Karakoş Sırtında

I

1947 yılnıñ kışı ide. Tışta küz açkısız buran, ul bügen güyä ki böten avılnı kar astında kaldırırga tırışa, kapka töplärenä küz açıp yomgançı sırındılar yasıy, çitän buylarına körtlär öyä, karaltı tübälären kar tauları belän tigezli. Hiçber närsägä karamıyça, böten dönyanı tuzdıruında dävam itä.
Şuşındıy mart burannarı başlangan könnärneñ berendä, näq tön urtasında, Sabir kartnıñ kapkasın şakıdılar.
Kart, öydän çıgıp kapkanı açuga, atnıñ Taşlıyar avılınnan ikänlegen belde häm, köç-häl belän kapkanı cilgä karşı totıp, atlı kunaknı işegaldınıñ türenä, lapaska taba uzdırıp cibärde.
Çanadan töşkän keşe ozın tolıptan ide. Berençe karauga uk anıñ gäüdäsen turı tota almavı kürende. Ul, abına-sörtenä, kartnıñ karşısına kilde:
— Babay, isänme! — dide, avızın cıya almıyça.— İsänme, babay!— dip kabatladı şunıñ artınnan uk.
Kart üzeneñ şähärdä ukuçı kiyäve Fatihnıñ monnan berniçä könnär elek Taşlıyarga hatını Mälikä yanına kaytkanlıgın işetkän ide. Berençe süzdän ük Fatihnıñ iserek ikänlegen añlap aldı, aña öygä uzarga kuştı. İserek karşı kilmäde, kikerä-kikerä, özek-özek süzlär belän kartka äytte:
— Alay bulgaç, ba-bay, min Säylänne dä alıp kerim, sin atnı üzeñ, üzeñ kara inde, ba-bay.
Sabir kart Säylän isemen işetü belän, tugara başlagan atnı tärtä arasında kaldırıp, Fatih yanına kilde.
— Ällä Säylänne dä üzeñ belän algan ideñme? İserek tagın kikerä-kikerä cavap kaytardı:
— Äye, anı da alıp kayttım, äbise sagıngandır,— dide.
Sabir kart üz küzenä üze ışanmıyça yañadan kilep çananı karadı. Anda ber kultık yäşel peçän belän ber çıptadan başka närsä yuk ide.
— Balanı kaya kaldırdıñ, kaya kuydıñ balanı? — dip kıçkırdı Sabir kart, iserek kiyäveneñ karşısına kilep.— Kaya kaldırdıñ balanı, tizräk äyt, miyeñne karga çukıgan närsä?
Fatih kinät uyanıp kitkändäy buldı. Närsäneder häterläp aldı häm isereklärgä genä has ber tavış belän söylänä başladı:
— Şaulama, ba-bay, şaulama... Tak, min anı, babay, Karakoş sırtında utırtıp kaldırgan idem bit...
Kart, akılınnan şaşar däräcägä citep, eşneñ niçek bulganın soraşırga totındı. İserekneñ özek-özek süzlärennän berböten tuplandı. Soraşa torgaç, Karakoş sırtına citkändä genä atnıñ, närsädänder örkep, çananı audarganlıgı häm şul çakta Fatih belän Säylänneñ çaluga yıgılıp kalganlıgı añlaşıldı. Fatihnıñ, çanadan yıgılıp töşkäç, Säylänne törep, yul buyında utırtıp kaldırganlıgı, üzeneñ at artınnan berniçä çakrım cäyäü yögergänlege häm, atnı totkannan soñ, Säylänne taba almaganlıgı, nihayät, anı onıtıp, çanada yoklagan kileş avılga kaytıp kergänlege belende.
Kart, öygä kerep, hälne karçıgına söyläde. İkäüläp ah orıp tışka çıktılar, yartılaş tugarılgan häldä, tärtä arasında torgan atnı aşıga-aşıga yañadan cigä başladılar. Karçık kürşegä kerep bik tiz fonar alıp çıktı, anıñ artınnan uk fonarnıñ hucası Haciähmät üze kilep kerde, kızulıgı belen Fatihka sugıp cibärde.
— İserek kileş bala utırtıp yörergä siña kem kuştı! Başıña at tipkän närsä!..
Bik tiz atnı cigep, Fatihnı çanaga törtep audardılar da, kart türgä, Haciähmät çana başına utırıp, Säylänne ezlärgä çıgıp kittelär.
