Kazlar Oçar Su Kürep

(hikäyälär)
SÖYLÄR SÜZLÄR BİK KÜP ALAR...

Mars Yahudin belän tanışuım berniçä yıllar elek buldı. «Mäydan» curnalına ul «Tormış bu» dip atalgan şaktıy külämle äsär alıp kilgän ide. Mars, zamanında tatar ädäbiyätında matur ezen kaldırgan yazuçı Näfiq Yahudinnıñ ulı bulıp çıktı. Ätiseneñ icatın kolaçlagan älege dokumental-publitsistik äsärne curnalıbızda tulısınça diyärlek basıp çıgara aldık häm ukuçılar anı cılı kabul itte.

Mars bik üzençälekle prozaik. Cılı sagış öretelgän moñsu hikäyäläre, parçaları küñeldä yaktılık şäme bulıp balkıy. Tugan cirgä, gomer buyı şul cirgä märhämät orlıkları sipkän äni-ätilär, äbi-babaylarga tirän yaratu hise belän sugarılgan ul äsärlär. «Kazlar oçar su kürep», «Tugan cirem serläre», «Turgay cırı» kebek hikäyä-parçalarında änä şul tirän mähäbbät cannı saflandıra. Nindi genä avır hällärdä kalgan oçrakta da yäşäügä ömet uyana, kiläçäkkä ışanıç arta alarnı ukıgaç.

Mars avıl keşeläreneñ harakterların äybät belä, alarga gına has üzençäleklärne osta itep totıp ala häm kızıklı tel-stil çaraları yärdämendä käğazgä töşerä. «Tütäy şugan tau», «Käcä askan uram», «Erıntı buyında» änä şundıylardan.

Keşelärgä äyter süze küp Marsnıñ. Karañgıda şäm kabızuçı Mars tuganga icadi uñışlar gına telise kala. Gazaplı icat mizgelläre!

Räşit Bäşär, Abdulla Aliş isemendäge premiyä laureatı.

TURGAY CIRI

Ul yılnı yaz yukka gına irtä kilmägän ikän, ulıbız tuasın belep aşıkkan. Şul yaznıñ ber köne, davıllı diñgezdäge mayak şikelle, äle dä bulsa yulımnı yaktırta, iñ avır çaklarda yäşäü köçe birä.

Tramvayda baram. Açık täräzä aşa aprel cile örä, bolay da tıñlausız çäçläremne tuzgıta, şayarıp, bitläremnän übä. İrtänge koyaşnıñ kıygaç nurları, kerfeklärem çeltäre aşa ütep, küzläremne çagıldıra. Karlar inde küptän erep betkän, şähär uramnarı kop-korı. Yäş şähärneñ yap-yäş kayınnarı öç könlek yıltır-yabışkak yafrakları belän maktana: küregez äle, bez niçek kiyendek, imeş.

Uylarım da şuşı yazgı irtä şikelle açık, añlayışlı: «Tabiğat nindi güzäl! Bez äle yäş, kötep algan ulıbız dönyaga kilde. Alda – tulı ber gomer».

Üz uylarıma birelep, yanımda basıp toruçı ike hanımnıñ äñgämäsenä kolak ta salmaganmın. Berseneñ soñgı süzlären genä işetep kaldım:

- ... yäşärgä irek yuk.

- Şulay, - dide ikençese, - yakşämbe citteme, bezneñ östä dä kıçkırış ta talaş. Ber-bersen üterälärme inde dip torasıñ. Näq tön urtasında tınlık ta urnaşa, divan da şıgırdıy başlıy. Äyterseñ moña qadär kügärçendäy görläşkännär. Mineken inde uyatıp alırmın dimä, cidençe töşen kürä.

Şulçak tramvay yörtüçe kız mölayım tavış belän:

- Teatr tuktalışı, - dip iğlan itte.

Bu uñaydan hatınnarnıñ berse:

- Tuktalışı bar da bit, teatr kayda soñ? - dide.

- Äytmä dä...

Kuzgalıp kittek. Min tramvaynıñ algı täräzäse aşa karap baram, ä ul zäñgär töstä. Böten iğtibarıñnı şul täräzägä yünältep, şunıñ aşa gına karap barsañ, tirä-yak nindider tılsım dönyasına ohşap kala. Ozak ta ütmäde, şul dönyanıñ bezgä añlayışsız zakonnarı tormışka aşa da başladı. Tramvay, baş äyländergeç borılış yasap, kükkä menep kitte. Gacäpkä karşı, minem moña ber dä isem kitmäde. Kiresençä, şulay bulmaska mömkin dä tügel ide, dip uylap kuydım. Yanımdagı tavışlar yıraktan, toman eçennän işetelgän kebek kenä işetelä, min inde bolıtlardan da yugarı ...

Bervakıt, sizäm, min kaldırgan dönyada närsäder üzgärde. Häm bu üzgäreş, mine bolıtlar arasınnan tabıp, şunduk cirgä tartıp töşerde. Başta añlamıy tordım: närsä mine säyähätemnän bülde? Yanımdagı ike hatın haman tormıştan zarlana, vagonnıñ artkı mäydançıgında iserek ir sügenä, konduktor «kuyan» belän tirgäşä. Bolar bit inde minem öçen yañalık ta, gacäp häl dä tügel ... Kinät, radioalgıçnı yaña dulkınga köyläp betergännän soñ tua torgan çista köyne häterlätep, barlık başka tavışlarnı ciñep, tramvay tägärmäçläreneñ döberdävennän dä köçleräk bulıp... saban turgayı cırı işetelde.

Üz kolaklarıma üzem ışanmıyça aptırap kaldım. Şähärneñ näq urtasında, maşinalar tız-bız yörep torgan cirdä nindi turgay tagın, nindi yalan koşı? Ä ul, yortlar salınıp ölgermägän buş urın östendä sayrapmı sayrıy! Cirdäge ıgı-zıgını bar dip tä belmi...

Ä keşelär – tuktap tirä-yaklarına karanıp alırga da, tabiğat tavışlarına kolak salırga da, uylanıp-moñayıp torırga da, hätta, sizelä ki, yäşärgä dä vakıtları bulmagan bu can iyäläre – turgay cırın işetmilär dä şikelle. Ber bala gına: «Nindi koş ul?» – dip äniseneñ ciñennän tartkan ide, anı da: «Tik kenä tor äle», - digän dürt süz belän bik tiz «urınına» utırtıp kuydılar.

Keşelär ızgışa, yözläre açudan kıyşaygan. Ä kaydadır, baş oçında gına, turgay sayrıy. Planetanı sugışlar sıkrata, küz yäşe häm kan yılgaları kibärgä uylamıy da. Ä yakında gına – menä ul! – turgay sayrıy. Keşelär yuldan yaza, gomer buyı ezläp tä, tormış mäğnäsen taba almıy integä. Ä küktä – işetäsezme? – turgay sayrıy! Mähäbbät turındagı mäñgelek cırın cırlıy ul.

ERINTI BUYINDA

Olıtau yanında belener-belenmäs kenä başlangan çokır, tiränäygännän-tiränäyä barıp, avılga citäräk atnı kümärdäy yırıntıga äverelä. Änä şul yırıntınıñ Midhätlär turındagı sözäk yarı buyında öç ir bura burıy. Esse. Midhät, huca, bura östenä menep atlangan da büränä başın kirtä. Balta belän çapkan sayın ul, ğadäte buyınça, «hek» dip, kisäk kenä tının çıgarıp kuya. Äledän-äle tuktap, mañgayındagı tir börteklären sıpırıp ala. İkençe büränäne, cirdä yatkanın, timerçe Sattar eşkärtä. Ber kulı belän büränäne totkan, ikençese belän çabıp mataşa.

- Kaya, min totıp torıym, ä sin ike kullap çap, - di ukıtuçı Zäki. – Tavık Gobäy kebek bulmagayıñ.

- Närsä digän äle ul, barmagın çabıp özgäç? – di Midhät. – Barmagı çert s nim äle, pirçätkese cäl, pirçätke yaña ide, digänme?

- Şayartıp äytkänder ul.

- Ay-hay, şayartıp mikän. Anıñ bit bankta maşinaga citärlek akçası bar di. Ä üze äcätkä akça soraudan buşamıy.

- Citmi keşegä, - dip Sattar da süzgä kuşıldı. – Andıylarga min şulay gına dim: änä tegendä bargaç, - ul, ımlap, yırıntı aryagındagı ziratka kürsätte, - bernärsä dä kiräkmi. İke metr cir citä.

Kötelgänneñ kirese bularak, bu süzlärne ul artık tınıç äytte. Läkin berazdan, Tavık Gobäygäme, barıbıznı da ziratka iltep tıgaçak bilgesez köçkäme üç itkändäy, baltasın şulkadär seltäp çaptı, balta astına eläkkän bükän urtalay yarıldı.

- Närsä, salıp karıybızmı? – dide, büränäne ber yagınnan kütärä başlap.

Saldılar. Härnärsädän hata ezlärgä künekkän Zäki (ukıtuçı – professiyä tügel, diagnoz, dilärme äle?):

- Bik ük tigez yatmadı bu, menä bu ciren yunarga kiräk, - dip kürsätte.

Midhät borılıp karadı da:

- Kaldır. Yata-yata üz cayın taba ul, - dide... – Üzeñämeni ul. – dip östäde annarı, kölep.

Uram yagınnan ber öyer kaz bäpkäse, alar artınnan uk oçına çüpräk kisäge bäylängän ozın çıbık totıp, Kara Sara kürende. Ana kazga ul bik açulı ide bugay:

- Yünsez, iyärtä dä kayta, iyärtä dä kayta, sırtta ülän betkänder.

İrlär yanına citü belän ük tuktadı da, bäpkäläre turında bötenläy onıtıp:

- Midhät närsä burıy tagın? – dip soradı.

- Munça, Sara. Munçanı monnan soñ bezgä yagarsıñ.

- Rähmät... Ä nigä ihatañda tügel? Tagın küçerergä artık eş inde.

- Urını şuşı anıñ.

- Niçek şuşı?

- Härkem üz munçası kebek kürep yaksın öçen yüri işegaldına kuymaska buldım.

- Ul kayan başıña kilde äle? Häyer, monıñ tagın ber uñay yagı bula ikän.

- Nindi?

- Taşu vakıtında tagaraklarga su tula da, koyıdan taşıp yörergä bulmıy, yagasıñ da keräseñ.

- Teleñne kem çarlıy sineñ, Sara?

- Tabıla inde. Menä bit äle sin çarlap torasıñ... Yarıy, arımıy eşlägez. Alla yärdäm birsen.

Kara Sara, näq üzeneñ ana kazı şikelle alpan- tilpän atlap, borılış artına kerep yugaldı.

