Karak

(hikäyä)
Täki çıgıp kına tora bit eş östenä eşe!

Çolandagı iske divan artınnan tartıp çıgargan rezin itekneñ tişegen närsä belän yabıştıru turındagı sorau belän mäşgul ide Sattar – ber kulı belän itekneñ eçenä tıgıldı, ikençe kulnıñ imän barmagı belän tışkı yaktan tişekneñ külämen çamaladı. Su östendäge tönge aprel bozların çukıştıra başlagan irtänge koyaşta da, ber kötü iserek tarakannıñ, aşarga ezläp, oboy astında kıştırdavında da anıñ sukır ber tiyenlek tä eşe yuk. Anıñ öçen häzer tişekne yamargamı, ällä şul kileş kaldırıp torırgamı digän sorau gına bar. Häyer, töptänräk uylaganda, yaña iteklär tügel, hätta ul tişekne kön tärtibennän çıgaru öçen kläy alırlık ta akçası yuk Sattarnıñ. Änä, “koridor işegeneñ totkası töşkän bit inde” dip, kolak iten kimerüçe Naciyäse bar, üze kürenmäsä dä, küñelle sızgıruçı sıyırçık bar, öydän çak kına sizelep çıgıp toruçı it şulpası ise bar – ä pensiyä kiterüçe poçtalon yuk. “Tagın bulmasmı ikän inde, bügen dä birmäslärme” – dip, avır körsenep kuydı Sattar. Şundıy mesken soraulı karaşın hatınına taşlagan gına ide – ıñgıraşıp, uram kapkası açıldı. Üze dä, Naciyä dä poçtalonnı kürü ömete belän tulı küzlären kapkaga tekädelär. Läkin poçtalon urınına işegaldında tagın ber pensioner – Vilnur – päyda buldı.

Egerme yortlı Akkülgä yegerme berençe yort bulıp şähärdän öçençe yılnı gına kilgän bulsa da, avıl halkı arasında avtoritetnı tiz yaulagan kart ul. Älbättä, Akküldä sovet sisteması produktları bulgan pensionerlar gına torıp kalganga kürä, iñ zur avtoritetnı yaularga aña iseme yärdäm itte: Vilnur – Vladimir İliç Lenin nurı, dip añlattı ul, yaña avıldaşları belän berençe “yartı”nı buşatıp utırgan könne ük.

Akküldäge sotsialistik tormış obrazınıñ patriotlarına şul citä kaldı – anıñ 22 apreldä tugan köne dä bulunı işetkäç, bötenläy Lenin babaynıñ üzen kürgän kebek buldılar. Sattar ul çakta uk anıñ lider holkına soklangan ide.

Bügen nişläp yöri ikän inde, pıçrak izep?

- Sattar abzıy, - dip kıçkırdı Vilnur, kerä-kereşkä. – Uramnan daçalar yagına taba kitkän yaña ezlär bar, kürmädeñme, kem yörde ikän? Bügen irtük yörgännär bugay...

Anı Sattar kayan belergä tiyeş dip uylıydır. Äyterseñ, Sattar ul daçalarga karavılçı bulıp urnaşkan da, anda kem yörgänen, närsä yukka çıkkanlıgın belep torırga tiyeş...

- Yuk, Vilnur abzıy, kürmädem, yörmädem, belmim, - dide Sattar, ireksezdän üzeneñ süzlären Tsezarnıñ “Kildem. Kürdem. Ciñdem” digänenä ohşatıp.

- Hı, alaysa, kem yörgän ikän soñ inde? Min bit ällä sinme ikän dip toram...

Nu häyläkär tölke, dip eçtän genä tel şartlattı Sattar. Kürmägänme, imeş, işetmägänme... Ä üze şiklänep yöri ikän! Sattardan şiklänä ikän!..

Yöri di siña Sattar, sineñ “zona”dagı daçalarnı, bakçalarnı basıp! Üz “zona”sı yukmı ällä anıñ?

- Zerä minem turıda andıy gönah uylar yörtäseñ başıñda, - dip kistermiçä buldıra almadı Sattar. – İh, Vilnur abzıy, Vilnur abzı- ı-ıy!

Naciyä dä mondıy ğayepläüne cavapsız kaldırmadı:

- Sin närsä, Vilnur abıy, kem dip beläseñ bezne?