Buran torgan sayın kotıra bardı. Alga da, artka da, yak-yakka da kararga irek birmi, tuktausız yözgä kar bärä. Sabir kart dilbegäne totıp atnı äydi, Haciähmät, kulına fonar totıp, mayak töplären karap, yulnıñ çitennän bara.
Menä alar Karakoş sırtına kilep cittelär. İkäüläp çanadan töştelär, Fatihnı da ayagına bastırıp, balanı kayda kaldıruın soraşa başladılar. Ul bersenä berse kapma-karşı süzlär söyläde, üze, başın tota almıyça, alga töntäyde, tuktausız tökerende. Fatihtan mäğnä çıkmagaç, Haciähmät belän Sabir kart, yulnıñ çalulı urınnarın aykap, Karakoş sırtın berniçä tapkır uradılar. Sabir kartnı at yanında kaldırıp, Haciähmät üze yuldan eçkäre, kar belän kaplanmagan şärä cirlärgä kerep çıktı. Kartnıñ kiñäşe buyınça, cil uñayına Karakoş sırtınıñ buyına barıp karadı. Läkin bala tabılmadı.
Buran köçäygönnön-köçöyde, at ta tındausızga äylände, üzläre här ikese dä manma tirgä battı, bu isä anarnıñ üzläreneñ tuñıp-katıp kalu kurkınıçların tudırganlıktan, Haciähmät kire avılga kaytıp, kübräk keşe belän çıgunı kulay kürde.
Bu fikergä Sabir kart ta karşı kilmäde. Katı buran buluga karamastan, Haciähmät çanaga ayagürä basıp, dilbegäne tottı.
Kart üze atka arkası belän kuçer urının aldı. İkese dä ber karauga böten basunı kürerdäy bulıp, yak-yakka karana-karana, avılga taba yünäldelär.
Tönneñ bik vakıtsız çagı buluga karamastan, bala yugalu turındagı häbär böten avılga taralıp ölgergän ide.
Kaytuçılarnı uram buyında uk karşı aldılar. Bik tiz kaysı kaya taralışıp, yartı säğat eçendä yañadan cıyılıp cittelär. Yegerme bişläp ir, kolhoznıñ iñ yahşı atları cigelgän berniçä çanaga utırıp, Karakoş yagına kittelär. Kübese sugışta yörgän häm dönyanı kürgän irlär ide. Çana sayın ber keşene yuldan cibärep, başkaları fonarlar totıp yuldan eçkäreräk kerdelär häm, ber-berseñä tavış birä-birä, balanı ezlädelär.
Böten açuı belän kotırıngan buran balanı güyä şuşında, ayak astında gına yäşerep tota, anı güyä üzeneñ dähşätle kanatı belän basıp ulıy şikelle ide. Ul ezläüçelärneñ küzlärenä bärelä, avızlarına kaplana, vakıt-vakıt alarnı ayaktan yıgarga mataşa ide.
Sızılıp kışkı tañ attı. Karakoş sırtı artınnan kıp-kızıl koyaş kütärelde. Kük yöze çalt ayaz tös aldı. Hava suıtıp cibärde. Tön buyı buranlap yaugan cepşek kar irtänge salkın belän cirgä yabıştı. Kinät böten dönya yaktırıp kitte. Yul buylarında karga kümelep betmägän mayaklar kalıktı, ap-ak kar eçendä utırgan keçkenä öylär kürende. Karşıdagı Karakoş sırtı, zur tartışlardan ciñep çıkkan arıslan kebek, böten gäüdäsen suzıp yal itärgä yatkan ide. Tönge vakıygadan soñ ul avıl karşında zur ber köç iyäse kebek kürenä. Güyä, äydägez, ayaz köndä tagın ber sınaşıp karıyk, digän şikelle, halıknı köräşkä çakıra, alarga tagın ber kat üzeneñ gayräten kürsätergä cıyına ide.
Uramda Sabir kartnıñ kapka töbenä cıyılgan ber törkem halık äledän-äle Karakoş sırtı yagına karıy, yañadan höcüm itärgä häzerlänä ide.
Töne buyı ezläp tä Säylänne taba almıyça borılıp kaytkan halık töş aldınnan üzennän-üze tuplana başladı. İñ elek, kulına agaç köräk totıp, Haciähmät kilep çıktı.
