Kem Köçle?

Kışın da üzeneñ yäşellegen cuymıy torgan narat agaçı astında tümgäk sıman ber öy kalkıp tora. Beläsezme sez, anñ eçendä berniçä yöz meñ halık tora. Öyläreneñ işeklären alar köndezlären açık totalar, ä tönnären biklilär, karak kerüdän şiklänälär, kiçke salkın kerüdän şürlilär. Töne buyı çüp-çar cılısında cılınıp yatalar da, koyaş yılmaep karauga, işeklären tagın tutırıp açalar.

Bügen alar yaña öygä küçenü könen şatlanıp bäyräm itälär. Kiçä uzdıralar, dusişlären sıylıylar, tämle-tämle aşamlıklar aşıylar, baldan tatlı eçemleklär eçälär, du kilep biilär.

Zur östäl tiräli kunaklar tezeleşep utırgannar. Härber kunakka üze yaratkan sıy häzerlängän, östäl öste allı-gölle çäçäklär belän bizälgän.

Çikertkä-kunaknıñ käyefe bik kilgän, aña urınnıñ menä digäne tigän. Änä, niçek ul ozın mıyıkların bolgap utıra, küp tä ütmi, osta cırı belän hucalar hem kunaklarnıñ küñellären tapmakçı bula.

Sualçan-oyalçan da tik kenä utırmıy, osta biyüçe tösle borgalana da sırgalana, hucalar häm kunaklarga oşarga tırışıp kılana.

Çeben dä kanatların kaga, uzençä, bu küñel açu kiçäsen alkışlap kul çaba.

Agaç iyäse-yafrak köyäse dä kukrayıp utı­ra, küp tä ütmi, kiçädägelärneñ karaşın üzenä taba bora. Härberse üzeneñ hänären kürsätä başlagan, ul da tüzmi, yonlaç gäüdäse belän östälgä menep bii. Hucalar häm kunaklarnıñ käyefe kilsen dip, kiçä küñelle ütsen dip, bertuktamıy sikerä dä sikerä, kayber kunaklarnıñ eçemleklären dä tügep beterä.

Kübäläk-tügäräk bu kiçägä bötenläy çakırılmagan da bulgan, yangan ut yaktısın yıraktan kürgän dä tiz genä oçkan da kilgän. Ärsez kunak, kanatların cilpep, cil tuzdıra, mäclestägelärgä yaraurak bulsın öçen tırışa.

Sezgä tanış bulgan Neçkäbil dä mondıy zur kiçädän kalmagan, tırış bal kor­tı türgä menep utırıp algan da eşläpäsen kıñgır salgan.

Ürmäküç tä urmäläp kilep citkän: "Mondıy küñelle kiçä bezdän başka gına ütmäsen äle",- digän.

Menä hucalarnıñ berse kütärelde hem kiçäne açık dip belderdä:

- Qaderle kunaklar,-dide ul,-sez bügen kırmıskalar öyendä, bezneñ yaña öygä küçü hörmätenä ütkärelä torgan kiçädä utırasız,- dide.- Bez bu yortnı küp aylar buyı tözedek hem üzebezneñ telägebezgä ireştek. Tir tügülärebez buşka kitmäde, uñışlar ciñel genä birelmäde,- dip söyläp kitte ul.

Bu süzlär kunaklarga nık täesir itte, sualçan-oyalçannıñ hätta yörägenä ük barıp citte. Ul inde çıdap kala almadı, hucalarınıñ uñganlıkların, buldıklı-lıkların maktadı. Başkalar da aña kuşıldılar, hucalarnı kotlap "urra" kıçkırdılar, kul çaptılar, alkışladılar.

Kiçäneñ bu öleşen şunñ belän tuktatıp tordılar, çüp-çarlardan, yafrak-ülännärdän, çıbık-çabıklardan tözelgän öyne kararga totındılar. Borılmalı-sırılmalı yullarnı üttelär häm sırlı-sırlı baskıçlar aşa tübänge katka töşep kit­telär.

