Karantin

(hikäyä)
«Borın zaman ber kart belän karçık bulgan,
Tormışları şaktıy gına avır bulgan.
Asragannar bolar ber käcä belän ber sarık,
Alar bulgan berennän dä bere arık.”
digän äkiyät yulların ukıganda, inde mäktäp yıllarınnan birle, härvakıt kürşelärebez – büränä araları kızıl balçık belän sılangan, altı-cide cirdän teräü kuyılgan, cirgä señep betä yazgan öydä yäşäüçe Gapteräci kart belän anıñ karçıgı Sähipcamal äbine iskä töşeräm. (Döresen äytkändä, min monda alarnıñ çın, mulla kuşkan isemnären yazam, ä bolay alarnı barlık avıl keşese Gapteri belän Säppiha dip kenä yörtte.) Çınlap ta näq şul äkiyättägeçä alarnıñ da bik ütken, bez kürşelär öçen bik yünsez, äni äytkändäy, mur kırgırı ap-ak käcäläre, anıñ ike-öç bätiye, tagın ber kara sarıkları bar ide.

Kötüçegä tüläse bula dipterme, Gapteri babay alarnı kötügä yörtmi, şunda avıl başınnan ütä torgan yul buyına gına çıgarıp kuya. Käcäsen kazıkka bäyli, sarıgın, käcä bätilären bäylämäsä dä, aları käcä tiräsennän kitmi, şul tirädä genä çemçenep yörilär. Kazıkka bäylängän kileş tärtiple genä ülän yolıkkalap yörsä, käcä bulamı soñ ul? Töş turı da citep ölgermi, käcä inde bavınnan ıçkınıp, bätilären iyärtkän kileş berärseneñ ya uram yak bakçasında, ya artkı bakçada agaçtır, kuaktır kimerergä kereşkän bula, sarık isä şul bakça tiräsendä äylängäli.

Käcä tütälläreñne taptasa, almagaçıñnı ya bulmasa çiyä kuagıñnı kimersä, bu häl kemgä oşıy inde? Äle yafrakların gına aşap kalsa, ber häl, agaçnıñ kabıgın da kimersä, almagaçıñ, çiyäñ belän huşlaşırga gına kala bit. Şul yünsez käcäläre arkasında Gapteri babay belän Säppiha äbi kürşelär belän yılnıñ yılında nizaglaşıp betälär ide. Gapteri babay käcäseneñ ıçkınganın belep alu belän, uramga çıgıp, ”Ka-ran-tin!”dip (käcäneñ kuşamatı şundıy) ber – ike tapkır kıçkıruı bula, tege karak tek-tek basıp hucası yanına kilep tä citä. Gapteri babay isä anı berär karış ozınlıktagı ike mögezennän eläkterep, yañadan da kazıgına bäyläp kuya da calu belän kilgän kürşesenä: “Işanmasañ, änä barıp kara, käcäm urınınnan da kuzgalmagan; vallahi, billähi, baskan ciremdä cir yotsın, ägär döresen äytmäsäm”,- dip ant suı eçärgä totına, kürşese isä: ”Yarar, yarar, yañadan da ber tapkır bakçama kersä, ayagın bärep sındıram min anıñ”,- dip yanıy.

Közlär citkäç, Gapteri babay kürşe avıldan olı gäüdäle, mögezläre käkräyep kilgän kap-kara käcä täkäse alıp kayta. Bu turıda belmi dä kalır idek tä bit, tik ul täkäneñ ise alarnıñ abzar –kura, işek alların gına tügel, böten uramnı sasıta. Vallahi menä, uramga çıkkaç, borınnı kaplap yörergä turı kilä. Bulsa da bulır ikän sasıgan käcä täkäse! Ä inde yaz citep, koyaş kürenügä, kapka töplärenä, koyma buylarına öyep kuyılgan takta-saygak, büränä işe närsälär östendä, kara “şomırt”ların koyıp, Karantin belän anıñ ike-öç bätiye sikergäläp yöri başlıy. Kürşe-külän : “Bolar da Kürkä Kärim kebek yugarını yaratalar, yıgılıp töşüdän kurıkmıylar, yugıysä biyektän yıgılu kurkınıçrak ta bit inde”,- dip köleşä. Kürkä Kärim digännäre avılnıñ tege başında toruçı ber abzıy.. Anıñ türä bulırga yaratuı turında ällä nindi mäzäklär söylilär. İmeş, ul ambar karavılı bulıp torganda, galoş tabanınnan üze yasagan peçat sukkan käğazgä şoferlarga kul kuydırta torgan bulgan; şunsız ındır kapkasın açmagan.

Käcäneñ Karantin digän kuşamatı säyer bit, äyeme? Anıñ tarihı tübändägeçä.

Gapteri babaylarnıñ bik matur cırlıy torgan Säyetcan isemle ulları bulgan.