— Sabirnıñ da, karçıgınıñ da isäp belän başları katkan. Bolay toru yaramıy, äydägez, yañadan ezläp karıyk, sabıynı niçek tä tabarga kiräk.
Avır häsrätne barısı da üz yöräkläre belän kiçerälär, Säylänneñ yugaluı härbersen ärnetä ide. Beräü dä karşılık kürsätmäde. Bik tiz arada berniçä çanaga utırıp, Karakoş sırtına taba yañadan çıgıp kittelär.
Haciähmät, üz gomerendä küp yul yörgän, bozlı yañgırlar, katı burannar kürgän keşe bulganlıktan, arada iñ täcribälese ide. Avıldan çıgar aldınnan gına başlangan cäyäüle buran turında üzençä fiker yörtte:
— Bezneñ öçen iñ kiräge şuşı. Mondıy cäyäüle buran kar östen seberüçän bula. Belmässeñ, sabıynıñ berär öyberse tabılır,— dide. Häm şulay bulganda ezläüneñ ciñeläyäçägen söyläde.
İrtük Taşlıyarga, Mälikägä häbär itkännär ide. Halık Karakoş sırtına menep citkändä, karşı yaktan turı at cigelgän çanaga nindider ber yäş keşe belän utırgan Mälikä kürende. Yılıy-elıy halık arasına kerep, bergäläp Säylänne ezli başladı.
Yäş ana, yuldan berniçä genä adım eçtä, ber töp yanında kinät tuktap kaldı häm, kaltırana-kaltırana, başkalarnı çakırıp aldı da kar astınnan az gına oçı kürenep torgan ber töyençekne kürsätte.
— Ay, bu bit Säylänneke!
Töyençek tabılgan urınnı bik tiz kazıy başladılar. Berniçä köräk kar alıp taşlauga, sabıynıñ ap-ak bäyläm oyık kigän keçkenä täpiläre kürende...
Kazıp betergäç, küz aldına gayät däräcädä ayanıç küreneş kilep bastı: sabıy üzeneñ ayagındagı iteklären salıp baş astına kuygan; sıñar kulı belän keçkenä ber töyençek totkan, ul töyençektä yulga çıkkan çakta änkäse birgän çiklävek, konfet kebek äyberlär töynälgän; bişmätneñ izülären çişep cibärgän dä güyä gamsez, rähät ber yokıga talgan...
Ah orıp Fatihnı kargadılar da sabıynıñ gäüdäsen alıp kaytıp kittelär.
Mälikä isä anı kümärgä bara almadı, başına kilgän bu avır kaygıdan tüşäkkä yattı.
Bu can ärnetkeç vakıyga bolay gına kalmadı, eşneñ niçek buluı belän hökem organnarı kızıksındılar. Tikşerü ozakka suzılmadı, Fatih berniçä yılga törmägä utırtıldı. Karçık başına töşkän bu häsrätne kütärä almadı, şul könnärdä ük dönya kuydı.
Säylänneñ gäüdäsen berençe kürüdän ük akılı zägıyflängän Mälikä könnän-kön kipte, korıdı, hälsezlänä bardı. Nihayät, akılınnan yazdı. Böten avırlık Sabir kart östenä töşte. Ul Mälikäne bu hälendä kaldıra almadı, anı, Taşlıyardan alıp kaytıp, üze tärbiyä itä başladı. Läkin Mälikä rätlänmäde, haman artka kitte. Sabir kart anıñ savıguınnan tämam ömeten özde.
II

Şuşı keçkenä avılnıñ ber öyendä kışkı ozın tönnär buyı tonık kına bulıp ut yana. Anda Sabir kart üzeneñ akıldan şaşkan kızı Mälikä belän cäfalana, anı ber açulana, ber yuata. Mälikä isä täräzä yanına cäyelgän urında, tüşämgä karap yatkan hälendä, haman sataşa, yäşenle yañgırlar astında nindider sazlıklar aşa çıguın söyli. Kay-çakta, sikerep urınınnan torıp, ätisennän üzeneñ nindider kurçakların taptıra. Sabir kart avız eçennän genä:
— Äy bala, bala, harap buldıñ bit, şul iserek arkasında nikadär kaygı-hösrätkä battık!..—dip, aña Säylänneñ keçkenä-keçkenö sitsı kisäkläre, härtörle pıyala vatıkları tutırılgan tartmasın kiterep birä.