Kuldagı itek probleması kön tärtibennän töşep kaldı. Pensiyä kaygısı da ikençe planga küçte. Çönki häzer kabırgası belän ör-yaña problema, konkret mäşäqat kilep tudı.

Bügengä eş buldı bu. Ä mäsäläneñ asılı bolayrak ide.

Akkül yanında unike uramlık bakça massivı urnaşkan. Andagı uramnar sanı avıldagı ir-atlar sanına tigez bulgangamıdır, älege dä bayagı şul Vilnur initsiativası belän, daçalarnı yogıntı sferalarına bülgän idelär. “Yogıntı sferası” digän süztezmä küpçelekneñ sovetça fikerlävençä, imperializm, gegemonizm häm militarizm belän bäyle bulganlıktan, ul sferalarnı “zonalar” dip atadılar. Sattar belän Vilnurdan başkalar

“zona”nıñ bik ük kommunistik bulmagan mäğnäse barlıknı belmilär, şuña kürä rizasızlık belderüçe tabılmagan ide.

Daçalarnıñ hucaları – şähärneñ kirpeç zavodı häm timer-beton konstruktsiyälär kombinatı eşçeläre – urlap-taşıp tuplangan material belän monda ike yıl eçendä şaktıy eş maytarıp ölgerdelär. Kübese munça da ölgertte inde, bakça öylärenä iske-moskı divan, şkaf, savıt-saba, pärdä, keläm işelärne taşıp kuydı. “Zona hucaları” öçen ayıruça soñgı yıl uñdırışlı bulıp çıktı – alar bakça sezonı tämamlangannı gına kötep aldılar da, köz azagınıñ salkın, yañgırlı, pıçrak buluınnan faydalanıp, yäşerelmiçä kalgan şlanglarnı, eş koralların – kıskası, barlık “baylık”nı, kapitalizm taläbençä, üzläşterep kuydılar. Sattar üz zonasındagı ber daçadan hätta elektr samavırı da çälderde. Älbättä, mondıy tabış böten avılga ber ide. Şuña kürä Sattarga könläşep karauçılar buluı da sizelde. Ul samavırnı başkalarga kürsätkänenä dä meñ tapkır ükende. Häm şul ükenüe anı ber fikergä kiterde: başkalar da kıymmätle äyber tapkannardır tabuın, ämma anıñ kebek añgıra bulmagannardır – maktanmagannardır gına.

İh-eh-ıh!

Menä bügenge vakıyganıñ da töbendä şul yäşerten könläşü, kürşe “zona”ga höcüm itü teläge yatadır äle. Belmässeñ! Nişlärgä soñ inde, niçek tikşerergä?

- Nişlärbez ikän soñ, Vilnur abzıy?

- Hı, aptıragan!.. Nik aptırıysıñ inde?! Barabız da tikşeräbez... Başkalar yokı simertsen, ä bez, davay, eşkä totınıyk!

- Kittek, alaysa!.. Karçık, östäleñne kara, min häzer...

Şulay di̇yüe genä bulı – kayadır baş östendä karga tavışı işetelde: kar-r-r! Ällä karga karkıldavınnan, ällä baganasınıñ çerüe soñ çigenä citkänlektän – kirtä buylık kolgadagı antenna, görseldäp, cirgä kilep töşte.

- Çuk-kın-dı! – dip ıçkındırdı Sattar. – Nu, barıber kittek! Yarıy, başka töşmäde äle...

- Alla sakladı, - dip östäde gomer buyı marksizm-leninizm ideyaläreneñ yalkınlı sakçısı bulgan Vilnur.

Timerçıbık belän annan-monnan gına bäyläp kuyılgan antenna, kolga töbenä şuıp töşep,

Naciyä karçıknı berniçä köngä Bruno Medzengo häm Marietta Berdinatsilardan ayırdı, hörmätle prezident Şäymiyev yörgän fermalarnı kürü bähetennän mährüm itte. Şular arkasında Naciyä karçık poşamanga çumdı. Läkin Vilnur belän Sattar, ul seriallarnı da, Kazannıñ duñgızçılık yañalıkların da añlarlık ukımışlı bulmaganga kürä, antenna torgızuga kereşep tormadılar – daçalar yagına, Vilnur “zona"sın tikşerergä yul tottılar.

- Alay yögermä äle, - dide Sattar, kapkadan çıgıp, “SO “Stro...l” dip yazılgan timer kapka yagına borılgaç. – Yarıy la, sineñ ayakta kirzaç. Min bit galuştan gına...

