñ bügen tuynı uzdırıp, irtägä Taşlıtau Saban tuyına barasıbız bar! Bez aşıgabız! Sin inde üzeñneñ kart naratlarıñ, köyäntädäy käkre kayınnarıñ belän gomer buyı şulay tik torasıñ... Bezneñ yäşisebez bar! Bezneñ bügen cırlap biisebez bar! Bezneñ irtägä Sabantuyga barasıbız bar! Ä sin, kartlaç, gel ber urında. Sin yäşäüneñ kızıgın belmiseñ, sindä tınlık... Sin bügen bezne tıñla...

...Tuy bara. Çäçläre, sakal-mıyıkları ap-ak bulgan Şäyäh-mät poçmak yakta Vasfikamal belän kaz tüşkäse turıy. İke-öç kön inde anıñ yal kürgäne yuk: Vasfikamal, öydä tuy vakıtında huca bulırsıñ dip, yalgız kartnı üzenä kitertte. Kart tegärcep belän berketkän küzlegen borınına elgän dä tozlı kaz ite turıy... Ber kisäk, ike kisäk, öç kisäk. Ber yıl, ike yıl, öç yıl... Yuk, un yıl, yegerme yıl, utız yıl... Menä şulay, döres. Unarlap sanasañ gına gomerne döres isäpläp bula. Menä bu öyne salganga ike distädän artık. Äye, kırık berençedä ide. Näriman tuganga — ike distädän artık. Karçıgı Zäynäbne cirlägängä — ber distä çaması. Yıllarnı şulay distäläp isäplärgä kiräk. Gomer — it kisäge tügel. Üzeneñ pensiyägä çıkkanına da kiläse yılga unbiş yıl bula ikän. Personalnıy didelär. Kaya barsañ poçet — bötenese häleñne sorıy. Kartayıp bulamı? Sızlanmıysıñmı? Käyeflär niçek? Mäktäp balaları pioner sborına çakırmıy kalmıylar. Saylau vakıtında här yılnı anı urnalar yanına utırtalar. Ber saylauçı — ber nokta, ike saylauçı — ike nokta. Biş nokta — biş keşe tavış birgän. Saylau sayın Şäyähmät şunı eşli. Häzer rev-komissiyägä dä çakırmıylar. Anda, upravleniyedä, ällä nitkän tar yubkalı yugarı belemle yäş kızlar isäpläü maşinasın gına borıp utıralar... Şäyähmättän 'başka da bula häzer. Häyer, ul gına tügel, Timerhannan başka da avıl hucalıgı bara ikän. Anıñ da şul yugarı beleme yuk ide. Timerhan häzer

Taşlıtau peduçilişesında hucalık mödire bulıp eşli. Anıñ da çäçläre agara başlagan. Elekkege gayrät, kuät kimegän. Dimäk, tormışnıñ zakonnarı şundıy, yäşlek, eş, kuät — barısı da ber vakıtlık kına. Ber törle keşelär, bigräk tä yäşlär, Şäyähmättän tup-turı:

— Niçädä inde sin? — dip sorıylar. Kayberäüläre, ike dä uylamıyça, ul barında «fälän keşe ülgän, kartayıp ülgän» dilär. Baksañ, ul keşe äle Şäyähmät karttan yäş bulgan ikän. Kartlık, kartlık...

Olı yaktagı yäşlär kızdılar. Täräzälär açıldı. Hromka görläde. Kilen yagınnan kilgän yäşlärneñ berniçäse şähär yegetläre ide. Alar çıbık tarttırıp magnitofon, fotoapparat, plastinkalar belän matavıklandılar. Cılı kiçke havaga açık täräzälärdän cır taraldı:

Nigä yäşlek — yanmagaç ta, köymägäç tä, Yäşlek utı yörägeñne özmägäç tä; Nigä yäşäü, nigä gomer, nigä hislär — Yäşlek gomeren söyä-söyä kiçmägäç tä.

