Kara Säyet Rivayate

(hikäyä)
Tañ belenä başlauga balıkka barırga niyätläp kuygan idem. Koyaş çıgar aldınnan Nokratnıñ Bäycan tavı artındagı borılışında bersennän-berse maylı, yartışar kilo tarta torgan kızıl kanatlar bik yahşı çirtä. Kiçtän izräp yokıga kitkänmen, ber zaman cämäğatem kasıgıma törtkängä siskänep torıp utırdım.

– Kiç buyı cıyıngan ideñ. Balıgıña barmaska buldıñ mällä? – dide ul.

Tañ sıyıklıgı sizelä başlagan ide inde. Tiz genä sikerep tordım da, ciñelçä genä kiyenep, çıgıp yögerdem. Bezneñ yort tau astında. Östä – keçkenäräk kenä park. Elek anda borıngı zirat bulgan, dip işetkän bar. Kabat hristian ruhaniların cirläülären, Sovet zamannarında halık doşmannarın kümgännären kürşedäge babay söylägän ide. Cäy könendä üzebezneñ bakçadan gına menäbez dä, şähärgä şul park aşa yöribez. Şunıñ öçen koymada keçkenä kapka da kaldırılgan. Bu yulı da anda üzebezneñ bakçadan gına kütäreldem. Karañgıda kullarnı çiyä botakları da sıdırgaladı bugay. Parkka kilep kergänçe akatsiyä kuakları aşa da uzası bar. Alar da tırnamıyça ütkärmädelär.

Tañ sızıla başlagan vakıt – cir östenä beraz gına yaktılık ta taralıp kilä. Ällä niçä yıl yäşäp, yözärlägän tapkır uzgan bulgaç, küzne bäyläsälär dä bu tirälärdä butalıp yörmäyäçägemä şiklänmim. Här karışında närsälär yatkanın da yalgışmıyça äytep birä alam. Tik bu yulı ayaklarıma küzgä kürenmäs gerlär askan kebek ide. Cannı da närsäder tırnıy. Akatsiyälär räten uzıp küp tä kitmädem, küzem Nokrat buyına täşep kitä torgan baskıç yanındagı ike şäülägä töşte. İkese dä aksıl sargılt töstäge ozın külmäklärdän ide alar. Hatın-kıznıñ eçke külmäklären kigännär, diyär ideñ, bolar nindider tonıgrak töstä. Berse hatın, ikençese ir keşe, yäşlär. Kızınıñ ozın kara çäçläre iñnärenä tarıp, bilenä qadär töşkännär. Yegeteneñ bil turı ürelgän bau belän buılgan. Häm anda kınısı belän häncär asılgan. Şul häncärne kürgäç, Kavkaz yagınnan kilgän keşelär ikän bolar, digän uy kilde küñelemä. Kinolarda alarnıñ billärenä zatlı häncär tagıp yörgännärenä iğtibar itkänem bar. Ara yegerme-egerme biş metr çaması gına bulgaç, tañ sıyıklıgında bu yegetneñ dä häncäre cemeldävek taşlar belän bizälgänen şäyläp aldım. Yeget kızınıñ iñnärennän koçkan, ä tegese aña sıyınıp uk betkän. İrtänge salkın üzäklärenä ütkänder, digän uy yögerde başka. Yılga buyında su salkını da bar. Öylärenä kaytıp yatsalar soñ, töne buyı yörmäsälär, dip, eçemnän genä ärläp tä aldım. Ämma mindä alar kaygısı tügel ide, balık kaygısı kütärde irtük hatın yanındagı cılı urınımnan. Tegelärgä ber avız süz äytmiçä üz yulımda buldım.

Bäycan tavı artında balık bik şäp çirtä. Şunı uylap tiz barıp cittem min anda. Yar buyına altı-cide keşe tezelgännär, min hıyallangan balıklarnı ber-ber artlı tartıp çıgara başlagannar ide inde. Tau buyı uramında yäşäüçe Yägür dädäydän:

– Ozak yoklıy häzer keşe, – digän şeltä dä eläkte.

Döres süzgä cavap yuk. Elekke raykom karşındagı parkka mengäç oçragan kız belän yeget iskä täşep:

– Mamadışta tönlä su koyına başlagannar ikän. Elevator yanındagı balıklarnı kaçırıp betermäsälär yarar inde, – digän buldım.

Yagür dädäy yalt itep borılıp karadı.

– Närsä, närsä dide? Nindi su koyınuçılar? Kayda kemnärne kürdeñ?

Kön şaktıy açılgan ide inde. Dulkınlanuı yözenä kızıl börçeklär bulıp bärep çıktı. Dugalanıp toruçı borınına da tañ çıgı kaplagan kura ciläge töse yögerde. Keşeneñ kisäk şulay üzgärüennän üzemä dä ser bulıp kitte. Cıyılma plastik karmagımnı sütep çeläüçän kiyertkän idem inde. Suga ırgıttım.

– Kemnärne oçrattıñ? – dip töpçenä başladı moñarçı sabır gına holıklı kürengän Yägür dädäy. – Yeget belän kız, dideñme?

– Äye. Üzebezneñ bakça başında, Nokratka töşä torgan baskıç yanında ozın aksıl külmäkle hatın belän ir tora ide. – dip, telämiçä genä söyläp birdem.

Yagür dädäygä ällä närsä buldı.

– Ni, ni bit... alar bit... tegelär... – dip, miña närsäder añlatmakçı bula başladı ul. Tele körmäklänüen şaktıy vakıt ciñä almıyça tordı äle.

Ahırdan:

– Alar Häsäncan säyet belän Zölhicä öräkläre, – digän süzlärne kısıp çıgara aldı.

Üzem dä imänep kittem. Şuşı yäşemä citep, öräklär kürgänem yuk ide äle. Alarnı äkiyät, uydırma, dip kenä uylıy idem. Bu yulı da çirattagı safsata, dip kabul ittem. Eçke kölemseräü belän:

– Nişläp yörilär soñ alar? – dip kenä kuydım.

Minem teldäge ironiyägä kart balıkçınıñ ise dä kitmäde.

– Bäheteñ bar ikän äle, - dip kuydı ul serle genä yılmaep. – İsän kalganıñ. Alarnıñ üzlärenä oçragan keşene iyärtep kitkännären dä işetkänem bar. Bez yäş çaklarda ber yeget yugaldı irtän şul bakça aşa balıkka töşkändä. Öräkläre soñgı yıllarda kürenmi başlagannar ide, tagın çıkkannar ikän. Üzlärenä yaña cannar sorıy torgannardır.