Töşsälär, ni kürsennär, bu katta kır­mıskalar bötenläy diyärlek kürenmilär, monda tik tlälär genä urmäläp yörilär. Monı kürep, kunaklar barı da häyran kaldılar, beryulı sorau birdelär:

- Bolar soñ sezgä kemnär? Nişläp mon­da butalıp yörilär?

Hucalarnıñ berse kunaklarga eşne tö­şenderde. Läkin cavap kaytargançı bal kortı Neçkäbilgä ber sorau birde:

- Neçkäbil, sez tatlı gına bal aşadıgızmı?-dide ul.

Bal kortı başın ide dä menä bolay dide:

- Gacäp tämle buldı balıgız, inde üzegez kunak bulıp bezgä barıgız.

- Menä şul tlälär bezgä ul balnı birälär. Bez alarnı savım sıyırı itep totabız, salkın könnärne alarnı oyaları-bızda cılıtabız. Koyaşlı könnärne havaga çıgarıp yörtäbez, kiç belän kire öyebezgä kuıp kertäbez. Alar çäçäklär balın bik yaratıp suıralar, kıtıklıy başlasañ, eçlärendäge şul balnı bezgä birälär alar,- di kırmıska.

Kunaklar başların selkep häyran kal-dılar. Süz betkäç kuzgaldılar, borılmalı-sırılmalı yullar belän alga taba atladılar.

Öçençe katta inde alar ap-ak yomırka-larnı oçrattılar, närsä ikänen belgängä sorap tormadılar, alga yul tottılar.

Kırmıskalar yortın kunaklar centekläp yörep çıktılar, anıñ her poçmagı belän tanıştılar. Monnan soñ tagın öskä kutäreldelär, bayagıdan da küñelleräk itep kiçäne dävam itterdelär; küp tä ütmäde, kunaklar inde yahşı uk kızıp cittelär, ber-berse belän kızu-kızu söyläşep kittelär. Kübeseneñ avızı söylägänen kolagı işetmi baş ladı, süzläre çuala, fikerläre butala, telläre bäylänä, baş ları äylänä başladı. Şulçak bayagı kırmıska tagın kütärelde, ahrı, üzläre turında kunaklardan maktau süzläre işetäse kilde, şul teläk belän, ul alarga şuşı soraunı birde:

- Kuyı urmannardan, kiñ kırlardan, yäşel bolınnardan, tirän sulardan kilgän qaderle kunaklar, äytegez äle, köçledän köçle kemnär alar?- dide ul. Bilgele, anıñ: "Hiçşiksez, kırmıskalar, dönyada tiñe bulmagan batırlar alar",- digän cavapnı işetäse kilde.

Näq şulçak nider bik katı şap itte, öy eçe teträp kitte. Süzçän kırmıska kayadır yugaldı, kunaklar kaysı kaya taraldı.

- Qaderle kunaklar, kauşamagız, taralmagız. Kiçäneñ yämen bozuçı, kunaklarnıñ käyefen bozuçı doşman totıldı,- dide älege kırmıska, läkin kunaklar anıñ süzen tıñlamadılar, niçek bulsa da bu öydän tizräk sızu yagın karadılar... Ba­rı beryulı tışka yögerdelär hem öyneñ tışkı yagında kotoçkıç hälne kürdelär. Zur başlı, kızıl bille kırmıskalar närsäneder sırıp algannar, üzläreneñ ütken keläşçälären aña batırgannar. Kanatlı kırmıskalar: "Biregez şul yavıznñ kirägen!"- dip kıçkırıp toralar, äyterseñ tegelärneñ köçlären arttıralar.

Şundıy katı köräşne kürgän çeben tañga kaldı, sualçan şuışuınnan tuktaldı, yafrak köyäse tının da köçkä genä aldı. Bal kortı, oçıp kitärgä dip, ka­natların cayladı; çikertkä, sikerergä dip, caylı urın sayladı.

Ülän arasınnan mıştım gına, beräügä dä sizdermi, tın gına ürmäli torgan ka­ra yılan ürle-kırlı sikerde. Zähärle telen çıgarıp, aguın çäçep karadı, kır-mıskalarnı çagarga uyladı. Kırmıska­lar yılannı anıñ sayın katırak teşlädelär, üzlärendäge kislotanı yılan tänenä cibärdelär.