- Şundıy töbäklär bar, - dide Zäki, - yuan keşene yaratalar. «Ay, qaderlem, niçek tazarıp kitkänseñ; menä, keşegä bähet kilsä kilä bit». Ä yabık hatın turında: «Sıyır savıp şulay betkänder inde, dönya baskan meskenne», dilär.

Koyaş kızdıruında buldı. Zirat yanında yörüçe bozau, teznäp, su buyına taba çaptı. Kara Saranıñ kazları da, hucabikäläre küzdän yugaluga, kaytu yagına borıldı.

Şulçak bäräñge bakçasınıñ yan kapkası açılıp kitte. Kapkadan, kulına çümeç totıp, Gölcihan kilep çıktı. Hatın, çümeçtäge äyränne tükmäskä tırışıp, şundıy sıgılmalı adımnar belän kilä ... İrlär beravık küzlären dä ala almıy aña karap tordılar.

- Äy uñgan da inde minem hatın, vakıtın belep kenä yöri, - dide Midhät.

Gölcihanga kanatlar üsep çıkkanday buldı, oçıp kına kitmäde. Çümeçne Sattarga tottırdı da, üze yomıçka cıya başladı.

- Yä, karçık, bulaçak munça oşıymı? Kileşmägän cire bulsa, äytep kal.

- İrlär eşenä kısılırga yaratmaganımnı beläseñ bit inde, - dide dä, koçagına cıyıp ölgergän yomıçkalarnı kütärep, kerep tä kitte. İrlär äyrän eçep kaldı.

- Midhätkä şakkatarsıñ, - dide Sattar. – Hatınıñnı sin kön dä şulay maktıysıñmı?

- Min dä maktamasam, anı kem maktar. Häyer, maktauçı tiz tabılır ul...

- Ä min uzemneken ike tapkır maktadım, ikesendä dä, şundıy hatınnıñ da qaderen belmiseñ bit sin, dip tirgäldem. Şunnan soñ maktaganım yuk, - Sattar, yartı çümeç äyränne «eh» tä itmi eçep kuydı da, kalganın Zäkigä suzıp: - Uñgan da, yaratam da üzen, ämma holkı,.. - dide. - Ä menä ätise bar yaklap altın keşe. Şul kart, rayon üzägendä yäşägäç, munçaga tuymıy. Bezgä kilsä, kön dä munça yaktıra. Şuña munça salıp birergä ide. Burıy da başlagan idem inde. Berüzeñ bulgaç, eş barmıy. Caylap bara ul, kızık tügel, küñel üsmi...

- Turıga gına äytsäñ, tukmarlar dip kurkasıñmı? – dide Midhät. – Kiläse yal, dimäk, sineke. Şulay bit, Zäki?

- İsän bulsak.

Eşkä kereşep ölgermädelär, Gölcihan aşarga çakırdı.

- Aşarlık eşlämädek bit äle.

- Aştan olı tügelsezder äle, äydä. Aşau eş kaldırmıy ul.

Agaç külägäsenä äzerlängän östäl artına utırıştılar. Gölcihan, alyapkıç astında gına totıp kilep, ire aldına şeşä kuydı.

- Menä, küñel açkıçları da kilde.

- Miña kiräkmi, - dide Sattar, aldına kuyılgan ryumkanı kire birep.

- Sine örmägän urınga da utırtmıylardır inde, eçmägäç.

- Böten bäla şunda ki, eçkän keşe belän yäşäp karamagan hatın eläkte.

Midhätneñ kürşese Fäyzer kerep, sänäk alıp çıgıp kitte.

- Pensiyädä tügelmeni ul? – dide Sattar. - Kiçä min anı kontorda kürdem.

Midhät, tavışın äkrenäytä töşep:

- Hatınınıñ lıbırdavın tıñlap utırgançı, eşkä barıp kayta ul, närsä.

Töştän soñ eşläü ciñeläyde – Olıtau yagınnan agıluçı bolıtlar ciläs hava alıp kilde.

- Babay munçaga tuymıy, digännän. Ürge avıldagı ber äbi turında söylilär, - dide Zäki. – Munça kerep utıra ikän, beräüneñ kızı kilep: «Äbi, äniyem sine munçaga çakırdı», disä: - «Häzer, kızım, tagın ber genä çabınıp töşäm dä»... dip äytä di.

Sattar, kölä başlap turayıp baskan ide, Olıtau yagınnan töşep kilüçe hatının kürde. Hatın yırakta ide äle, Sattar anı atlavınnan tanıdı.

Ömäçelärgä yakınlaşu belän hatın: «Sattar» , - dip, iren çitkäräk çakırıp aldı.

- Närsä, Täzkirä, nişläp yöriseñ ul Olıtau yaklarında?

- Ätine taba almıybız. Kötü kuganda uk, bir äle, sıyırıñnı üzem kuıp kaytıym, dip çıgıp kitkän ide. Bädıygel äbi, kötüçe belän Olıtau yagına menep kitte ul, digäç, buydan-buyga yırıntını karap çıktım.

- Rayon üzägenä kaytıp kitmäde mikän? Ul gomerdän birle inde...

- Şaltırattık inde, yuk... Bezgä äytmi kaytıp kitär ideme inde?

- Bälki, berärsendä kunak bulıp utıradır?

- Yuk inde, böten avılnı aykap çıktık. Nişlibez, Sattar?

Kötü kaytkaç, kötüçedän soradılar. Kart anıñ belän zirat başına qadär genä bargan ikän.

Tön buyı ezläülär dä berni birmäde. Tönne köngä yalgap, Täzkirä sıyır saudı, kötü kudı. Ulı torgaç, aña çäy yasap eçerde dä, bozaunı yılga buyındagı bura yanına bäyläp kaytırga kuştı.

Ozak ta ütmi ulınıñ bakça ızanı buylap yögerep menep kilüen kürde. Malay, tını kısılıp, änise aldına kilep bastı da:

- Äni, anda kartatay, - dide. – «Kartatay!» dip kıçkırıp karıym, däşmi. Ällä yoklıy.

Täzkirä, yöräge kubıp: «Sattar!» – dip çakırdı. Yılga buyına töştelär.

Kart, aña dip burala başlangan munçanıñ ber poçmagına arkasın teräp utırgan da, çınnan da yoklıy ide... Mäñgelek yokı belän.

KÄCÄ ASKAN URAM

- Ulım, bar, kilengä avılnı kürsätep kayt. Mäçetkä kerep çıgıgız, ubşıy bakçanı kürsät. Käcä askan uram yagınnan äylänep kaytırsız.

- Ul nindi Käcä askan uram tagın? – di yäş kilen, kölep.

- Şunda bargaç küräseñ inde. Barıgız, bar...

1

Atna buyı yukka gına traktorı astında aunamagan bulıp çıktı Samat. Bügen anıñ timer işäge, yahşı maylangan tegü maşinası şikelle, tekeldäp kenä yörde. Samatnı kuandırıp, Urman tavına da töçkermi-nitmi genä mende. Ä inde Minzifa tüti, utın kaytu şatlıgınnan çäy yanına «mäyen» dä çıgargaç, käyef bötenläy kütärelep kitte.

... Tönge uram üz tormışı belän yäşi ide – öyenä kaytırga çıkkan Samatnı ul bar dip tä belmäde. Ä bit, kayçandır üzenä tıngı birmägän, tön yokıların yoklatmagan garmunçını onıtırga tiyeş tügel ide. Änä, kapka töbe eskämiyäsendä yeget belän kız utıra. Yeget süz säylänen tezepme-tezä. Kız, äle pırhıldap kölep kuya, äle, yegetne etärgän bulıp: «Oyatsız!» – di. Samatka moñsu bulıp kitte: «Dönya, dönya! Sin, minem yäşlegemdäge kebek, haman saf, haman güzäl ikänseñ bit. Kayçan äle min monı kürüdän tuktadım?»

Üzäk uram – Samatnı öyenä turı iltä torgan uram ide. Tik Samat, nigäder, uñ yaktagı tıkrıkka borıldı. Närsäder anı yılga buyına tarttı. Näq yäşlegendäge şikelle, tulgan ay da aña iyärep töşte.

Elga östenä yuan kart tiräk augan. Kemder anı botakların tunap basma itkän. «Bezneñ tiräk tügelme bu? Şuşı tiräk töbendä übeşä idek bugay bit inde». Hatını Aysılunıñ şul vakıttagı küz karaşın häterlärgä tırıştı, buldıra almadı. Berse östenä berse öyelep bargan kışlar, yazlar, cäylär, közlär astında kümelep kalgan, küräseñ, ul karaş.

Tiräk buylap Samat yılga aryagına çıktı, tauga kütärelde. Äkren genä tau sırtı buylap kitte. Avıl utlarına soklanıp, tönneñ serle tavışlarına izräp, mätrüşkä isenä iserep bardı. Öyenä citep kilä ide inde, näq şulçak bakça yagınnan hatın-kız tavışı işetelde:

- Kahär genä sukkan närsälär ikän. Çukınıp kitkere hayvannar.

«Adaştımmı disäm, döres kiläm ikän», - dip üzaldına kölemseräp kuydı Samat. Kapkasın açıp işegaldına kilep kerügä, hatını da saray artınnan kilep çıktı:

- Tözätäseñme inde şul koymanı, yukmı? Ällä miña keşe yallargamı? – dide.

- Närsä buldı, nigä tuzınasıñ?

- Belmämeşkä sabışa bit äle. Käcälär bakçanı beterde bit inde.

- Anı min kayan belgän, äytergä kiräk ide.

- Sin şul inde, kürmiseñ dä, belmiseñ dä. Kayçan tözätäseñ?

- Tön urtasında totınmam bit inde, irtägä...

- Ber belgäne irtägä. Yä, Hoda-a, ütte bit gomerkäylärem şuşı tintäk belän. Änä, keşe irläre içmasa...

Samat boldırga kütärelä başladı. Hatını orışudan tuktamadı - torgan sayın kıza barıp, üz açuınnan üze täm, läzzät tabıp orıştı. Samat tüzmäde, kizänep, çolan işegen törtte. İşek, şar açılıp kitep, su savıtın bärep yıktı. Çolan idäne kül buldı.

- Eçkän urıs, - dide hatını. Samatnı öy yottı.

2

Käcäme? Käcä-ä!.. Änä bit, ayak astında hätfädäy ülän yugıysä, ä ul, kirtä yarıgına başın tıkkan da, bakça eçendäge alabutanı kimerä...

Ul könne Samat kön buyı koyma tözätte. Läkin anı irtägesen koşlar sayravı tügel, yänä hatınınıñ tanış tavışı uyattı:

- Yamadım diseñ inde koymanı, ä? Bar änä, üz küzläreñ belän kür äle niçek yamaganıñnı. Ya sin cülär, ya käcälär akademiyä betergän.

