Kem Kemne İzä

(Tatar kolagına)
Kayber tatar yazuçıları häm milli häräkät ähelläre arasında tatarnı mesken itep, anı kızganırga kiräk dip kürsätü modaga kerde. Sovetlar Soyuzı tarkalgan zamannarda söylängän süzlär haman da bulsa söylänä: yänäse, bez kol hälendä, yokı hälendä, uyanırga vakıt. Bez isän, di Aydar Hälim. İsän genä ikän äle, şunnan da arı kitmägänbez.

Berär halıknıñ şulay üzen-üze kimsetkänen, üzen-üze mäshärälägänen işetkänegez barmı? Änä, frantsuzlar, nemetslar. Bezneñ taraftan küpme kıynaldılar. Ä alardan da gorur halıknı tabıp karagız. Bez isä, Rähimsez İvannıñ Kazannı yaulap aluına barıp törtelgänbez dä, şunı ğasırlar da yuıp beterä almastay hurlıkka sanap, haman başnı iyep yörergä tiyeşme? Yarıy, meskenbez diyärgä dä bulır ide... Ägär dä bu döreslekkä turı kilsä. Min, 2008 yılda professiyäläre buyınça iñ aldıngı dip tanılgan keşelär turında kitap yazarga buldım da, uyga kaldım: nindi teldä yazarga? Urıslarnı, alar turında tatarça yazıp kına, tatarçaga öyrätä almam dip, urısça yazarga buldım. Baksañ, minem kitap geroyları barısı da (assızıklap äytäm, barısı da!) tatarlar ikän bit! Şakkattım. Yıl recisserı, yıl sportçısı, yıl yazuçısı, yıl muzıkantı, yıl rässamı häm başkalar, häm başkalar – barısı da milläte belän tatar bulıp çıktı. Şunnan soñ da tatar meskenme? Bu bit Yar Çallı şähärendä, niçämä-niçä millät keşese yäşägän urında! Bernärsä dä eşlämägän köye dä ällä kem bulıp, min-min dip tanau çöyep yörergä bula. Ä tatar, artık şaulamıyça, şım gına biyekleklärgä ürli ikän bit. Bälki, sabırlık belän meskenlek sinonimnar tügelder?

Şunısın yahşı beläm: avıllarda, tatarnıñ çın ruhı saklangan bu utraularda, Mäskäüneñ här süzennän kurkıp, anı izügä sanap yäşämilär. Bezneñ äni, säyäsätçelärneñ radiodan söylägännären tıñlap utıra-utıra ide dä, äytep kuya ide: ”Ällä bolar bezne kurkıtırga uylıy. Ä bez yäşibez äle”. Halıknıñ menä şul akıllılıgına, dahilıgına min avılıma kaytkan sayın inanıp kiläm.

Mäskäü izä... Başka bernärsä dä izmime? Gabdulla Tukay: tatar, uyan, mädräsälärdä yoklap gomer uzdırma, digän. Häzer isä, kiresençä, böten tatar İslam dinen totarga tiyeş digän politika bara. Halıkka bilgele keşelär tiz genä “Allaga ışandılar” da kittelär. Alay gına da tügel, alar, imeş, Sovetlar Soyuzı vakıtında uk kommunistik ideyadän kölep yäşägännär. Ä min alay tärbiyälänmägän, kommunizm dip atalgan ğadel cämgıyätneñ bulasına çın küñelemnän ışanıp yäşädem. Bu ışanıç cimerelde, ä Alla töşençäse salınmagan. Şunnan, mine asıp kuyargamı? Alla tügel, tabiğat zakonnarı, tabiğat köçläre, dim. Nigä äle minem dönyaga başka törle karaşım kemneder şulkadär dulkınlandıra? Tatarnıñ traditsion, aña has tormıştan taypıluı borçıy kemnärneder. Böten dönya üzgärgändä, bez genä üzgärmi kala alırbızmı? Traditsion möselman kanunnarı buyınça, mäsälän, hatın-kıznıñ urını kayda? Häzerge hatın-kız moña kire kaytırga riza bulırmı?

Urıslar äytä, Stalin vakıtında urıs halkı iñ izelgän, iñ hokuksız halık buldı, di. Bez äytäbez, tatar izelde häm izelä. Min üzem Başkortstannan. Minem tugan avılım Kügärçen tirä-yak başkort avılları arasında berdänber tatar avılı. Başkort avıllarında başlangıç mäktäp kenä bulganlıktan, urta mäktäpkä alar bezneñ avılga kilä. Elek, bezgä kilü belän, alar tatar telen äyränügä küçälär ide. Häzer bezneñ mäktäptä, tatar tele belän berrättän, başkort tele dä ukıtıla başladı. Kiräkme bu tatar balasına? Mäktäptä zavuç bulıp eşläüçe enem äytä: “Tatar tele belän başkort tele butala da , bersen dä yünläp belmilär”, - di. Läkin alar da bit üz milläten, üz telen saklap kalırga tırışa. Karşılıkmı bu? Älbättä. Läkin faciga mikän?

Tormış üz cayı belän bara. Ber genä misal. Enemä peçän eşlibez. Urmanga barışlıy anıñ dustı başkort keşesenä at tırması alırga kerdek. Menä şul başkort närsä di: “Tatarlarnı härmät itäm min. Bezneñ başkort, kesäsenä ike kükäy, ber telem äpäy sala da, yöri ul şunıñ belän köne buyı. Ä tatar... Yartı sarıknı sala arbaga, hatının utırta yanına, aş peşerä, çäy kaynata... Rähätlänep, eşneñ tämen belep eşli”. Tırma yalanda bulıp çıktı. Kittek. Başkort kartı, anıñ öç ulı peçännären cıyıp betergännär, uçak yanında aş aşap, kımız eçep utıralar. Bezne dä üzläre yanına tal külägäsenä çakırdılar...

Mäskäü izä?.. Nigä soñ alaysa Sara Sadıykova Kompozitorlar berlegenä 80 yäşe tulgaç kına kabul itelä? Anda da äle, kızı Brecnevka yazıp, Mäskäüdän kürsätmä kilgäç kenä. Nigä bu şulay? Mäskäü qadär Mäskäü türäläre Sara Sadıykovanıñ kompozitor ikänen añlagannar, ä üzebezneñ Kazanda anıñ kompozitor ikänen bilgeli almagannar. Ä bälki, telämägännärder? Kem kemne kısrıklıy da, kem kemne izä? Bez üzebezne üzebez batırabız, üzebezne üzebez mıskıllıybız, ayak astına salıp taptıybız. Bu misaldan şundıy näticä genä çıga.

Başka millätlär bezneñ problemalar belän genä şögıllänergä tiyeşme? Böten bälalärdä Mäskäüne genä ğayepläp, üz halkıbıznı üzebez köçsezländermibezme, ruhın zägıyflämibezme? Niçek halıkka üz orlıgınnan şıtıp, üz cirlegennän, üz tamırlarınnan sutlar alıp üsärgä? Soraunı şulay kuysak döresräk bulmasmı?

(“Mäydan”, 2008, №12)