Yılan, buldıra almagaç, karşı toruın taşladı hem mesken tavış belän genä yalvara baş ladı:

- Zinhar, timägez, zinhar, cibäregez. Üzegezgä tügel, kunaklarıgızga da timäm, öy yanıgızdan da ütmäm. Ber yul ga inde kiçeregez, azaplamagız, kotıldırıgız.

Ul şundıy yomşak süzlär belän kırmıskalarnıñ küñelen yomşartmakçı, beraz gına häl cıymakçı hem annan tagın köräşne başlamakçı ide. Tegelär dä bik sizgerlär, häylänä tiz sizdelär, cäzalauların dävam itterdelär:

- Nigä öyebez aşa ütep yöriseñ, monda kırmıskalar torgannı ällä kürmisets? Menä digän kiçäbezneñ yämen kitärdeñ, ka­derle kunaklarıbıznıñ käyefen cibärdeñ. Şuña kürä sine cibärmäyäçäkbez, häzer ük iteñne aşap beteräçäkbez,-didelär.

- Min bit agaç başına gına mengän idem,- dide yılan.- Şunnan yalgış kına yıgılıp töştem,- dide yılan. Yalvaru da faydasızga buldı, yılau da buşka çıktı. Kırmıskalar anıñ iten bik tiz aşap beterdelär. Kunaklar bar da, tañga kalıp, şul hälne küzätep tordılar. Kırmıskalarnıñ batırlıkların maktadılar:

- Nindi usal doşmannı da menä nişlättelär, köçleleklären eş belän kürsättelär,- didelär.

Batır kırmıskalar yılannı yuk itkäç, kunaklar tagın ber cirgä cıyıldılar, urmannıñ saf havasında, agaç ışıgında tagı beraz küñel açmakçı buldılar.

Läkin bayagı kırmıska üzeneñ soravın tagın kabatladı, cavap kötep kunaklarga karadı:

- Kuyı urmannardan, kiñ kırlardan, yäşel bolınnardan, tirän sulardan kilüçe qaderle kunaklar, bezneñ arabızda köçle böcäklär kemnär alar?- dide ul.

Yılan belän osta köräşülären dä kürgäç, şundıy matur öy tözülären dä belgäç, ul kunaklardan şuşı ber genä cavapnı kötte:

- Bilgele, kırmıskalar, dönyada tiñe yuk batırlar alar!

Läkin kunaklar cavap birergä aşıkmadılar. Härkaysı üzläreneñ hönärlären häm üz batırlıkları turında söylärgä totındılar.

Çikertkä-mikertkä ciläk yafragına menep utırdı, ozın ayakların caylarga totındı. Böten kunaklar aña karadılar, nişli inde bu?- dip kötep tordılar. Ul ozın ayakları belän ber keçkenä yafraknı ette, oçkıç şikelle oçıp ta kitte. Ku­naklar anıñ hönären bik maktadılar, şulkadärle yırak sikerä aluına tañ kaldılar. Çikertkä sikerüne şunda tuktattı häm kunaklarnı tagın üzenä tarttı. Yafrak östenä baskan kileş kıçkırıp söyläp kitte. Kunaklarnıñ barısına da işete-lerlek itte: çikertkälär, imeşter, äle cırga da bik osta bulalar, sayrauları belän, imeş, sandugaçlarnı uzdıralar, ä sikersälär inde, uktay atılalar. İmeş­ter, çikertkä inde iñ köçle böcäk, ber metrga sikerü öçen, belämsez, nikadär köç kiräk? Döres, ul çikertkälärneñ kırmıskalardan küp cäfa kürüen, küpläreneñ alar tarafınnan üterelüen dä söylämäkçe ide. Läkin şunda uk ul kırmıskalarda kunakta buluın häterläde, mondıy süzlär öçen üzen yuk itärlär dip şürläde, şuña kürä bu hakta läm-mim dimäde.

Küp tä ütmäde, ikençe kunak kuzgaldı: sualçan-oyalçan borgalandı da sırgalandı, ul da sualçannarnıñ zur hezmäte tu­rında söylärgä uyladı. Beräügä dä kürenmiçä şuışıp kilde häm ulän sabagına ürmäläp mende.