«Drama artistkası bulıp kına eşlärgä dä bit üzenä, avılda äräm bulıp yata», - dip uylap kuydı Samat.

Şulay da, küzlären ua-ua, yalanayak salkın boldırga çıgıp bastı. Tirä - yagına küz taşladı. Yılga üzänendä, yalkau pesi şikelle irkälänep, irtänge toman yata. Olıtau, mähabät diñgez korabına ohşap, toman östennän yözä. Ik buyı tiräkläre köymä cilkännären häterlätä. Dönya tın da almıy koyaş çıguın kötä.

Kinät: «Ku-vırt, ku-vırt»... Kemder närsäder çäynägän tavış. Samat, ber häl isenä töşep, yılmaep kuydı. Ukıtuçı Äfüätneñ balaçagında bulgan bu häl. Açlık yıl. Änise, eşkä kitärgä cıyınıp, tamak yalgarga utırgan. Näq şulçak Äfüät uyangan da, señlesen törtkäli di: «Näkıya, Näkıya, tor äle. İşetäseñme, avız tavışı».

Samat, boldır taktaların şıgırdatmaska tırışıp, sak kına cirgä töşte. Häm şunda uk, sınlı sänğat äsären häterlätkän küreneşkä tap bulıp, tuktap kaldı. Kiçä koyma aşa alabuta kimergän käcä, nindider atamannı häterlätep, bakça urtasında basıp tora, ä ike iptäşe – berse käbestä tütälen, ikençese kişer tütälen utıy.

Samat bu qadär ük sömsezlekne kötmägän ide häm moña niçek iltifat itärgä dä äzer tügel ide. Ul şulay yugalıp torgan arada, käcälär anı kürep tä aldılar, öçese beryulı kubıp, bakçanıñ öy yanı poçmagına taba çaptılar. Anda bernindi tişek yuk ide. Läkin «ataman», üz-üzenä nık ışangan häldä, koymaga yakınlaştı. Başın yantayta töşep, mögezlären koyma yarıgına tıktı häm... ber kadakta gına elenep torgan taktanı kütärde. Şunı gına kötkän iptäşläre yarıktan çıgıp ta şıldı. Alar artınnan uk «ataman» da şul uk tişekkä çumdı. Takta yañadan üz urınına töşte. Samat moña kölärgäme, yılargamı ikänen dä belmiçä, avızın açıp karap tik tordı.

3

Esse, börkü tön ide. İr belän hatın, ulları pioner lagerendä buludan faydalanıp, anadan tuma yoklap yatalar.

Samat, nigäder, tön urtalarında uyanıp kitte. Hatınınıñ yäş kızlarnı könläştererlek näfis tänenä, kalku kükräklärenä soklanıp karap tordı. Koçaklap aldı. Huş isle çäçenä tanavın törtte: «Menä bit, nindi güzäl zat kuyınımda. Nigä soñ ul tañ atu belän bötenläy başka keşegä äverelä?»

Şulçak kemder kapka şakıganday buldı. Hatını, yokı aralaş kına: «Närsä ul?» – dip soradı. İre cavap birergä dä ölgermäde, ikençe yakka borılıp yoklap ta kitte.

Samat çolanga çıktı, täräzä pärdäsen kütärde. Töşeme bu, öneme? Kapka artında art ayaklarına baskan käcä tora. Al ayakların öskäräk, haman öskäräk kuya barıp, niçekter, toyagı elgeçkä tiyep kitte. Kapka açıldı, käcä işegaldına kerde. Häm şunduk Samatnıñ yaratkan almagaçına taba yünälde. Bu almagaçnı ul ulı tugan yılnı, näq ul tugan könne rayon üzägennän alıp kaytıp utırtkan ide. Käcä häzer şunı kimerä başlarmı, botakların sındırıp betererme?

Samatnıñ miyenä kan yögerde. Näfrät, böten äğzaların yaulap, hislärne kontrol astında tota torgan mehanizmnı vatıp, cimerep taşladı. Ul yögerep tä çıktı, käcägä yulbarıstay taşlanıp, anı eläkterep tä aldı. Närsä eşlätergä monı?

Koyma östendä elenep torgan bau kisägen kürügä anıñ başında plan da tudı...

4

Koyaş çıkmagan ide äle. Samat nindider şau-şuga uyanıp kitte. Açık täräzä aşa älege dä bayagı hatınınıñ tavışın işette:

- Samat, çık äle, kür. Nindi faşist eşe ikän inde bu? Şundıy akıllı ide bit äle käcäm – üze kapkanı açıp kerä ide, almagaç töbenä genä barıp yata ide...

Samat täräzä yanına kilde. Uram urtasındagı çatalı bagana tiräsenä kötü kuarga çıkkan hatın-kız cıyılgan. Ä bagana aratasında, mesken häldä başın kıyşaytıp, kiçäge käcä asılınıp tora...

* * *

Ramazan babay, söyläp beterüen añlatıp, tınıp kaldı.

- Änä tege baganaga askanmıni inde? – dip soradı yäş kilen.

- Monısı inde yaña bagana. Şul urında ide inde iskese dä.

- Ä Samat abıy äle dä şuşı yortta yäşime?

- Alar şähärgä küçenep kitkännär ide. Bıltır hatını alıp kaytıp cirläde üzen.

- Kart idemeni?

- Yuk. Asılınıp ülgän dip işettem.

- Asılınıp? Närsä bulgan şulkadär?

- Kem belä inde... Ber kaytuında şuşı eskämiyädä söyläşep utırgan idek. Avılda, di, hatın tirgäşä başlasa, sarayga çıgıp kitä idem dä tires ırgıta başlıy idem; ul anda çıkmıy, çönki belä – çıksa, min aña sänäk tottıram da, mä, üzeñ ırgıt alaysa, dim. Şähärneñ şunısı kıyın, sarayı yuk, di, ikençe bülmägä çıksañ, ul anda da artıñnan iyärep çıga ...

TÜTÄY ŞUGAN TAU

1.

Uñ küzenä ak töşkän cirän biyä, tau sırtı inde küptän artta kaluga karamastan, yalkau gına atlavında buldı. «Yä, yokladıñmı ällä?» – dide arbada utıruçı hatın, kulındagı çıbıgın seltäp. Közge urmannı ritmik toyak tavışları yañgırattı. Agaç käüsäse buylap töşep kilüçe tiyen, tuktap, yak-yagına karanıp aldı. Beraz tıñlap tordı. Tavışnıñ yıragaya baruın, üzenä kurkınıç yanamavın añlagaç kına yulın dävam itte.

Atnıñ salmak kına yuırtıp bara başlavı buldı, hatın tagın üz uylarına çumdı: «Niçek inde keşe qadär keşe häbärsez yugala di. Enä tügel bit ul, keşe. Sugış digäç tä...»

Yul delyankaga barıp törtelde, at tuktadı. Hatın, arbadan akrın gına şuışıp töşte dä, äylänä-tirädä aunap yatkan çıbık-çabıknı cıya başladı. Yartı dönyanı kaplap toruçı tau sırtı artınnan kara bolıt kürende. Ul, yabırılıp kilüçe yau sıman, üste, zuraydı. Urman kurgaş tösenä kerde. Küp tä ütmäde, yañgır şavı işetelde. Hatın bilen turayttı. Aña taba totaş su stenası yakınlaşıp kilä ide. Kayadır yäşerenü uyı anıñ başına da kilmäde, häyer, yäşerener urın da yuk ide.

Nihayät, kük şarlavıgı anı kümep kitte. Tamçılar, avır söñgelär şikelle, hatınnıñ başına, cilkäsenä kadala başladı. Agaç botakları şoma yılannarga äverelde, kulınnan şuıp yödätte. Çabatası aşa su ütep ayagın çirkandırdı, sırgan bişmäte, avırayıp, cilkäsen izde. Ä arba tulmadı, haman tulmadı. Hatın, üzeneñ kem ikänen, kayda ikänen dä onıtıp, torgan sayın kirelänep, yañgırga, pıçrakka, üzeneñ açı yazmışına üç itep eşläde. Şul uk vakıtta üz-üzen tirgäde: «Yä, ireñ yanıñda çakta närsä citmi ide siña? Ni söyläsä dä oşamıy, närsä eşläsä dä yaramıy ide. Ä bit kışkılık utın yarıp öyelgän, peçän kiterelgän bula ide. Tönlä cılı kuyını härvakıt yanıñda ide...» Kerfegennän ällä yañgır tamçısı, ällä küz yäşe tägäräp töşte.

Nihayät, yök tuldı, hatın kaytırga çıktı. Menä ul yök yanınnan, yul çitendäge yüeş ülännär östennän atlıy. Çabata pışık-pışık äle sunı sıtıp çıgara, äle yañadan suırıp ala.

Taunıñ bu yak bite sözäk, urman belän kaplangan bulıp, avılga karagan yagı tekä, yalangaç ide. At üze belep näq sırt östendä tuktadı. Hatın tışau bavın aldı häm, künegep betelgän häräkätlär belän, tägärmäç tugımın arba aratasına bäyläde. Yök östenä menep utırdı. Suık cildän kaltıranıp kuydı. At arkasınnan kütärelüçe par aşa bayıp baruçı koyaş kürenä ide.

- Äydä, malkay, Allaga tapşırdık, - dide.

Şunnan soñgı hällär ber mizgel eçenä sıydı da bette. At kiskenräk kuzgaldımı, bau çerek ideme, töşä genä başlavı buldı, tışau bavı özelep tä oçtı. Hatın närsä dä bulsa añlap ölgergänçe, kire kaytaruı mömkin bulmagan öç sekund uzgan ide inde.

At bar köçenä arba ezärleklävenä karşı torırga tırıştı. Läkin tau artık tekä ide. Dagasız toyakları taydı da kitte, taydı da kitte. Köräş mäğnäsez köç tügügä äverelde. At öçen berdänber kotılu yulı – arba tägärägän yünäleştän çitkä taypılu ide. Ul şulay eşläde dä.

Hatın bernindi avırtu sizep ölgermäde. Dönya – urmanı häm bayıp baruçı koyaşı, sugışı häm açlıgı, mähäbbäte häm näfräte belän – sünde, yukka çıktı...

Ber säğat uzdımı, ber ğasırmı, berzaman hatın närsäder toya, närsäder sizemli başladı. Aña rähät ide – başta ul şunı gına añladı. Kaydan kilä bu rähätlek, anıñ çıganagı närsädä? Berazdan töşende: kemder anı nazlıy. Kemneñder kulları anıñ kükräklären sıypıy. Karşılık kürsäterlek häle yuk ide anıñ. Häyer, teläge dä yuk ide şikelle. İr nazına susagan täne akılınnan köçleräk bulıp çıktı. «Min töş kürämder», - dip uyladı ul häm şul uyına üzen ışandırırga teläde. Läkin nazlau kirägennän artık çınbarlıkka ohşıy başladı. Hatın küzen açtı.