Bu süzlärdän min dä önsez kaldım. Nindi cannar? Ällä Yägür dädäy butala başlaganmı soñ? Närsälär söyli ul? Tuzga yazmagan närsälärne döres bulsa da söyläşmä, dilär bit. Kartnıñ bu süzläre ber nindi kirtälärgä dä sıymıy ide.

Şul vakıt karmak tayagım kisäk tartılıp kuydı. Söyläşügä birelep, kalkavıçımnı da küzdän ıçkındırganmın. Karmagımnı kütärep almakçı bulgan idem, töptä närsägäder eläkkänme şunda, urınınnan da kımşanmıy. Uñga da avıştırıp, sulga da yatkırıp tartıp karıym, selkenmi genä bit! Monısı tagın närsä soñ? Çirtkän kebek bulgan ide bit. Karmak cebem öçle, tiz genä özelä torgan tügel, östävenä çit ilneke äle. Rähätlänep kayırırga bula. Saklanıp kına kütärgäli başladım. Agaç kisäge bugay, tırışa torgaç, urınınnan kuzgalganday buldı. Karmaknıñ zıñlap tartılgan kılına iyärep, salmak kına yarga yakınlaşa başladı. Bu tirälärdä elek Mamadışka agaç kisä torgan urın bulgan dilär. Dörester. Urını-urını belän, çiräm aralarında taralıp yatuçı taşkümer kisäkläre dä oçrıy.

Karmaknıñ zıñlap tartılgan kılı yarga yakınlaşkan ide inde. Ber zaman su östenä avızı kiyerep açılgan olı gına kap-kara balık başı kilep çıktı. Bäläk qadär bardır! Cäyen bit bu! Su bozavı! Tez buınnarım kaltırap kuydı. Ämma karmaknı yomşartmadım. Balıknı kürep, yärdämgä başkalar da kilep citte. Berse sañaklarınnan eläkterergä dä ölgerde. Därräü yarga söyeräp çıgardık. Menä bu balık içmasam! Monıñ qadär olını berençe totuım ide äle. Buınnarımnıñ häle kitep çirämgä utırdım. Cäyenne yardan çitkä ük alıp kitkännär ide.

– Yegerme kilodan artık tarta. Niçek çıgara aldıñ soñ sin anı? – dip, şakkattılar yegetlär.

Tel şartlatırlık ta, gacäplänerlek tä ide şul anıñ qadär cäyenne gap-gadi karmak blän tartıp çıgaruı. Koyrıgın ber bolgap cibärsä dä, kılnı şartlatıp özep kitä ala ide bit ul. Hoday üze bulışkandır!

Egerme kilolı cäyen söyräp çıgaru şatlıgınnan dönyam tügäräklängän ide inde. Başkalar da dönyaların onıttılar. Kitte üzläre totkan balıklarnı iskä alu... Kemder yartı tsentnerlı cäyen kaptırgan ikän. Yägür dädäyneñ Nokrat töbennän biş kilolı kısla söyräp çıgarganı bulgan... Bötenese karmakların onıttı. Başka inde alarnıñ balık totarga teläkläre dä süngän ide bugay. Ryukzakların kütärep kilep, cäyen tiräli tügäräk yasap utırdılar.

– Bügen, enekäş, sineñ bäyräm. Kön sayın mondıy malnı eläkterep bulmıy. Keşe üz gomerendä sagınıp iskä alırlık ber balık ta tota almaska mömkin. Sin bu yaktan bähetle. Äydägez, şunıñ öçen, – dide Yägür stakannarga kırık graduslını bülep çıkkannan soñ.

Küñelläre bulsın dip, stakanımnı avızıma yakın kiterdem dä kire kuydım. Andıy närsälärne küptän eçkän yuk inde. Yägürneñ baya uk närsäder söylise kilgänen, ämma tıyılıp torganın sizgän idem inde ul. Başkalarnıñ süzläre beraz basıla töşkäç:

– Äyt inde süzeñne. Barıber eçeñne tırnıy bit, – dip üzem süz başladım.

Kart äytergäme, yukmı, dipme, ällä närsädän süz başlarga belmiçäme, kabızgan tämäkesen tartıp betermiçä uylarına çumıp utırdı.

– Sin kürgän yeget belän kız – Häsäncan säyet belän Zölhicä öräkläre – küptän kürengäne yuk ide inde. Bu häl yukka tügel. Cannarı yañadan uyangan, – dide kart. Bötenese şım buldı. Arakı tamırlarına yögersä dä, karaşlar Yägürgä töbälde.

– Kemnär soñ alar? – dip soramıy tüzmädem.

Üz bakça başıñda öräklär kür dä, kemnärneke ikänen dä belmä!

– Bu vakıyga bik borıngı zamannarga barıp totaşa. Bolgar babaylarıbız zamannarına uk. Bik gıybrätle rivayate dä bar. İrekmäsägez, tıñlagız, – dip söyläp kitte ul.

Barıbız da şım bulıp anı tıñlarga äzerländek.