- Bez, sualçannar, cir balaları, - di­de sualçan. - Könebezne häm tönebezne hezmät belän ütkäräbez, saban tösle, tufraknı kütäräbez, öske katın aska töşeräbez, askı katın öskä mengeräbez. Yañgır soñınnan cirdäge vak tişeklärgä häm näni öyemnärgä küzegezne salıgız, ber genä minutka karay alıgız. Bolar barı da bez­neñ hezmätlär.

Änä şul tişeklär arkılı tufrak eçenä hava ütä ala. Ul hava belän üsemleklärneñ tamırları sulu ala. Bez tufraknıñ uñış birüçänlegen kütäräbez, bez agrotehnika çaraların ütkärergä keşelärgä yärdäm itäbez. Ägär bez bulmasak, cir östendäge üsemleklär häzergedäy görläp tormaslar ide. Hem uñışnı da häzergedäy mul birmäslär ide. Ä inde ul vakıt Neçkäbil belän çikertkäsenä, şulay uk yafrak köyäsenä, kübälägenä hem kırmıskalar armiyäsenä häzerge tösle yahşı bulmas ide,- dide ul.

Kunaklar anı tınıç kına tıñladılar, här süze döres ikänlegen belsälär dä, kul çapmadılar. Berseneñ dä sualçannı iñ köçle itäse kilmäde. Sualçan tuktamadı, süzne süzgä yalgadı:

- Bezneñ tösle üsemleklär öçen kaysıgız tagı zur fayda kiterä? Tagı kaysıgıznıñ kulınnan şundıy eş kilä, şu-şındıy faydalı eşne kaysıgız tagı başkara ala? Sualçannıñ iñ köçle böcäk ikänen häzer inde añlagansızdır, alarnıñ tiñsez hezmätlären üzegezneke belän çagıştırıp karagansızdır.

Bilgele, anıñ äle bik küp söyli torgan süzläre kaldı, ni öçender, ul sualçan aşauçı kophlardan, sukır tıçkannardan, enäle kerpedän, törle koñgızlardan, karmak oçına kuyuçı şayan balıkçılardan ber dä zarlanmadı; kırmıskalarga da kagılıp ütmäde.

Ul tuktagaç, beraz gına tın algaç, agaç başınnan ber tavış işetelde, kemder: "Yafrak köyäsennän dä faydalı böcäk barmı ikän?"- digän soraunı birde. Barısı da äylänep agaç başına karadılar, yäşel yafrak östendäge yonlaç köyäne kürep aldılar. Köyä pärävez suzarga da, ürmälärgä dä - barısına da citeşte, yäm-yäşel matur yafraklarnı minut eçendä tişte. Läkin kunaklar anıñ mondıy oyatsızlıgına tüzep kala almadılar, törle yaklap kıç-kırına başladılar:

- Tuzga yazmagannı söyliseñ!

- Küzgä karan aldalıysıñ!

- Yafrak köyäsennän dä faydalı böcäk barmı ikän diseñ, kemneñ kem ikänen bezne ällä belmi diseñ?- diyeştelär. Kunak­lar beraz tınıçlangaç, yafrak köyäse tagı dävam itte, yalganın tezep kitte.

İmeşter, äy, kıyın eş soñ kalın yaf­raklarnı kimerü, ihtimal, ciñelräkter tau-taşlarnı cimerü. Yafraklarnı ütäli kisü - küp köç sorıy torgan eş, şulay bulgaç, bilgeleder inde kemdä küp köç. İmeşter, bernärsägä dä zarar kitermibez, bernärsägä dä timibez.

Kübäläk-tugäräk anıñ süzlärenä çıdamadı, çäçäk urındıgınnan kuzgaldı. Pır-pır itte dä agaç başınnan oçıp kilep citte.