- Ülgänseñme ällä dip toram, - dide yanında utıruçı ir, kulın hatın kükrägennän alıp. – Tıñlap karıym , yörägeñ tibä.

Urman karavılçısı Şämäy ide bu.

Hatın däşmi genä aña karap yattı. Üze belän närsä bulganın añlap citkermi ide äle ul. İr anıñ kulların kapşıy başladı.

- Kulıñ, ayagıñ sınmaganmı? Arbadan yıgılıp töşkänseñ bit.

Hatın, ir kulları astında yänä erep kitüdän kurkıp, inbaşların cıyırıp kuydı, çitkäräk taypıldı.

2.

Nihayät, at avıl oçındagı yılga üzänenä citte. Keçkenä ineşne atlap çıktı da karşı yak yarga kütärelä başladı. Atnıñ köç-häl belän tartuın kürep, Şämäy arbadan sikerep töşte. Hatın da töşärgä omtılış yasagan ide, ul:

- Sin utır, utır, - dide.

Şulçak ay, bitenä töşkän mamık şälen sak kına kütärde dä, bu ikäügä tekälep karadı. Aynıñ yöze yaktı ide. Dönya kaygısı andıy uk biyeklekkä barıp ireşä almıy, küräseñ.

Hatın, ay yaktısınnan faydalanıp, Şämäyne küzätep bara başladı. Az gına çatanlavın isäpkä almaganda, taza gäüdäle, yäp-yäş ir-eget ide bu. Ä halık anıñ turında närsälär genä söylämi. İmeş, masayıp soldat kiyemen kiyep yöri, ä ul frontka barıp ta citmägän, poyızdda barganda bomba astına elägep yaralangan. İmeş, urmannan kaytıp kilüçene totsa, yögen buşattıra, baltasın alıp kala. Kemnärneder kanga batırgançı kıynap kaytargan ikän dip tä söylilär.

Saniyä bu Ürge avıl keşesennän härvakıt kurkıp yäşäde. Urmanga bargan sayın: «Oçratmasam gına yarar ide şul şaytannı», - dip teli ide. Çıbık-çabık kına cıygan surättä dä turı yuldan tügel, karak kebek, Olıtau yagınnan urap kayta ide.

Ä bügen anı şuşı keşe bäladän kotkardı. Şul keşe belän ul yänäşä kilä häm, karak kebek: «Keşe-mazar gına kürmäsä yarar ide», - dip teli.

Şämäy arbaga menep utırdı:

- Kayda yäşiseñ?

- İñ çitke öy, - dide hatın, berençe märtäbä telgä kilep.

İşegaldına kerep tuktau belän Şämäy at tugara başladı. Saniyä däşmi-nitmi öyenä kerep kitte. Başta karañgı çolanda çiläk dıñgırdavı işetelde. Şunnan çıra yaktısı öy täräzälärenä can örde – täräzälär kemgäder küz kıskalıy, üzenä çakırganday itä başladı. Ozaklamıy morcadan töten kürende.

Nindider sizemläü, hatın üze dä añlap citkermägän uy anıñ barlık häräkätlären üzenä buysındırdı. Añarda bu irgä çatırdap yabışu, anı berkaya da cibärmäü teläge tudı.

Şämäy boldırga kilep utırdı, tämäke törä başladı. Saniyä, närsäder ezlägän bulıp, çolanga çıktı.

- Hucabikä, şırpı tabılmasmı?

- Yaña gına soñgı şırpımnı totındım bit äle, - dide hatın, - öygä kerep, çıradan kabız bulmasa.

Çolanda alarnıñ kulları kulga tiyep kitte. Hatın çitkä taypılmadı. İr anı koçaklap aldı, äçkeltem irennärenä sölek kebek yabıştı... Saniyä añına kilgändä kaytarıp aluı mömkin bulmagan mizgel uzgan ide inde.

3.

Saratülgän çişmäsennän yugarırak kına tau bitendä ber äbi ciläk cıya. Yanında kızçık. Äbine Şämäy şunda uk tanıdı. Kinät kilep çıgıp kurkıtmas öçen, yıraktan uk däşte:

- Bädıygel äbi, isänme.

- Ällä Şämäy inde, - dide, küzen kısa töşep. – Tanırlık ta tügel.

- Kurortta bulmadım bit.

- Närsä, çıgardılarmı?

- Çıgaru belän meni: sigez yıl utırıp, gayıbem närsädä ikänen dä añlamadım... Monısı kem kızı inde, onıgıñmı?

- Saniyäneke ul.

- Nindi Saniyä?

- Kügärçenneñ iñ çitke öyendä yäşäüçe yalgız hatın.

- Anıñ ire sugıştan kaytmadımıni? – küptänge ber aylı tön isenä töşte.

- Häbärsez yugaldı digän käğaze kilgän ide, şul yuktan yuk.

- Ä bu kızga niçä yäş?

- Kızım, niçä yäş äle siña?

- Cide.

- Menä bit, gomer uza. Siña nigä äle anıñ yäşe?

- Bolay gına ...

Bädıygel äbigä nindider ser pärdäse açıla töşkändäy buldı, läkin ul töpçenep tormadı. Saniyädän sorarmın äle, dip kenä küñelenä salıp kuydı.

4.

Yartı dönyanı kaplap toruçı tau sırtı buylap traktor kilä. Arbasında utın. Traktorçı Ural, Aydarnı sınarga, anı niçek tä kurkıtırga telägändäy, traktorın yüri tekäneñ iñ kırıyınnan alıp kilä kebek.

- Nigä azrak karamıysıñ şuşı traktorıñnı? – di Aydar. – Şıgırdamagan cire yuk bit.

Bu süzlär, niçekter, üzennän-üze äytelde. Aydar şunduk ükenep tä kuydı: «Häzer menä, kurka bu dip uylıy inde».

Şulçak Ural tau itägenä cıyılgan ber törkem keşegä iğtibar itte.

- Bolar nişli monda tagın?

- Ällä ... Ä-ä, «Moskva – Pekin» avtouzışı şuşınnan ütä digännär ide, şunı kararga kilgännärder.

- Bäy, minem dä küräsem kilä, gomergä ber bula torgan vakıyga bit ul. Äbiyem şugan taudan töşärgä turı kilä inde, turıga.

- Tütäy Şugan tau dimäkçe bulasıñmı?

- Änä şul tütäy digännäre minem Saniyä äbiyem bit inde. Belmi ideñmeni?

Tau başında şundıy söyläşü bargan arada, tau astındagı borılış artınnan, tuzan bolıtınnan kaçıp kotılırga telägändäy aşıgıp, uzış maşinası kilep çıktı. Keşelär yanına citügä, nigäder, tuktadı. Şturman, kabina işegen açıp, yarım frantsuz, yarım urıs telendä Kızıltaş avılına iltüçe yul turında soraştıra başladı. Şul uk vakıtta şofyor, tau sırtı buylap kilüçe traktor aktıgına kürsätep:

- Monda tarihi film töşerälärme ällä? – dip soradı.

- Nindi film? - dip köleştelär. - Çın traktor ul, bezneñ avıl keşeläre utın alıp kaytıp kilä.

Frantsuz ällä añlamadı, ällä ışanmadı:

- Ä recisser belän operator kayda? - dip üzeneken söyläde.

Şulvakıt traktor, kırt kına sulga borılıp, taunıñ iñ tekä urınınnan töşä başladı. Töşä dä başladı, närsäseder ıçkınıp ta kitte. Monı kürep toruçılar «Ah!» diyärgä dä ölgermäde, traktor inde, tizlegen arttırgannan arttıra barıp, tau astına taba oça ide. Kabinasınnan ber-ber artlı ike keşe sikerep kaldı. Küz açıp yomgan arada traktor tau astındagı urmanga citte. Näzegräk agaçlarnı ülän urınına sıtıp uzdı da, yuan ber imängä kilep bärelde. İmän sındı, traktornıñ dvigatele alga çıgıp oçtı, utın töyälgän arbası, havada duga yasap, kabina östenä barıp töşte häm anı cirgä señderde.

Keşelär tınsız kaldı.

Frantsuz uzışçısı isä, şundıy küreneşneñ şahitı bulu bähetennän sikergäläp häm kul çabıp:

- Äyttem bit, kino töşerälär dip, - dide. – Menä bu kaskaderlar içmasa! Tik kayda soñ kamera? Şundıy kadr repetitsiyä gına tügelder bit.

- Bar äle, bar, yulıñda bul, - dip sügenep aldı beräü.

Aydar tau bitenä utırdı. İke çigäsen uçlap tottı da:

- Ülgänçe tülärgä citä ikän bu bezgä, - dide.

Ural anıñ kaygısın urtaklaşırga uylap ta karamadı, kölde genä:

- Kaygırma, timer tabıla ul.

Şunnan, kulların kütärde dä, böten urmannı yañgıratıp:

- Bez isä-än! Yäşibez äle-e! – dip kıçkırdı.

KAZLAR OÇAR SU KÜREP

1. Yaratu bilgeläre

Minem äle, Kara Sara apaynıñ kürkälären nindider albastılarga sanap, uramga çıgarga kurkıp yörgän çak. Yazgı taşu vakıtı ide bu. Koyma yarıgınnan gına karap, yakın-tirädä kürkä-mazarnıñ yuklıgına ışangaç, yögerep kenä yırıntı buyına barıp kaytırga buldım.

Kiçäge keçkenä ineş urınına gayrätle yılga kürep häyran kaldım. Näq şarlavık östendä, yırıntınıñ ike yarın totaştırıp, koyma suzılgan ide. Kürkälärdän kurkuıma üç itepme, berär borıngı instinkt etärdeme, şul koymanıñ kirtäläre buylap yılga urtasına qadär bardım da, bolay da kıyık koymanı bar köçemä selketä başladım. Şarlavık tavışı mine bötenläy miñgeräülätte, tulısı belän üzenä buysındırdı, kirtäneñ sınıp kitü mömkinlege başıma da kilmi.

Küpme şulay dävam itkänder, kinät tanış tavış işetelgändäy buldı. Karasam, yaulıgı başınnan şuıp töşkän, yodrıkları töynälgän, şarlavık tavışın ciñärgä tırışıp kıçkıra-kıçkıra, miña taba äniyem yögerä. İkençe yak yarga niçek sikerep töşkänemne sizmi dä kaldım. Äni mine tirgi, ätiyeñä äytsäm, kirägeñne birer äle, dip kurkıta. Ä üzeneñ küzlärendä yäş börtekläre. «Bar, küper aşa urap kayt», - di.