HHH

Häzerge Mamadış urınında halkı bolgarlardan, çirmeşlärdän, bu tirälärdä borıngı zamannardan uk yäşägän başka ırulardan torgan olı kala bulgan. Basularında igen işelep uñgan, yılgalarında balıklar mıcgıp torgan, urmannarında zatlı tirele cänleklärneñ hisabı bulmagan. Halkı bay yäşägän. Urmannarı häzergedän kübräk häm ike-öç tapkır kalınrak ta bulgan äle. Çıtırmanlıkları cäyäüläp tä ütep çıgarlık bulmagan, dip söylilär ide bezneñ äbilär. Andıy karañgı tirälärgä koşlar da oya kormagannar. Säüdä itüçelär garäp illären dä uzıp, bötenläy kolak işetmägän cirlärgä qadär barıp çıkkannar. Dnepr buyındagı Kiüf kalasınıñ biyek ak divarların kürep kaytıp, üz kirmännäre stenaların da bu tirälärdäge basularda, su buylarında bihisap taralıp yatuçı ak taşlardan kütärgännär. Tora-bara kalanıñ iseme dä halık telenä Ak Kirmän bulıp kergän. Bu kalada Nokrat aşa kiçü dä bulgan. Könbatıştan kön çıgışına, salkın yaklarga taba säüdä yulı uzgan. Şul kala säüdägärläreneñ berseneñ ğailäsendä cäy çeläsendä ir bala tua, kürşelärendäge kün belän säüdä itüçe ğailädä kız bala dänyaga avaz sala. Malayga Häsäncan, kızga – Zölhicä digän isem kuşalar. Keçkenädän alar bergä uynap üsä. Un yäşe tulgaç, malaynı ätise Boharaga ukırga iltep kuya. Cide yıl dini häm dönyavi belemnär ala ul anda. Uncide yäşendä olpat gädäle, gayar yeget bulıp kayta annan. Kaytıp ber yıl da ütmi, zihenlege belän halıknı da, hakimnärne dä şakkattırgan Häsäncannı şähärneñ imam-hatıybı itep täğaenlilär. Ak Kirmän, tirä-yün halkı tınıç kına yäşäp yatkanda, İdel Bolgarınıñ baş kalası Bilärdän çaptar yaman häbär alıp kilä: ilgä mongol baskınçakları yakınlaşa. Bolgar ämire Ak Kirmän çirüenä il çigenä kilep citärgä kuşkan. Nokrat, Ak Kirmän, Kirmänçek ılıslarınnan ilne saklarga un meñlek ğaskär kuzgala. Alar Cükätau turındagı Çulman kiçüenä kitkändä, artlarınnan kuzgalgan tuzan bolıtı yartı kön basılmıy tora.

Häsäncannı ğaskärgä meñ başı itep bilgelilär. Boharada ukıganda Kıtaylı ukıtuçısınnan kul sugışı hönärlärenä dä öyrängän bulgan ikän. Sabantuyda atta yörü, kılıç belän sugışu, sönge atu ostalıkların da kürsätkän ide. Kızlar aña çigüle yaulıklar birdelär. Alar arasında zäñgär küzle, näzek kaşlı, cılı karaşlı, ozın kara tolımlı Zölhicä dä bar ide. Ä yaulık çitenä uka belän: “Ak Kirmänneñ iñ asıl yegetenä,” – dip çikkän. Uramnarda karaşları oçraşıp, yöräkläre arasına mähäbbät cepläre suzılgan ide inde. Bäycan tavı itägendäge çişmägä suga töşkändä, Häsäncannıñ anıñ çiläklären kütäreşep kaytkanı da bulgan ide.

-Sin bik yäş äle. Kiçkä ayaklarıñ sızlıy başlar dip kızganam, - digän ide şayartıp.

Cimeştäy peşä genä başlagan kız närsä äytä alsın. Häsäncan belän uramnarda oçraştırıp torganı öçen Hodayga rähmät kenä ukıy ide ul.

Yaugirlärne şähärdän yırakka uk çıgıp ozata baruçılar arasında Zölhicä dä bar ide. Öç tapkır borılıp karadı Häsäncan anıñ yagına. Ahırında, kara atın art ayaklarına bastırıp, kulın bolgap saubullaştı.

İl çigennän yaman häbär Ak Kirmängä ber ay uzgaç kilep citte: bolgarlar öç kön-öç tön baş kütärmi sugışsalar da, köçläre kimi barıp, tar-mar itelälär. Un keşeneñ berse genä yau kırınnan isän çıga. Ak Kirmängä ber genä isän säyet tä, sugışçı da, alarnıñ cansız gäüdäläre dä äylänep kaytmıy. Kala halkı cide kön, cide tön şahit kitkännär ruhına doga kıla.

Ul arada şanlı Bilärneñ yandırıluı, başka kalalarnıñ da mongol çirüe tarafınnan talanuları, cimerelüläre turında yöräk öşetkeç häbärlär kilep ireşä. Bolgar İleneñ olug ämire kulına koral tota alırlık böten keşene Kirmänçek şähärçege yanında soñgı sugışka çakırıp törle poçmaklarga çaptarlar cibärgän. Ak Kirmänneñ küp säüdägärläre, mal-mölkätlären töyäp, tönyak taraflarga, ber işläre - Böyek Novgorod tarafına, öçençeläre - Vladimir kenäze kanatı astına kuzgalalar. Nokrat, Ak Kirmän, Kirmänçek şähärläre hakimnäre tagın ğaskär tuplap, Cükätau kalası turında Bolgar İleneñ Çulman aşa kiçüen täemin itä. Üsmer yegetlär häm babaylar ike kön buyı mongol çirüen yılgaga yakın cibärmi. İñ ahırdan gına isän kalgannarı cıynak köymälärdä bu yakka çıgıp ölgerälär. İlbasarlar Çulmannı alar artınnan mäñge kiçä almasların añlap, agım buyınça kire askarak töşep kiçü tabalar. Bolgar İle ul arada Kirmänçek karşında soñgı sugışka äzerlänep betkän bula inde. Mongol çirüen saf-saf tezelgän tigez rätlär bulıp karşı alalar. Cirdän üsep çıkkanday yaña, köçle yaugirlär tezelep toruın kürep, baskınçaklar da ber mäl kauşap kala. Alarnıñ da cannarı üzlärenä qaderle. Gomer beräügä dä ike birelmägän. Atların kire borıp, bolgarlardan kurkıp kaçkan kıyafät çıgarıp, çaptırıp kitä başlıylar. Monı kürgän Kirmänçek ğaskäre artlarınnan kuarga taşlanmakçı bula. Ämma ölkän meñ başları monıñ häylä genä buluın añlap, alarnı bik tiz tuktatalar häm kiredän elekke saflarına bastıralar. Berazdan doşman ğaskäre Ümär şähärçege yagındagı urman borılışı artında küzdän yugala. Ni qadär genä kötsälär dä, urman borılışı yagında mongollar bütän kürenmilär. Kayberäülär moña söyenep tä kuya. Bälki kire borılgannarır, digän ömetländergeç uylar da kilä başlarına. Ämma ülem yulları başka tarafta bulgan ikän şul. Koyaş ike söñge buyı kön batışına avışkaç, Ak Kirmän yagındagı ür östennän kara bolıt kebek mongol çirüe kilep çıga. Bolgarlarnıñ rätlären üzgärtep tezärgä vakıtı kalmagan bula inde. Ğaskärne art yaktan saklarga dip kaldırılgan meñ keşelek atlıları doşman yavına arkılı taşlana. İñ aldan kara atında meñ başı oça. Mongol atlıların uñlı-sullı kırıp bara ul. Ak Kirmän üsmerläre anı şunda uk tanıp alalar. Rätlär buyınça:

– Bu bit Häsäncan säyet, Häsäncan imam! – digän süzlär yögerä.