Keçkenä çagında ul ätisenä iyärep, at abzarına yöri, anda at karauçılar malayga känfit, pränek işe küçtänäç birep cırlatalar. Kayçagında anı kolhoz räise Safa abıy da cırlata. Keçkenä Säyetcannı ulak başına bastırıp kuya da:”Yale, ulım, berär matur köyne suzıp cibär”,- di. Malay cırlıy, räis aña uç tutırıp vak akça birä. Ä ber tapkır räiskä cırlıy-cırlıy keçkenä artistnıñ böten repertuarı betä, tik kızmaça räis haman cır taläp itä. Şunnan malay at karauçılar öyrätkän takmaknı isenä töşerä:

-Pähernisa sirota
Ällä kemne yarata.
Ällä kemne tügel lä,
Safa abıynı yarata,- dip kıçkırıp cırlap cibärä.

-Citte, citte, - di Safa abıy,- zinharlar, bu cırıñnı berkayçan da cırlıy kürmä!

Menä şul Säyetcan üsep buyga citkäç, ätise kebek ük, aryaktan çibär genä kız iyärtep kayta. Biata-biana kilenne ni öçender önäp betermi. Säppihättäy yış kına: “Kilen keşe kim keşe, Alabay belän tiñ keşe” diyärgä yaratsa, Gapteräci kilenne: “Ozak yoklıysıñ, irtä tormıysıñ”,- dip bitärli. Şulay etle-mäçele yäşäp yatkanda ber könne tañ aldınnan kart belän karçık öy eçendäge ällä nindi säyer tavışka uyanıp kitälär. Torıp karasalar, häyrannarga kalalar: kilennäre bükän alıp kergän dä şunda balta belän salam turap mataşa. “Bu ni häl?!”- dilär kartlar ikese ber avızdan diyärlek. “Nik,- di kilen ise kitmiçä genä,- etkä başak biräm”.

Gapteräcilärneñ çınnan da işek aldındagı etläre belän tavıklarınnan başka malları bulmıy. Menä şunnan soñ kart, hälennän kilmäsä dä, sıyır yünätmäkçe bula. Şul niyättä tugan- tumaça, kürşe-külännän dä burıçka akça cıyıştırıp, hatınınıñ tugan yagına – aryakka – (Kamanıñ, Agıydelneñ tege yagın bezdä aryak dip yörtälär) sıyır alırga dip çıgıp kitä. Ozak yöri ul anda, hätta hatlar da yazıp salırlık vakıtlar ütä. Ber hatında Gapteri, küñelgä oşagan sıyır kürenmi äle dip yazsa, ikençesendä, sıyırı şäp şäben dä, akça citep betmi, dip zarlana; annan soñgı hatlarında sıyırnı aldım aluın, tik niçeklär genä alıp kaytırmın ikän dip borçıla. Monnan Säppiha äbi dä instruktsiyälärne cibärä tora: sıyırnıñ töse kara bulmasın, bezgä- ak çıraylı cirän çäçle keşelärgä - kara tös gubçem dä kileşmi, di, annan kilep, mükläk sıyır ala kürmä, kötüdä sözep intektererlär, di, alganda imçäklären karap al, berük bik kıska bula kürmäsennär, allam saklasın, niçek savarsıñ; mögez araları kiñ, koyrıgı ozın sıyır alırga tırış, andıylar sötle bula dilär, dip yaza.

Kartlar hat alışkan arada Säyetcan belän etkä başak birüçe kilen verbovka belän Molotov yaklarına çıgıp kitälär. Berazdan alardan da häbär kilep töşä: Bereznyaki şähärendä şahtaga eşkä urnaşkannar. Alga kitep bulsa da äytim, ille sigezençe yılnıñ koyaşlı cäyendä, kitülärenä ike-öç yıl bulganda, Säyetcan, böten avılnı şakkattırıp, un meñ sumga ätilärenä Gapsadıyk prikazçiktan kalgan şäp, zur hucalıknı alıp birde.

Menä bervakıt Gapteri kaytıp töşä, tik üze genä, sıyır yuk. Aryakta karantin ikän, sıyırnı bu yakka alıp çıga almagan. Berär aylap vakıt ütkäç, Säppihättäy:”Sıyırnı alıp kaytır ideñ inde, karantin betkänder bit”,- di. Moña karşı ire:”Nu bu hatın-kıznı, aşıgıpmı aşıga, ber ayda gına karantin betämeni inde ul, öçär ayga suzıla,”-di. Öç ay da ütä, Gapteri sıyırga barırga aşıkmıy. Säppihättäyneñ tüzemlege betep, öydä burannar uynıy başlagaç kına: “Anda bacaylarnı sıylap, üzem dä çak kına kägeşterep yöri başlagaç, akça bette şul”,- diyärgä mäcbür bula. Cavap itep Säppihättäy nilär äytkänder, anısı bezgä karañgı, tik ike-öç aydan soñ alarnıñ işek aldında änä şul ak käcä belän kara sarık päyda buldı, käcägä Karantin digän kuşamatnı Säppihättäy takkan digän süzlär yörde.

Click or select a word or words to search the definition