- Niçek inde zarar kitermisez?- di­de ul. Yakındagı ber agaçka kürsätte häm östäp äytte:
- Sez yäşägän agaçlar änä niçek şır yalangaç bulıp, yafraksız kalalar, agaçlar, üsemleklär barı da sezdän zarlanalar. Yäşel yafraknı äräm itärgä, matur üsemleklärneñ yämen beterergä küpme köç kiräk, äytegez äle tizräk? Yalganlıysıñ, yözeñne dä çıtmıysıñ, şuşı qadär böcäklär aldında beräügä dä zarar kitermibez.

Yafrak köyäse yılmaep kına kübäläkneñ süzlären tıñlap tordı. Süz ahırında höcümen kübäläklärgä taba da bordı:

- Sin, kubäläk-tugäräk, üz tuganıña karşı çıgasıñ, ällä şunıñ belän yahşı at kazanasıñmı? Sez bit kübäläk bulgan-çı başta üzegez dä köyä bulasız, yafrak aşap simerep "kurçak"ka äylänäsez, annan gına kubäläk tösenä keräsez, häzer çäçäk isnäp yörgäç kenä bik akıllı baş bulgansız, ütkändäge eşläregezne bötenläy onıtkansız.

Kübäläkneñ avızın kaplagaç, köyä agaç başınnan cirgä töşte. Kunaklarnıñ anı yünläp tıñlamauların: "Bu yarık bara­ban süzen kayçan beterer ikän?"- dip torgannarın sizende. Anıñ äle baytak söylise süzläre kaldı, ul tut agaçı yafragın aşap yıfäk birüçe köyälärgä ber dä tuktalmadı. Alarnıñ faydalı hezmätlären, keşegä yärdäm itülären, yıfäk birülären äytmäde. Yañgırnıñ köyälärne agaç botagınnan yuıp töşerülären, koşlarnıñ alarnı çüpläp beterülären, kırmıskalarnıñ cäzalap üterülären söylämäde, hucalarnıñ käyefen cibärergä telämäde. Çäçäktän çäçäkkä sikergäläp oçıp kilep citte kubäläk. Ul çäçäklärneñ huş isle buluların, kubäläklärneñ çäçäk söyulären, köne buyı tukta-mıy oçıp yörülären, tabiğatne matur itep bizäülären söyläde.

Tukranbaş çäçägendä nider tavışlan­dı. Kunaklar şunda borıldılar hem çäçäktän bal suırıp yatuçı Neçkäbilne kürdelär. Ul kunaklarnıñ aña taba borıluların gına kötte, vakıttan faydalanıp söyläp tä kitte:

- Çäçäklärdäge bal, bez bulmasak, äräm bulır ide, bez bulmasak, uñış ta tübän bulır ide. Çäçäk äçenä yäşerengän balnı suırunıñ nikadär köç soraganın, balavız suzuga küpme köç tügelgänen beläsez, ägär şularnı sez üzegez eşläsägez, bal kortları iñ köçle böcäklär, diyär idegez, - dide ul. Läkin kunaklar yünläp tıñlamagaç, aña doşmannarına da tuktalıp kalırga mömkinlek bulmadı.

Yırak ta tügel, korıgan yafraklar kıştırdadı, çıbık-çabıklar şartladı, cirne teträtep, kemder atladı. Kaysıdır böcäk: - Keşe kilä! - dip kıçkırdı. Ku­naklar safında butalış başlandı: çikertkä ber çitkä sikerde, sualçan cirgä sende, bal kortı çäçäkkä yäşerende, kübäläk havaga kütärelde, yafrak köyäse yafrakka sıyındı, çebenneñ kotı oçtı, kaya da kuzgala almadı, ä ürmäküç bu häldän nık fayda-landı.

Urmandagı barlık agaçlarnıñ, andagı usal yırtkıçlarnıñ hucası atladı. Yırtkıçlarnıñ köçlese arslan da aña baş ide, koşlarnıñ iñ ütkene karakoş ta anı sälamläp kaldı, böcäklär dä anı olıladılar - barı da üzlärençä sayrarga totındılar. Taşkın yılgalarnı avızlık-lauçı, kiñ bolınnarnı, kuyı urmannarnı üz eşenä faydalanuçı, böten tabiğatne üzenä baş iderüçe keşe haman atlıy birde.

