Kem ul “urıs telle halık”?

Elekke imperiyäneñ böten urıs matbugatı, RSFSR, TSSR Yugarı Sovetlarındagı urıs deputatları, mañkortlar belän berläşep, izelgän halıklarnıñ üz millätläre telen, möstäkıyl däülät tözü kiräklegen kütärep çıguçılarnı «urıs telle halık» doşmanı, millätçe dip ğayeplärgä tırışalar. Kem soñ ul «urıs telle halık»? Urıs demokratlarınıñ bu «teoriyäse» buyınça, tege yäki bu ölkä, respublika, häzer möstäkıyl illärgä äylängän elekke soyuz respublikalarında yäşäüçe, urıs telendä söyläşüçe keşelär bulsa kiräk. Äytik, Tatarstanda yäşäüçe latış vä nemets, ukrain häm çeçen dä, gruzin häm üzbäk tä şundıy halıkka keräme? Ägär ul üzbäk yäki başkort, nogay yäki çerkes urıs telen belmi yäki naçar belä ikän, bu teoriyä buyınça alar da «urıs telle halık» bulıp çıga. Bu teoriyä berençe karaşka uk yalgan.
«Urıs telle halık» digän töşençä astında ikençe törle mäğnä dä yata. Sin milläteñ buyınça urıs bulmasañ da, üz teleñne inde belmiseñ ikän, sin — «urıs telle halık». Bu törkemgä kertü öçen tege yäki bu keşeneñ üz milli telen onıtuı, anıñ urıs telendä genä söyläşä belüe nigez bulıp tora ala. Dimäk, bu yaktan da urıs demokratları dip atalgan bändälär mondıy teoriyäne kullana alalar. Çönki, äytik, menä Tatarstanda yäşäüçe kırgız, yakut, karel, çuaşnı «urıs telle halık» dip atar öçen alarnıñ tugan tellären belmäve kiräk. Bu yaktan da mondıy teoriyä gap-gadi logikaga sıya almıy, yalganga korılgan uydırma gına bulıp kala.
«Urıs telle halık» törkemenä kertelgän törle millät keşeläreneñ mänfäğatläre alarnıñ urıs telendä söyläşüenä genä nigezlänä almıy. Äytik, Tatarstanda yäşäüçe moldavan yäki uygur, azärbaycan yäki çuaşnıñ mänfäğatläre biredä yäşäüçe urıslar mänfäğate belän ber bulıp çıga. Küräsez, bu teoriyä tulısınça safsataga korılgan. Urıs şovinistları uylap çıgarılgan şuşı teoriyäne häzer milli azatlık, möstäkıyllekkä karşı köräşü öçen koral itep kütärep çıktılar, şuşı yul belän halıklarnı aldarga tırışalar.
Kommunistlar, urıs demokratları Litva, Latviyä, Estoniyäneñ milli azatlıgı öçen köräştä bu respublikalarda yäşäüçe «urıs telle halık»nı izälär, hokukların talıylar, aç totalar, öylärennän kuıp çıgaralar, dip nihätle akırındılar. Monı äle keşelär bik yahşı häterlilär. Yänäse, alar bu respublikalarga möstäkıyllek birügä karşı toralar. Ä anda ütkärelgän referendumnar närsä kürsätte soñ? Äytik, Litvada ütkärelgän referendumda katnaşkan polyaklar, beloruslar, tatarlar, nemetslar häm başkalarnıñ 70—99 protsentı Litvanıñ möstäkıyllegen yaklap tavış birde. Şul uk hälne bez Ukrainada, Moldovada, Gruziyädä dä kürdek. Ul yaklarda da urıs demokratları «urıs telle halık»nı kısalar, dip küp kıçkırdılar.
Bu hällär tagın da ber närsäne açık kürsätä: Litva, Latviyä, Ukraina, Gruziyä häm başka illärdä yäşäüçe urıslar barısı da şovinist tügel ikän.
«Urıs telle halık» bulgaç, anıñ başka telleläre dä bardır bit inde. Menä Üzbäkstannı alıyk. Anda millionga yakın tatar yäşi. Biredä yäşäüçe urıslarnıñ, kazaqlarnıñ, taciklarnıñ häm başka halıklarnıñ küpçelege üzbäk telen belä. Şul teldä söyläşä. Üzbäkstanda da urıs demokratlar, «urıs telle halık» mänfäğatlären yaklıybız, dip gauga çıgaralar. Yänäse, biredä «urıs tellelärne» kualar, kıyırsıtalar, eştän çıgaralar. Menä 30 dekabrdä Üzbäkstannıñ möstäkıyllege turında referendum ütkärelde. Anı yaklap 98 protsent halık tavış birde. Bu inde imeş-mimeşkä cirlek kaldırmıy.
Bu teoriyägä tagın ber yaktan tuktalıyk. Äytik, menä min, tatar keşese, Ukraina, Çuvaşiyä, Udmurtiyä, Kareliyägä barsam, «urıs telle halık»ka äylänäm bulıp çıga. Ul gına da tügel, min üzemneñ Tatarstanımda yäşäsäm dä, urısça söyläşä beläm ikän, barıber «urıs telle halık»ka äylänämder inde.
«Urıs telle halık» töşençäse — kommunistlar uylap çıgargan «sovet halkı» teoriyäseneñ häzerge şartlarda yañar-tılgan variantı gına ul. Bu teoriyäne Stalin uylap çıgargan, anı bügen üzlären demokrat sanauçı, «Bülenmäs böyek imperiyä» ideologları, Yeltsin, Hasbulatov, Cirinovskiy, Sobçak, Travkinnar üzläreneñ bayrakları itep kabul ittelär.
Milli azatlık öçen köräş yulına çıkkan tatarlarga karşı bu teoriyä Tatarstannıñ şovinistları, demokratları tarafınnan kiñ kullanıla. Böten urıs matbugatı, şul isäptän demokratik hisaplangan «Argumentı i faktı», «Moskovskiye novosti» kebek gazetalar da monı tuktausız çäynäp toralar. Uzgan yılnıñ 30 dekabrendä matbugat yortında bulgan oçraşuda da «Kazanskiye vedomosti» gazetası häbärçese Mihal-kin: «Urıs telle halık»nı ikençe sortlı itep karıysız, anıñ mänfäğatlären kısasız», — dip ğayeplärgä tırıştı. Dimäk, min üz mänfäğatläremne üzem kısam bulıp çıga, çönki min dä urısça beläm bit.