Häzer min añladım inde, bu anıñ yaratam dip äytüe bulgan.

Älege vakıygadan soñ küp yıllar uzdı. Bervakıt kiçkırın bakçadagı almagaç töbendä çäy eçep utırabız. Äni samavırdan çäy yasıy, takmaklar äytep kölderep alırga da ölgerä. Üzeneñ çäye suınıp bette inde, ä ul, varene kuymaganmın, dip, tagın kayadır kitte. Kinät anıñ: «Balalar, yangın! Tizräk! Çiläklär alıgız!» – digän süzläre bezne sikereşep torırga mäcbür itte. Ä ul inde uramga yögerep çıkkan, yangın, yangın, dip, kürşelärne kütärep yöri... Yangın maşinası kilügä uramdaşıbıznıñ yalkın çolgap algan peçän kibäne suga batırılıp, işegaldına taratılıp taşlangan ide inde. Ä bit bu da äniyemneñ: «Yaratam sezne, avıldaşlarım», - dip äytüe bulgan.

Äniyemneñ yış kına kabatlıy torgan süzläre isemnän çıkmıy. Aña dip alıp kaytkan büläklärne, küçtänäçlärne çıgara başlasak: «Närsägä inde boları, üzegez yıl da kaytıp torsagız, şul miña iñ zur büläk», - di ide. «Yaratam» süzen äytmiçä dä yaratuıñnı belderep bula ikän bit...

2. Kaytu

Avılıma yakınlaşkan sayın, yörägem aşkınıbrak tibä. Min inde utırıp tüzä almıym, basıp kilä başlıym. Avtobus yörtüçe yeget, közgese aşa miña karap, yılmaep kuya: «Närsä, abzıy, sagındırdımı?» imeş.

Nihayät, avılım, söygän yegete karşısına yögerep çıkkan çibär kız sıman, tau artınnan kinät kenä päyda bula da kiñ kolaçın cäyep cibärä.

Bez avıl oçında töşep kaldık. Avtobus, şähär ıgı-zıgıların üze belän alıp, arı kitte. Häm menä min, ike kızımnı iyärtep, avılga taba atlıym. Tınlık. Uñ yaktagı kayınlıkta käkkük kıçkıra. Kaydadır yakında gına, su buyındagı tallıkta bugay, at poşkırıp kuya. Başka bernindi tavış yuk. Äkiyättäge şikelle, avıl urtasında mäçet manarası yaltırap kürenä.

Küzläremä mölderämä bulıp yäş tula. «İsänme, avılım! Menä min dä kaytıp cittem. Kötteñme mine?» – dip kıçkırasım kilä. Bar köçemä tınıç kürenergä tırışıp atlıym. Läkin adımnarım üzlärennän-üzläre yöräk tibeşe yışlıgına küçä. Berazdan äylänep karasam, kızlarım ällä kayda torıp kalgan. Alar, inde mine berniçek tä kuıp citä almagaç: «Äti, kaya yögeräseñ? Berençe svidaniyegamı ällä?» – dip şayartkan bulalar.

Äniyem bezne yılap karşı ala: «Sezne kürä almıy ülep kitärmen inde, dip tora idem», – di. Tagın da bäläkäyräk bulıp kalgan gäüdäse belän miña kilep sıyına da yıl buyı tuplangan zarın söyli başlıy: «Az gına eşläsäm, yörsäm dä, hälem betep bara. Siksän yäş şulay bula ikän ul. Yäş vakıtta gına uylamıysıñ ikän... Ülep kenä kitärmen inde», - di dä tagın sıtılıp yılıy. Ä min aña niçek yärdäm itä alam soñ? Ul añlagan hakıykat karşında minem yuatu süzläre bala-çaga lıkıldavı gına bulıp kürener tösle.

Şulçak äbise karşısına onıkası Gölnaz kilep basa. Yalannan cıyıp algan akçäçäklär bäylämen suzıp: «Äbiyem, bu siña», - di. Bolıtlar artınnan kilep çıkkan cäyge koyaştay, äbise yılmaep cibärä. İke onıkasın da koçaklap ala. «Minem qadär bulgansıñ inde, kızım, - di Elvira onıkasına. – Bez çabataga öç sum akça taba almıy idek, sez niçek kenä kiyenmisez. Äy, kızı-ım! Kiyenegez. Tik üzegezne saklagız».

- Täüfıygı bulsın, täüfıygı bulsa bähete iyärer, - di ul, alaçıkka taba atlıy başlap. – Sezne kürgäç dönyamnı onıttım. Çäyne kem kuyar minem urınga?

3. Ahirätlär

Ahiräteneñ ulı kaytkanın işetep, Gölcihan apay kilep kerde:

- Äniyegez sezne kış urtasınnan alıp kötä inde, - di ul. – Tirgäp beteräm min anı. Yukka-barga köyenep, barısı öçen kaygırıp tik yöri.

Küp tä ütmi, kürşe Galiyä apay kürende. Ber kulında söt, ikençesendä kort. Kapka töbennän ük:

- Şuşı Saliafa, - di, - balaları kaytsa, yäşärä dä kitä. Äle kiçä genä ayak sızlıy dip yata ide. Karale, kaya yögeräseñ? Utır äle, söyläşep alıyk.

- Tuktale, vakıtım yuk, kümäç salasım bar, - di äni, kulın seltäp.

- Şulay inde, balaları bulgaç, bez kiräkmi.

Nihayät, äni dä bezneñ yanga kilep utırdı.

- Äy, kartlı-ık, - di ul, - nigä kildeñ sin, sinnän başka da yäşi idem min, digän bit ber äbi. Bezne häzer äbi dilär inde. Ällä niçek bulıp kitä, äbi disälär. Änä, äbilär läçtit sata, dilär. Ä bez yäşlek yılların iskä töşerep utırabız.

- Bervakıt şulay, - di Gölcihan apay, - Altıntuganda peçän çabam. Karasam, aklannıñ tege başında ayu tora. Art ayaklarına baskan. Berzaman akırdı bu. Kurıkkannı belgertergä yaramıy bit inde – çabuımda bulam. Tagın akırdı – çabuımda bulam. Äy, ul peçän çabuları, küñelle bulgan ikän ul. Babay ülgäç tä äle min uncide yıl sıyır asradım.

- Ä häzer eşsez utırabız, bertörle ğayeple keşe sıman, - di äni.

- Sin eşsez utıra torgan keşe inde. Küzenä operatsiyä yasatkanda Ufada yattı bit. Operatsiyädän soñ ikençe könne ük palatanı cıyıştırıp, avırularga daru birep yöri, di. Vraçlarnıñ küzläre şar bulgan, «şustraya babuşka» digän kuşamat takkannar üzenä.

- Tüzmim şul min keşeneñ caylap-caymanlap yörüenä. Rähätlänep üzem totam da eşlim.

- Şul uk palatada Mostay Kärimneñ änise yata ikän. Mostay Kärim monı kürgän dä, bu äbineñ balası küp bulgandır, dip äytä di.

- Äniyem Raziyä äytä ide: äfrüskälänep, bäbäy uynıysıñ da utırasıñ, balañ küp bulır äle, dip. Şulay buldı da... Äy utırabız. Elvira kızım, bar äle, säğatne karap kil, kümäçne çıgarırga vakıt tügel mikän... Kunaklar barda şulay küñelle dä ul, alar kitkäç närsä eşlärgä belmi äbi.

4. Äniyemneñ cılı ikmäge

Miçtän ikmäk çıgaru – anıñ öçen iñ bähetle mizgellärneñ berse. Küperep torgan alsu yözle äpäyne ul tabadan kütärep ala da, şatlıgınnan närsä eşlärgä belmi, kükrägenä kısa, nazlap yarata, söyä.

- Menä şulay ipi peşerep aşıy torgan zamannar kiler mikän, di idek. Işanmıy idek kilerenä.

Sıyır belän cir sörüläre isenä töşä. Sabanga altı sıyır cigelep, öç kız alarnı kua (ike sıyırga ber kızdan). Sıyırları çitkä çıksa, saban yörtüçe ir kızlarnı sügä. Sıyırı sabanga alıngan keşelär dä şul uk kızlarnı tirgi.

- Bez alarnı üzebez öçen eşlärgä alganmıni?.. Ber kaşık on hisabına yördek bit inde bez. Şuñardan bolamık yasıy idem dä, enem belän ikäü aşıy idek (äti yuk, äni yuk). İgen utaganda irkenräk bula ide – kukı, kımızlık cıyabız da, basu kırıyına çıgıp, utırıp aşıybız... Elek tormış avır ide, dilär. Avır bulsa da küñelle yäşädek bez. Cırlap eşkä bara idek, cırlap kayta idek. Cıyılış bula, disälär, kuana idek. Ul könne eştän irtäräk cibärälär. Matur itep kiyenep, cıyılışka barabız. Söyläüçe söyläp tora, hatınnar bäyläm bäyläp utıra. Ber açulanmıylar ide şuña. Ä häzer... Böten närsä bar, närsäder citmi. Mavıgıp dönya kötü yuk.

- Yäşlär kötäder ul?

- Yäşlär kötä inde. Malı barı mal dip yuana, malı yugı tagın närsä dip ... Ä bezgä sagınıp cırlarga gına kala: «Yäş gomerne ütä dilär, Ütkänen kürsäñ ide; Ütkän çakta totıp alıp Kirägen birsäñ ide».

5. Tütäy

- Äni, tütäyne dä çäygä çakırabızmı?

- Äy, ulı-ım, siña anı äytmi tora idem äle. Minzifattay bit ber atna inde, paraliç sugıp, tüşäktä yata – söyläşmi dä, kürmi dä ...

İrlärgä kerergä yaramıy, dip, mine beraz kertmi tottılar. Annan kerdem... Tütäy, koyaş kızuınnan tizräk kotılırga teläp, üzennän-üze cir astına kerep baruçı sualçannı häterlätep, äle ayagın, äle kulın kıymıldatıp kuya. Başın kütärep närsäder äytmäkçe bula kebek, läkin buldıra almıy.

- Çäy sorıy bugay ul, - didem min, ikençe bülmägä çıgıp.

Kilen keşe, tagın ber öyrätüçe kilde, digändäy, yonçu yözen çitkä bordı:

- Yaña gına eçergän idek äle.

- Ä närsä aşatasız? – dip töpçendem min.

- Katık, şulpa. Aların da yota almıy äle.

- Andıy vakıtta «sistema» kuyalar tügelme?