Bülmä işegennän Şäyähmät olı yakka küz saldı. Ber yakta Narimannıñ dusları — barısı da diyärlek şoferlar, traktorçılar. Kara beläkle, taza yegetlär. Änä berse — köräşçe. İrtägä ul Taşlıtauda köräşergä tiyeş. Kızıp algan — unlap keşe öçen östälgä äzerläp kuygan balıknı tälinkäse belän tartıp kiterde dä cimerep aşap beterde. Yäş kilen östäl şähärçä bulsın dip bik tırışkan ide... Şähärçä bulsın dip söyli-söyli tost kütärälär. Traktorçılar telgä ällä ni osta tügel ikän. Barısınıñ da süzläre çama belän ber tirädä

äylänä.

— İke yäş maturnıñ tigez mähäbbäte öçen şuşını eçep cibärik...

— Östälgä kilgän itkä kereşkänçe, berärne astına salıp kuyıyk...

— Tigez mähäbbätle ike yäş maturnıñ...

— Yäş maturlı ike tigez mähäbbätneñ...

Stenada zuraytıp eşlängän räsemdä Häkimulla belän Vasfikamal. Häkimulla üz gomerendä kimägän yahşı pidcaktan. Tanısañ tanı, tanımasañ — yuk.

Ul zur küzlären östäl yanındagı kunaklarga tekägän dä äyterseñ lä alarga däşä:

— Äy sez, bezne häterlisezme? Dönyada bez dä bar idek. Sez — bezne dävam itüçelär. Kayvakıtta bezne dä iskä alıgız,— dip äytä kebek.

Vasfikamalnıñ gına kartoçkadagı kiyeme tormışta bulgança. Çäçäkle markizet külmäge iyäk astınnan uk tügäräklänep muyının kaplagan. Muyınında ike rät ere gäräbä. Çäç yulı kıl urtadan yarılgan. Kiyerelgän kıygaç kaşlar. Yäş, çibär. Utız altınçı yılnıñ cäyendä yäşkelt yäşik kütärgän ber keşe Kara Çırşıda yörgän ide. Şul vakıtta töşelgän räsem. Tege keşe kapkaga korılgan ak cäymägä söyäp utırta ide dä, yäşiktan çıkkan ber çıbıknıñ başın totıp, irennären kıymıldata ide. Kara Çırşı halkı monı siher ukıy dip belä ide. Änä şul keşe töşergän räsemne Näriman bıyıl zuraytıp eşlätte. Ä çibär Vasfikamal menä miç aldında paştet turıy. Kayınatası gına tügel, ul da kartaygan. İrsez ütkän tormış anıñ kanın kiptergän. Arık iñbaşları, kara yangan arık yañaklar. Yarılgan kullar. Därt çatkısı süngän küzlär. Borçu, borçu. Näriman avır çorda tudı. Kırık öçençe yılda, Vasfikamal kırda bäräñge algan vakıtta, täräzä tupsasına yatıp yoklap çirläde.

Vasfikamal eştän kaytkanda bala telsez kalgan ide. Täräzä suıgı... Şunnan ozak vakıt tele bulmadı. Kışlar, yazlar uzgaç kına, cäyneñ matur ber könendä telgä kilde. Kiç tä kötmägändä. Uramnan yögerep kerde dä aşka kıçıtkan turap yatkan äniseneñ tezen koçaklap çırık-çırık kölä-kölä ber süz äytte. Ahrısı, uramdagı olırak malaylar öyrätkännärder. Vasfikamal, şatlıgınnan ni eşlärgä belmiçä, anı kütärep töp yortka yögerde.

— Ätkäy, ätkäy,— dip kıçkırdı ul kapkadan yögerep kergändä,— Näriman ... dip äytte!

Äytergä yaramagan süz ul könne böten näselne şatlandırdı.

— Närimannıñ tele açılgan!

— Näriman söyläşä başlagan!