Anıñ yegetläre şul däräcädä osta sugışalar: yullarında oçragan bar doşmannı çabıp kına töşerälär. Härkaysı ällä niçä mongol atlısın yuk itärgä ölgerä. Ämma doşman da şul qadär küp, meñ keşelek çirü genä tuktatırlık bulmıy. Sugış kırı cäyäülelärne dä yota başlıy. Kirmänçek aldındagı böten basu ayausız sugış, kırış mäydanına äylänä.

Häsäncan säyet belän sugışçıları bik küp doşmannı yuk itälär. Ber zamannı yänäşäsendäge duslarına äylänep karasa, alar belän rätän kılıç uynatuçı, östenä irlär köbä külmäge kigän Zölhicäne dä kürep aptırap kala. Kayçan alar arasına kilep kergän soñ äle söygäne? Yegetlärgä anı saklarga, doşmannan zıyan kiterttermäskä ämer birä dä, yañadan baskınçaklar öyerenä taşlana.

Menä ber zaman ilbasarlarnıñ bırgıları sugışnı tuktatırga, saflarga tezelergä çakırıp kıçkırta başlıy. Mongollar ütereş, suyış bargan, yaralardan akkan kannan kıp-kızıl bulgan sugış kırın kaldırıp, artka taşlana häm yañadan tözek gaskari berämleklär päydä bula. Safları nık sirägäygän. İsännär dä nık älserägännär. Bolgarlar safı da kalkanday tezelä. İke yak ta nık arıgan, ülgännär dä, yaralılar da küp. Kaysı kıska saplı söñgelärenä, kıysı kılıçlarına, öçençeläre – ozın saplı aybaltalarına tayangannar. Ämer bulsa, yañadan ber-berse östenä taşlanu öçen, beraz häl cıyalar. Sugış bargan arada kön uzıp küz bäylänä dä başlagan ikän inde. İke yak ta sugışnı tuktata. Yazılmagan zakon buyınça yaralılarnı yau kırınnan alıp çıgu başlana.

Zölhicä isän koraldaşları arasınnan gazize Häsäncannı ezläsä dä, taba almıy. Kayda yaralanıp yıgılgan soñ ul?! Säyetneñ yegetläre dä anı ezlärgä kereşälär häm bik küp turaklangan doşman arasınnan tabıp alalar. Säyetneñ yörägendä canı bula äle. Tiz genä atka salalar da, sugış kırınnan yıragırak alıp kitärgä aşıgalar. Üzläre dä bik az kalgan bula.

Ak Kirmän yagın mongollar tutırgan, yaugirlär Mişä yaklarına kuzgalalar. İkençe könne yulda alarnı Bolgar İle ämireneñ mongollarnıñ hanı Batu belän tınıçlık solıhı tözüe turındagı häbär kuıp citä. Baskınçaklar Kirmänçek häm Ak Kirmän şähärläre halkın kılıçtan uzdırmaska väğdä itälär; barlık keremnäreneñ unnan beren yasakka tülärgä, digän taläp kuyalar.

Mondıy yañalıknı işetkäç, Häsäncannıñ yegetläre yartı yuldan Ak Kirmän tarafına borıla. Ämma kalaga kerüdän şiklänälär, Bäycan tavı artında - Nokrat yarı buylap suzılgan çıtırmanlı urmannar arasında beraz kötärgä bulalar. Könnär inde közgä avışkan, tönnären kıraular töşä, salkın. Yaugirlär agaçlıklar baskan tekä tau bitenä kuış yasap urnaşalar. Kilep terälmiçä, ul anıñ avızın kürermen, dimä. Zölhicä böten gäüdäsendäge yaralarınnan yöräge zägıyf kenä tibüçe Häsäncannı dävalarga kereşä. Nindi genä tamırlar, ülännär kiräk bulsa da, yänäşäsendäge yaugirlär aña barısın da cıyıp alıp kaytıp birälär. Yegetkä akrınlap añı kayta, üzenä endäşkänne añlıy, endäşüçelärne tanıy başlıy.

Häsäncan üz ayagına basa alırlık hälgä kilgäç kenä, yegetläreneñ bersen Ak Kirmän kalasına cibärä Zölhicä. Barısın da bäynä-bäynä beleşep kaytırga kuşa. Anda doşmannar bulsa, tönyak taraflarga kuzgalırga söyläşälär.

Häsäncannıñ koraldaşı şatlıklı häbär alıp kayta kaladan: Batu ğaskärläre Kirmänçek yanınnan kire borılgan. Bolgar şähären üzläreneñ baş kalaları itep tuktalgannar ikän. Häsäncannıñ näsel-ıruı yort cirlären bikläp Böyek Novgorodka yul totkan. Ä Zölhicänekelär Ak Kirmändä kalgan.

Kiñäş-tabış itkännän soñ, şähärgä kaytırga söyläşälär. Yegetlär başta Zölhicäne alıp kaytıp kuyalar. Kızların isän-sau kürgäç, äti-äniseneñ şatlıkları eçlärenä sıymıy. Ämma mongollarnıñ undürt yäştän yegermegä qadär böten kızlarnı üzläre belän cıyıp kitkännären, Bolgar İlen yaklap sugışta bulgannarnı ezläülären äytälär. Yä alarnıñ ğaskärenä kuşılasıñ, karşı bulsañ, başıñnı çabıp özälär ikän. Barısı da kara kaygıga kala. Berse dä uramda kürenä almayaçak, dimäk. İnde gäüdäsenä häl kerä başlagan Häsäncan koraldaşların Kar diñgeze yagındagı kara urmannarga kitärgä çakıra. Ul äle nıklap savıgıp betmägäç, dusları anıñ belän ozın yulga çıgıp kitärgä kıymıylar. Anı da öyenä alıp kaytalar. Zölhicä könne dä, tönne dä anıñ yanında uzdıra. Alarnıñ duslıklarınnan häbärdar bulgan äti-änise moña karşı kilmilär. Häsäncan ayaklarına basa başlagaç, nikahları da ukıla. Ul arada kış ta citkän bula inde. Ber tönne, saklanıp kına, alarnıñ işeklären kagalar. Tanış tügel yulauçı ikän. Häsäncannıñ äti-änise belän ber olauda Böyek Novgorodka kuzgaluların, yartı yulnı uzdık, digändä, artlarınnan mongol atlıları kuıp citüen häm küp keşelärne turaklauların, şunda Häsäncan imamnıñ äti-änise, başka tugannarı şähit kitüen söyli ul. Ğailä yädkäre bulgan, asıltaşlar belän bizälgän häncärne kara kaygıga kalgan Häsäncannıñ kullarına tottıra. Torataştay katkan säyet lämmim ber süz äytä almıy. Hatını yulauçınıñ aşarına salıp birä, yoklarga kaldırmakçı bula. Ämma tegese:

– Küräse keşelärem tagın bar äle, – dip, kuna kaludan baş tarta.

Yaraları akrınlap tözälä säyetneñ. Yazga kulına kılıç totarlık hälgä citä. Eskert astındagı tıçkannıñ da kıştırdaganı işetelä, dilär bit. Häsäncan imamnıñ isän kaluı turındagı häbär dä kala halkı arasına tarala. Şähär ämirennän üzenä däşep keşe cibärälär. Bara säyet anıñ yanına. Aksakal belän tezen çügep isänläşä. Ğadäti isänlek-saulık soraşkannan soñ, ämir Häsäncannıñ ätiseneñ yulda hälaq buluına bik kaygıruın belderä.

– Olı säüdägär ide. Bohara, Kiüf kalalarına qadär barıp yörde. Avır hälle halıkka gel bulışıp tordı. Urını cännättä bulsın. Sine dä bik nık yaralangan bulgan, azdan gına ülemnän kalgan, dip işettem. Savıgıp çıguıña söyendem. Ak Kirmän kalasınıñ imamı bügen dä – sin. Halkıbızga sineñ ışanıçlı süzläreñ, väğazläreñ kiräk. Ozakka suzmıyça mäçetebezdä kürerbezder, şät, – di.

Häsäncan kiläse comga namazında halık aldına çıgarga väğdä birä. Yulda oçragan şähärdäşläre, anı tanıp, ämirgä genä kürsätelä torgan hörmät belän, başların iyep isänläşälär. İlbasarlarga karşı sugışta kürsätkän batırlıkları böten tirä-yün halkı arasına taralgan bula inde. Yegetläreneñ un meñ keşelek çirüne totkarlap toruın halık dastan itep cırlıy başlagan.

Uyga kala säyet-imam. Närsä söyli ala ul halkına, vatandaşlarına mondıy könnärdä. Meñärlägän asıl yegetlär, irlär, kız-kırkın häm hatınnar şähit kitte, kannar yılga bulıp aktı. Bilärne, Bolgarnı, Suvarnı, Cükätaunı, başka şähärlärne, avıllarnı yandırganda baskınçaklar beräüne dä kızganmadılar. Alar kiçüne saklaganda Çulman yılgası keşe kanınnan kıp-kızıl bulgan ide. Bolgar cirendä bügen ilbasarlar. Cimerelmi kalgan şähärlär talana, kötülär kuıp alıp kitelä, keşelär kollıkka ozatıla. Närsä turında turında bula ala soñ väğaze?!

Öyenä kayta säyet-imam. Zölhicäse belän kiñäşä. Aña da küñelendägen citkerä. Närsä äytsen häläl cefete.

– İlne taşlap kitep bula. Ämma bez kitügä karap monda ber närsä dä üzgärmäyäçäk. Üzebez dä çit illärdä cirsep kenä yäşäyaçäkbez. Ul baskınçaklarnı kuarlık köç kalmadı mikänni Bolgar-Bilär cirendä? – di üze dä yau kırında irlärdän kim sugışmagan, kanın koygan Zöhicäbikä.

Häsäncan belä inde ildän ayırılıp çit cirlärdä yäşäüneñ närsä ikänen. Boharada ukuda gına buldı. Un yıl yartı gomer bulıp toyıldı.

İsän kalgan yegetlären dä çakırıp, oçraşu könen bilgeläp häbär cibärde säyet. Öç könnän alar anıñ öyenä kilep cittelär. Baytak ikän äle alar. Keşedä şik uyatmas öçen, töştän soñ üzläre kaçıp yatkan tau kuışı ergäsendä oçraşırga süz berketep taralıştılar.

Yözdän artık yaugir cıyıldı Ak Kirmänne tönyaknıñ açı cillärennän ışıklap toruçı Bäycan tavı artındagı urman arasında. Böteneseneñ diyärlek äti-äniläre, tugannarı hälaq bulgan. Yegetlärneñ yörägendä açu kaynıy. Alar ilbasarlardan niçek tä üç alırga telilär. Yözbaşı bulgan Ähmät, üze kebek kaynar başlarnı tuplap, Kazan yulında yasak cıyıp yörüçe mongol atlıları törkemnären tuzdırgan ikän inde.

– Bezgä sineñ kebek säyet kiräk. Citäklä bezne izge köräştä! Vakıtsız dönyadan kitkän tugannarıbız öçen üç alıyk! – dilär yegetlär.

Hatını Zölhicäne, tuaçak balaların da uylıy Häsäncan. Mondıy çakta öyendä tınıç kına yäşi almayaçagın da añlıy. Häläl cefete:

– Min karşı bulmam, – digän ım kaga aña.

– Bolgar İle ämiren tabarga kiräk bezgä. Başta ämir belän kiñäşep karıysı ide, – di ul.

Anıñ Mişä, Kazan tirälärendä bulırga tiyeşlegen äytälär.

Şul kiçne säyet mähäbbäten öyenä alıp kaytıp kuya häm anıñ belän bähilläşep, koraldaşları kötkän urınga yünälä. Şunda çerem itep alalar da, tañ atuga Mişä buylarına säfär çıgalar.

Vatan-il iminlege öçen yau kütärergä kuzgalgan yegetlärgä macaranı ozak ezlärgä turı kilmi. Koyaş öylä turına kütärelep betkänçe ük, yullarına mongollarnıñ berniçä yöz keşelek otryadı oçrıy.