Mälikä başta mäğnäsez ber tavış belän kölä başlıy.
— Kara äle, busı minem kiyävem. Äye bit,— dip, atası Sabir kartnı süzgä tarta.
Şunda uk, kurçaklarnı onıtıp, säkedän töşä häm, tuzgıgan çäçläre arasınnan ätisenä kurkınıç karaş taşlap, işek yanına kilä. Andagı çöydän kartnıñ sarı tunın alıp kiyä başlıy.
— Soñga kalabız, anda Säylän kötäder, äydä inde, tizräk bul,— dip, kartnı açulanırga totına.— Nigä ike çana cikmädeñ? Karakoş sırtına barabız iç. Säylän barıp ta citkänder inde,—dip, ber-bersenä bäyläneşsez süzlär söyli.
İke-öç minut ütmi, Karakoş sırtına barunı onıtıp, östendäge sarı tunnıñ töymälären ıçkındıra, yañadan säkegä kilep utıra. Aldına tagın kurçaklar kitertep, kartnı yödätä:
— Sin aşka çakırışlı uynıy beläseñme, äydä, uynıyk,— di. Şul arada uk kart totarga ölgerä almıy kala, Mälikä yäşen tizlege belän işekne açıp, yalanayak, yalanbaş kileş tışka çıgıp yögerä. Kotırınıp iskän salkın cilgä karşı takta kapkanı açarga mataşa. Cil açarga irek birmi, Mälikäne kapka belän bergä etep yörtä. Ul yämsez tavış belän ätisenä kıçkıra:
— Kil inde, açıyk, Säylännär kaytkan bit, närsä karap torasıñ?
Cil haman köçäygännän-köçäyä. Mälikäne köyläp tämam arıgan kart anı tagın yuata başlıy:
— Kayttılar şul, kayttılar. Ul sine ällä kayçan öydä kötep utıra inde, äydä kerik,—di.
Mälikäne üz cayı belän genä öygä alıp kerä. Üze haman söylänä:
— Äy bala, bala, harap buldıñ bit, Gaynetdinnekelär alar gomergä ciñel akıllı buldılar. Alarga başta uk katnaşasıbız kalmagan da bit, ni kılasıñ, çäçlärebez bäylängän bulgandır inde,—di.
Anı köyläp urınga yatkıra, östäldäge lampanı kısıp, üze dä mendärgä başın törtä. Läkin ällä nindi kurkınıç töşlär kürep uyana da ozak vakıtlar yoklıy almıy. Kartnıñ küz aldına Karakoş sırtındagı imänlek kilep basa. Anda yuan ber agaç töbendä, baş astına keçkenä iteklären kuyıp, bäylägän oyıklı täpilären suzıp Söylän yatkan. Kulına, bik nık kısıp, bäläkäy genä yäşel kulyaulıgına yulga çıkkanda änkäse töynäp birgän çiklävek, konfetlar totkan, yomşak mamıktan sırılgan bişmätneñ çabuları açılgan, başındagı şäle çişelgän, ber kulındagı biyäläye salıngan...
Kart, küz aldına şuşı küreneşlärne kitergäç, mendärdän ihtıyarsız başın ala da tezlären çänçep torıp utıra. Üzeneñ dä sataşuınnan kurka başlıy. Östäldäge lampanıñ filtäsen kalkıtırga uylıy. Şunda uk, Mälikäneñ tınıçsızlana başlavın kürep, kire urınına utıra. Öy eçen tirän ber tınlık ala.
Şulay ozın tönnär ütep, yaktı tañnar ata. Ämma Mälikä savıkmıy, kart tönlä dä, köndez dä aylar buyı anı saklarga mäcbür bula.
Kış ütep, yazlar citkäç, Mälikäneñ häle tagın da avıraya töşä, kinät aşıy almas bula, az söyläşä başlıy, vakıt-vakıt bötenläy häräkätsez yatkalıy.
Bu häl Mälikäne şifahanägä iltü fikeren tudıra. Şul hakta kolhoz idaräse belän kiñäş itkännän soñ, aprel başlarında, dımık havalı ber köndä Sabir kart, Mälikäne üze belän yänäşä utırtıp, zur şähärgä yulga çıga.
Anı ozatırga barlık avıldaşlar kilä häm alar, barısı berdäy tavış belän açınıp, tirän sulap kuyalar:
— Äy bu arakını... Nilär genä kitermi adäm başına!

1954