- Nindi «sistema» inde avılda. Tuksan biş yäşlek karçıkka tügel, yäşlärenä yuk äle ul.

Kaytır yulda äni uftanıp kuydı:

- Ozak kına yatmasın ide inde. Kışka kalsa yugan kiyemnäre kipmi aptırata bit inde.

Bıltır cäy, tütäy öy artı eskämiyäsendä utıra ide: «İsänme, tütäy, nihällär?»- didem. «Yäşim äle haman, - dide, - ülep bulmıy bit. Keçe malay ukıp betergänçe yäşäsäm... Ätü ukıta almaslar, dim – minem pensiyädän başka».

- Äni, tütäyneñ keçe onıgı ukuın beterdeme äle?

- Beterde. Bıyıl. Ätise urınına eşkä kerde. Elektrikmı...

6. Kiyäü şulpa yarata

İke kilen dä kaymak totıp kilgän.

- Kaymagım bar ide bit äle, - di äni.

- Bulsa ni, anısın may itärseñ.

Öydäge östälne almagaç töbenä çıgarıp kuydık. Östäl taktası astındagı yazunı kürep gacäpkä kaldım. «Ätigä 55 yäşe belän. Ulları Mars häm Ayrat», - dip yazılgan ide. Poçerk mineke, ä yazganımnı häterlämim. Östälne eşlägänebez häteremdä.

Gölnur kilen aş bülä başladı.

- Äni, tege, kiyäü şulpa yarata digänne söylä äle.

- Ätiyegez belän bulgan häl bit ul. Tütäylärdä täü tapkır kunakta utırabız. Aşnıñ şulpasın gına eçep utıra bu. Nigä disäñ, kuyısın azaktan aşap kuya torgan ğadät ikän. Anı kem belgän. Kuyısına cittem digändä genä, tütäy kilä dä, kiyäü şulpasın yarata ikän, dip, sıyıgın östi, kilä dä sıyıgın östi. Kunaktan aç kaytkan ide şul.

- Äbi, - dide Elvira onıkası, - babay siña niçek yaratam dip äytte?

- Andıy süz bulmadı bugay.

- Ä niçek tanıştıgız?

- Mine aña ukıtuçı Gobäy dimlägän. Äybät tora, bernindi süz işetelgäne yuk – alsañ şunı alasıñ, almasañ, siña yararlık başka kız yuk monda, digän. Yış kına mindä aulak öy bula ide. Bervakıt ul kilde. Başta kauşabrak kaldım: ni disäñ dä – ukıtuçı, sugışta komandir bulgan, dilär. Läkin ul üzen bik gadi tota, cırga, biyügä katışıp kitte. Şunda ul ber cır cırladı: «Tal yaramıy örlekkä. Başka yarlarıñ bulmasa, Yar itäm gomerlekkä». Şul bulgandır inde yaratam diyüe. Bergä yäşi başlagaç äytä ide: «Saliafa ul mal yanında cen kebek, kunakka barırga kiyensä maturaya da kitä».

7. Kiyek kazlar

Koyaş bolıtlar öyeme artınnan kütärelde, läkin yañgır yuk, kön cılı. Aprel havası üzeneñ huş isläre belän küñelne kıtıklıy, isergändäge şikelle, başnı äyländerä.

Änä tegendä, yugarırak kına çat başında, kak korsaklı ala sıyır basıp tora. Anıñ küzläre näq üze şikelle ük karalı-aklı basuga tekälgännär.

Menä ber yäş kilen, ör-yaña kalay çiläklären koyaşta yılkıldatıp, suga bara. Ul, ütep barışlıy kulın seltäp:

- Bar, hayvan, azrak cir isnäp, ülän çupläşterep kayt, - di.

Min bolarnıñ barısına da, avıl yazın gomeremdä berençe tapkır kürgän şikelle, isem kitep karap toram. Artımda äniyemneñ buşap kalgan öye bulmasa... Ä bit monda kayçandır tormış kaynap tora ide. Bügen isä sıyırçıklarnıñ oçına-oçına sayravı da, görläveklärneñ tırışıp-tırmaşıp yul yıruı da – barısı da tik ütkän gomer turında söyli.

Änä, küktä kır kazları kürende – kıygaç, kıygaç...

- Bervakıt, - di yanımda basıp toruçı Ayrat enem, - su kertep çıgıym äle, dip kilep kersäm, äni, moñayıp, kiyek kazlar turındagı cırnı tıñlap utıra. Soñgı tapkır avırıp kitkäç, gomerendä dä bulmagannı: «Bolnitsaga alıp barmıysıñmı, ulım, bälki terelep kitärmen», - dide. Ä ber atnadan su birgän kulnı etärep-etärep cibärä başladı. Yul keşeseneñ yulda buluı yahşı, di ide bit ul.

Ülgänçe äytep kalıym äle, dip süz başlasa, açulana idek: «Äni, siña bit äle yäşärgä dä yäşärgä, nik alay diseñ?» Ä ul, äytäsen äytä barıp, döres eşlägän bulıp çıktı – soñgı könnäre söyläşä almıy uzdı.

- Üpkäläp baralar, - di ide, - äni genä barısın da kütärä. Min aña açulanıp äytmädem bit, ipläp kenä äyttem.

İpläp kenä söyli ide:

- Eş yuk, änä şul boza keşene. Eştän buşatılgannarnıñ akçası kaya kitep tora ikän inde häzer? Üzlärenä alıp yatalarmı? Şulaydır – bezgä zıyan, alarga fayda. Menä närsä turında uylap utıralar anda östäl başında. Bu hökümät bezne kurkıtırga äytäme. Ä bez yäşibez äle.

- Kodagıylarda kunakta idek. Ayrat, malayları bik şaulıy başlagaç: «Kitegez äle monnan, nervanı beterdelär inde», - dip kıçkırdı tegelärgä. Kodagıy çarşau artınnan başın çıgardı da, suzıp kına: «Kiyäü, nerva diseñ dä torasıñ, ul nerva digän nämäkäy kaysı cirdä soñ ul? Tugız bala üsterep, şunıñ kayda ikänen dä belmim», - di.

- Ber äbi belän eskämiyädä utırabız. Öç yäşlek onıkası yögerep kilde dä, bäbäyen äbiseneñ itägenä salıp: «Äbekäy, sin minem balamnı karap tor, min eşkä baram da eçep kaytam,» – di.

- Şäkür äytä, kırık külmägem bar, kırıgın da kiyep tuzdıram min anıñ, di. Tuzdırıp üläme, tuzdırmıymı, ällä.

- Kürşe Zinnur käläş alıp kaytkan ide. Şähär kızı. Küp tä tormadı: «Yäşi almıym min monda, arıym», - dip, kire şähärenä, änise yanına kaytıp kitte.

- Gölzifa kilen äytä: äbi, ul cide balanı niçek karap üsterdeñ, yılagannardır bit, di. Ällä, min äytäm, yılagannarın da häterlämim. Ayrat äytä, äni borçılmasın dip, bez yılamadık şul, di. Kızlar söyli ide, Ayrat abıy sez yukta mendär östenä ayagın bökläp menep utıra da – han kebek – bezne kölderä, dip. Yılamadılar da, belmim, ber-bersen karagannardır.

- Menä şulay inde, eş bulmagaç vakıt uzmıy. Eş bulsa sizelmi dä kalır ide.

- Söte dä küp ide sıyırınıñ, yäş tä ide – holkı naçar dip suydılar. Söte azrak, kartrak, läkin holkı yahşı sıyır kaldı. Yaktı yöz, matur süz belän karşı al keşene, aşıñ bulmasa da kaşıñ bulsın, di ide bezneñ äni. Üpkäçel keşeneñ bähete kim bula, üpkäläp öyränmägez, di ide.

- Äti bezneñ mulla da tügel ide, bay da tügel ide, tik malın kolhozga biräse kilmäde. Cällägänder inde, kolhozga keräse kilmäde. Dürt kapçık könbagış, ber miçkä könbagış mayı töyäp, Çiläbe bazarına barırga äzerläp kuygan cirennän, tönlä kilep, atı-niye belän alıp kittelär. Ufaga alıp barıp citkermägän köye, yulda uk Stalin attırgan. Şunnan bez, mallarnı satıp, kiyem-mazar alıp, kolhozga häyerçe bulıp kerdek.

- Bezneñ gimnastika kolhoz eşendä buldı inde. Kolhoz eşe dip gomer uzdı.

Onıkası:

- Äbi, sezneñ tormış yahşı buldımı? – dip süz kıstıra.

- Yahşı da buldı, naçar da. Gel yahşı gına bulıp tormıy ul.

- Nigä?

- Belmim. Min kayan belim anı.

* * *

Tön. Munçadan soñ alaçıkta häl cıyıp utıram. Alaçık işege açık, kübäläklär äle yaktıga kerä, äle karañgıga çıga. Äni, saray yagına ütep barışlıy mine kürep:

- Çäy kaynatıp eçäseñme?

- Eçtem inde, äni, rähmät.

- Nişläp utırasıñ ätü? Bar, yat. – Küp kenä kitep küzdän yugalgaç: - Ällä närsälär turında uylanıp utıra, - dip östäp kuya...

BURANNAN SOÑ

Balaçaknıñ ber köne äle bulsa küz aldımda.

İñ kızıklı urında özelgän töşne karap beteräsem kilep, küzläremne çıtırdatıp yomam, kerpe şikelle yomarlanıp, başım-ayagım belän yurgan astına çumam. Läkin töş kire kaytırga telämi: menä ul, menä, digändä genä, ıçkına da kitä, ıçkına da kitä. Äyterseñ, sine bilgesezlektä kaldıru anıñ öçen kızık.

Tırışularım buşka gına ikänen añlagaç, ireksezdän dönya tavışlarına kolak sala başlıym.

Mine säyer tınlık gacäpkä kaldıra. Kiçä genä morcada cil ulıy ide, telegraf çıbıkları güli ide, tübä şiferı östendä, karlar seberep, tupıl botakları şagır-şıgır yöri ide. Bolarnıñ barısı urınına – tınıç kına utın çäynäüçe ut tavışı.

Min küzläremne açam häm, köndäge ğadät buyınça, yanımda yatuçı enemneñ kabırgasına törtäm. Ul başın kütärä, bernärsä dä añlamıyça, mälcerävek küzläre belän yak-yagına karanıp ala. Annarı ul, anıñ artınnan min dä, yalangaç kulları belän idängä töşkän kızu kümer kisäklären alıp, alarnı kire miçkä ırgıtuçı änigä karap tın kalabız.

Bezneñ ıgı-zıgını sizepme, äni: «Yatıgız äle, yat! İrtä äle. Öy dä cılınmagan», - di.