— Näriman fälän dip äytkän!

Bu häbär Şäyähmätlärneñ böten näsele buyınça yögerde.

Annarı sugıştan soñgı avır yıllar. Vasfikamal — ferma mödire. Kön-tön eştä. Kiçen soñ gına kaytkanda kapka töbendä malayı utıra. Zur soldat furackası küzenä ük töşkän, borın asları yüeş, balçıkka katkan tez başları, çebilängän täpilär. Üzeneñ külmägendä härvakıt äniseneñ sugış vakıtındagı hezmäte öçen algan medale bulır. Näriman ul medalne ukırga kergänçe ber dä kükrägennän töşermäde.

...Ä häzer Näriman kiñ cilkäle ber ir bulıp östäl başında basıp tora. Kulında stakan. Ul eçärgä yaratmıy — Şäyähmätlär näselendä andıy keşe gomumän bulmadı. Läkin bügen ul kızgan. Şatlıktan. Kız avırlık belän eläkte. Niçä tapkır Taşlıtauga mototsikl belän tönlä barıp karadı — kıznıñ kürşe yegete ayak çaldı. Uzgan yıl Sabantuyda ber avız süz söyläşep bulmadı — şul kürşe yegete küzätte. Kız belän söyläşü öçen mömkinlekne tormış üze yasadı. Ä ğalimnär moğciza yuk dip söylilär. Işan sin alarga. Pıçagımnı belälär. Bähetle duñgıznıñ borın oçında ... azık bulır, dilär. Bäheteñ genä bulsın.

Uzgan yıl sovhozga ber putevka kilde — Leningradtan çıgıp kitep, Baltıyk diñgeze buyınça yörise ide. Raboçkomda monı Närimanga birergä digän karar çıgarıldı. Yıllık kürsätkeçlär buyınça ul uzgan yıl sovhozda berençe urınnı algan ide. Näriman Leningrad turbazasında Zölfiyäne kürep şakkattı. Bolar Tatarstannan ikäü genä ide. Şähärlärdä yörgändä Näriman ekskursovodlarnı cünläp tıñlıy almadı — küñelendä gel Zölfiyä buldı. Tik Fin kultıgınıñ ber urınında gına ul ekskursovodnı yotlıgıp tıñladı — sarı çäçle, zäñgär küzle, ozın buylı eston kızı bik matur aktsent belän kırık berençe yılda bu tirädä bargan kanlı sugışlar turında söyläde. Näq tegermän taşı tösle ber çuyırtaş östenä basıp ekskursovodnı tıñlaganda, Näriman üzeneñ uçına Taşlıtau kızınıñ kulın aldı. Tegese moña kulın kısıp cavap birde. Şunnan soñ bu kullar ber-bersen ıçkındırmadılar. Eston kızı bu cirlärdä bargan avır sugışlar turında söylägändä, narat başında berözleksez kozgın oçın-galadı. Oça-kuna koñgıldadı. Bälki, anıñ şul tirädä genä oyası bardır. Kozgın, bälki, eston kızı söylägän kanlı sugışlarnı üz küze belän kürgänder. Kozgınnı bit öç yöz yıl yäşi, dilär...

Zölfiyäne Taşlıtaudan alıp kaytuı ciñel bulmadı. Moña säbäplär şaktıy ide. İñ berençese — bulaçak kiyäüneñ änisen kızga yamanladılar. Böten Kara Çırşını der selketep torgan Vasfikamal, didelär. Kız Närimannı Taşlıtauga çakırdı.

— Küç tä kil, ike kön eçendä SMUga urnaşırsıñ,— dide. Bu häbär nindider yullar belän Vasfikamalga işetelde. Tol hatınnıñ yöräge telgälände. Yarsıdı.

— Minem keşegä birergä dip üstergän malayım yuk,— dide ul, tınına buılıp. Bu häbär dä Kara Çırşı belän Taşlıtau arasın ike-öç kön eçendä äylänep çıktı.