Küp tä ütmäde, urmannı yañgıratıp pıçkı çıcıldadı, cirne teträtep, zur agaç audı...

Şulay itep, çeben belän ürmäküç söyli almıy kaldılar. Alar kaçuçı kunaklar belän bergä kuzgaldılar. Eh, äräm kaldı bit, äräm kaldı. Ürmäküç üzeneñ süzlären küñelennän yatlagan ide, kunakka barır aldınnan gına közge aldına basıp, berniçä tapkır kabatlagan da ide. Eh, söylärgä bulmadı bit, söylärgä bulmadı. Ägär ul söylägän bulsa, ürmäküçtän dä köçle böcäk yuk ikänne kunaklar belep kitkän bulırlar ide hem ürmäküçlärne mäñge olılarlar ide.

Çeben dä söyli almıy kaluına bik körsende, aşıgıç bulsa da, bayagı süzçän kırmıskanı kürde, kiçä ägär yañadan cıynalsa, berençe itep aña süz birüen ütende.

Urman tıngaç, böcäklär yañadan urınnarınnan tordılar, barısı da bergä cıynaldılar, küp buldılar. Çeben belän ürmäküç kenä kürenmäde, kunaklarnıñ kay-berläre işettelär: kaydadır nider bezeldäde. Ezlärgä totıngaç taptılar, kürep şakkattılar. Kunaklar kaçıp torgan arada, ürmäküç pärävezen suzgan, çebenne şunda eläkterep algan hem kanın eçärgä totıngan. Tege, mesken, bezeldäp yärdäm soragan, beräü dä işetüçe bulmagan. Bu eşe öçen ürmäküçne bik katı tirgädelär, çe­benne pärävez bogaulardan azat ittelär. Çe­ben Şakşiyevnıñ şakşılık dustı ikänlegen küplär belälär, ürmäküçneñ dä kemlegen inde sizenälär. Pärävezdän tukıp oyalar koruçı, kayda öy cıyıştırılmıy - şunıñ poçmaklarında toruçı...

Barlık kunaklar inde zur därt belän soñgı böcäkne tıñlarga cıynalalar. "Batırlarnıñ-batırı, köçlelärneñ-köçlese, bilgele, alar!"- dip, üzara pışıldadılar. Ärekmän yafragına taba kanatlı kırmıska yakınaya, barı da yotılıp karıylar aña. Kultıgına ilämsez zur portfel kıstırgan, portfelenä sıymagan käğazlärne zur başlı sakçı kırmıskaga tottırgan, bayagı süzçän kırmıska tagı söyläp kitte:

- Häzer kırmıskalar ileneñ analarınnan berse söyläyäçäk, böten söylägän süzlärgä bäyä biräçäk hem arabızda kemneñ köçle hem iñ faydalı ikänen kürsätäçäk,- dide.

Ägär kırmıskalar anası söylägän bulsa ide, kunaklar annı tıñlıy-tıñlıy arırlar, yä tatlı yokıga talırlar, yä kiçäne taşlap taralırlar ide. Ägär söylängän bulsa, ul reç bik ozın bulır ide. Anda kırmıskalarnıñ üze qadär äyberne kütärä aluı da, ata kırmıskalarnıñ zur pohodlarga baruı da, kanlı sugışlarda katnaşuları da, urman kortkıçlarına karşı köräşüläre dä, şunıñ belen üsemleklärgä yärdäm itüläre dä - bar da bar ide.

Kızganıçka karşı, ul reç söylänmäde. Ana kırmıska avızın açkan kileş katın kaldı, kolaklarnı yarırlık bulıp, urman äçe teträp aldı. Agaçlar şaula-şırga, ülännär ükereşergä totındılar. Urman eçen karañgılık bastı. Böcäkler bulaçak hälne aldan uk sizendelär. Şuña kürä kaysı kaya posarga dip yögerdelär. Karañgı urmannı yaltıratıp, yäşen uynadı. Hem kinät kenä köçle yañgır da koya başladı. Şunıñ arkasında "Kem köçle?" digän bähäs betmiçä kaldı. Sez, bälkem, anı üzegez belersez, kem köçle ikänen äytep birersez?