Bezneñ tormış kübräk äni tiräsendä äylänä, bilgele. Läkin ul da şul uk olılar dönyasınnan bit. Ä olılar bezneñ tormışta närsä añlıy soñ? Alarnıñ berärse änä tege tüşämdäge botaknı çal sakallı kart itep kürä alamı? Yäki menä bu idändägesen – käkkük itep? Änä şul şul...

İke kön buyı bezgä öydä genä uynarga turı kilde. Urındıklarnı ber-ber artlı tezep, şularga utırabız da, alarnı selketä-selketä cırlıybız: «Alga çaba parovoz: tik-tak-tak, tik-tak-tak. Bez Mäskäügä barabız yul taptap, yul taptap». Kiçä, Mäskäügä barıp citmägän idek äle, eştän äti kaytıp kerde. Min, yögerep barıp, anıñ palto çabuı astına kerep kittem. Anda salkınça, rähät. Äti: «Menä siña buran, - di. - Cildän ışıklanıp, aska karap kilä idem, öyne uzıp kitkänmen. Tıkrık buylap bakça başına qadär menep citkänmen», - di. Äni, kazannan aş bülä başlap: «Kullarnı yuarga-a»...

İke kön poyızdda barıp, bez nindi şähärlärdä genä bulmadık. Tik kürşelärneñ abzar artına qadär genä barıp citep bulmadı. Närsä kiräk ide soñ bezgä anda?

Eş şunda ki, bezneñ kürşe – änineñ bertugan enese. Alarnıñ ätise, kulak dip, atıp üterelä. Soñrak äniläre dä avırıp ülä. Bezneñ äni, un yäşlek bala, mäktäpne taşlap, kolhozda eşli başlıy, enesen üze karap üsterä. Kiyäügä çıkkaç, ätiläreneñ ciren ikegä bülälär. Möbäräk abıyga töp yort kala. Änä şul yortnıñ sarayı artında ike öyänke üsä. Bu agaçlarnı änineñ babası yäki babasınıñ babası utırtkan bulırga tiyeş. Şulay bulgaç, dip fiker yörttek bez enem belän, alar Möbäräk abıynıkı gına tügel, bezneke dä bulıp çıga. Şul uy belän korallanıp, öç kön elek bez ber öyänkeneñ zur gına botagın kisä başladık. Üzebezneñ käcä häm sarıklarnı susıl kayrı belän sıylau telägennän. Läkin, bik tiz karañgı töşü säbäple, botak yartılaş kına kiselgän kileş kaldı. Ä ikençe könne buran başlandı, häm ul menä bügen genä tıngan...

Enem belän öydän çıkkanda koyaş yarıysı gına kütärelgän ide inde. Tümärgä kadap kuyılgan baltanı aldık. Abzar artına çıgıp, agaçlarga taba yünäldek. Yartılaş bezneke dä bit alar... Nigä soñ alaysa kar şıgırdavı böten dönyaga işetelä kebek?

Tabiğat ike kön, öç tön dulagannan soñ cäyelep kitep yal itä ide. Bäräñge bakçaları, kırlar, yırıntı aryagındagı zirat – barısı da küzlärne kamaştırgıç kar belän kaplangan. Östebezdä zäñgär kük. Şundıy tın ki, karga kıçkırgan ide, başka bernindi tavış yuk ikäne tagın da açıgrak añlaşıldı. Ä bez, ugrılar şikelle...

Kinät min tuktap kaldım. Tezdän karda kileş, öyänkelärgä karap kattım. «Närsä bulgan bolarga? Nigä ber öyänke şulkadär arık häm käkräyep utıra?»

- Kara, botak sınıp töşkän bit. Änä, kar östendä yata, - di enem şulçak.

«Nindi botak tagın? – dip uylıym min. – Nigä öyänke ber yakka käkräyep, telänep yörüçe häyerçene häterlätep tora?»

- Bu bit tege bez kisä başlagan botak, - di enem, minem uylarnı işetkändäy.

Nihayät, enem äytkännärneñ mäğnäse başıma kiterep suga. «Tukta, närsä söyli bu? Anıñça, öyänkene şundıy garip hälgä kiterüçe – min?»

Bu açış minem kotımnı alırga tiyeş ide kebek. Öyänkegä taba başka ber adım da atlamaska, korgan plannarımnan baş tartırga tiyeş idem şikelle. Çınında monıñ näq kirese kilep çıktı. Hucalıkçıl enemneñ ışanıçlı adımnar belän haman alga baruı täesir itteme, kuygan maksatımnan alay tiz genä kire kayta almaumı, ayaklarım üzlärennän-üzläre enem artınnan alıp kitte.

Botak artık zur bulıp çıktı, kütärü turında uylap ta kararlık tügel ide. Şulay da, karga bata-çuma, yıgıla-tora, anı, niçek kiräk şulay, üzebezneñ abzar yanına söyräp alıp kildek. Häm, häldän tayıp, şul botak östenä utırdık ta, pimalarnı salıp, eçlärenä tulgan karnı kaga başladık.

Bervakıt, başımnı kütärep karasam, ni kürim, bezgä taba böten uram malayların der selketep totuçı ozın sakallı, kılıç mögezle zur ak käcä kilä...

Pimalarnı kiyep ölgerdekme, yukmı? Niçek şulkadär tiz abzar başına menä aldık? Käcä kayçan kitte? Soñınnan min, küpme genä tırışsam da, bolarnıñ bersen dä iskä töşerä almayaçakmın. Tik ber kartina küz aldında tora: enem belän, ällä salkınnan, ällä hurlıktan kaltıranıp, abzar tübäsendä torabız, ä asta, bezdän kölgängä ohşatıp sakalın selketä-selketä, ak käcä öyänke botagın kimerä.

TUGAN CİREM SERLÄRE

Bervakıt şulay avılda yäşäüçe enem belän mototsiklda Ik buyına töşep barabız. Min artkı utırgıçta. Koyaşta köyep, aksıl-sorı töskä kerep betkän üsentelär basuına küzem töşte.

- Monısı närsä tagın? – dim, mototsikl tıkıldavın ciñärgä tırışıp.

- Urmançılık posadkası, - di enem.

- Äräm bulgan ikän. Esse şul bıyıl. Su sipmägännärder.

- Siña kürengäne külägä öçen kadap çıgılgan agaç botakları gına ul, rassada üze asta.

Min uyga kaldım. Nindi genä avılnı almıyk, ul üzeneñ eçke yäşeren tormışı belän şuşı posadkanı häterlätmimeni? Uzıp barışlıy gına anıñ serenä töşenü tügel, küz aldında yarılıp yatkan küreneşlären dä añlau mömkin tügel bit. Monıñ öçen anda tuarga, gomer buyı yäşärgä, ä bälki, ülärgä dä kiräkter.

Miña kalsa, avılnıñ iñ tirän serlärennän berse – bezneñ istäleklär, üzebez genä belgän hällär.

Ber balaçak istälege tirän ez bulıp häteremdä saklana. Avıl yılgasınıñ yaña gına tuñgan çagı ide. Pıyala kalınlıgındagı boz astında su akkanı kürenep yata. Bez, dürt malay, şul boz östendä käşäkä uynıybız. Baskan sayın boz çatır-çotır kilä, tirä-yakka yäşen ukların häterlätkän çatnamalar tarala. Ä bez anıñ sayın batırayıp sikeräbez, köläbez.

Berzaman, iñ küñelle mäldä, boz ubılıp kitep, dürtebez dä bildän suda kalmabızmı. Yılga tirän tügel, läkin ubılgan boz häm köçle agım ayakka basarga irek birmi – tayabız da yıgılabız, tayabız da yıgılabız. Enemne inde agım boz astına uk tarta başladı. Şulçak ayagım, ike boz kisäge arasına elägep, yılga töben taptı. Şul uk vakıtta enemne tersägennän eläkterep aldım. İke iptäşebez dä, tırışa-tırmaşa, yar buyına çıktı. İteklärne salıp suın tüktek, oyıkbaşlarnı sıgıp kidek. Niçek kaytıp ätigä kürenergä häzer? Ul öydä bit inde, yal köne ide bu. Kaya barasıñ, kaytırga turı kilde.

Öygä kaytıp kerü belän äti bezneñ yüeş ıştannarnı saldırıp ta aldı, şul ıştannar belän art yakka ber-ikene cille genä sıdırıp, miç başına meñgerep tä utırttı. Läkin min monıñ öçen ätigä üpkäläp yörgänemne hiç tä häterlämim. Dimäk, monı ğadelsezlek dip kabul itmägänmen. Bäläkäy bulsam da, ätineñ kızıp kitüe bezne yaratıp borçıluı näticäse ikänlegen yahşı añlaganmın.

Menä şundıy istälek, äytegez äle, başka kemdä bar?

Ul zamannan alıp inde tulı ber gomer ütte...

Çirattagı yalımda tagın avılıma kayttım. Älege dä bayagı mototsiklda enem belän urmannan kaytıp kiläbez. Urman avızında tuktadık ta, arttan utın belän kilüçe traktornı kötep alırga buldık. Äcembät dip atalgan ozın sözäk taunıñ bitendä utırabız.

Zur kızıl koyaş bezneñ avıl artındagı ofık kuyınına kerep bara. Tirä-yak tıp-tın. Bez dä, şuşı tınlık siherenä birelep, däşmi genä utırabız. Härkem üz uylarına çumgan. Min uylıym: Ayrat enem belän näq şuşı urında näq şuşındıy koyaş bayışın küzätep tagın berär utırırga turı kiler mikän, ällä inde bu berdänber şundıy mizgelme?

Änä yırakta bezneñ avıl. Mañgay küze kürep citkermäsä dä, küñel küze tugan yortnı ezli häm, urının çamalap, tapkanday bula. Küpme hatirälär bu yortnı minem öçen dönyada berdänber itkän. Ul vakıtta dürt kenä yäştä bulsam da, yortıbıznıñ salınuın häterlim äle min. Tübäse dä yabılmagan bura örlegenä bişek elengän, bişektä ber aylık Lyutsiyä señlem. Änineñ söylävenä karaganda, ul, olılarnıñ vakıtı yugın añlapmı, ber dä yılamagan, imeş. Ä öyne öç Motıyk tözegän: Ozın Motıyk, Atay Motıyk, Sañgırau Motıyk.