Kart käcä kebek karlırak urınnarga sikergäläp bara-bara (galuşların pıçratmıy, yänäse), barıp ta cittelär – olı yuldan Vilnur “zona”sına kerep kitkän ezlärne kürep tä aldılar. Şul çak Vilnurnıñ töçkergän tavışı havanı yardı.

- Ts-s-s! – dip açulandı anı Sattar. – Karaklarnı kurkıtasıñ bit inde...

Şulay dide dä, eçtän genä bulsa da Vilnurnıñ tetmäsen tette: moñamı, moña kirzaçları urınına häzerge yüeş suıkta galuş kidersäñ, töçkerüdän tuktıy almayaçak bit bu, traktor kebek kıhıldap yütälli başlayaçak, avıruga sabışaçak, urınga yataçak, betäçäk... İmgäk inde, imgäk...

Ez buylap kittelär – “keh” tä yuk, “çış” ta yuk. Menä berzaman tege ezlärneñ hucası kerep kitkän daça öye karşına kilep çıktılar. Häzer sizdermiçä genä artınnan kerälär dä, cinayät urınında eläkterep alıp, çit “zona”ga baskınçılık kılgan avıldaşka şäp kenä moral ukıp alalar: sin närsä, diyäçäklär, avıldaş, bakçalarga ez kala torgan vakıtta kermäü turındagı general kileşüne onıttıñmıni?! Alaysa, iseñä töşeräçäkbez, diyäçäklär: berençe punkt – üzeñneñ “zona”nı daimi “çistartıp” tor; ikençese – çamasın bel; öçençese – keşe “zona”sına tıgılma; dürtençedän – vakıtın belep yör! Ä bu bändä çamasın da, vakıtın da, “zona”sın da onıtkan bugay bit... Kara sin, nindi oyatsız zatlar da bar ikän bit avılda! Bötenläy namusın satkan, vöcdanın yugaltkan...

Kem bulırga mömkin bu? Kaysısınıñ başına mondıy zatsızlık kilgän? Kem cörät itkän?

Şundıy agressiv uy-fikerlären baş miyenä köç-häl belän bökläp tıkkan häldä Sattar, üzeneñ aldınnan çatanlagan Vilnurga iyärep, tege bakçaga ayak bastı. Takta öy eçennän kadak suırgan kebek şıgırdagan tavış işetelde. Ul da tügel, “doñk!” itterep, işekkä bärdelär. İşek şarıldap açıldı da, annan takta kütärgän adäm zatı kilep çıkmasınmı?!

Köpä-köndez bit, ä?! digän gayrätle uy yaltırap aldı Sattarnıñ yaktı başında.

Adäm zatı Akkül keşese bulıp çıkmadı – yäşräk ide.

- Nişläp yörisez, - dide ul, karşısında päyda bulgan ike pensionerga karata neytral reaktsiyä belän. – Sez kemnär?

Ni disäñ dä, avtoritet Vilnurda zurrak ide, şuña kürä cavapnı da ul birde:

- Üzeñ kem soñ? Keşe bakçasın basıp yörmiseñme? Yuksa, militsıga häbär itärgä dä küp soramıybız...

- Köldermä, babay, - dide tege ir-at. – Üzemneñ daçama kildem. Tikşerep çıktım, menä. Urındıklarnı “şudırgannar”, ber kanistra buyau bar ide - ayaklandırgannar. Kem ikänen belsäm, ayakların sugıp sındırır idem, vallahi... Kabähätlär!

- İ-i-i, bakçalarıgıznı basalarmıni? – digän buldı Sattar, süzgä kuşılıp. – Avıl halkı bolay ni... üze... küz-kolak bulgalap tora da bit... Şähärdän “kunaklar” kilgälider şul. Kayan kürep, tanıp beteräseñ inde alarnı?..

Şulay disä dä, tegeneñ “kabähätlär”enä nık ğarlände Sattar. Hurlandı. Kikrige şiñde.

Öçäüläşep üpkälärenä nikotin tutırırga kereştelär. Tämäke tötenen cilkä aşa artka taba örä-örä, daça hucası ugrılarnı sügüen dävam itte:

- Eşliseñ, eşliseñ – akçasın tülämilär. Tüläsälär dä, çeben tökergän qadär genä...

Tegennän yünätäseñ, monnan burıçka sorap torasıñ, daça korgan bulıp azaplanasıñ...