— Minem keşegä birergä dip üstergän malayım yuk! Annan — eş mäsäläse. Zölfiyä kitaphanäçe ide — Kara

Çırşıda kitaphanäçe urını yuk. Böten bulgan kitap, bilyard, voleybol tubı, uku yortı — barısı da yegerme biş täñkälek nindider çirek ştat belän ber apa kulında. Ä Zölfiyäneñ kitaphanäçe digän diplomı bar. Eşsez kalsañ, nihäl itärseñ?

...Vasfikamal bäleş maylıy.

Vasfikamal kayınatası belän keçe yakta stakannarga kompot sala. Ber stakan, ike stakan, öç... Uzgan gomer... Ber yıl, ike yıl, öç yıl. Anıñ gomeren yıllap sanarga kiräk. Bu nigezgä çıkkanına yegerme yıl. Bu avılga kilgänenä utız yılga yakın. Häkimulla eşçän, namuslı yeget ide. Anıñ belän uzgan altı yıl häzer altı kön dä kük toyılmıy. Tege yakta yäşlär göc kilälär. Nik kenä berse Häkimullanı iskä alsın. Häyer, alarnıñ berse dä Häkimullanı belmi. Ä kodagıy tuyga kilmäde. Yöräk yarası.

— Hismät Miñnisası tuyga kilmägän!

— Tege vakıtta Häkimullaga kilep kitkän ikän ul! Avılda şundıy häbär yörde.

— Hismät Miñnisası kızın Närimanga birmi ikän! Alarnıñ näseldän kilgän doşmanlıkları bar ikän!

Monısı kız alıp kaytır aldınnan taraldı. Ya Alla, nindi doşmanlık bulsın soñ? Sugış barısın da cimerde. Häkimulla şulay itep beräügä dä kalmadı: Vasfikamalga da, Miñnisaga da. Miñnisa da bähetsez bulıp çıktı. Manufaktura kibetendä eşlägän yeget şulay uk sugışta yugaldı. Böten bulganı — Miñnisa ber kız balası belän Taşlıtauda ipi kartoçkası alıp yäşäp kaldı. Gomer ütte dä kitte. İnde şularday soñ da doşmanlaşıp torırgamı?

Näriman kıznı alırga ber bardı — bulmadı. Kız änisen räncetüdän kurıktı. İkençe bardı — kinodan çıkkanın kötep tordı da urlap diyärlek alıp kayttı. Berençe tönne söyläşep tamakları karlıktı.

— İçmasam, tege kilüeñdä avızımnı tomalap urlıy da belmädeñ,— dip, kız yılap aldı. Annarı kaynar beläkläre belän Närimannıñ muyınına çornaldı. Şunnan dönya äylänep kitte... İrtän işegaldında kölä-kölä ber-bersenä su sibeşep uynagan yäşlärne kürep, Vasfikamalnıñ yöräge ärnede. Malay şulay uk keşegä ıçkındımıni? Äni kayda? Aña digän cılı süz häzer Taşlıtau kızınamıni? Kem üsterde soñ bu görnädir kük yegetne?

Tol hatın karasına kattı.

Berençe çäydä ük açuı tışka bärep çıktı.

— Menä mine kıstagız,— dide ul yarsıp, malay belän kilenneñ bersen-berse kıstap utırularına çıdıy almıyça.— Menä mine kıstap aşatıgız! Min şuşı yegetne üstergän ana bulırmın!

Kilen çolanga çıgıp şunda uk yılap kerde. Kayınana yavız digännär ide — ras süz ikän...

— Ulım,— dide Vasfikamal, küzlären yäşländerep,— ulım.— Kilen suga kitkän ide.— Menä äyter süzem şul: üz urınıñda tora bel — hatınıñnı uzındırma. Munçala bulma. Balanı yäştän, hatınnı baştan, digännär borıngılar. Katırak tor. Bozau bulma.