Alarnı kürügä, Häsäncan yegetlärenä ım gına kaga, barısı da kön çelläsendä älseräp baruçı doşman östenä yabırılalar. Tegelär añnarına kilgänçe, barısı da kılıçtan uzgan bula inde. Sugış tınıp, agaç çitleklärgä küz salsalar, anda öç distä unbiş-unaltı yäşlek, ber-bersennän çibär kız bäyläp taşlangan. Kisäk kilep çıkkan şau-şunıñ närsädän ikänen dä añlamıy kalgannar alar. Üzlären kollıktan kotkargan vatandaşların kürgäç, söyeneçlärennän därräü yılaşa başlıylar. Mişä buylarındagı avıllarnıñ yasak tüli almagan ğailälärennän Bolgardagı han sarayına ozatuları bulgan ikän. Yaugirlär atların yahşıraklarga alıştıralar. Häsäncanga olı gäüdäle, baskan urınında oçkın kebek biyep toruçı, deget kebek kap-kara at kiterep tottıralar. Sugışıp algan tabış anıñ üzenä dä oşıy. Üzeneñ aksıl atı dilbegäsen tän sakçısına taşlap, aña menep tä atlana. İyärenä bötenläy yat keşe kunaklavın ohşatmagan at ike artkı ayagına ürä tora. Ämma Häsäncanday säyetne iyärdän çöyep töşerü mömkinme soñ?! Kamıt bavın yodrıgına çornap, atnıñ başın böten köçenä üzenä taba tartıp kiterä ul.

Kızlarnı avıllarına qadär ozatalar, üzläreneñ niçek kotıluları turında ber kemgä ber süz söylämäskä kuşalar. Ämma alarnıñ kaharmanlıkları turındagı häbär yäşen tizlegendä böten tirä-yüngä tarala.

Mişäne uzgaç, tagın ike keçkenä törkeme oçrıy mongollarnıñ. Alar da Häsäncan säyet atlılarına karşılık kürsätä almıylar. Halıktan talap cıyılgan mal-mölkät kire öläşenä.

Mişä buylarındagı avıllardan Bolgar İle ämiren taba almagan yaugirlär Çulman kiçülärenä yünälälär. Bolgar yulında alarga ber-ber artlı ilbasarlarnıñ yasak cıyıp yörüçe törkemnäre oçrıy başlıy. Alar da tar-mar itelä.

Häsäncan säyetneñ gaskare yaña keşelär belän tulılana, üsä, meñ keşedän artıp kitä. Üzlärenä Ümär, Börset, Çiyä yılgaları buyındagı, Mişä yaklarındagı urmannarda yäşeren yäşäü urınnarı koralar. Alar bik tiz keçkenä kirmännärgä äylänä. Härkaysın yuan büränäle stenalar belän äyländerep alalar.

Halık Häsäncannı, atına karap, Kara säyet, dip yörtä başlıy. Aña häm il bäysezlege öçen izge sugışka kütärelgän yaugirlärgä bagışlap cırlar çıgarıla. Kiçlären uçaklar yanında yal itkändä alarnı üzläre dä tıñlıy.

Ber yıl ütep tä kitä. Zölhicä ir malay taba. Häsäncan yäşerenep kenä anıñ yanına kaytkalap yöri. Söygäne ut yotıp yäşämäsen öçen, mongollarnıñ celegenä ütkän Kara säyetneñ üze buluın äytmi ul aña. Mähäbbätläre cimeşenä Gomär dip isem kuşalar. Bik tere bala bulıp çıga ul. Yartı yäşendä tele açıla başlıy. Un ayınnan täpi yörep kitä.

Tönnären kaytsa da, Häsäncan Ak Kirmändä dä hällärneñ tarttırılgan cäyä hälendä buluın sizep yöri. Ber oçkın da halıknı koralga yabışırga mäcbür itäçäk. Älegä poçmaklarga kaçıp kına zarlanışalar, yäşerenep kenä koral cıyalar.

Cir östenä yañadan kar yata. Ul yılnı kar tufrak tuñdırgançı uk cir östen kaplap ala häm başka cebemi. Agaçlardagı yafraklar da koyılıp betmiçä kala.

Çiyä yılgası buyı urmannarındagı kirmännäreneñ bersendä üzeneñ ışanıçlı tän sakçıları belän yäşlärne kılıç sugışına öyrätkändä, atı kübekkä bitkan çapkın kilep citä. Mongollarnıñ olı gına ğaskäre Mişä buyındagı avıllarnı talap, yandırıp, kızlarnı cariyälekkä cıya başlagan ikän.

Häsäncan böten urman kirmännärendäge yaugirlärenä Börset yılgası başında cıyılırga ämer cibärä. Şul könne kiçkä anda biş meñ keşelek atlı ğaskär tuplana. Säyet meñbaşların häm yözbaşların üzeneñ sugışta çınıkkan koraldaşlarınnan bilgeläp çıga. Ärnäşneñ kar kaplarga gına ölgergän basularında öç kön buyı sugışçıları belän öyränülär ütkärä. Aradan öç meñ yaugir saylap alına. Kalgannarı öyränülären dävam itärgä kaldırıla. Alar safına kön sayın distälägän keşe östälä tora. Häsäncan säyet saylap alıngan sıgışçıların Mişä buylarına ilbasarlarga karşı sugışka alıp kitä.

Alar kuzgalganda, öyränüçelär safına tagın biş meñgä yakın yeget häm ir cıyılgan bula inde. Börset buylarındagı basular çın sugış kırın häterlätä başlıy. Tik bu yulı kullarda – agaç kılıçlar häm tupas başlı söñgelär bula. Ä çın korallarnı olaulap taşıylar İzge Bolgar cire öçen soñgı sugışka kütärelergä äzerlängän Vatan ullarına.

Häsäncan säyetneñ üzlären ezläp çıkkanın citkergän bulgannarmı, mongollarnıñ Mişä buyın kara kümergä äyländerep uzgan öç meñ keşelek atlıları, böten talangan mölkätne, cariyälärne töyäp Çulman yagına borılgan bula inde. Ğaskärlär mañgayga mañgay oçraşa. İke arada ayausız suyış başlana. Bu yulı ilbasarlar da törle sugışta çınıkkan sugışçıların cibärgän bulalar. İke yak ta ber-bersen nık kıra. Ämma beräü dä çigenmi. Mongollar azrak sanlı bulganlıktan gına tar-mar itelälär. Berse dä yau kırın taşlap kaçmıy alarnıñ. Soñgı keşeläre yıgılgançı sugışuların dävam itälär. Häsäncan säyet tarafdarları safı da yartılaş kırılıp betkän bula. Başındagı zatlı cänlek tirese belän tışlangan çalmasın salıp, doşman sugışçıların da hörmätläp gürgä iñderergä ämer birä ul. Yärdämçesen çakırıp, Batu hanga hat yazarga kuşa. Süzlären üze ük äytep tora.