Sul yagıbızda Olıtau. Bervakıt, şul tauda peçän yögebez avıp, äni yäş yarımlık señlebezne peçän astınnan çak ezläp tapkan ide. Avılnıñ oçınnan oçına yözyaşär tiräklär suzılgan. Ul tiräklär astında, keşelärneñ küpme genä turaytırga tırışuına da karamastan üz bormasın borma itüçe Cidebolak yılgası. Korı yıllarda ul avılnı uzgaç yuk bula da, Ik yılgasına citäräk tagın cir astınnan kilep çıga, dilär. Yılga aryagında avılnı tönyak cillärennän ışıklap toruçı tau. Yäş yörägemneñ yarsıp tibülären basa almıyça şul tau östendä küpme yörgänemne üzem genä beläm. Ul taunıñ tege başında uram. Anda minem klasstaş duslarım Ravil belän İldus yäşilär ide. Kayda alar häzer? Änä avıl basuı, kayçandır äniyem utırtkan urman polosaları. Çittän kaytkan çaklarımda şul basuga çıgıp, tıyıla almıy yılap yörgännäremne dä üzem genä beläm.

Dustım Rişat belän, kük yözenä sibelgän yoldızlarga karap, öy artı eskämiyäsendä söyläşep utırular häteremdä. Üzemneñ şul çakta äytkän süzlär isemnän çıkmıy: « Añlamıym, niçek gomer buyı avıldan çıkmıy yäşärgä bula? Dönya bit zur, başka cirlärne küräseläre kilmi mikän ni?» Tugan tufragında, üz urmanında üskän imän köçleräk tä bula, ozagrak ta yäşi ikänen añlamaganmın. Küçerep utırtkanda bit agaçnıñ tamırları özelä, yaña urında ul üsep kitä almaska da mömkin.

Urmannan kaytıp, utınnı buşatkaç, almagaç töbendäge östäl yanına cıyıldık. Änineñ inde aşı äzer, samavırı göcläp utıra.

- Sez bit inde yal itärgä kaytasıñ, ä monda eş tä eş, - di ul.

- Tugan cirne sagınıp kaytabız bez, äni. Yal itärgä Kara diñgezgä baralar ul.

Şundıy istäleklär, tugan cirgä mondıy karaş başka kemdä bar? Ä bit yözärlägän şundıy hatirälär tugan cir töşençäsen täşkil itäder dä...

Nigä mine tugan cirem şulay üzenä tarta? Anıñ miña köç birü sere närsädä? Bu soraularga cavapnı da min üzem genä beläm. Ä bälki, beläm dip uylıym gınadır? Monısı da ber ser.

YaZMIŞI ALANNARI

1

Olılar, kaysı tırma, kaysı çalgı kütärep, söyläşä-söyläşä öske alanga taba menep kittelär. Min isä, çäy kaynaganın kötep, uçak yanında utırıp kaldım. Üzem genä kaluım buldı, çişmä aryagında kinät şartlap botak sındı. «Ayu kilä», - dip kurkıp ta ölgermädem, artımda korı yafraklar kıştırdıy başladı. «Monısı närsä inde, büreme? Kımşanmıy gına utırıym äle, bälki, kürmi uzıp kitär». Läkin kıştırdaular köçäyä genä bardı, östävenä närsäder «çult» itep suga çumdı. Minem küz allarım karañgılanıp kitte, urmannıñ barlık cen-päriläre minem öskä yabırılıp kilä sıman toyıla başladı. Ällä kaynap çıktı suı, ällä yuk, çäynükne eläkterep tä aldım, olılar yanına çaptım. Esse su, çaykalıp, ayakka çäçri, agaç botakları bitemne sıdıra, ä min, tirä-yagıma karamaska, ber tavışnı da işetmäskä tırışıp, yögeräm dä yögeräm...

Şulçak kemneñder kölü tavışı mine aynıtıp cibärde. Äni bit bu, anıñ tavışı iç. Dönya kinät yaktırıp kitkändäy buldı. Läkin şul uk mizgeldä: «Minnän kölälär inde ällä?» – digän uy miyemne köyderep uzdı. Yögerüemnän şıp tuktap, äkren genä cirgä çüktem...

Kuanıçıma karşı, koyaş nurlarına çumgan yaktı alan, minem kurkularnı bar dip tä belmiçä, üz tormışı belän yäşi ide. Abıy keşelär peçän çaba, apaylar, süzläre betep torgan arada, kiçäge cäymälärne äyländerä.

- Sin köläseñ dä ul, Saliafa, - dip süzen dävam itte Galiyä apa. - Ä bit monıñ ber dä kölkese yuk. Peçän, peçän dip eçlär töşep bette bit inde.

- Äytäm anaunda ber eç aunap yata ide, mögayın şul sineke bulgandır äle, - dide moña Gaynekäy äbi.

Bu yulı inde äni genä tügel, böten peçänçelär dä, tıyıla almıy - kem yatıp, kem botın çabıp – kölärgä kereşte. İşetmägännärgä kat-kat söyläp ikençegä, öçençegä köldelär... Nihayät, min dä alarga kuşılıp äkren-äkren ketkeldi başladım. Küz yäşläremä buıla-buıla ällä köläm, ällä yılıym.

Tile min, tile... Menä bit ul kayda çın tormış! Ä tege şomlı kıştırdaular, cen-pärilär öyere tormışnıñ mesken ber şäüläse genä bulgan iç...

2

Pedagogiyä institutın tämamlagannan soñ urman eçendäge yırak ber avılga eşkä urnaşıp yörgän könnäremdä min üzemne böyek şähes, taular aktarırday pählevan itep his itä idem. Läkin nibarı ber yıl mäktäptä eşläü kikrigemne şiñderä töşte. Miña, ataklı pedagoglarga ohşarga tırışu urınına, üzemne ezlärgä, üzemä yaraşlı eş ısulları tabarga kiräklege açıklandı. Şulay itep, berençe yılım kire täcribä tuplau belän tämamlandı.

Cäyge yalıma çıgu belän tugan yaklarıma aşıktım. Urman eçendäge tar gına sukmak buylap baram. Uylarım küñelsez. «Niçek yäşärgä häzer? Meñ dä ber yul arasında kaysısı mineke? Şulay uk minem bernärsägä dä sälätem yuk mikänni? Tormış, tormış... Nik sin mine aldadıñ? Nik sin, tormış, täcribäsez buluımnan faydalanıp, mine şulay adaştırdıñ?»

Şulçak kötmägändä zur gına ber aklanga kilep çıktım. Min bu aklan turında işetep belä idem inde. Monda urman karavılçısı yäşi. Änä tege öy anıkı bulırga tiyeş. Beraz bargaç öy aldındagı eskämiyädä utıruçı yort hucası da kürende, ä berazdan mölayım gına yözle hatın işekne açtı da:

- Galinur, atıñnı eçerdeñme äle? - dide. Şulay dide dä, cavap ta kötep tormastan, kire çolan karañgısına kerep yugaldı.

- Nu bu hatın-kıznı, irlär eşenä kısılmasa kısır kala, - dip üz aldına söylänä başlagan ide ir, hatın çolan eçennän:

- Ällä närsä di, işetmim, - dide.

İre moña:

- Häzer eçeräm, dim, - dip kırt kiste.

Ul arada min kapka töbenä ük kilep cittem. Huca belän kul birep küreşkännän soñ:

- Stantsiyägä qadär transport bulmas mikän? - didem.

- Bügenge poyızdga ölgermädeñ bit inde, enem, - dide Galinur abzıy. – Bezdä bügen tuy bit, beläseñme, ulıbız öylänä. Şähärdän kunaklar kötäbez. Şular belän kitärseñ, bulmasa.

Bez şulay söyläşep torgan arada bakça yagınnan kulına berniçä kıyar totkan kız kilep çıktı. Ul: «Äti...» - dip närsäder äytmäkçe ide, mine kürgäç törtelep kaldı...

Yazuçı bulsam min bu urında, älbättä, kıznıñ kalku kükräge östendä yatkan ozın çäç tolımın, näzek bilen, zur küzlären tasvirlap ütär idem. Läkin min yazuçı tügel. Min – yäş yeget. Miña taba yäp-yäş çibär kız kilä. Min, anıñ kay yagı mine şulay üzenä tartuın da añlap citkermästän, aña yotlıgıp karıym. Anıñ yılmayuı, tılsımlı küz karaşı yörägemdä ällä nindi ut öyermäläre tudıra. Häm tege urman sukmagındagı küñelsez uylarım, şuşı yöräk yalkınında ber-ber artlı yanıp, kiräksez ber köl öyemenä äverelep kalalar...

Ozaklamıy kunaklar da kilep töşte, tuy başlandı... Räzidä, huca kız bularak, kunak sıylau belän mäşgul. Min, anıñ citezlegenä, zifa buyına, urınlı gına äytkän süzlärenä soklanıp, gap-gadi çiyä sogınnan iserep utıram. Ul da miña karap-karap kuya.

Menä tön urtası da avıştı. Berniçä maşinanı yulga äzerli başladılar. Şul ıgı-zıgı arasında bez Räzidä belän ber genä minutka ikäüdän-ikäü kaldık. Min, tuy uyın-kölkese täesirendä şayartıp kına närsäder äytmäkçe idem, ul kinät mine bülep: «Başka berkayçan da oçraşmabız inde», - dip kuydı. Anıñ küzläre miña: «Kal!» - dip kıçkıralar ide. Läkin min alarnı añlamadım, min – kittem.

Tile min, tile!.. Tile bulmasam, şul tılsımlı alannı taşlap kitär idemme...

3

Altın közneñ iñ matur könnärennän berse ide. Tormış iptäşem: «Äydä äle, balalar belän gömbägä barıp kaytıyk», - dide. Bik ozak yuk gömbälärne ezläp yörgännän soñ aldıbızda ber alan kürende. Şulçak hatınım: «Monda kilegez, gömbälek taptım», - dip bezne çakıra. Şul ber urınnan kärzinnärne tutırıp aldık ta, alanga çıgıp utırdık.

Köz üz eşen tämamlap kilä ikän inde – agaçlar nindi genä töslärgä buyalmagan! Läkin havada buyau iseneñ äsäre dä yuk. Kiresençä, sulagan sayın täneñdä rähätlek, canıñda tınıçlık kına arta bara. Häm gomerneñ iñ yaktı mizgelläre küz aldına kilä.

- Räzidä, - dip süz başladım min, - häterliseñme bezneñ berençe alannı?

- Tile sin, tile, - dip kölde hatınım. - Niçek inde min üzemneñ tugan alanımnı häterlämim di... Sin genä ul bezneñ berençe oçraşunı dürt yıl buyı onıtıp yördeñ.

Kızlarıbız, bezdän çittäräk ülän arasına çükkännär dä, närsädänder kızık tabıp, kölälär dä kölälär. Min uylıym: «Kölsennär äydä, kölsennär... Tormış yulları tar sukmak, alannarı bik siräk. Yäş gomerläre uzgançı uynap-kölep kalsınnar, istäleklär cıysınnar. Bälki, bu alarnıñ berençe alanıdır...»

Click or select a word or words to search the definition