Läkin... Ah, bu balanı! Näriman munçada Zölfiyägä monıñ bötenesen söyläp taşlagan...

— Şulay, şulay digän, äni katı torırga kuşa, digän... Yäş kilen dä munça çıguga cayı belän kayınanasına şırpı lanıp aldı.

— Närsägä dip bezneñ aranı bozasıñ? — dide. Annan... Ber atna uzuga, kilen ayırılıp kitte. Näriman

anı barıp aldı. İke atnadan tagın kitep bardı.

— Barıp yörmä,— dide Vasfikamal ulına.— Alay uzındırma. Üze kilsen. İkençe kitmäs. Alay iyäländermä.

Läkin yalgız kalgaç malay bozıldı. Änise belän söyläşmäs buldı. Yuk kına cirdän tavış çıgarıp, änisenä katı süz äytte.

— Bezneñ äti,— dide ul,— bik naçar keşe bulgandır. Vasfikamalnıñ yöräge selkenep aldı.

— Nik alay diseñ, ulım?

— Şäp keşe bulsa, ul sine almagan bulır ide...— Ana telsez kaldı.

İkençe ber vakıt salgan baştan Taşlıtauga barırga dip mototsiklın kabızdı. Vasfikamal işek busagasında yulına arkılı töşte:

— Ulım, yörmä, yıgılıp harap bulırsıñ, tıñla süzemne,— dip yalındı. Läkin hatını kitkän keşeneñ holkınnan Alla üze saklasın.

— Äni, mine törmägä kertäseñ kilmäsä, yul östennän kit,— dide malay. Niçek söyläşä bit!

Yäş kilen maşina belän üze kilde. Änisen dä iyärtep kilgän ide. Hismät Miñnisası digän ütken hatın şul ikän... Ber mälgä ike kodagıy däşmiçä ber-bersenä karap tordılar. Äytäse süzlär küp ide — här ikeseneñ bugazına töyer utırdı. Taşlıtau kodagıyı kulındagı cäymäsen idängä saldı da du küçerep şkaftan savıt-sabanı töyi başladı. Kilen karavat östendäge urın-cirne bik äkrenlek belän genä sütärgä kereşte. Şulvakıt kombinezon kigän Näriman öygä kaytıp kerde. Kerde dä maylı kiyeme belän türgä uzdı häm Zölfiyäne koçaklap aldı. Zölfiyäneñ östendä ciñsez ak külmäk ide. Kodagıylar telsez kaldılar.

— Minem cibärergä dip algan hatınım yuk! — dide Näriman, Zölfiyäne koçaklagan kileş. Taşlıtau kodagıyı aptırap kaldı: Zölfiyä dä, Närimannıñ kükrägenä sıyınıp, anı koçaklap tora ide.

— Min durak! Min tile! Sineñ süzeñ belän yörgän min cülär! Kançak marca! — dip, Hismät Miñnisası kızın tirgäde.

Kilen torıp kaldı. Ä Näriman, imeş, kibetçe hatınga yılıy-elıy söylägän.

— Hatınsız toru küñelleme? — dip soragan tegese Näri-mannan.

— Yuk,— digän Näriman,— siña gına äytäm, apay canım, äti ülep ätine dä bolay yuksınmagan idem...

Kilen torıp kalgaç, kibetçe hatın Närimannı turı kiterep tagın soragan, imeş.

— Hatınıñnı yaratasıñmı? — digän. Näriman ike dä uylamıyça cavap birgän:

— Könnän-kön katırak yaratam, apay canım. Könnän-kön katırak yaratam...

Kilen şulay torıp kaldı. Kayınana belän ike arada artık süz çıkmadı, tik ber genä tapkır kilen üze süz başladı.

— Mine kilep almaska malayıñnı kotırtkan bulgansıñ ikän,— dide. Vasfikamal avır suladı, ber süz dä däşmäde. Menä şularday soñ kodagıy tuyga kilmäde. Läkin, Zölfiyä utırıp kalgaç, Näriman änise öçen özelep tora başladı.

Ä mäclestäge yäşlär cırlıylar da cırlıylar. İnde tışta yaktırıp kilä, inde kilen çolanga çıgıp ike tapkır yılap kerde. Nigäder küñele kitek. Kayınana belän berse-bersen yaratışa almasalar, nihäl itärseñ? Eş urını tabılmasa, nihäl itärseñ? Bolar nigä bik katı cırlıylar soñ? Ä, äye... Bolar monıñ yäşlegen cırlıy-cırlıy ozatalar. Alarnıñ ber kaygısı da yuk. Sau bul, yäşlek! Huşıgız, gönahsız, borçusız vakıtlar.

Garmunçı inde tirgä batkan.

Yäş kilen poçmak yaktan rizık taşıy. Rizıknı üz vakıtında, tärtibe belän genä birergä kiräk. Başta kem aldına kuyası, annarı kem aldına... Monısın olılar äytep tora. Kunak sıylau uyın eş tügel. Tuy aldınnan Vasfikamal unbiş kön yoklamadı. Unbiş kön salkın tüşäktä yokısız aunadı. Häyer, tüşäkneñ suınganına tizdän utız yıl bula... Ä yäşlär bu turıda belmilär. Alarga cır bulsın.

Ah, şul naznı min dä söyep koçar idem, Koçmas idem, kanatlanıp oçar idem. Ägär yäşlek ike tapkır kilsä ikän, İkesen dä söyä-söyä kiçär idem...

Vasfikamal baskıçka çıgıp bastı. İşegaldında kolyaskalı mototsikllar, kapka töbendä yök maşinaları, lapas astında peçänle arba.

Kızarıp tañ ata. Änä Taşlıtau yulı. Taşlıtau yulı östendä bıyıl da arış basuı. Şul yuldan çatır çabıp, tañ atkanda, Vasfikamalnı alıp kaytkannar ide. Ul kara turı atnı Vasfikamal häterläp kaldı. Ul at oçragan sayın, Vasfikamal, yäş vakıtındagı şul bähetle tañın häterläp, avır sulap sagış eçenä çuma ide. Kara turı sugış vakıtında

— Äni, täbrik it mine,— dip, Vasfikamalga kulın birä. Vasfikamalnıñ sagışlı yözenä yılmayu çıga.

— Zölfiyä! Täbrik it mine! Minem bügen iñ şatlıklı könem. Bu, beläsezme? Bu — gomergä ber kilä. Zölfiyä, sin doşman süzenä karama. Doşmannar bervakıtta da maktamaslar. Äybät yäşärbez. Minem uzgan yıldan kalgan unaltı kapçık bodayım gına bar. Doşman süzenä karama. Bezneñ änineñ tele ütken bulsa da, ğadel keşe ul. Sin anı belmiseñ. Ul sugış vakıtında rayonda berençe urakçı buldı. Äni! Kil monda, täbrik it mine...

Yäşlär Şäyähmätneñ söyläven ütendelär. Stakannar häräkätkä kilde. Şaulaştılar.

— Şäyähmät koda söyläsen!

— Babay närsä äyter ikän...

— Sorıybız, ütenäbez. Tost äytsen!

Şäyähmätneñ küptän inde söylägäne yuk ide. Stakanına şıpırt kına icevskiy su salıp kulına aldı. Şul mizgeldä böten gomere küz aldınnan uzganday buldı. Anıñ böten gomere şuşı Kara Çırşı kolhozına bagışlandı. Kolhozga iñ berençe radioalgıçnı ul alıp kayttı. Halık ışanmadı, yäşik eçendä keşe bar dip hıyallandılar. Berazdan anı şähär radiokomitetına çakırtıp söylättelär. Ul könne

açlıktan yıgılıp kütärämgä kaldı. Annan soñ anı suyıp fermadagı tölkelärgä birdelär... Bu yuldan kırık berençe yılda Häkimulla çıgıp kitte. Anıñ kiñ cilkäse arış basuında şaktıy ozak kürenep bardı. Annan anı ügez arbasına utırtıp kaytarıp kuydılar. Bu yuldan Vasfikamalnı «urlaşkan» kayınese Miñlegali çıgıp kitte. Miñlegaline dä tege kara turı belän ozatkannar ide... İnde bu yulda arba tägärmäçeneñ ezen dä kürmässeñ. Annan inde maşinalar gına çaba. Bu yuldan atlar berkayçan da atlamas inde...

Yäşlär tür başına Şäyähmät kartnı da çıgarıp utırtkannar. Näriman isä haman basıp sıylıy. İnde beraz iserä dä töşkän. Cayı çıkkan sayın Zölfiyäneñ äle arkasınnan, äle belägennän söyep ala. Şatlıgı eçenä sıymıy. Zölfiyäneñ yalangaç beläkläre kara yangan, üze ak külmäktän. Mäclestä annan da çibär beräü dä yuk.

— Däü äti, täbriklä mine,— dip, Näriman babasına kulın

birä.

Kara Çırşı halkı, idarä yanına cıyılıp, Şäyähmätne tıñladı. Tamagın kıra-kıra, Şäyähmät radio arkılı avıldaşlarına endäşte.

— Fähernisa, Gıylmetdin, mine işetäsezme? Min Şäyähmät, şähärdän söylim. Äye, min radio komititendä utıram. Mine işetäsezme?

Anda da ışanmauçılar buldı. Borhan, idarägä kerep, şkaf eçennän Şäyähmätne ezläp yörde.

— Şuşında gına ul, şähärdä tügel,— dip teş ırcayttı. Ä tuydagı yäşlärneñ kiçäsendä genä tranzistor bar. Çöy sayın elep kuygannar.

Sugıştan soñ kolhozda berençe elektr stantsiyäsen saldırganda da Şäyähmät kart zur eş eşläde. İdarä, stantsiyäne ezläp-ezläp tä taba almagaç, Mäskäügä keşe cibärergä buldı. Ber tsentner boday satıp, şunıñ akçasına Şäyähmätne Mäskäügä cibärdelär. Kolhozdan algan ber käğaz belän yöri-yöri, ul Verhovnıy Sovetka kilep citte. Şvernik yanına kerde. Şvernik belän alar kordaş bulıp çıktılar. Şuña küräderme, Şäyähmät kauşamadı. İrkenläp söyläşte. Ul Mäskäü-dän kaytıp, un kön uzdımı-yukmı, Taşlıtau stantsiyäsenä yök kilep tuktadı. «Kara Çırşı avılı, Kälimullinga» dip yazılgan ide. Şverniknıñ östälendäge kalendarga Şäyähmät-neñ iseme, avılı yazıldı ul vakıtta. Kara Çırşı kolhozın Şvernik belä ide ul çakta. Ä häzer... Kara Çırşı digän süz inde betep bara. Häzer inde ul «Drucba» sovhozınıñ «öçençe ätdiliniyese» dip kenä yörtelä. Häzer inde direktornıñ isemen belüçe dä az. Keçkenä «ätdiliniye»dä ul bötenläy bulmıy. Utızınçı yıllarda salıngan yahşı ambarlarnı sütterep, üzäk usadbaga taşıttı. Tegermänne sütterep alıp kitte. Häzer sovhoz üzägendä elektr tegermäne. Bu bik uñay, läkin şularnı sütep alıp kitkän sayın Şäyähmätneñ yöräge ärni. Ä yäşlär monı añlamıylar. Närsä, ällä şul turıda ber-ike süz äytergäme? Yuk, añlamaslar...

Şäyähmätneñ fikeren stenadagı reproduktor bülderde. Anda «öçençe otdeleniye»neñ brigadirı söyli ide:

— İptäşlär, Sabantuyga kitkänçe sıyırlarnı tuydıru mäsäläsen häl itärgä kiräk bulır. Ägär şunı eşlämäsäk, yahşı bulmas, iptäşlär. Ğalimulla, sin arba tagıp aryak basuga kleverga çıgarsıñ. Nariman, siña da, traktorıña arba tagıp, fermaga vika iltep kaytırga kiräk bulır. Mömkinlek birmädek tügel, birdek, inde öç kön kunak cıyasıñ, tuy itü ul, känişne, yahşı eş, no üzeñneñ töp eşeñne onıtırga yaramas. İptäşlär, hava hälläre bu arada äybät tora, şunnan faydalanıp, bezneñ «öçençe otdeleniye»dä eşlise eşlärne tögällärgä kiräk... Şularnı eşlämäsäk, yahşı bulmas, iptäşlär.

Şäyähmät kart torıp bastı.

— Olannar,— dide ul, tamagın kırıp,— balalar! Min bik ozak yäşädem. Äye, ozak. İnde min olı keşe bularak üzemneñ gomeremdä algan täcribädän çıgıp bernärsä äytmäkçe bulam: dönyanıñ törle vakıtı bula. Äybät çagı elägä, menä bügenge tösle küñelle bula. Avır vakıtı bula — teş kısıp yäşiseñ. Keşe üz gomerendä tularnıñ ikesen dä kürä, kiçerä. Ämma likin, şunıñ kaysı kübräk elägä digändä, minemçä, avır vakıtı kübräk bula. Änä şunısında sınatmaska kiräk. Şunda ir bula belergä kiräk. Änä şul arnı kütärä belergä kiräk. Min üzem şul arsıñ barısın da üttem. Arıslanday ike malay üsterdem — bettelär. Narimannıñ ätise garip bulıp kaytıp ülde. Sezneñ kebek çibär tagın ber yegetem bar ide — sugışnıñ soñgısına — yapon sugışına barganda bette. Alar gomere miña kaldı. Ämma likin bezne bötenläy beterä almadı sugış. Bez yäşärbez äle. Bez diyüem — menä balalarım Näriman belän Zölfiyä. Äle min Vasfikamal kilen belän bergä alarnıñ balaların citäkläp yörermen dip uylıym...

Barısı da kul çaptılar.

Şäyähmät kart, räveşen kiterep, stakan belän sunı kütärep eçte dä mıyıkların sıpırgalap işegaldına çıktı. Öydä ayagürä baskan kileş Näriman cırlıy ide. Ul Zölfiyä yagınnan kilgän yegetlärneñ bersenä kulın birgän, suzıp-suzıp cırlıy:

Biyek taunıñ başlarınnan

Atlar atlamas inde;

Sine miña, mine siña

Yatlar maktamas inde.

Avıl tıp-tın. Kart uramga çıktı. Kön inde yaktırıp kilügä karamastan, bagana başındagı elektr lampoçkaları cemeldäp utıralar. Häzer elektr yıraktan kilä şul, kızganıp totmıylar!

Dönya tın.

Avıl başında klever kalgıp yata. Ul basu ziratka barıp terälgän. Ziratta äle yaktırmagan. Anda Häkimulla yata. Anda Şäyähmätneñ hatını Zäynäb, tugannarı Şäyhi kart, Fäher-nisa yatalar. Anda Narimannıñ babası Zahri yata. Anısı niçek tüzep yata diyärseñ. Yäş çagında mäclestä cırlap utıru öçen annan da şäp keşe bulmagandır. Arış basuı artınnan poyızd tavışı işetelde — Taşlıtaudan irtänge daçnıy kiläder... Anda Nurgali yata. Ä Näriman inde Zölfiyäne ber dä kulınnan ıçkındırmas. Şuñadır inde, ul tege cırnı kabat başlagan.

Atlar atlamas inde lä, Atlar atlamas inde...

1958—1968

Click or select a word or words to search the definition