– Min sineñ ileñä barmadım. İleñne yaulamadım. Bezne sin kanga batırdıñ. Bezneñ gaziz cirebezdä sine ülem sagalayaçak. Äle isän kitärgä vakıt bar. Alıp kit ğaskäreñne! Kara säyet, – dip yazdıra ul.

Mondıy hatnıñ täkäbber hanga niçek täesir itäsen añlasa da, kire uylamıy. Berdän-ber isän kalgan mongol sugışçısına hatnı tottırıp, Batunıñ üz kulına tapşırırga ämer birä.

Üze, Ak Kirmängä kaytıp, ulı belän hatının, anıñ äti-änisen, böten tugannarın Ural tauları yagına ozata.

Kazan häm Kirmänçek şähärläre arasında ilbasarlarga karşı çın baş kütärü başlana. Çulmannıñ bu yagında ber genä mongol da kalmıy. Kaysı kılıçtan uzdırıla, kaysı başka Bolgar İlenä karşı koral kütärmäskä ant itterep cibärelä.

Batu han ruslarga karşı yauga kuzgalgan bulgan ikän. Atçabar yaman häbär belän kuıp citkäç, böten ğaskäre belän kire borılırga mäcbür bula.

– Baş kütärüçelärneñ bersen dä isän kaldırmaska! Bötenesen suyıp çıgarga! Cir yözendä näsel-ıruları kalmasın! Babam yartısın yaulagan, min bötenläy tez çükteräçäk cihanga sabak bulsın! Bütän ber vakıtta da, başka ber kem dä minem cilkämä häncär atarlık bulmasın! – di ul kotırıp.

Atın borıp, ber kemgä dä karamıyça, Bolgar yagına tomırıla.

HHH

Gacäyep teträndergeç hällär.

Bäycan tavı artınnan Yakovka avılına qadär Nokratnıñ biyek yarı buylap suzıluçı kuyı agaçlıklar belän mäktäp yıllarınnan uk tanış inde min. Tugızınçı sıynıfnı betergän yılnı yegetlärne şunda härbi lagerga alıp bargannar ide. Böten mäktäplärne palatkalar kordırıp tau astına - Nokrat taşıgan çakta su kerep kalgan kül buyına urnaştırdılar. Andagı urman arasında irken genä yörerlek tügel. Kartaygan agaçları korıp avıp yatalar.Ul vakıtlarda öygä gaz yagunı belgän keşe dä yuk. Utın yagıla ide. Älege agaçlarnıñ kübesen utınga da taşımıylar ikän. Tau biyek bulgaç, öskä alıp menep bulmıy. Aska da tägärätä torgan tügel. Şunda kalıp çerälär ikän. Ber atna yäşädek anda härbi lagerda. Ber härbi uyın vakıtında nindider tau kuışı bulgan cirgä kilep çıkkan idek. Ällä Yägür dädäy söylägän tau kuışı kaldıkları buldımı ikän? Ul söylägännärneñ kayberlären moñarçı da işetep, kitaplardan ukıp belä idem inde. Häzerge Mamadış urınında dörestän dä Ak Kirmän isemle bolgar şähäre bulgan. Kiyevka qadär yörep boday satkannar. “Tatknigofond” isemle saytnıñ tarihi äsärlär bülegendä untugızınçı ğasırda çıkkan ber kitaptan Bolgar İleneñ mongollar belän soñgı sugışı Kirmänçek şähärçege yanında uzuın, şunda ike arada solıh tözelüen ukıganım bar. Ber-ike yıldan häzerge Mamadış belän Kazan arasındagı territoriyädä ilbasarlarga karşı bik köçle vosstaniye kabına. Batu han anı bastıru öçen ike yıl vakıtın sarıf itä.

Yagür dädäyne küptännän beläm. Ber vakıtta da bolay açılıp kitkäne yuk ide äle. Ällä kemnärneñ häterendä ällä nindi serlär yata torgandır! Üzemneñ bala çakta, mäktäpkä ukırga kergänçe ük, äbiyem üze belän kürşe karçıklarga utırmaga iyärtep kergäli torgan ide. Şunda alarnıñ Kazan hanbikäse Söyenbikäneñ Safa Gäräy han belän Kirmänçek yanındagı cäyläülärenä kaytıp yörgännären söyläşkännäre häteremä señep kalgan. Häzer tarihçı ğalimnär ul rivayätneñ dä döreslegen raslıylar. Halık häterendä ällä närsälär buınnan buınga tapşırılıp kilä ikän.

– Bolarnıñ barısın da kayan beläseñ soñ sin? – dip soradık annan.

– Bu rivayät bezneñ näseldä buınnan buınga tapşırılıp kilgän. Bezneñ näsel ätäy yagınnan Häsäncan säyetkä barıp totaşa, – dip añlattı ul häm söyläven dävam itte.

HHH

Batu han ğaskärläre, baş kütärüçelärne bastıru öçen, Çulmannı öç cirdän kiçep çıga. Berse Häsäncan säyet yaugirläre östenä turıdan taşlana, ikese ike yaktan kamap ala. Nokrat, Ümär, Börset, Çiyä, Mişä buylarında kış buyı sugış bara. Baş kütärüçelärneñ tarkau otryadları beräm-beräm tar-mar itelä. Häsäncan säyet yaralangaç, dusları anı yäşeren töstä Ak Kirmängä ozata. Bolgar İleneñ elekke ämire dä, däüläten yañadan ayakka bastıru öçen ğaskär tuplıy başlagan bula. Kara säyet – belän kuşılırga ölgermi kalalar. Barısı da mongollarnıñ küpsanlı ğaskärläre tarafınnan pıran-zıran kiterelä. İdel – Çulman – Nokrat aralarındagı kalalar yandırıla, cir belän tigezlänä, kılıç tota alırlık halkı aldına ber genä şart kuyıla: mongol ğaskärenä kuşılırga. Riza bulmagannarnıñ şunda uk başların çabıp özälär, gäüdälären kırgıy atlar koyrıgına tagıp cibärälär. Yılgalar bulıp tügelgän kannardan cir öste kıp-kızıl bula. Ak Kirmän şähäre cimerelä, yandırıla. Kalanı saklauçılarnı, Nokratta bäke tişep, suga batıralar. Alarnıñ arasında Häsäncan imam da bula. Ber keşe dä anıñ Kara säyet ikänen doşmanga satmıy. İreneñ yaralanganın işetkäç, balasın äti-änisenä kaldırıp, Zölhicä dä kaytıp citkän bula. Şähärne saklap ul da kaharmannarça sugışa. Anı da ire artınnan bäkegä taşlıylar.

– Bezneñ öçen üç aluçılar tabılır! – dip kıçkıra ul üzen bäkegä törtep töşerer aldınnan. – Citär vakıt – bu cirdä mongol çirüeneñ ise dä kalmas!

Ak Kirmänneñ stenaları, yortları cir belän tigezlänä. Halkı kuıp alıp kitelä. Berniçä yılga anıñ urınında yäşäü uçagı sünä. Kirmänçek şähäre dä şundıy yazmışka duçar itelä.

Bu vakıygadan soñ, mongollar böten şähärlärneñ stenaların cimertterälär. Başka kirmännär kordırtmıylar.

Ä Häsäncan säyet belän mähäbbäte Zölhicä cannnarı bakıylık belän ike arada adaşıp kala. Öräkläre matur cäy aylarında yar buyına çıga. Yullarında oçragan ilbasarlarnı akıldan yazdıralar. Bu cirlärgä ruslar kilep utırgaç ta üzläreneñ sugışların tuktatmıylar alar. Yegermençe ğasır başındagı, yañadan ilne pıran-zaran kitergän gracdannar sugışınnan soñ gına ozakkka yugalıp toralar. Menä niçä ğasırlar inde cannarı bakıylık kapkasınnan uza almıy. Ni öçen ikänen ber kem dä äytä almıy...

– Menä bügen tagın kürdem, dideñ. Närsäder borçıgan, uyatkan inde alarnı. Tagın korban sorıylar, – dip näticä yasadı Yägür dädäy.

Avır tınlık urnaştı. Bik borıngı zamannarda bulsa da, yöräkkä ütep kererlek vakıygalar. Bigräk gıybrätle rivayät! Bu dönyada närsälär genä bulmagan, kemnär genä yäşämägän. Buınnardan buınnarga yädqar itep tapşırılgan alar. Halık üzeneñ batır ulları-kızları belän gorurlangan, alarga atap cırlar, bäyetlär çıgargan. Balaların, onıkların şular belän tärbiyälägän.

Koyaş şaktıy kütärelergä ölgergän ide inde. Balık kaygısı bette. Barısı da karmak tayakların cıya başladılar.

– Bu balıknı üzeñä genä alıp kaytu avır bulır, – dip, Yägür dädäy cäyenne kütäreşep kaytırga buldı.

Cäyäüle yul ozınaya, digändäy, öygä qadär öç-dürt çakırım çaması gına bulsa da, yegerme kilolı yök böten hälne suırıp beterergä mömkin.

Rähmät inde kartka. Setkaga salıp, ikebez ike yaktan kütärep kaytsak ta, şaktıy älserätte. Bakça başıbızga kaytıp citkäç, ber uy kilde. Bu balıknı Nokratka Häsäncan – Kara säyet belän Zölhicä ruhına korban itep birsäñ?!

Bu hakta Yägür dädäygä dä äyttem. Başta añlamıyça tordı ul.

– Doga ukıym da, suga taşlıym, – didem.

Kart süzsez genä rizalıgın belderde. Ozın baskıç buylap Nokrat buyına töşep kittek. Anda ber kem dä yuk ide. Cäyenne setkadan aldık ta, yar kırıyındagı suga saldık. Ni gacäp, ber-ike minuttan koyırıgın selketep kuydı ul. İnde berniçä säğat cirdä yatsa da, isän bit bu! Çurtannarnıñ ber täülek cir östendä yatkannan soñ da tere buluların kürgänem bar, ämma cäyennär belän oçraşkan yuk ide äle. Yäşäü instinktı ülep betärgä irek birmi torgandır alarga.

Yar buyındagı taşka utırıp, Häsäncan säyet belän Zölhicägä atap, “Yasin” dogasın ukıy başladım. Başka dogalar da bagışladım. Barısın da oçlap çıkkaç karasam, cäyennän cillär iskän. Yegerme kilolı balıknı su eçenä österäp kerterlek dulkınnarnı Nokratta kürgänem yuk ide äle. Terelep, üze yözep kerep kitkän, dimäk. Moğciza dimiçä, monı närsä, diseñ.

Beraz vak-töyäk söyläşep tordık ta, öylärgä kaytıp kittek. Küñeldä barıber säyer täesir kaldı. Kara säyet belän hatını örägen kürü, alar turında işetkän rivayät tiz genä onıtılırlık tügel ide. Bik gıybrätle häm kızganıç yazmışlar. Häzerge Mamadış urınında bulgan Ak Kirmän şähärçegeneñ imamı, ile azatlıgı öçen şähit kitkän Kara säyet ruhına moñarçı “Yasin” çıguçılar buldımı ikänni? Häyer, mongollar ike tapkır kılıçtan uzdırgannan soñ küpme genä keşe kaldı ikän soñ bu tirälärdä? İsännäreneñ dä ruhları sındırılgan.

Bakça başıbızda da, Nokrat buyında da Häsäncan säyet belän Zölhicä öräklären bütän kürgänem bulmadı, keşedän dä işetelmäde. Cannarına dogalar barıp ireşkänder.

Kara säyet turındagı rivayätneñ özeklären dä moñarçı işetkälägänem bar ide inde. Yägür dädäy anı yañaçarak häm tulırak söyläde. Üzen Kara säyet ıruınnan, dip äytüe dä, bälki, dörester. Şäcärälärne barlıy başlasañ, näsel ceplärebez kemnärgä genä barıp totaşmıy bit bezneñ.

Mamadış, 2013 yıl.

Click or select a word or words to search the definition