Şulay niçek bulsa da, berazga gına bulsa da, tamak kaygısın häl itergä tırışasıñ.

Balalarga da alla kargagan tormışta ber urın bulır diseñ... Ä alar monda, zar-ra-zalar, balalar öleşen urlıylar, şul mesken şatlıklarnı da küpsenälär... Uh, totsam!.. nu, birer idem kiräklären!.. Räşätkä tayagı belän yarır idem svulıçlarnı.

Tagın bik küp kürmägännären kürsätergä väğdä birde ul karaklarnıñ. Ä Sattar belän

Vilnur, çınında şul ike svulıç, “ıhı”lar, “kara sin”när, “huligan”nar häm başka şundıy möherläre belän anı raslap tordılar. Läkin Sattarnıñ eçenä biçara şähär halkın cälläü digän cen dä kerep bara ide inde. Daça hucası hatınınıñ öçençegä yökle buluın da süz arasında iskä algaç, ul cen nıklap kerep urnaştı häm Sattarnıñ canın şaktıy nık tırnıy başladı. Tırnalgan can däva ezläde: çınlap ta, keşe tırışa, eşli, azaplana, cäber-zolımnan başkanı kürmägän tormışın yämländermäkçe bula, ä sin... nindi tübänçelekkä töşelgän bit, ä?! Bu gadi şähär keşeläreneñ bakçaların basıp, nikadär gönahka batıla ikän bit?! Balalar öleşenä dä kerelä ikän bit! Niçek bolar elegräk uylanılmagan da, baş nigä gel näfes koyrıgında gına söyrälde ikän? Öylärendä böten närsäläre citeş bulganga monda kilep, tönnär, kiçlär buyı cir kazımıy bit inde bu biçaralar!..

Şähär keşese daçasın bikläde, sumkasın aldı da, uramga bergäläşep çıktılar.

- Äydä äle bezgä, - dip çakırdı anı Sattar, avıl uramına kilep çıkkaç. - Çäyläp alıyk äle. Avtobuska vakıt bar bit äle. Äydä inde, äydä, äydä!..

Yaña tanış ozak yalındırıp tormadı. Laştır-loştır sulı kar yırıp, tübäle kapkaga cittelär. Antenna yıgılıp töşsä dä, aşı peşkän Naciyäneñ, tabını äzer. Rezin itege tişek, pensiyägä bügengä ömete süngän bulsa da, küñele kiñ Sattarnıñ. Tormışınıñ avırlıgı, eş belän kıynalganlıgı, izelgänlege sizelep torsa da, yöze açık, süzläre kızık kunaknıñ. Karşılıklar belän tulıp torsa da, dönya tereklek itüen belde: kunaknıñ sumkasına öç litrlı banka belän söt tıgıldı; anı, häyerle yullar teläp, ozatıp ta kaldılar; täräzä karşındagı botakta sıyırçık sayrıy başladı; abzardan tamagı tuk alaşanıñ keşnägän tavışı işetelde; uramnan nindider maşina ütep kitte; kük yözendä bolıtlar agıldı; üzennän zur bot söyäge österäp, kürşe Vilnurnıñ ala-kola köçege urmanga kerep çumdı... Canına däva tapkan Sattar da şul dönyanıñ ber kisäge bulıp kaldı. Ul katgıy kararga kilgän dä, uramnı küzätep basıp tora. Kararı belän üze dä gorurlana: bakçalar massivın yogıntı sferalarına bülü bette monnan soñ!

Başkalar teläsä nişläsen, ämma Sattar üz “zona”sınnan baş tarta, andagı daçalarnı bütän berkayçan da basmıy, annan samavır tügel, hätta kadak ta almayaçak! Yäşäsennär!

Korsınnar! Tırmaşsınnar!.. Kar bötenläy erep betep, ez kalmıy torgan kön citügä

Sattar tege samavırnı da kire urınına iltep kuyaçak äle. Kuyaçak, kuyaçak!.. Kemneñder häläl malı bit! Kem öçender bik zur milek bit inde ul.

Sattarnıñ küz karaşı, uram buylap bardı-bardı da, yugarı oçta urmanga teräp salıngan ikeşär katlı häm mansardalı öç igezäk kottedcga barıp törtelde. Aları, mögayın, gadi eşçelärneke tügel inde menä! Andagısın häläl diyep bulmıy inde...

2000 yıl

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan