Kara Kaz

(Ägerce yagında işetkännär buyınça)

Zäbir ülärgä äzerlänep bette. Ul üzeneñ ülem çire belän avırganın belä. Anıñ yanına hastahanägä kilep yörüçelär bu hakta belmilär. Belälär, älbättä. Belmämeşkä salışalar gına. Yuatkan bulalar, hälenä kerep, sabır gına söyläşep, gapläşep utıralar. Terelep çıkkannan soñ bergä eşlise eşlärne büleşälär...

Hatını Gölsirä gel yılıy. Üze haman: “Tereläseñ, tereläseñ”, — di. Üze yılıy. Terelä torgan bulgaç, nigä yılıy ul?! Yılap utırgaç, terelmi dä terelmi inde. Älegä bu çirdän daru yuk, nigä aldanıp bulaşırga?

Şuña kürä Zäbir tınıç. Älbättä, irtäräk kitä. İlle yäş — yäşmeni ul?! Läkin... nişliseñ, täqdire şuldır.

Karale, nindi caylı bu täqdir digännäre. Üläseñ, canıñnı täslim kılasıñ, ä borçılmıysıñ. Çönki borçılırga urın yuk. Bötenese änä şul täqdir tarafınnan aldan bilgelänep kuyılgan. Tuuıñ da, yäşäveñ dä, ülemeñ dä anıñ karamagında. Yörägeñä avırlık alıp, borçılıp yatarga da kiräk tügel.

Ülü? Nindi ülü? Möselmannarda ülü yuk bit ul, “küçü” genä bar. Fani dönyadan bakıy dönyaga küçü bar. Şul gına... Ä aldagısın, döresräge, andagısın Alla belä. Monısın inde täqdir üze dä belmi.

Keşe ülär aldınnan bala çagına kaytıp kilä, dilär. Döres ikän. Zäbir dä kayttı bala çagına. Hatirälär öyermäse bulıp, yaktı, samimi, ämma ütä dä säyer balaçak küreneşläre buylap kayttı.

Anıñ böten bala çagı, yäşlege kazlar belän, kazlar karap ütkän ikän. Tuganda uk keşe telenä şul kazlar aşa kergän ul. Änkäse: “Kaz alıp kilde balakayımnı, yılkıldap torgan kara kaz... Şuña da tönlä tudı...” — dip söylängän. Kölep-elmayıp, älbättä. Äye-äye, sudan da tartıp çıgarmagannar, käbestädän dä tapmagannar Zäbirne, anı torna-mazar da kitermägän. Kaz kitergän!

Nik digändä, kazları gel uña ide alarnıñ. Yıl sayın yegermeläp yäşel yomgak kapka astınnan uramga tägäräp kilep çıga da böten uramnıñ isen-akılın ala ide. Aralarında berär karası bula. Ana kazga da şul karalar arasınnan kaldıralar. “Karaları — köçleräk, siherdän, yamannan da östenräk”, — di ide kürşedäge Mäysärä apa. Ul belä. Ul im-tom belän şögıllänä. Şulaydır. Änä bit yılma-el kazları görläp ürçi, yılma-el kaz ömäsenä böten avıl cıyıla. Nindider ser, tılsım, hätta siher tartıp kiterä avıl halkın şuşı nigezgä. Zäbirlär näsele keşelären kayçakta “kazlar” yäisä “kara kazlar” dip kenä cibärälär. Zäbirlär üpkälämilär, çönki dörese şul. Nigä yäşerergä — avıldaşları beraz gına şiklänälär, hätta şürlilär dä. Şulay da, hösetlekkä birelep, doşmanlaşıp yörmilär, kaz ömäse hakında häbär cibärügä, sabantuy kebek, cıyılışıp kilep tä citälär.

Çınlap ta serle ide bu kara kazlar. Alarnı kem kayan alıp kaytkandır — berkem dä belmi. Gomer bakıy şuşı nigezdä yäşägännär bugay. Kürşe kartları söylängäläp alalar ide.İmeş, Zäbirneñ kaysıdır babası tuganda, küktä oçıp bargan kır kazları törkemennän ayırılıp, oçıp kilep töşkän ber kaz.Zäbir tögäl genä äytä almıy: kır kazları arasında kara kazlar da bula mikänni? Tagın şunısı gacäp: bu kara kazlar bütän yort- cirdä uñmıylar, ürçemilär. Kükäyen dä, kazın da ällä küpme birep karadılar. Yuk, tormıylar. Ä Zäbirä tilgännän saklap yörgän bäpkälär arasında härçak ber-ike kara bäpkä bula da tora. Alar bütännärenä karaganda ereräk, tereräk tä kürenälär äle, menä bit nidä hikmät! Bervakıt hätta, Zäbirne yaklap, bozau qadär etkä yabıştılar bolar. Çak kaçıp kotıldı tege mälgun. Gacäp: kara kaz yörgän öyergä etlär dä bik yakın kilmilär, hätta tilgännär dä bik töşäbez dip tormıylar... Bardır, berär hikmäte bardır şul bu kara kazlarnıñ...

Zäbir belän Gölsiräneñ tanışıp, kavışıp kitüläre dä şuşı kara kazlar arkasında buldı.

Ul kiçne Zäbirgä bik yamansu ide.Kapka töplärendäge utırgıçta kükkä karap, yoldız sanap, cir kaygısı belän tügel, kük game belän utırgan çagı ide. Ber tavış-tın yuk. Koyma buyındagı çirämdä ber-bersenä sıyınışıp oyıgan kazlarnıñ, närsädänder siskänep, kañgıldaşıp aluı gına cir tormışına ber işarä kebek. Kinät döm karañgı uram urtasında şau-şu kuptı. “Ay! Ay-ay-ay!” — digän hatın-kız tavışına niçek sikerep torganın sizmi dä kaldı Zäbir. Baksañ, yakında gına ber kızıy, çıyıldap kıçkıra-kıçkıra, cirgä tibenep tora... Kem bu? Nigä tik torgannan cirne tüpäli soñ bu Hoda bändäse? Tilermägänder bit?

— Ay-ay-ay... Ay!

— Hayt! — Zäbir üzeneñ niçek kıçkırıp cibärüen sizmi dä kaldı.

Kız isä haman tibende, haman kıçkırdı.

Zäbir tagın ber tapkır “hayt”lagaç kına borılıp karadı ul, annarı bu yakka çabıp kilä başladı.

— Kotkarıgız! Cen! Cen anda... — dip bertuktausız çäbälänep kıçkıra üze.

Zäbir aña karşı kitte. Şunda gına ul kaydadır, cähännäm tişegennän çıkkan kebek kenä, kazlar kañgıldaşuın işetep kaldı. Çınlap ta, ällä cennär şulay şayaramı? Alay disäñ, yakında ber cen äsäre dä, yağni mäsälän, can äsäre dä kürenmi...

Ul arada kızıy yögerep kilep citte dä, şul kilgän uñayga ıspay gına ırgıp, mähabät gäüdäle Zäbirneñ koçagına menep tä kunakladı.

— Cen... Cen... Cennär anda...

Bu häldän tämam aptıraşta kalgan yeget, ni dä bulsa açıklarga teläp, Gölsiräne kütärgän kileş, cennär bulırga tiyeş urınga töbäp kitte. Barsa, anda alarnıñ kara kazları ürä katıp basıp toralar! Küzläre genä, ike par kuz börtege kebek, karañgı tön pärdäsendä äle ber yakka, äle ikençe yakka şuışıp yörilär... Klubtan kaytıp kilüçe Gölsirä şuşı kazlarnı cennär belän butaştırgan ikän...

Şul oçraşudan alar ayırılışmadılar, gel bergä, gel yänäşä buldılar.

Menä häzer dä, ire yaktı dönya belän saubullaşıp yatkan minutlarda da, Gölsirä Zäbir yanınnan ber adım da kitmi, can-yörägendäge soñgı tamırlarnı özgäli-özgäli bulsa da, irenä tormış, yäşäü, ozın gomer yurıy...

— Hatın... Kil äle yakınrak... Tıñla soñgı süzemne...

— İ-i, Zäbir... Äytmäle şulay dip, niçek soñgı bulsın di... Äle yäşibez...

— Kil... Tıñla...

— Äytteñ bit inde, Zäbir. Öy hakında da, balalar hakında da...

— Gölsirä, soñgı süzem şul — tege kara kaznı suymagız, yäme...

* * *

Kaya ul suyu! Zäbir ülgän könne üze yukka çıktı ana kara kaz. Keşe-kara küzenä dä çalınmagan hätta, kaya kitkänen berkem dä belmi. Zäbirneñ “öçesen” ütkärgändä kaytıp kerde. Annarı tagın kayadır kitep yugaldı. “Cidese”ndä kaytıp, köne buyı öy tiräsendä buldı. Yänädän yugaldı. Näq “kırıgı” digändä, açık kapkadan tagın täpiläp kaytıp kerde. Tuzanga, balçıkka batıp betkän, kanatları yak-yakka asılıngan, yonnarı tuzgan.

“Bolay kitep yöri başlagaç... Yugalıp-nitep kuymagayı...” — dip, Gölsirä kara ana kazın suyarga buldı.

Uramga köz kergän ide inde. Kaz ömälärenä äle yırak. Şulay da, kara kazga iyärtep, Gölsirä tagın berniçä kaznı suydırdı, tıynak kına ömä yasap, halık cıydı, aş uzdırdı. Zäbirne iskä alıp, doga ukırga da onıtmadılar.

Şulvakıt öydäge halıknıñ iğtibarın tıştagı ata kaz tavışı cälep itte. Därräü täräzägä yabırıldılar. Ä anda... Gomerdä bulmagança, ata kaz lapas östendäge kirtägä menep baskan da üz telendä nindider cır cırlıy. Bik moñlı ide bu cır, üzäklärgä ütärlek moñlı ide. Kaz tavışına da ohşamagan, can tavışına ohşagan ide bu cır.

Kaznıñ açırgalanıp kıçkıruı mäclestägelärneñ küñelenä dä avır täesir itte, ahrı, kunaklar, tiz-tiz genä sabullaşıp, kitärgä cıyına başladılar.

Öydä yalgızı kalgan Gölsirä Zäbir hakında uyladı. “Nişläp kenä yatadır inde, märhümkäyem? Üz urınına barıp citä aldı mikän? Bezne uylıymı? Ällä anıñ can tavışı şuşı kaz kıçkıruı bulıp işeteläme? İ Hodayım, häyerlegä genä bulsın ide inde...”

Ä lapas kıyıgına kunaklagan ata kaz kıçkırdı da kıçkırdı. Kemneder sagınıp çakırdı, kem beländer satulaştı, ärepläşte... Kürşedäge Mäysärä apa da, can öşetep:

— Tege dönyadan häbär bu, küñelsez häbär, — dip torgan bula bit äle...

İkençe könne dä şul uk häl kabatlandı, öçençe könne dä...

Ata kaz aşaudan kaldı, tamak gamennän genä tügel, dönya gamennän vaz kiçte. Anıñ üzäk özgeç tavışı böten tirä-yaknı ayakka bastırdı, yözlären çıtıp, kaşların cimerep, beräm-beräm kürşelär kerä başladı. Kürşe yortlardagı suyımga yabılgan kazlar da, kinät aşaudan kalıp, tämam yabıgıp, betäşep betkännär imeş...

Cidençe köngä çıkkaç, Gölsiräneñ ata kazı şul lapas östendä ük yatıp can birde. Tirä-yün canga tiyä torgan şomlı tınlıkka kümelde. Ber atna eçendä Gölsirä ana kazsız da, ata kazsız da kaldı. Bu gına närsä, anıñ öyenä “kaz afäte” kerde. Kazları uñmas, ürçemäs buldı. Bäpkädän kaldırılgan kara kaz yazın ber kükäy dä salmadı. Annarı közneñ ber koyaşlı könendä avıl östennän oçıp baruçı kırgıy kazlar törkemenä iyärep, bötenläy oçıp kitte. Kayçandır kazlar tavışınnan şaulap-görläp torgan yortnı ülem tınlıgı bastı...

15 may, 2004 yıl.

HODAY BÜLÄGE
(Bäyän)

h h h

“Säyetneñ kızı yugalgan”, - digän häbär böten avılnı, avılnı gına tügel, ofıktan ofıkka qadär cir yözen, hätta mäñgelek küklärne teträtte. Bu häbärdän yalandagı ülän kıyakları kaltıranıp kuydı, kuaklar ışıgında oya korgan koşlar porhıldap oçıp kitte, yılgadagı sular agımın akrınayttı, çişmälär tonıklanıp kaldı...

Şunduk ikençe häbär dä kilep ireşte. Anısı da İşkilde avılı keşeläreneñ kuñelenä boz kisäge bulıp yattı: “Kızın ezläp kitkän Säyet üze dä suga töşkän kebek yukka çıkkan!”

Kiçkä taban barısı da añlaşıldı.

İke yıl elek kenä hatının cirlägän Säyet äniseneñ yuklıgın añlap ta beterä almagan dürt yäşlek kızına: “Häzer kayta ul, urman artına gına kitte,” – dip äytä torgan bulgan. Zölläneñ däü änkäse Häyernisa karçık ta, kıznıñ küñelenä avırlık salırga telämiçä: “Hoday Täğalä katında yäşi sineñ äni bäğreñ, tagın kaytaçak ul, sagınıp kaytaçak...” – dip, dürt yäşlek bala gına tügel, dönya game belän yäşäüçe adämi zatlar da añlap beterä almaslık süzlär söylängän...

Döres bulsa, kızga şul citä kalgan. Ul berdän-ber könne änisen ezläp çıgıp kitkän. Avıl başanda käcä kuıp yörüçe Yärkiya äbi kürep kalgan. Avılda berkem yaratmıy torgan ahırzaman karçıgı şunduk kaytıp äytmägän, käcälären ür buyındagı ineş suına alıp töşkände, süz yukta süz bulsın dip kenä, yulında oçragan Hämzä babayga ıçkındırgan. Tegese, böten eşen taşlap, uhıldıy-uhıldıy Häyernisa abıstaylarga barıp kergän. Töşke aşka kaytkan Säyet, totkan ikmägen dä kuyarga onıtıp, canı kebek kürüçe kızın ezlärgä çıgıp çapkan... İñ elek yort-cireneñ östen aska äyländergän, bakça artların, su buyların tikşerep çıkkan, annarı, kabat öyenä kerep,ike çümeç tutırıp su eçkän dä kayadır kitep yugalgan... Häzer inde, änä, anası Häyernisa, divana kebek: “İñ elek anası kitte, annarı kızıbız yugaldı, häzer inde Säyetem ğaip buldı”, - dip täqrarlıy-täqrarlıy öy borınça yöri, di...

Avıl bermälgä tınıp kalgan kebek buldı. Bu şomlı tınlık Zölfäneñ yugaluı belän genä tügel, iñ elek Säyet näseleneñ serle-şaukımlı tarihı belän bäyle bulsa kiräk...

Alar hakında: “Päygambär kanı bar”, - dip söylilär ide. Vafatı aldınnan Säyetneñ babası äytkän imeş: “Bezneñ näsel Kol Şärifneñ atası Mansur häzrätkä barıp totaşa. Mansur häzrät üze Oluğ Päygambärebez agaçında börelängän keşe,” – digän. Sovetlar döm karşı bulsa da, ul familiyäsen “Mansurov” dip yazdırgan. Onıgına da “Säyet” dip isem birgän. Bu süz möselman dinendä borıngılıktan uk “päygambär näsele keşese” digänne beldergän. Küp keşe häzrätkä sersenep, hätta şiklänep karagan. Çönki ul kara çalma urap yöri torgan bulgan. Ul vakıtta kem genä belgänder - säyetlär, başkalardan ayırılıp toru öçen, halık arasında kara çalmadan yörgännär. İşkilde halkı bu hakta belä. Şuna kürä dä avılda Mansurovlarga beräülär olı hörmät, ihtiram kürsätsä, ikençelär, alarga karap, poşamanga töşä. Bu näseldä nindider ser barlıgın härkem sizenä. Şuna da Häyernisa abıstay belän anıñ ulı Säyet ğailäsendäge här vakıyganı kızıksınıp häm beraz sagayıp kabul itälär.

İñ elek Säyetneñ hatını Mönciyä tüşäk iyäse buldı. Mäktäptä ukıtıp yörgän cirennän kaytıp yıgıldı da bütän tormadı. Ozak yatmadı, tabiblar avıruın anlap-töşenep ölgergänçe, dürt yäşlek Zölläsen ire belän biyänası kulına kaldırıp, mäñgelek yulınnan kitep tä bardı.

Bu ülemne törleçä yuradılar. Beräülär, şähärdän kaytkan kilen keşegä bu urınnıñ cire, suı kileşmägän, didelär. Bu avılnıñ iyäläre kabul itmägän imeş... Şunduk kayçandır Mönciyäneñ urmanda adaşıp yörüen, suga töşä yazıp kaluın iskä aldılar, balasın avırlık belän tabuın da iskä töşerdelär. Cide çişmä suın cıyıp börkegäç kenä, tänenä häl kerep, balasın yaktı dönyaga kiterä aldı şul ul.

İkençe beräülär Säyetneñ yäşlektä söyep-yaratıp yörgän kızın –Häniyäne iskä töşerde. Bigräklär dä nık yarata ide Säyet ul päri kızın! Şul yaratuınıñ äceren kürä häzer. Päygambärdän ük kilüçe ihlas-ilahi näsel kanına mäcüsi horafatnı yakın cibärergä yarıy dimeni?! Şaukımlı Häniyäneñ genä eşe bu, didelär...

1.

Säyet arı bärelde, bire sugıldı, buylamagan yalanın, karamagan yarın kaldırmadı, ämma kızınıñ ezenä töşä almadı. Zölläneñ urmanga kerep kitüenä berniçek tä ışanası kilmäde anıñ. Şuña da şaktıy vakıt avıl tiräsendä böterelde. Kızın tabudan ömeten özep, siher iyäse bularak danı çıkkan Yärkiya karçıkka barıp kergändä anı tanırlık ta tügel ide: ös-başı tuzanga katkan, çäçläre tuzgıgan, yözennän dönya töse kaçkan...

Yarkiyä karçık, Säyetneñ soravın tıñlap ta tormadı, ni sorayaçagın aldan belgän kebek, üzaldına söylängän kebek kenä äytep kuydı:

- Cäträk bul – urman yotkançı barıp al. Balanıñ üzenä karaganda anıñ küñelenä yul yıragrak...

Bu şaukımlı karçıknıñ ni-närsä äytergä telägänen añlap citkermäsä dä, Säyet kabat avızın açıp süz äytmäde, mıştım gına artkarak çigep, kırt borıldı da kapkanı da yabıp tormıyça çıgıp kitte. Bolay da añlaşılıp tora ide: Zölläneñ yazmışı urmanda häl iteläçäk!

Säyet urmanga taba kitkän basu yulına borıluga uk agaçlık buyların küzli başladı. Kızı Zöllä, sabıy çagınıda östäl astınnan çıkkan kebek kenä, ällä kayan: “Ätiyem, tayt!” – dip kilep çıgar tösle toyıldı aña.

İyün ayınıñ cete yäşellege küzlärne kamaştıra. Yul çitendä küperep utırgan kuaklıktan porhıldap oçkan koşlarga siskänep, küñel cilkenä... Bu can ürtägeç yäşellek öslegendä nik ber börtek kızıllık küzgä çalınsın?! Zölläneñ kızıl külmäge berkayda da kürenmäde. Anıñ bervakıtta da maturlıgın yugaltmıy torgan alsu yöze dä kürenmäde...

Bu yaklap Zöllä ber keşe balasına da ohşamagan şul. Ni genä bulsa da, gel olılarça uyçan yılmaep torgan kızga kürşe-külän dä aptırap betä. “Berär vakıt yılıy mikän bu bala?” - dip, koymalarına kolak kuyıp tıñlagannar da bulgan, di, döres bulsa...

Säyet urmanga barıp kergändä, agaç yışlıgında nindider kızıl şäülä çagılıp kitkän tösle buldı. Ällä küräse kilgän äyber şulay küz aldına kiläme? Ällä çınlap ta Zölläme? Bälki ul inde kaytıp kiläder?

Säyet adımnarın kızulattı. At yulı buylap yögerep diyärlek urman kuyılıgına barıp kerde. Arı sugıldı, bire sugıldı, ämma kızın taba almadı. Hikmät dimä inde: urman eçenäräk kergän sayın Zöllä kulmägennän çagılıp kalgan bayagı kızıllık haman yakınrak, ımsındırgıçrak bula bardı. Ul äle kayınnar arasında kürenep kala, äle yalgız imän artına kerep posa, äle bilgä citä yazgan kuyı ülän arasına çügä...

Nihayät: “Siher ğalämäte, ahrı...” – dip, ber fikergä kilgänçe, Säyet şaktıy gına kitep ölgergän ide inde. Ayak buınnarı da totmas hälgä kilde. Menä ul ber şoma gına usaknı saylap, arkasın kuyıp söyälde dä akrın gına cirgä şuıp töşte. Annarı, yazmışına töşkän avır sınaularnı onıtırga telägändäy, başın şoma usak käüsäsenä teräp, küzlären yomdı...

Şunda ul, gomerendä berençe märtäbä, sabıy kileş anasınnan yätim kalgan kızı, vakıtsız yaktı dönyadan kitep bargan Mönciyäse, ahır kilep, üzeneñ bähetsez yazmışı hakında uylandı...

2.

Zöllä mähäbbättän tumadı. Säyet belän Mönciyä arasında olı hislär bulmadı. Alarnıñ öyläneşüläre dä oçraklı gına kilep çıktı.

İnstitutnı tämamlagaç, avılga kaytırga kiräk ide. Yalgızı gına kaytası kilmäde Säyetneñ. Çıgarılış kiçäsendä küze töşkän iñ berençe kızga täqdim yasadı ul. Menä hikmät: Mönciyä şunduk riza buldı. Soñınnan gına açıklandı: bu vakıtta kız gomer buyı yaratıp-söyep yörgän yegete belän açulanışkan bulgan ikän.

Tıynak kına tuy yasap, Säyet belän tora başlagaç ta onıta almadı ul üzeneñ berençe mähäbbäten. Ülem tüşägendä yatkanda da soñgı süze şul ide:

- Min sine üzemneñ berençe keşem kebek yarata almadım, Säyet, kiçer mine... Hoday Täğalä dä: “Yaratmıyça yäşägänçe botenläy yäşämä,” – digänder inde, min anı añlıym... Zölläbezne yätim itmä, bu yulı yaratıp öylän, sin yaña änkäsen yaratsañ, ul da kızıbıznı çitkä tipmäs...

Mönciyäne berençe kürgändä Säyet tä yäştän mähäbbät totıp yörgän Häniyäse belän ayırılışkan ide. Bu ayırılışunı bik avır kiçerde ul.

Alarnıñ berniçek tä bergä bula almayaçakları başta uk bilgele ide. İñ elek Säyetneñ anası karşı buldı. Häyernisa abıstay baştarak: “Şul tile-mile kız belän tagın ber kürsäm, öygä ayak bastırmıym, malay aktıgı!” – dip tirgi ide. İnde bergä keşe küzenä kerä başlagaç, Häyernisa öy borınça Mönciyäneñ cennär belän söyeşüe hakında başka sıymıy torgan süzlär taratıp yörde.

Häniyädä çınlap ta säyerlek bar ide şul. Ul tabiğat tavışların işetä ide. Keçkenädän şulay bulgan: uynap yörgän cirennän kinät tuktalıp kala iken de, berär agaç yäisä çäçäk, ülän yanına kilep, söyläşä başlıy ikän... Säyet belän yöri başlagaç ta şul ğadätennän kotıla almadı. Haman üze genä belgän dönyada yäşäde, üze genä belgän teldä üze genä belgän can avazları belän söyläşep yörde.

Alar yış kına şuşı urmanga kilälär ide. Cäyelep kitep söyläşmiçä, tavış-tınsız gına ozaklap yörilär. Säyet aldagı tormışları, kiläçäk belän bäyle hıyalları hakında därtlänep süz başlıy gına, Häniyä şunduk zifa barmakları belän anıñ irennären yabıp kuya, annarı aldında oçragan berençe kuakka yäisä ülängä yögerep bara da, yanagın çäçäk taclarına kuyıp, tıñlıy başlıy...

- Ts-s-!.. Däşmä, Säyet... Ul bit bezgä karaganda kübräk belä. Çönki anıñ gomere mäñgelek, bez anıñ karşında bügen tugan sabıy kebek kenä...

Säyetneñ üz tuksanı tuksan; ul tagın üzeneken itä - Häniyägä ihlas mähäbbäten beldermäkçe bula, üzeneñ yaktı hıyal dönyasına çakıra... Kız anı tagın bülderä, kübäläk kebek, talpınıp oça-oça, alan buylap yögerep kitä... Ul äle kayınnar belän söyläşä başlıy, äle balan kuaklarına sarılıp, moñlı köyen köyli...

- Yarar inde, Häniyä, ber märtäbä genä keşeçä söyläş, ä?! Ber tapkır gına tıñla!..

- Yuk, Säyet, bez inde küptän keşeçä söyläşmibez... Keşeçä söyläşä belmibez, keşeçä yäşi belmibez... Menä bu kayınnar, imännär, gölcimeşlär bezgä karaganda meñ tapkır akıllırak! Meñ tapkır igelekleräk, izgeräk! Meñ tapkır moñlırak! Yäle, kil äle, tıñla... İşetäseñme, änä alar nindi matur köy köylilär... Şulay köy köyli-köyli söyläşä alar. Beläseñme, Samat, bu köy cirdän kükkä qadär suzılgan tılsımlı küper kebek...

- Sin hıyalıydır, Häniyä.

- Tile diseñ inde...

- Yuk, tile tügel. Sin- hıyalıy ber güzäl...

Häniyäneñ küñele bulsın dip, Samat ta agaçlarnı tıñlap karıy. Ämma bernindi köy dä işetmi... Üze kıznıñ küñele bulsın dip:

- İşetäm... – digän bula.

- Yä äyt, alaysa, närsä köyli alar? – dip, tüzemsezlänep töpçenä başlıy kız.

- Säyet belän Häniyä bähetle bulsınnar, dip köyli...

- Menä yalgıştıñ... Alar bezne kızganalar... Sezneñ aldagı gomeregez sagışlı bulaçak, dilär...

- Şul da buldımı tabiğatnen märhämätlelege, igelege?

- Alay dimä, Säyet, tabiğat barıber bezneñ yaklı... Änä bit ul: “Sez ike gomer yäşäyaçäksez. Berençe gomeregez sagışlı bulsa, ikençese bähetle bulaçak”, - dip tora...

- Min berni dä añlamıym, Häniyä... Ä sin añlıysıñmı?

- Añlıym. Bez kayçan da bulsa bähetle bulaçakbız, Säyet...

Alarnıñ ayırılışularına da Häniyäneñ şuşı säyer toyımı, serle işetü säläte säbäpçe buldı, ahrı.

Säyet, mäktäpne tämamlap, şähärgä ukırga kitep bargaç, sirägräk küreşä başladılar. Läkin alar arasında yäşli kabıngan mähäbbät hise moña karap kına sünmäde-sürelmäde. Kiresençä, bu yäşlek hislärenä sagış toygısı da östälgäç, alarnıñ his-toygıları tagın da hıyalıyrak, şaukımlırak bula bardı...

Şähärgä ber yıl aldanrak kitep ukıdı Säyet. Häniyäsen bik sagına ide. Sagıngan çaklarında Säyet uramga, şähär çitenä, uramga çıgıp kitä, tellären añlamasa da, köylären işetmäsä dä, oçragan ber agaç, kuak belän serläşepyyöri, alardan Häniyäseneñ hälen beleşä, aña sälamnär, väğdälär yullıy...

Mäktäpne Säyettän ber yıl soñrak tämamlarga tiyeş bulgan Häniyäne isä hätärräk sınaular kötkän ikän. Berdän-ber könne, urman, su buylarında ülännär, kuaklar belän keşeçä söyläşep yörgän kıznı kararga dip, rayon üzägennän ber törkem tabib kilep töşkän. Ciñeläymägänme, yänäse. Häniyä uylap-nitep tormagan, doktorlarnıñ:

- Çınlap ta agaçlar söyläşkänen işetäseñme? – digän soraularına çatnatıp:

- İşetäm, - dip cavap birgän.

Şul citä kalgan. Töyägännär dä şähärgä alıp kitkännär üzen. Alarga kıznıñ ata-anası iyärgän... Şulay, Hoday kuşıp, şähärdä töplänep kalgannar. Häniyäne nindider mahsus hastahanägä salıp, üzläre şul tirädä genä eşkä urnaşkannar. Bolar hakında Säyet, cäyge yalına kaytkaç, änisennän işetep belde.

Säyet Häniyäne ezlärgä dä uylagan ide. Läkin andıy hastahanälärdä yatuçı avırularnıñ isemlegen berkemgä dä birmilär ikän. Niçek kenä yalınıp-yalvarıp soramasın da, kıznıñ ata-anası Säyetkä açılmadılar, kızlarınıñ kayda ikänlegen äytmädelär.

Häniyäne yugaltu kaygısınnan kotılu oçen Säyet boten kunel gamen, vakıtın ukuga birde. Häniyä anıñ töşenä kerep: “İşetäseñme dönya tavışın?” – dip sorap intekterä başlasa, uramdagı agaçlar, kuaklar, ülännär yanına çıgıp kitte, şulay küñelendä kalgan soñgı sagışnı basarga tırıştı... Ä inde Mönciyä belän ğailä korıp cibärgäç, Häniyä bötenläy küz aldınnan, küz aldınnan gına tügel, künelennän, hätta töşlärennän ük yugaldı. “Tigez tormışları belän yäşäsennär, borçıp cäfalamıym”, - di torgandır inde...

Menä häzer ul Häniyäsez dä, Mönciyäsez dä kaldı, hätta sabıy balası – bäğır kisäge Zöllä dä kayadır kitep yualdı...

3.

Uylarınnan aynıp, Säyet ayagürä torıp bastı. Nigä bolay cebep utıra soñ äle ul? Aña bit aşıgırga kiräk, ber-ber häl bulgançı, niçek tä Zölläne tabarga kiräk!

Säyet bärelä-sugıla tagın urman buylap yögerergä totındı. Ul arada anıñ karşına berniçä ukıtuçı kilep çıktı. Alarga yugarı sıynıf ukuçıları iyärgän. Urman sukmagınıñ ikençe başınnan tagın ber törkem bala kilep çıktı. Alarnıñ kaysısı çiläk töbe kaga, kayberläre bertuktausız Zölläne çakırıp örän sala...

Bu qadär halıknı kürgäç, Säyetneñ yörägenä cılı yögerde. Läkin, uraman aykap, kıçkıra-kıçkıra Zölläne ezläp yörüçe keşelär aña nikadär genä yakın, gaziz bulıp toyılmasın, ul alar yanına barıp tormadı, üz sukmagı belän urmannıñ iñ kuyı cirenä kerep kitte. Üze bertuktausız täqrarlap bardı: “Kayda soñ sin, kızım, kayda soñ sin, kızım, bäğrem!.. Kayda soñ sin, kayda?.. Äniyeñ artınnan kitep bardıñmı ällä, ä, kızım? Äniyeñ çakırdımı? Bik yaratışa idegez şul... Yuktır, çakırmagandır... Äniyeñ äytte läsa: “Zölläbezne kara, räncetmä”, - dide... Kızım, bäğrem, nik däşmiseñ? Nik kürenmiseñ? Kayda soñ sin? Kayda?..”

Säyet oçragan berençe agaçka barıp yabırıldı. Kayrısınıñ töse yugala başlagan, böten tänen cıyırçık baskan kart usak ikän. Säyet anı beraz koçaklap tordı da, saz ise añkıtıp torgan, müklänä başlagan yözenä yañagın kuydı. Sulışın buıp tıñlıy başladı... Eçke ber moñ belän zeñläp torgan agaç keşe telen belmi ide... Ällä adäm balası anıñ telen añlamadımı?

Säyet duamal häräkätlär belän ikençe agaçka kitte. Yalgızlıktanmı, cil-yañgırdanmı, ällä vakıt şaukımınnanmı – aklıgın cuyıp ölgergän kayın agaçı da anı söyenderä almadı Ul da Zöllä hakında berni belmi ide. Şulay soraşa-soraşa, äle yalınıp-yalvarıp, äle yarsıp-açulanıp, şaktıy kerde urman kuyılıgına. Kerde dä adaştı. Adaşunıñ berençe bilgese – tınlık. Bervakıt koşlar sayraudan tuktadı, böcäklär telsez kaldı, hätta nindider tılsım belän urman eçenä ütep kergän cildä şıbırdap utırgan yafraklar da hälsezlänep, tınıp kalganday buldı. Säyet üze öçen kurıkmadı, Zölläne uylap eçe özgälände anıñ. Ul da şulay kerep adaşkan bulsa? Çıgar yul taba almıy izalansa? Yılap-şeşenep betsä? Açlıktan hälsezlänsä?.. Keşelektän çıksa?..

Şomlı uylarınnan arınırga teläp, Säyet küñelendä yörgän dogalarnı barlarga kereşte. Tik niçek kenä tırışsa da, yugalgan kızın ezläp, urmanga kerep adaşkan keşegä yärdäm itärdäy doga taba almadı ul küñel töbennän. Taba almagaç, üze uylap çıgara başladı...

“İ Rabbım! Sineñ bit ilahi köçeñ bar, kuäteñ bar. Sin böten närsäne dä kürep torasıñ... Sin minem kızımnı da küräseñder... Miña yul kürsätmäsäñ kürsätmä, tik kızımnı bu hätär dönya eçendä kaldırma... Ul bügen yaklauçısız, üksez, toyımçan... Änisez kalıp, bişektän sagışlı bulıp üsä torgan adäm balalarına märhämäteñ çiksez bit sineñ. Min monı beläm. Bu yulı da üz märhämäteñne kürsät – kızımnı tabarga bulış, ya Rabbım! Päygambärebez hakına, anıñ näsele-näsäbe hakına bulsa da bulış!”

Säyet uylap ta beterde, üzen-üze beleştermiçä, kulların kükkä çöyde. Şunı gına kötkän kebek, yakındagı kuaklıkta posıp utırgan pesnäk halkı porhıldap öskä çäçelde. Ä bit hikmät şuşı koşlarda. Kurkınıç çakta urman koşları urman eçenäräk oça. Säyet bu hakta belä. Dimäk, İşkilde avılı koşlar oçıp kitkän urmanga karşı yakta urnaşkan.

Säyet şul yakka aşıktı. Küp tä kitmäde. Koyaş nurlarında balkıp yatkan tanış alannarnıñ bersenä barıp çıktı...

Urman tozagınnan çıkkaç ta Säyet beraz arlı-birle yörgäläde äle, kıçkırıp ta, cırlap ta, cılap ta karadı. Läkin niçek kenä ezläsä dä, niçek kenä yalınıp-yalvarıp sorasa da, urman aña Zölläsen kaytarıp birergä telämäde. Sorau-yalvarularga zeñläp torgan tınlık belän cavap birde.

“Tege şaytan karçıgı döres kürmägänme ällä? Ällä ul yüri halıknı butaştıramı? Üzen yaratmagannardan üçen alamı?” – Säyetneñ yarsıngan küñelenä tagın ällä küpme yaña şik-şöbhä kerep tuldı.

İh, nigä añlamıy ikän ul tabiğatneñ sihri telen, anıñ can-ruhın añlamıy, toymıy? Kayçandır Häniyä añlagan, toygan kebek...

Şulvakıt Säyetkä ällä närsä buldı. Ul aşıgıp bargan köygä, ber koyaşlı alan urtasında tuktalıp kaldı da, yänäşädäge yalgız kayınga ohşap, ürä kattı, annarı, kulların alga – kük katına suzıp, kuyı ülän eçenä tezlände.

- Ya Hoda! Min barısın da añladım! Añlatkanıñ öçen meñ rähmät sina, i Allam-Täñrem!

Çittän berärse kürep kalsa, Säyetneñ bu kılanmışların niçek kabul itär ide ikän, äytüe kıyın, ämma Cir belän Kük anı anıñ bu ğamälen avır, ämma igelekle yazmışka ireşü dip kabul itte, şuña kürä dä alar bu minutta Säyetkä açık zihen, nıklı uy, toyımçan küñel birde... Böten cir yözen, barlık cihannı koçaklap alırga telägändäy, kulların yak-yakka cäyep torgan Säyet, şul räveşle, üz gomerendä berençe märtäbä Hoday ihtıyarın gına tügel, üz kulına kilep kergän yazmış bavın dä ayırım-açık toydı.

Ul añlap-töşenep ölgergän ide inde: anıñ gaziz balasın bu kara urman avızınnan tabiğatneñ moñlı tavışların işetüçe, ülännär telen belüçe Häniyä genä yolıp kala alaçak!

Bu açış Säyetne kabat ömetkä, tormışka kaytardı, häm ul, böten köçen cıyıp, avılga taba yögerde...

4.

Säyet ozın kiç buyı yulda buldı. Anıñ hälen iske genä maşinası da añladı bulsa kiräk – ozın yulda yalgış ta töçkerep karamadı. Kolhoz räise: “Telägän maşinañnı al”, - disä dä, Säyet ike dä uylamıyça şuşı “yäştäş”enä utırdı; avıl hucalıgı tehnikası buyınça mehanik bulıp eşläü däverendä ul aña nık kına künegep ölgergän ide şul.

Yulda ällä närsälär hakında uylap baş katırmadı, üz başına töşkän yaña borçular hakında fiker yörtte. Baştarak ul urmandagı halätennän hiç ayırıla almadı – bertuktausız kızı belän söyläşte, aña yılamsırap yalvardı, ätilärçä açulandı yäki analarça nazalap-irkäläp yuattı...

- İ kızım, nişlädeñ sin, ä, nişlädeñ? Nik kaldırıp kitteñ ätiyeñne? Nigä haman kaytmıysıñ? Nigä tabılmıysıñ? Kaylarda gına yöriseñ soñ, kızım, i kızım!.. “Ätiyem, ätiyem!” – dip kenä tora ideñ läsa, kızım, Zölläm minem!.. Sin ğayeple tügel läsa ätiyeñ belän äniyeñnen urtak bähetkä ireşä almagan açı yazmışına...

Şunda uk Säyetneñ häterendä kızı belän bulgan ber söyläşü yañardı.

Ul könne Zöllä ciläk-cimeş bakçalarında kübäläk kuıp yöri ide. Bervakıt, tını betep, öydä nider çokçınıp utıruçı ätise yanına yögerep kerde dä:

- Ätiyem, ätiyem, äyt äle - närsä ul Barıy? – dip soraşa başladı.

- Kayan kerde soñ sinen kep-keçkenä başıña bu süz, kızım?

- Äniyem şulay cırlıy ide...

Säyetneñ yöräge kısılıp kuydı. Kayan belä bu sabıy Mönciyänen yäşlek mähäbbäten? Änise kitkändä ul sabıy bala gına ide läsa...

Säyetneñ häterendä: Mönciyä bik yış cırlıy ide ul cırnı. Läkin Säyetkä kürsätmiçä cırlıy ide... Hiç onıta almadı şul ul üzenen yaratıp yörgän keşesen.... “Keşene bu qadär köçle mähäbbätkä yulıktırır öçen nilär genä eşläde ikän ul Barıy digännäre?” – dip ber genä märtäbä uylanıp utırmadı Säyet.

Kıznıñ soravın cavapsız kaldırırga yaramıy ide. Ul şul minutta üzen tiz genä kulga alıp, kızı öçen mavıktırgıç macara uylap çıgardı.

- Alaysa, belmiseñ inde Barıynıñ kem ikänen?

- Yuk... Batırmı, geroymı ul?

- Minemçä, ul batır da, geroy da tügel. Ul äkiyätlärdä genä bula torgan ber yeget. Menä sineñ kebek, minem kebek, ul da avılda yäşägän. Anıñ gıyşık totıp yörgän kızı bulgan. Barıy belän ber avılda tuıp üskän, di, ul kız...

- Häzer kayda bu kız? Ä Barıy kayda?

- Avıl kızın bik yaratsa da, Barıy, baylıkka kızıgıp, patşa kızına öylängän. Ä tege kız aptırap tormagan, üze kebek ük sagışlı ber yar tabıp, ğailä korgan, irenä bik matur kız tabıp birgän...

- Ay niçek kızık bu äkiyät... Ä ul kıznıñ iseme niçek bulgan?

- Ul kıznıñ isememe? Ul kıznıñ iseme... Zöl-lä!

Ul arada Säyet kızın kütärep ala da kükkä çöyä, annarı böten kuñel cılısın birep, kükrägenä kısa...

Säyet Mönciyäneñ berençe mähäbbätennän buşap kalgan küñelen üzeneñ hisläre belän tutırırga tırışıp karadı. Ämma tutırıp beterä almadı... Üzenä dä citmägän cılılıknı kayan alsın soñ ul? Annarı... Säyet üze dä açı yazmış cillärendä bozga äverelgän, kayçandır Häniyädän özelep kalgan bägıren tiz genä eretep cibärä almadı...

Olı mähäbbät bulmasa da, alar arasında olı ihtiram, hörmät härvakıt buldı. Alar kıska gına ğailä gomerlärendä dä ber-bersenä yalgışıp kına da katı süz äytmädelär. Zöllä tugaç, yäşäü tagın da ciñeläyde, - alar ber-bersenä birä almagan yöräk cılıların şul urtak bäğır cimeşenä birdelär.

Äye, bala alarnı ber-bersenä yakınayttı, ämma ul da ike üksez yazmışnı berböten itep yabıştırıp kuya almadı... Ä kitek yazmış, cırdagıça, ozın gomerle bulmıy şul...

Kulımdagı yözegemneñ

İsemnäre Barıy la...

Ayırılsak ta, cannarıbız

Ber-bersenä karıy la...

5.

Säyet Häniyälär yortın ezläp tapkanda tön pärdäse ofıknıñ ber çitennän ikençesenä tartılıp ölgergän ide inde. Ut algan şähär yortları, Säyetneñ borçuın sizengän kebek, şomlanıp tınıp kalgannar. İnde şähär uramnarına kergäç tä, avıldagı tugannarı birgän adres buyınça kilep tapkançı, tagın berär säğat vakıt uzgandır...

İşekne ozak açmadılar. Säyet kire kitärgä dä uylagan ide, kinät eçke yaktan işek bige çıkıldap kuydı. Bige açıldı, ämma işek üze açılmadı.

- Sezgä kem kiräk? – dip soradı eçke yaktan irlär tavışı.

- Häniyä öydäme? – Säyet üzeneñ tavışın üze tanımadı. Ozın yul üzeneken itkän - ıñgıraşıp, iñräp söyläşä başlagan ide ul.

- Häniyä öydä yuk. Kem sorıy anı?

- Min... Säyet bulam... İşkilde avılınnan...

- Säyet?

Başlanıp ta citmägän äñgämä şunda özelde. İşek artında avır tınlık urnaştı. Säyet nişlärgä dä belmäde. Şulkadär çakırım ütep, häzer kire kitsenme? Tege vakıttagı vakıygalardan soñ Häniyäneñ ata-anası anı koçak cäyep karşı alırga tiyeş idemeni? Barıber bolay uk bulır dip uylamagan ide ul, hiç kenä dä uylamagan ide...

Anıñ alar tormışına ber däğväse dä yuk. Ul barı tik Häniyäne ezläp kilde. Şuna da: “Häniyä öydäme?” – dip soradı. Tagın sorayaçak, Häniyäneñ kayda ikänlegen belmiçä, anı kürmiçä kitmäyäçäk... Säyet, üze dä sizmästän, bar köçenä işek kaga başladı... Şunı gına kötkän kebek, işek şar açılıp kitte häm annan, tönge kunakka tämam aptıraşıp, Häniyäneñ ata-anası – İlgizär belän Zäytünä kilep çıktı.

- İsänmesez... – Niçek kenä yagımlı bulırga tırışsa da, tavışındagı kırıslıknı berniçek tä yäşerep beterä almadı Säyet. Eçtägelär anıñ tavışına ällä ni iğtibar itmädelär bulsa kiräk.

- Säyet balam, närsä buldı? – Häniyänen änise ütä dä borçılıp, nindider küñelsez häl sizengän kebek soradı.

Säyetneñ küñele tulıp kitte, küñele belän bergä tavışı da yomşadı:

- Zäytünä apa, minem kızım yugaldı bit... Tapsa da, Häniyä genä tabaçak. Ul gına urman telen belä, dönya belän söyläşä... Böten ışanıçım, ömetem añarda... Miña bik kiräk ide ul!

Säyetneñ hälenä kerep tıñlap torgan İlgizär belän Zäytünä yul tuzanına batkan, argan-talgan kunaknı öylärenä däştelär, aş bülmäsenä alıp kerep, türgä utırttılar, ber-berse belän yarışıp, rizık bülä başladılar. Alarnıñ häyer-hah ikänen kürep, Säyetneñ küñelenä cılı iñde, küz töplärenä dım yögerde. Läkin ul canına tämam erep betärgä irek birmäde, şunduk elekkege kırıs halätenä kayttı.

- Niçek buldı soñ ul, Säyet?

Huş isle ülän salıp peşerelgän çäy kapkan arada Säyet üzeneñ tarihın söyläp aldı. Annarı, süzne artık ozınga cibärergä telämiçä, çınayagın kaplap kuydı da ayagürä torıp bastı.

- Miña kitärgä kiräk, İlgizär abıy, Zäytünä apa...

- Alaysa tıñla, Säyet ulım. – Zäytünäneñ “ulım” dip däşüe Häniyä hakındagı ömetle häbärgä işarä ide. – Menä häzer yulnı arkılı çıgasıñ, sul yakta tau qadär supermarket bulır. Şul kibetne uzgaç, tar gına sukmak buylap yükäle bakçaga keräseñ. Anıñ argı başında öç katlı sarı yort bulır. Ul küzgä bärelep tormıy, kire kitä kürmä. Türgä ük bar. Vahtadagı hatınnı çakırıp çıgar. Alar Häniyäneñ kayda ikänen äyterlär... Bar, ulım, cähäträk bul, tizräk yör. Sezgä aşıgırga kiräk...

6.

Karañgı bakçalar aşa kiräkle sarı yortnı ezläp tapkançı Säyet uylanıp bardı: “Haman şul “sarı yort”ta mikänni bäğırkäyem? Tege vakıtlardan birle şunda mikänni? Nigä aşıktı? Nigä soraşmadı Häniyäneñ yazmışı, bügenge yäşäeşe hakında? Barısın da açıklarga ide başta... Niçek añlaşırlar alar? Añlaşa alırlarmı? Añlaşa almasalar? Ä bit Säyet aña nık ışanıp kilde... Balasınıñ yazmışı anıñ kulında, dip uylap kilde... Häzer närsä bulır? Cibärmäsälär? Andıy avırularnı cibärälär dimeni?! Nindi avıru bulsın ul! Elek tä avıru tügel ide, häzer dä avırmıydır. Barı tik başkalarga ohşamagan gına! Hoday Täğalä anı başka törle itep yaratkan. Üzenä ohşaş itep...”

Tön küzendä kapşana-kapşana kilep, Häniyä yatkan hastahanäne ezläp tapkaç ta, kerergäme-yukmı digändäy, beraz işek katında taptanıp tordı Säyet. Annarı, täväkkälläp, tonık kına yanuçı ut astındagı kıñgırau töymäsenä bastı. Şunduk, çitkäräk taypılıp, işek artınnan yazmışın bilgelärlek ım-işarä kötä başladı. Yak-yagına karangan arada, hastahanä binasınıñ tösenä iğtibar itte ul. Karale, çınlap ta sarı töskä buyalgan lasa bu bina! Bu bit kotoçkıç häl! Keşeneñ canın ürtäp, sarıga buyamasalar... Mondıy avırular yatkan binalarnı açık yäşelgä yäisä kömeş-zäñgärgä buyarga kiräk – yäşäü tösenä! Avırularnıñ ruhi kimsengän, zägıyflängän canın irkäläsen ide ul töslär, alarga terelergä bulışsın ide...

Menä bervakıt hastahanänen avır işekläre açılıp kitte. Annan ak halatka törengän ike olpat ir zatı kilep çıktı.

- Kemne kiterdegez? Kayda ul? Niçä yäştä? Buynıymı?

- Yuk-yuk, min berkemne dä kitermädem... - Kötelmägän häldän Säyet artka uk çigä başladı...

- Alaysa, monda sezgä ni pıçagım kalgan?!

- Min... Häniyäne ezli idem... Miña Häniyä kiräk.

- Familiyäse niçek?

- Belmim... İsemen genä beläm. İseme – Häniyä...

- Anısın işettek. Kaysı palatada yata?

- Belmim...

- Belmägäç, nişläp yörisez monda keşe borçıp? Tönlä avırular yanına kerü tıyıla! İrtägä kilegez, barıgız, bar!

Ul arada äzmäverdäy irlär artında tabaday kiñ bitle, kısık küzle ber hatın päyda buldı.

- Kem kiräk, kem? Häniyäme?

- Äye, apa, Häniyä kiräk ide. – Tön karañgılınnan kilep çıkkan bu hatınnan nindider yärdäm ömet itep, Säyet tagın, tagın kabatladı: - Kiräk ide, bik kiräk ide!..

- Sin anıñ keme bulasıñ? Ber dä kürgän yuk...

- Min anıñ avıldaşı, dustı... – Bu yulı da Säyet özgälänep kabatladı: - Yäşlek dustı!..

- Alay ikän... Äydä, alaysa...

Säyet bolay bik tiz genä kerep bulır dip uylamagan ide. Änä bit – tege äzmäverlär dä iyärmäde. Yarım karañgı koridorlar buyınça ber-bersenä tagılıp, vahter hatın belän Säyet ikese genä kitep bardılar...

Şomlı, kısan koridorlar buylap şaktıy bargaç, kaysıdır borılmada tabak yözle hatın kinät tuktap kaldı. Annarı yak-yagına karana-karana atlauçı Säyetne kötep aldı da, bayagı bitaraflık belän türdäge açık işekkä törtep kürsätte:

- Änä, tugızınçı palatada ul, üzeñ şunnan ezläp tap. – Üze, cavap ta kötep tormastan, kırt borılıp, kilgän yulınnan kire kitte.

Yalgızı koridor çatında basıp kalgan Säyetneñ yöräge atılıp çıgam-çıgam dip tibä başladı. Tau qadärle tilelär yortınıñ döm-karañgı koridorlarında yapa-yalgızıñ ürä katıp tor inde, yä! Akıllı başıñnan divana bulırsıñ!

Ber-ber häl bulgançı dip, Säyet, salmak kına atlap, vahter hatın kürsätkän açık işekkä taba kitte. Barıp citkäç tä kerergä kıyulıgı citmiçä beraz taptanıp tordı äle. Niçek tä atlap kerergä tiyeş ul bu bilgesezlekkä. Urman şaukımında kalgan balası – Zölläse hakına bulsa da kerergä tiyeş!

Eçtä anı tür karavatta yatkan avıru yanında üz eşläre belän mäşgul bulgan sanitar kız karşı aldı.

- Ehem-ehem... Miña Häniyä isemle avıru kiräk ide...

- Min ul Häniyä. Sezgä min kiräkme?..

Akıldan yazar aldınnan Säyet: “Akıldan yazuım şuşı ikän”, - dip uylap ölgerde ölgerüen... Tonık kına yangan lampa utında ak kanatlı färeştä kebek talpınıp torgan sanitar kıznıñ yöze anıñ yäşlek mähäbbäte Häniyäneke ide!

7.

Alar ozak kına ber-bersenä karaşıp tordılar. Bu ap-ak halatlı kızda Häniyäne tanu kıyın tügel ide. Ä menä Häniyä anı tanıdı mikän? Tanıdı älbättä! Änä bit ul niçek yotlıgıp karap tora. Yözläre yabıgıp, bit oçları eçkäräk batıp kitsä dä, karaşları şul uk – nurlı häm izgelekle...

Alar tıynak kına küreştelär. Koçaklaşıp übeşmädelär dä. Hätta kulların kulga da totışmadılar. Tınıç kına isänläştelär dä işek katındagı buş tüşäkkä kilep utırdılar.

- Närsä buldı, Säyet?

Kızık, Häniyä dä Zäytünä birgän soraunı birde. Säyet moña beraz ürtälep tä kuydı.

- Nigä alay diseñ? Ä bälki sine küräse kilgänder...

- Küräseñ kilsä, ällä kayçan kilep kürgän bulır ideñ inde. Bez bit ber cirdä yäşibez, ber havanı sulıybız, ber yuldan yöribez... Tukta, nik äytmiseñ – kızıñ belän ber-ber häl bulmagandır bit?

- Kızım bar ikänne kayan beläseñ?

- Min barısın da beläm, Säyet. Kızıñ hakında da, hatınıñnıñ vafat buluı turında da beläm.

- Şulayrak buldı şul. Mönciyä ülep kitte. Kızıbız änisen yuksınıp yörde-yörde dä bügen irtän kayadır kitep yugaldı... Urman algan, dilär. Kürep kalgannar. Tapsañ sin genä taba alasıñ, Häniyä. Sin tabiğat tavışların işetäseñ bit, urman telen beläseñ... Ä, Häniyä?..

- Kilep döres eşlägänseñ, Säyet. Tik... minem köçem citär mikän soñ? Huşım citär mikän? Töngä karşı toru ay-hay kıyın bit...

- Bez kaytıp citkänçe tañ ata başlıy ul, Häniyä...

- Äydä, alaysa, kitik tizräk...

İnde çıgarga kuzgalgaç, Säyet bayadan uk küñelen tırnap torgan soraunı birde:

- Ä sin niçek monda? Sine avıru digännär ide bit...

- İh, sin! Şul gomer keşe süzenä ışanıp yäşädeñme? Ber tapkır bulsa da üzeñä kilep kararga bula ide bit hıyalıy, divana Häniyäñne!..

- Min alay dimädem bit äle...

- Dimäsäñ dä, uyladıñ... Bu ozın tarih, Säyet. Kaytkanda söylärmen, yäme. Ä häzer yulga cıyınırga kiräk...

Häniyä tiz genä decur vraçka kerep çıktı, annarı, uramda kötep torgan Säyetne iyärtep, öylärenä aşıktı.

...Yul ozın. İske maşina artık köçänmiçä genä tırıldap bara... Gomergä söyläşmägännärne söyläşergä bula. Şulay da, Ber-bersenä bik yakın bulıp ta, ozak vakıt küreşmi yäşägän ike bäğır kisäge kaysı uy sukmagına kerep kitärgä belmiçä aptırap bettelär. Berençe bulıp Häniyä üzeneñ üpkäsen belderde. Säyetneñ üze yanına kilmi yörüen kız avır kiçergän ikän.

- Säyet, nigä mine ezlämädeñ? Min bit sine şundıy köttem...

- Belmim... Sine avıru, didelär. Min... kurıktım.

- Minnänme, avırudanmı?

- Häniyä, sorama ul turıda... Üzem dä belmim...

- Mindä nindi avıru ikänen belä ideñ bit. Keçkenädän şulay buldı: ällä nindi tavışlar işetäm. Tabiğat tavışın, dönya tavışın işetäm Bala çakta härkem işetäder andıy tavışlarnı. Olıgaygaç ütä ul. Mindä ütmäde... Min äle dä işetäm ul serle avazlarnı, Säyet...

- Bu “sarı yort”ka niçek kilep eläkteñ soñ? Avıldan kilep algannar, didelär...

- Şul tavışlar arkasında inde. Min bit oçragan ber agaç, kuak belän, tereklek belän söyläşep yöri idem. Alarga sinen isemne kuşıp söyläşkän çaklar da bulgan. Şulay kaçıp kına tıñlap torgannar da avıl sovetına häbär itkännär. Anıñ räise: “Bezgä ikençe Yärkiya kiräk tügel, tizräk tiyeşle urınga ozatıyk”, - dip çarasın kürgän.

- Nu keşelären äyter idem inde!.. – Säyet bu vakıygalarga üzeneñ mönäsäbäten belderergä uylagan ide, Häniyä anı şıp tuktattı.

- Timä keşelärgä, Säyet. Alar ul vakıtta döres eşlägännär. Totıp şähärgä cibärmägän bulsalar, min çınlap ta akıldan yazgan bulır idem. Üzemne-üzem añlamıy başlagan çaklar ide... İh, Säyet, ul vakıtta sin kaytıp töşkän bulsañ, miña bernindi vraç ta kiräk bulmas ide dä...

Tagın tın kaldılar. Häniyä moñsu karaşın hatirälärenä töbägän, Säyet isä, ükeneçle kıyınsınuın yäşerergä teläp, tönge yulga tekälgän...

Berazdan bu avır minutnı Säyetneñ kızıksınuı bülde:

- Niçek bolay buldı? Ak halatıñnı äytäm... Avırudan niçek vraç bulıp kitteñ soñ?

- İ Säyet, bayadan birle añlatam, haman añlamıysıñ... Min avıra yazıp kaldım, dim bit. Monı vraçlar da bik tiz añladılar. Beraz vakıt palatada tottılar da üzläre yanında eş täqdim ittelär. Menä ikençe yıl inde üzem avırıp kergän hastahanädä şäfkat tutaşı bulıp eşlim...

- Ä uku yagı?..

- Min häzer çittän torıp meditsina kölliyätendä ukıym. Minem kebek keşelär bik kiräk monda. Başkalar işetmägänne işetäm bit min. İ-i, nindi genä şaukımlı avırular yuk min eşlägän cirdä. Küzgä karap toralar mähluk cannar. Küñelläre tulgan, şunı äytä almıylar. Änä şul küñelläre genä barısın da söyläp, äytep tora... Min avırularnıñ eçke tavışın, kuñel avazın işetäm bit, Säyet. Şuña da min bik kiräk monda.

- Nu yarıy, avırular belän añlaşıla. Äyt äle, minem närsä uylagannı da beläseñme, Häniyä?

- Yuk, sin uylagannarnı belä almıym. Bu kiräk tä tügel. Sin bit uylaganıñnı üzeñ äytä alasıñ, şöker... Tele yabık tereklek kenä küñele belän söyläşä. Äye şul, zihennäre zägıyf bändälär agaçlarga, kuaklarga yäise koşlarga, hayvannarga tiñ. Tabiğattäge tereklek iyäläre kebek berkatlı häm samimi alar... Mina alar belän aralaşu säläte birelgän. Bähetme bu, bähetsezlekme – üzem dä äytä almıym...

- Bähetter bu, Häniyä... Hoday birgän büläk bit ul siña. Ä Hoday birä ikän inde - bähetkä yurap birä. Min şulay uylıym...

- Şulay bulsa gına yarar ide...

Säyetneñ kızıksınuı betmägän ikän äle.

- Şul tereklek iyälären işetep nişliseñ inde?

- Şulay min bik küp adämi zatlarnı, hätta keşelegennän mährüm kalgan bändälärne ayakka bastırdım, terelttem, Säyet. Keşelär arasına kaytardım. Çınlıkta alarnıñ avıruı yannarında tıñlıy, añlıy belüçe keşelärneñ bulmavınnan kilä bit. Üzlären añlagan keşelär belän aralaşa başlauga uk alar üz asıllarına kaytalar, kakşagan ruhların nıgıta başlıylar...

- İh, Häniyä, eş işetü-işetmüdän torsa, böten keşe dä ber-berse belän söyläşep kenä tereler ide...

- Tereler ide şul. Menä sin äyt: hatınıñ närsädän ülde?

Säyet kötelmägän soraudan siskänep kitte. Bayadan birle küz aldında räşä kebek elenep torgan yokısı oçragan ber yul baganasına elägep kaldı. Ul yulga çıkkaç berençe märtäbä başın kütärep Häniyägä karadı.

- Närsädän ikänen bik belmädelär şul. Kinät kenä yattı da can täslim kıldı kızbıznıñ anası...

- Sin anı yarata ideñme soñ?

- Belmim... Hörmät itä idem.

- Yaratmagaç, sin anıñ belän söyläşmägäneseñ. Çönki añlamagansıñ. İşetmägänseñ. Şuşı küñel çukraklıgıñ, bitaraflıgıñ anıñ gomeren kimergän dä inde... Canına katu bulıp töşkän... Küñelen taş itkän. Bu taş berdän-ber könne anıñ yöräk tamırına utırgan...

- Ni söyliseñ sin, Häniyä? Dimäk, min ğayeple inde anıñ ülemenä?

- Min bit sine ğayeple dimim, Säyet... Bälki ul kübräk tä ğayeple bulgandır. Nigäder açılmagan ul sineñ karşıñda...

- Ni öçenme? Anıñ da söygän yegete bulgan. Minem sin bulgan kebek... Şul mähäbbäten onıta almadı ul, märhümkäy...

- Alaysa, añlaşıldı...

- Närsä añlaşıldı?

- Kızıñnıñ çıgıp kitüe, yugaluı añlaşıldı.

- Yä äyt, zinhar! Min dä belergä tiyeş monı – kızımnıñ yugalu säbäben...

- Änise üzeneñ küñelen kızına kaldırıp kitkän. Menä häzer ük äyt: sineñ bit kızıñ belän dä açılıp kitep söyläşkäneñ yuk. Döresme şul?

- Söyläşäm, nik söyläşmim di... Ul üze bik uyçan, moñsu, dimme... Änisen onıta almadı, ahrı, ul... Haman änisen sagına... Ülgänenä ike yıl inde... Ä bit yözen dä häterlärlek yäştä tügel ide ul vakıtta...

- Änisen onıtkan inde ul. Çınlıkta ul küñelenä tınıçlık ezli. Ä ul tınıçlıknı bala küñelen añlıy torgan keşe genä birä ala... Sin aña andıy keşe bula almagansıñ, Säyet, turı äytkängä açulanma...

Säyet bu yulı karşı töşep mataşmadı. Çönki Häniyäneñ süzläre hak ide. Şuña da däşmäde. Däşsä, tagın da kıyınrak bulır kebek toyıldı aña...

Bu avır söyläşüdän soñ alar bötenläy söyläşmädelär. Kalgan vakıtta härkem üz uyları karamagında buldı. Säyet tönge urmanda kırgıy ruhlar kulında kalgan kızı hakında uylap özgälände, Häniyä isä avız eçennän genä nindider tanış ta, tanış tügel dä köy köyläde...

Säyet ara-tirä yuldaşına kütärelep karıy. Ul belä: anıñ bügenge yäşäeşe, kiläçäktäge tormışı tulısı belän şuşı cankisäktän tora. Häm añlıy: anıñ yazmış yulın kızı Zöllä bilgeli. Anıñ tabıluı Säyetneñ böten yazmışın häl itäçäk, gomereneñ mäğnäsen bilgeläyäçäk. Ä bolarnıñ barısı böten dönya açısın üz küñelenä alıp yäşägän Häniyä kulında...

Şulay da, säyer bu tormış. Soraular küp anda... Kübesenä cavap ta birep bulmıy... Äytik, menä mondıy sorau: “Nişläp soñ ul, gaziz balasın urman karamagına taşlap, elekkege mähäbbäte artınnan çıgıp kitte?” Ällä ul, Zölfäneñ yugaluın säbäp itep, üz yazmışın, üz bäheten häl itep yörime?

Ägär şulay bulsa, nindi mäğnäsezlek bulır ide bu. Nigä mäğnäsezlek bulsın?! Kayçannan birle yaratu mäğnäsezlek bulıp sanala äle? Ä yaratamı son ul Häniyäne? Yäşlektäge kebek yaratamı? Yuktır. Yaratu ul, yaratu... bötenläy başka his. Häterli äle ul, häterli... Bügen anıñ küñelendä avırtu bar. Ä avırtkan küñelne mähäbbät yaratmıy...

Säyetneñ başında karşılıklı uylar çäbälände. Arıganlık ğalämäteme, ällä yazmışnıñ gap-gadi fälsäfäseme – ul bik ozak ber tople ber fikergä kilä almıy intekte. Äle üzeneñ tormış hatiräläre basımınnan, äle kızınıñ yugalu kaygısınnan - haman äle küñel türendä saklap yörtkän cılı, yaktı hislärne, matur hıyallarnı kuzgata almıy gazaplandı ul. Şulay da: “Bu bit minem berençe häm soñgı mähäbbätem, böten yäşlek hıyallarım, küñel tetränülärem iñ elek anıñ belän bäylängän, dimäk, kiläçäktä dä bez yänäşä bulırga tiyeş”, - dip üzen-üze yuatıp kuyarga köç taptı Säyet.

8.

Alar avılga kilep kergändä ofık çitendä tañ sızılıp kilä ide inde. Bik säyer ide bu tañ. Hätta beraz şom bar ide bu alsulıkta. Ğadättä berençe koyaş nurları küñelgä şatlık toygısı alıp kilä, bu yulı tañnıñ alsu kanatları, dönyaga açılıp betmiçä, ofıknıñ ike yagına kanlı şäülä kebek yatkan ide.

Säyet Häniyäne öylärenä alıp kaytıp tormadı.. Uramda oçragan ber ukuçı baladan: “Nu niçek?” – dip kenä soradı da, uñay cavap bulmagaç, kabat uramga çıgıp yögerde.

Alar urman çitenä kilep tuktaganda kön açılıp citkän ide inde. Urmannıñ äle ber yagında, äle ikençe başında koşlar sayrap aluın, kolak töbendä bertuktausız böcäklär bezeldäven isäpkä almaganda, tabiğat ber kaygısız tınlıkta yäşi ide. Güyä berkem yugalmagan da berkem yugaltmagan... Ällä bu urman, bu yalannar, kırlar, sulıklar beläme keşelär kaygısın? Bu bändälärneñ yörägen min dä avırttırmıym, dip, üzençä tınıçlanırga, tınıçlandırırga tırışamı?

Maşinadan töşep, ayak yazgaç, Säyet Häniyägä kütärelep karamıyça gına äytep kuydı:

- Menä şuşında kürgännär soñgı tapkır. Urmanga kerep barganda...

Häniyä bu süzlärne işetmäde dä kebek. Güyä ul Zölläneñ kayda, kayçan, niçek yugalganın inde belä, barı tik tıynaklık häm itäğatlek saklap kına däşmi tora...

Häniyäneñ tärtibe çınlap ta bik säyer toyıldı Säyetkä. İñ elek şuña iğtibar itte ul: avılga kergännän birle Häniyä ber süz endeşmi. Hätta sulışın da telär-telämäs kenä sulıy, berençe adımnarın da yalanga kagılır-kagılmas kına atlıy... Menä ul urman çitendä tezelep utırgan üsmer agaçlar belän tigezläşte. Zifa buy citkezep kilgän ike kayın arasına barıp kergäç, kinät tuktap kaldı, hätta beraz artkarak çigep kuyganday buldı. Beraz tın kalıp torgannan soñ, kırt borılıp, Säyetkä:

- Tukta şunda! – dip kıçkırdı.

Säyet, Häniyäneñ bu säyerlegennän tämam aptırap, baskan urınında katıp kaldı. Läkin avız açıp süz äytä almadı.

Häniyä bu vakıtta üze genä belä torgan dönyaga kerep bara ide. Menä ul tagın berniçä adım atladı, tagın, tagın... Atlagan sayın tuktaldı, kolakların urman yagına kuyıp, şaktıy vakıt tıñlap tordı. Änä anıñ närsä öçender borçıluı yözenä çıkkan, närsädänder riza bulmıyça, ul adam sayın başın yak-yakka kagıp ala, borın astınnan gına nider pışıldap kuya...

Kinät Häniyä belän ällä närsä buldı. Ul, abınıp yıgıla başlagan keşe kebek, alga sörlegep kitte, şul avıp bargan uñayga tezlärenä töşte, namazlık östendä gıybat kılgan keşe kebek, başın kuyı ülän östenä ide. Moña gına riza bulmıyça, ber mizgeldän ul urman buyındagı alanlıkta aunap-tägäräp yöri başladı...

Bik säyer küreneş ide bu. Karşında päyda bulgan küreneştän Säyetneñ küñele iläslänep kitte, yöräge yarsındı. “Haman şul ikän äle bu, elekkege divanalıgınnan arınmagan ikän”, - dip uylap kuyganın sizmi dä kaldı ul. Annarı tiz-tiz genä küñelennän tözätenep kuydı: “Dimäk şulay kiräk. Nişlärgä tiyeş, şunı eşläsen, minem Zölläne genä tabıp birsen...”

Bervakıt Häniyä ayagürä torıp bastı. Östen kagınganday itte. Annarı tagın bayagı şögılenä totındı: yözen kuyıp, urmannı tıñlıy, dönyanı añlarga tırışa... Nihayät işette ul anı – urmannı... Dönya gamen añlıy başladı... Säyet monı sizep, kürep tordı – änä, Häniyä nurlı yözläre belän yılmaep cibärde... Şunnan soñ gına ul yänäşädäge yäş kayınga barıp totındı, iyelep, ülän kıyakların, çäçäk yözlärep sıypap ütte, şulay tabiğat tavışın tıñlıy-tıñlıy, yulında oçragan kayın kızları, usak yegetläre, şomırt malayları belän söyläşä-söyläşä urman yışlıgına kerep kitte. Säyet anıñ artınnan iyärmäkçe bulıp talpıngan ide dä, kıznıñ: “Tukta şunda!” – digän ämeren isenä töşerep, tuktalıp kaldı, annarı beraz taptanıp tordı da maşinasına taba kitte.

Ul närsä uylarga da belmäde. Anıñ bala kaygısınnan, tönge yuldan, Häniyä şaukımınnan uylarlık häle dä kalmagan ide. Şuña kürä, bayagı säyer küreneşlärne ul küñelenä yakın almadı, maşinası eçenä kerep utırdı da, başın artka taşlap, küzlären yomdı. Oyıp kitär aldınnan soñgı uyı kızı Zöllä hakında buldı: “Köt sin anı, kızım, köt, ul inde yulda, ul sine barıber ezläp tabaçak, tabaçak... tabaçak...”

...Läkin ul ozak yoklıy almadı, baya gına Häniyä kerep kitkän urman avızınnan suırılıp ber kotsız urman zatı kilep çıktı. Anıñ artınnan ikençese, öçençese... Şulay kötmägändä urman buyında ber kötü şüräle cıyılıp aldı. Kilbätsez gäüdäle, ozın, yöntäs kullı, şundıy uk yöntäs, çatan ayaklı, mañgaylarında oçlı mögez tırpayıp torgan bu urman sarıkları, Säyet maşinası torgan yakka karap, kulların bolgıy-bolgıy kıçkırışırga-akırışırga kereştelär. Kullarında yuan küsäklär. Menä alar, şul küsäkläre belän oçragan ber agaç käüsäsen kıynıy-kıynıy, Säyet maşinasına taba kilä başladılar. Arada iske çiläk kütärgäne dä bar. Anısı bigräk hätär tavış çıgara... Bu şüräle tuyınnan Säyetneñ küzäre çäçräp, miye kaynap çıgar tösle ide. Ul tüzde, bälki äle kürmäslär, uzıp kitärlär, dip uylap tüzde. Läkin akıldan şaşkan şürälelär kötüe anı berniçek tä uzıp kitä almıy ide. Niçek uzsın - anıñ maşinası kır yulınıñ tap urtasında tuktalgan. Annarı ul üzeneñ könbagış çäçäge kebek sarı töse belän sukır küzne dä üzenä cälep itärlek bulıp, yalan urtasında balkıp tora. Yuk, keşelärne kıtıklap üterä torgan ğadätläre belän dannarı çıkkan bu tübän ruhlar törkeme Säyetne berniçek tä urap uza almıy ide...

Änä inde alar küzgä kürenep yakınaydılar, aldarak kilep ölgergän yäşräk şürälelär maşinanı uratıp uk ala başladı. Säyet, tınçu maşina salonınnan irekkä çıkmakçı bulıp, işek yagına omtıldı, läkin, niçek kenä bärgälänsä dä, açıp çıga almadı... Tışkı yaktan maşinaga yabırılgan şürälelärneñ isäbe-hisabı yuk. Küsäkkä küsäk bärelep, yöräkne siskänderä torgan şomlı tavışlarga berazdan cannı örketerdäy baraban avazları kuşıldı, şul räveşle, ahırzaman afäte yakınaygannan-yakınaya, köçäygännän- köçäyä bardı...

9.

Säyet uyanıp kitkändä avıl keşelärennän torgan şau-şulı törkem urman buyına kilep citkän ide inde. İñ aldan Yärkiya karçık kilä. Yöze citdi. Änä ul iyelep ülän yolkıy da öskä çöyä, annarı nindider ırımlı süzlär kıçkıra... Tirä-yagında uklau belän çiläk töbe kagıp baruçılar isä anı kuätläp örän salalar...

Ällä tege töşennän, ällä avılıdaşlarınıñ “päri tuyı”nnan şaşar hälgä citkän Säyetne änise kotkardı. Ana keşe, barısın da uzıp, abına-sörtenä yögerep kilde dä ulınıñ kükrägenä taşlandı:

- İ ulım! Ulıkayım!.. Sin dä isän bulırsıñ ikän! Yugalttık bit bez sine. Menä böten avılnı kütärep alıp çıktım... Zölläbez artınnan gına kitep yugaldı inde, bozım gına elägep, zähmät kenä kagıldı, dip uyladım... Kiçä karañgı töngä qadär ezlädek, bügen tagın kütäreldek... Yärkiya äbiyeñnen ırımnarı yärdäm itmäsme dip kilüebez... Hodaynıñ rähmätläre! Menä bit sin! Sap-sau kileş...

Säyet haman huşın cıyıp beterä almıy ide äle. Karşında tıngısızlanıp ötälängän änisenä ni dip äytergä dä belmiçä ber urında taptanıp tordı ul. Annarı üzaldına söylängän kebek kenä äytep kuydı:

- Min isän-sau la ul, Zölläbez genä kaydadır...

Ul arada Yärkiya karçık üze avıldan iyärtep kilgän “päri tuyın” urmanga alıp kerergä cıyına başladı. Tämam aynıp, bu dönyaga kaytıp citkän Säyet anıñ yulın bülde:

- Berkaya da barmıysız!

- Nigä alay diseñ, balam? – Yärkiya karçık yanına Häyernisa abıstay kilep bastı. – Sabıyıbıznı niçek tä tabarga kiräk bit...

- Anı ezlilär inde, änkäy...

- Ezlilär? Kemnär?..

- Ä? Kemnär?

- Häniyä...

- Kem? Häniyä?

- Kaysı Häniyä?

- Bezneñ Häniyäme?

- Bezneñ Häniyä...

- Kayan kilep çıkkan soñ ul?

Halık törkeme göcläp kuydı. Üzara pışan-pışan söyläşü kitte...

- Änkäy, min anı şähärdän barıp alıp kayttım.

- Kay arada, balam?

- Bügen tönlä. Ul inde urmanda. Min aña ışanam, änkäy. Tapsa, ul gına tabaçak Zölläbezne.

- Şulay diseñme, ulım? Tapsa yarar ide dä soñ... Ni bit... Anı “tegeläyräk” dilär ide...

- Änkäy! Ni söyliseñ sin?! Şuşı minutta da can ürtäp torma äle!.. Häniyä bezneñ kebek ük keşe! Yuk-yuk, bezneñ kebek tügel ul! Ul bezgä karaganda äybäträk, izgeräk. Hoday anı üzenä nıgrak yakınaytkan, şuña da ul böten dönya belän aralaşa, ğaläm belän söyläşä... Barı şul gına! Añladıñmı şunı, änkäy bäğrem?!

Häyernisa däşmäde, başın salmak kına iyep, kürşeläre yanına kitte.

Beraz tın kalıp torgannan soñ, Säyet halıkka yöze belän borıldı.

- Yägez, taralışıgız! Taşlagız bu tämuğ kisäülären! Kurkıtmagız urmandagı izge ruhlarnı! Hätta söyläşmägez dä... Bu minutta Häniyä tabiğat iyäläre, urman ruhları belän söyläşep, añlaşıp yöri...

Halık şım buldı. Yärkiya karçık isä, ber süz däşmi-nitmi, çitkäräk kitep bastı. Yäşräklär yalannıñ huş isle ülänenä suzılıp yattı, ölkänräklär, kullarındagı uklauların, çiläklären kuyıp, belgän dogaların ukırga kereşte, namaz iyäläre namazga bastı...

10.

Esse cäy könende yapan kırda koyaş astında utıru hälne alıp kına kalmıy, cileklärne dä suıra ikän... Urman buyında ilahi tılsım-mogciza kötep toruçı avıl halkı bik tiz hälsezlände, älseräde. Ul arada törkem arasında häräkät başlandı: kem biyek ülän arasında aunap-tägäräp yörde, kem çişmä-ineş ezläp kitte, yäisä, susagan irennären aldar öçen bulsa da, ayak astınnan ciläk küzli başladı... Läkin berkem dä avıl yagına kuzgalmadı.

Urmanga iñ yakın utırgan Yärkiya karçık kına uyau. Agaçlık yagınnan işetelgän här tavışka ul siskänep kütärelep karıy, tabiğatneñ här ım-işaräsenä sizger...

Säyet änisen maşinası eçenä kertep utırttı. Häyernisa abıstay yanına tagın berniçä karçık kerep oyaladı. Alar änä, başların artka taşlap, çeremläp kenä yoklap utıralar... Zöllä belän Säyet isänlegenä töne buyı doga ukıp, näzer äytep çıkkannar bit alar.

Ul arada kön töşkelekkä avıştı. Açı tañnan cannarnı özgälägän koşlar tavışı basılganday buldı. Ülännär, çäçäklär dä, külägä ezläp, cirgä başların ide...

Şuşı beraz ilahi, beraz sihri mäldä berençe bulıp Yärkiya karçık torıp bastı. Säyet, alandagı yaña häräkätne kürep kalu belän, karçık yanına aşıktı.

- Yärkiya äbi, ber-ber häl barmı ällä?

- Çıgıp kilälär...

- Çıgıp kilälär? Beznekelärme?

- Beznekelär...

Yarkiyä karçık nigäder “seznekelär” dimäde. Añlaşıla da. Bu ike köndä Zölläneñ yazmışı da, aña iyärep kitkän Häniyä yazmışı da avıl keşeläreneñ üz yazmışlarına kuşılıp, berkep ölgergän ide inde.

- Niçäü soñ alar? – Säyet nigä dip şundıy sorau birüen üze dä añlamadı. Anı Yärkiya karçık ta añlap betermäde, ahrı, “Tagın kemnärne kötäseñ soñ sin, tile bändä!” digän kebek, gacäplänep, cannı ütäli çıgarday bulıp karadı. Läkin ber süz däşmäde. Anıñ karavı, Säyet haman tıngısızlandı:

- Äyt inde, Yärkiya äbi, isännärme alar? Zöllä barmı? Ä?

- Änä kürendelär... Bar, üzlärennän sora...

Säyet Yärkiya karçık kürsätkän yakka kütärelep karadı. Şunda uk urmannıñ argı başında nindider ak tap päyda buluın şäyläp aldı. Kem ul? Häniyäme? Ällä berär siher iyäseme? Şul, şul inde!.. Häniyä! Anıñ ak yaulıgı... Ä nigä ul yalgızı gına? Zöllä kayda? Kızı kayda? Tagın yuk... Tabalmagan... Bar, bar, nişläp bulmasın, änä bit ul – Häniyäneñ koçagına menep kunaklagan...

Säyet üzen-üze beleştermiçä, bar köçenä Hänigä karşı yögerde. Anıñ artınnan İşkilde avılınıñ böten halkı kuzgaldı... Häniyä dä anı kürep aldı, adımın kızulattı. Änä anıñ başındagı ak yaulıgı muyınına şuıp töşte, şunı gına kötkän kebek, irekkä susagan kuyı kara çäçläre yak-yakka taralıp kitte... Monı kürep, Säyet adımnarın akrınayttı, atlıy almas buldı, annarı bötenläy tuktap kaldı. Zölläne kütärep, cil-cil atlap kilüçe Häniyä – anıñ yäşlek yarı, mäñgelek mähäbbäte läsa! Ul yäşlegendä çäçlären şulay cilbägäy cibärep yörergä yarata ide. Säyetneñ küñelendä änä şul Häniyäneñ yaktı obraz-suräte kalıktı, berazdan bu surät anıñ karşısına yögerä-atlıy kilüçe Häniyäneñ nurlı yözenä barıp yagıldı, annarı matur, güzäl hislär bulıp Säyetneñ küñelenä kire kayttı...

Yözläre, hisläre genä tügel, yazmışları, mähäbbätläre oçraşkan noktada tabıştılar alar. Häm şunduk kavıştılar da. Cannarı, ruhları belän kavıştılar. Hodar büläge bulıp tugan, şuña da sabıy çaktan olı sınaularga duçar bulgan bala isä şuşı ruhi berlekneñ, tabigıy häm ilahi bähetneñ matur şahitı ide...

Zöllä Häniyäneñ arıngan, hälsezlängän kullarınnan ätiseneñ köçle kullarına küçte. Kıznıñ yılmayuında ike könlek urman şaukımın ciñep kilüçe şatlık nurları balkıy ide:

- Ätiyem... Min äniyemne taptım... – Bala şunduk totlıgıp kalganday buldı. Tizräk tözätergä aşıktı. - Äniyem mine taptı...

Ul, ällä kayan gına kilep çıgıp, inde yakın, gaziz bulıp ölgergän “anası”na sıyıngan kileş, hälsez kulları belän ürelep, ätiseneñ muyınına sarıldı, annarı, ber kulın buşatıp, kabat Häniyäne koçıp aldı.

- Äniyem...

Säyet, yaña gına bärep çıkkan çişmä tösle yäşle küzlären dä yäşermiçä, bu gaziz cannarnıñ ikesen beryulı koçaklap aldı, şaktıy talçıkkan, ämma iskitkeç mähäbbätle yöräk tibep yatkan kükrägenä kıstı. Gazizlärneñ ikesennän dä äçkeltem häm tatlı ülän ise, urman, tabiğat ise, mähäbbät häm yäşäü ise kilä ide...

15 noyabr 2008 yıl –

15 may – 2009 yıl

DÖNYa ÇİGENDÄGE OÇRAŞU
(Hikäyä)

Soñgı vakıtlarda ziratlarga yışrak yörelä. Gomer uzgan sayın dönya çige urnaşkan urınnar nıgrak tarta ikän – yäşäsen yäşäp kitkän ölkän agaylarnıñ, täqdirlärennän alda kitep bargan dus-işlärneñ - hämmäseneñ ruhı üzenä tarta, hätta ımsındırıp, çakırıp yödätä...

Bügenge kilüemdä mähabät kaber taşı karşında başın salındırıp utıruçı yalgız hatınga iğtibar ittem. Märmär taş anı tämam siherläp, şaukımlap, kabergä berketep ük kuygan kebek - nik az gına selkenep, kıymıldap kuysın!?.

Şul taş karşına, döresräge, älege säyer, şaukımlı hatın yanına barıp baskanımnı sizmi dä kaldım. Şunduk märmärne uyıp berketelgän fotosurätkä iğtibar ittem.

Yap-yäş yeget. 25-26 yäşlärdä bulır. Tıynak kına yılmaep tora... Açık, ihlas yöz-çıray... Küz karaşlarınnan ilahi ber izgelek börkelä...

Hatınnıñ keme soñ ul? Malayımı? Yäşli ülgän ireme? Söygän keşeseme? Kem genä bulsa da, bik yakın, gaziz keşeseder... Änä bit niçek beterengän...

Şäl-yaulık börkänep utırgan hatınga tagın ürelep karadım. Läkin yözen kürep beterä almadım. Kügärengän irennären genä şäyläp kaldım. Annarı... küzlären. Aların, kürmäsäm dä, toydım. Avır moñ, açınulı sagış bar ide anıñ bu küz karaşlarında.

Şulay toram: kitä dä almıym, kala da almıym. Küñelemä ütä başlagan salkın toygılarga cavap ezlägändäy, tagın taşka kütärelep karıym. Ukıym: “Näbiyeva Sorur Häsbi kızı...”

Ä? Kızı-ı-ık!.. Närsä bu? Nindi yazu? Kem kümelgän monda?

Şunda tege hatın tın gına ıñgıraşıp, döresräge, canın iñrätep, kuzgalıp kuydı. Annarı nindider ütä dä moñlı, kaygılı tavış belän süz başladı:

- Aptırama, Hoda bändäse, monda minem canım kümelgän, şuña da isemem yazılgan... Ulımnıñ suıngan täne minem cılı canımnı törep alıp kitte. Ä minem tänemdä gaziz ulımnıñ canı yäşi...

Töş ide bu. Öndäge töş. Tormışta bolay bula almıy. Ana belän bala cannarın-tännären almaşıp yäşi ala dimeni?!

Malayınıñ häläl canın yörägenä törep yäşäüçe hatın utırgan eskämiyäneñ ber çitenä çüktem. Kaber östennän çitkä tägäräp töşkän kanäfer çäçägen ürelep alıp, başkaları yanına kuydım. Bu eşem hatınga täesir itmi kalmadı. Ul, urınınnan kuzgalmıyça gına, böten yöze, gäüdäse belän miña taban borıldı...

Min inde üzem teläp diyärlek algan şomlı, şaukımlı halätemä künegep bara idem. Läkin hatınnıñ yöze mine tagan ber märtäbä siskänergä, tetränergä mäcbür itte. Anıñ här çalımı ütä dä citdi, hätta kırıs irlär çırayın häterlätä. Eçkä batkan küzlärendäge tonık nur gına küp kaygı kiçergän, bala gamenä targan analarnıkı...

- Min häzer gaziz balamnıñ gomeren yäşäp yatam... – Şul uk avır moñ, serle ahäñ ber dulkınlanıp, ber salmaklanıp dävam itte. – Ulım miña yäşäse gomeren birep kitte... Bik avır ikän üz balañnıñ gomeren yäşäüläre...

Tagın tınlık. Bezdä mondıy tınlıknı “kaber tınlıgı” dilär. Menä häzer genä añladım bu süzneñ mäğnäsen.

Miña bu üle tınlıktan tizräk kotılırga kiräk ide. Häm min kurkınıç äkiyättän päyda bulgan bu säyer can iyäsenä baş citmäs gıybrätle tarihlarga alıp kitärlek soraunı birdem:

- Niçek buldı soñ bu, apa canım?

“Canım” didem, çönki bu hatın minem ilahiyät serlärenä tansıklagan küñelemdä kızganu hise genä tügel, soklanu, hätta izgelek belän yänäşä toruçı tabınu toygısı uyata başlagan ide.

Kötkänem kabul bulmadı. Min ozın, avır tarih kötkän idem, tanışım isä süzen kıska tottı:

- Närsä dip... Bez ulım belän hälaqätkä oçradık... Ul mine gäüdäse belän ülemnän kaplap, yolıp kaldı... Üze şunduk can birde, ä miña berni dä bulmadı...- dide dä beterde.

Tagın tınlık. Tagın kolak tonarlık hätär tınlık. Bu tınlıktan tizräk kitäse ide. Yänäşämdä utırgan hatın da şundıy uk halättä ide, ahrı. Ul, äytep beterep kalıym, digän kebek, kabalanıp söyli başladı:

- Şul minutta minem tormışım üzgärde. Min bu dönyalıkta gaziz balam bulıp yäşi başladım. Äye-äye, çını şulay. Anıñ küzläre belän karıym, anıñ kolagı belän işetäm... Anıñ kulları belän eşlim... Anıñ küñele belän kiçeräm... Närsä bu? Üzem dä belmim. Ämma miña yäşäü şulkadär avır... Kayçakta üläsem kilä, bu säyer dönyalıknı taşlap kitäsem kilä... Läkin ber närsä gel saklap kilä: minem bit malayım hakına yäşisem bar; bu kalgan gomerem anıñ büläge läsa, anıñ ihtıyarı, anıñ amänäte...

Min haman äle ber süz däşä almıy utıram. Bu hatınga kütärelep nider äytergä, anı yuatırga kiräkter dä soñ... İñ möhime, min äle haman açıklap beterä almıym: soklanırgamı aña, ällä...

Hatınnıñ süze betmägän ikän:

- İñ kıyını – ir-atlar arasında yäşäü, ir-at bulıp yäşäü. Ulım kitep bargaç, min bit anıñ eşenä barıp kerdem. Ul aralaşkan keşelär belän tanıştım. Yäşräk bulsalar da, bu yegetlär, tiñ kürep, mine üz aralarına aldılar.

Röstämemneñ söygän kızı bar ide. Zölfiyä... Häzer dä bar. Kaygı yakınayta bit ul. Menä şul kız miña nık iyäläşep kitte. “Miña sezneñ yanda tınıç, rähät, - di. – Röstäm yanında gına şulay tınıç bula ide”,- di. Ni äytim inde min aña? “Min üzem dä Röstämneñ can-ruhı belän yäşim”, - diimme?.. Şulay rähät ikän aña – yörsen. Anıñ belän miña da rähät, tınıç bit... Min aña nindider tanışım, kilenem, hätta balam itep tä karamıym, ul miña yaratkan-söygän keşem kebek yakın... Çın-çın, kayçakta üzemnän-üzem oyalıp kuyam: miña anıñ zifa täne, sılu yöze oşıy, çibärlege äsir itep, ımsındırıp tora... Kurkıp ta kuyam: märhüm Röstämem aña minem küzlär aşa karıy, anı minem yöräk, minem küñel belän yarata kebek...

Beraz tın tordık. Kaber östendä yatkan çäçäklärne tagın ber märtäbä rätläşterep kuydık. Apa keşe, ürelep, malayınıñ suräten sörtep, sıypap kuydı. Şunnan soñ gına iñ olı seren açtı:

- Kayçakta Zölfiyä mindä kunarga kala. Tön urtasında üz urınınnan torıp, minem yanga kilep yata da: “Miña sineñ yanda cılırak, ber koçaklap yatıym äle üzeñne”, - di. Şulay koçaklaşıp yoklap kitäbez... Yaramagan eş kebek tä... Yuktır dip tä uylıym... Ul üze bala gına... Gaziz balamnı koçaklagan kebek koçaklıym, nazlıym bit min anı...

Küñelemne talkıgan karşılıklı uylardan tämam tuyıp, soraşırga avızımnı açkan gına idem, zirat kapkası yagınnan yañgırap-çıñlap torgan tavış işetelde:

- Sorur apa, canım, sin tagın mondamıni? Äydä kaytıyk inde, kötä-kötä sagınıp bettem üzeñne...

Ber-bersenä sıyınışıp, çökerdäşä-çökerdäşä zirattan çıgıp bargan bu parga karap, min borçılıp uylap kuydım: yäşäeşneñ iñ avır serläre şuşı dönya çigenä cıyılgan ikän...

24 sentyabr, 2007 yıl.

KÜN İTEK KIYSSASI
(Hikäyä)

Gazizä bügen itek aldı. Gomerdä bulmagança, böten akçasın cıydı da yılkıldap balkıp torgan kün itek satıp aldı. Ber tiyensez kaldı, ämma zatlı itek alıp kide. Ällä niçek kenä küñele uynaklap kitte şul: gomere ütep bara, şul köngä qadär ayagına ber yünle itek tä alıp kiyä almagan ikän äle...

Ul yögerep, yögerep kenä tügel, oçıp-oçınıp kayttı da baş-başları, yan-yakları kırşalıp betkän, çın yözen yugaltkan iske itegen poçmakka salıp attı, kauşap, kabalanıp yaña algan itegen kiyärgä totındı. Ozak azaplandı – itek bilenä ayak-baltırların sıydıra almıy intekte. İske, cäyenke itekkä künekkän ayaklar zifa, kısan itek kunıçına kerergä telämiçä şaktıy tartıştılar... Bügen kulları da buınsız, yegärsez ide Gazizäneñ. Zatlı äyber totıp künekmägän şul bu «çıtırman» barmaklar. Tözeleştä köne buyı kirpeç, taş taşıp, yöräk, lom totıp söyällänep katkan alar...

Nihayät, yaña kün itegen kiyep, Gazizä işek töbendä torgan biyeközge karşısına kilep bastı.

Bu güzällekkä, bu şatlıktan, bu maturlıktan Gazizäneñ canı cılınıp kitte, küñele bäyräm itte, yöräge, mähäbbätkä, bähetkä yulıkkan keşeneke kebek, yarsınıp tipte... Bähet şul! Ul bit küptänge hıyalına ireşte – itek aldı, çın kün itek! Kü-ü-ün ite-e-ek!..

Busı närsä inde? Kara, kara, itege zatlı bulu belänmeni?! Ös-başı bigräk kılka lasa!

Kapçık kebek asılınıp, salınıp torgan bu külmägenä ber dä kileşmi inde yaña itek...

İkençe könne ük Gazizä kassaga salgan azmı-küpme akçasın barıp aldı. Kaytışlıy uk kibetlärdän kiyem-salım cıyıp çıktı. Kaytu belän, baştanayak kiyenep, keşe buyı közgese aldına kilep bastı. Yaña kün itegenä yaña kiyem şulkadär kileşep tora ide, Gazizä hätta: «Rähätlänep kiyenmiçä, moña qadär nişläp yörgänmender», - dip, üzen-üze bitärläp tä aldı.

Läkin barıber küñele kitek ide anıñ. Yuk, itek tä, kiyemnär dä tärtiptä, böten säbäp bu maturlıknı siskänderep, hätta räncetep torugan, yan-yakları bozılıp, kutırlap betkän iske közgedä ide. Bu kotsız nursız közge Gazizäneñ yaña gına alıp kigän itegen dä kotsız, nursız itep kürsätälär ide...

İpi-söt öçen kaldırılgan soñgı akçasına közge alıp kuygan Gazizädän dä bähetle keşe yuk ide. ul, eştän kaytıp kerügä, säğatlär buyı yaña kiyemnären, yaña itegen kiyenep yaña közge karşında böterelde, hätta biyep tä aldı, cırlap ta cibärde... Häm... başlangan cırın cırlap beterä almıyça, kinät tuktap kaldı: ul bügen berençe märtäbä üzeneñ şıksız, buş häm yarlı fatirına iğtibar itte. Şaklar kattı. Şulkadär dä yämsez, cansız ide bu bülmä, yaña algan közge isä bu küñelsez dönya türendä, niçekter, kıyınsınıp, çirkanıp basıp tora kebek ...

Gazizä, ällä niçä keşe aşa söyläşep, ssuda aluga ireşte. Ber atna digändä akçalı bulıp, öyenä remont yasadı, cihazların yañartıp çıktı. Anıñ bu mäşäqatlären yaña közge karşında käpräyep utırgan yaña iteklär huplap torgan kebek buldı...

Yaña fatirda, yaña közge karşında yaña kiyemnär kiyep basıp toru rähätneñ dä rähäte, bähetneñ dä bähete ikän! Bigräk tä yaña iteklären ozaklap, tämläp kiyende Gazizä. İyelep: «İ-i, minem bäğırkäylärem!» - dip söyep tä aldı äle üzlären.

Ozaklap bizände... Yözeneñ här küzänägen nazlap, kerfekläreneñ här börtegen irkäläp çıktı, çäçlären söyep-sıypap taradı... Ul bügen ayıruça matur, çibär ide. Bügen ul ber bik matur, äybät keşe belän teatrga bara.

Kiçä eştän kaytkanda oçraştılar alar. Gazizäneñ käyefe şäp ide. Şäp bulmıyça, anı bit eşendä «kütärdelär» - gadi podsobniktan brigadir itep kuydılar. Uçastok başlıgı – tözeleştä gomer buyı eşläp, açısın-töçesen tatıgan Häläf abzıy: «Sin, Gazizä, soñgı vakıtta ällä nişlädeñ äle, maturayıp, üsep kitkändäy buldıñ, sınıñnı turayttıñ, küzläreñä yäşäü nurı eldeñ... Eştä dä üsärgä vakıt siña», - dip, arkasınnan söyä-söyä, brigadir papkası tottırıp kitte...

Şul uk könne Gazizä, eştän kaytkanda, ber bik matur keşe belän yözgä-yöz oçraştı... Älege dä bayagı tramvayga kergändä inde. Kiçke yakta tramvayga elägüläre – mähşär gazapları belän berder! Bu yulı bötenläy başkaça buldı – kemneñder köçle kulları anı, halık agımınnan ayırıp alıp, bilennän kısıp tottılar da, kütärep diyärlek tramvay baskıçınnan alıp menep kittelär, şul uk köçle, yuk-yuk, yomşak, nazlı kullar Gazizäne salon eçenä alıp kerdelär, türdäge yomşak urındıkka iltep utırttılar...

Yaña iteklären, tirä-yaktagılarnıñ tupas botinkalarınnan yäşerep kuygaç kına älege serle-siherle kullarnıñ iyäsenä kütärelep karıy aldı Gazizä. Anıñ karşında ıspay kiyengän, çista, matur yözle, zäñgär küzle mölayım ir basıp tora ide.

- Rähmät sezgä...

- Üzegezgä rähmät.

- Ni öçen?

- Sez bulmasagız, min kerä almas idem, çın menä! Yäşlegemne iskä töşerdegez... Kıyulanıp, ärsezlänep ketüem dä şunnan gına... Min bit üzem könnär buyı rul artında. Tramvayga berençe utıruım... Şulay turı kilde inde... Ä häzer ükenmim... Menä bit nindi güzäl tutaş belän oçraşırga nasıyp buldı...

Şulay söyläşep kittelär. Küptänge tanışlar kebek, hiç kıyınsınmıyça, oyalmıyça söyläştelär, ayırılışkanda, oçraşırga küz kuyıştılar...

... Gazizä tagın ber märtäbä matur iteklärenä karap: «Bähet telägez miña, söyeklelärem!» - dip endäşte dä, yögerep diyärlek tışka – zatlı maşinasında kötep utıruçı yaña tanışı yanına çıgıp kitte.

Gazizä podezd işegendä kürenü belän, ir keşe cähät kenä maşinasınnan çıktı, yögerep kilep, kız utırası yan işekne açtı, annarı, eçke yakka ürelep, böten utırgıçnı tutırıp yatkan rozalar bäylämen aldı...

Şulvakıt Gazizäneñ küze irneñ iteklärenä töşte. Bu zamança, zatlı ıspay kiyengän çibär keşeneñ ayak kiyeme gayrätne çigärlek däräcädä tauşalıp kırşalıp betkän ide!

Gazizä şunduk üz iteklärenä karadı. Alar, nurlı çırayların mölderätep: «Sin bezne nigä räncetäseñ?»- digän sıman karap toralar ide.

Kız ir keşeneñ çäçäklären aldı aluın... Alarnıñ bit dönya karşında, bu yaña iteklär karşında bernindi dä gayıbe yuk... Läkin Gazizä teatrga barudan baş tarttı.

- Bügen minem hiç vakıtım yuk. Şunı äytergä genä çıkkan idem. Zinhar açulanmagız, ä çäçäklär öçen rähmät, - dide dä, niçek çıkkan bulsa, şulay uk aşıgıp kerep tä kitte. Podezd işegendä anıñ zatlı, matur iteklärennän töşkän nur börtege genä balkıp kürenep kaldı...

16 noyabr, 2006 yıl

YaŞEL TUTIY
(Novella)

Soñgı vakıtlarda koşlar bazarına iyäläşep kittem. Säğatlär buyı koş sayravın tıñlap yörim, kesämä salıp alıp kilgän cimne sibep kitäm, yäisä, berär hikäyämä kertep cibärep bulmasmı dip, ozaklap küzätäm, söyläşäm, äye-äye, koşlar belän söyläşäm. Çınlap ta, koşlarnıñ sayravın añlarga bula ikän. Yuk, mäğnäsen tügel, ahäñen añlarga bula — şatlanamı ul, moñlanamı, açulanamı, şayaramı...

Koşlar dönyası, koşlar tormışı hakında bazar «belgeçe» Bakıy babaynıñ ozaklap söylägäne bar. Koşlar räten beläm min. Şulay da üzemä berär koş alırga kıymıym. Yuk, mäşäqatennän dä, alar belän urtak tel taba almaudan da kurıkmıym. Çitlek eçenä bikläp kuyılgan koşnıñ sayravın küñelem kütärä almas kebek miña, alarnıñ kanatı oçar öçen, kük yözen kıyıp-kıyıp cilpener öçen yaratılgan bit...

Läkin koş bazarına yörüne taşlamadım. Bıyıl yaz bulıp uzgan küñel kuzgatırlık hällärdän soñ gına Bakıy babay bazarına barmas buldım.

Şulay, ğadättägeçä, kayberlärenä soklanıp, kayberlären kızganıp, koşlar karap yörgändä, ber yäşel tutıy koşka iğtibar ittem. İñ gadi çitlek eçendä utırgan iñ ğadäti yäşel tutıy ide ul. Bu koş yanına nigä şulkadär küp halık cıyılgan ikän dip, yakınrak barsam, küräm, koş, üzen çolgap algan keşelärgä karap: «Min — Çi-ka! A-şar-r-ga bir-r!» — dip kıçkırıp tora. Söyläşä läsa bu! Çitlek yanına ütärlek tä tügel. Kısıla-kısıla alga uzdım. Ä tutıy haman kıçkıruında: «A-şar-r-ga!» Hucası aşatıp ölgermägän küräseñ üzen. Şunda gına küzemä çitlek yanında utırgan kızıl borınlı, çäçe tuzgan ber keşe çalındı. Yanındagı arakı ärcäse östendä käğaz kisäge. Anda «500 r.» dip yazılgan. Dimäk, ul keşe tutıynı biş yöz sumga satmakçı bula. Bazar bäyäläre belän tanış idem inde. Şunda uk «kıymmäträk» dip uyladım.

Ä popugay haman kıçkıruında buldı. Keşelär salgan cimnärne sanga da sukmıyça: «A-şar-r-rga!»-dip sörän sala birä.

Şul vakıt minem yannan yılışa-sırışa un yäşlär tiräsendäge malay eçkä ütep kitte. Närsä kalgan inde bu sabıyga, dip uylap ta ölgermädem, ul yäşel tutıy utırgan çitlek yanına barıp ta bastı. Kesäsennän tarı börtekläre, ikmäk valçıkları, min belmägän ällä nindi koş cimnäre çıgarıp, anı koşka suzdı. Koş yalındırıp tormadı. Yalan-yolan karana-karana, malay uçındagı cimne çukıy da başladı. Üze bertuktausız çırkıldıy: «Çi-ka, Çi-ka, r-räh-mät!» Ä malay!.. Malay keçkenä dustına şundıy söyü belän karıy, aña başka keşelär bötenläy dä kürenmi ide, ahrı...

Yanımda päyda bulgan Bakıy babay kolakka pışıldadı:

— İnde menä ike atna buyı koşnı intekterä bu bändä. Bäyäsen bigräk kıymmät kuygan — berkem almıy. Yünläp aşatmıy da üzen. Ä hucasınnan başka berkemnän dä azık kapmıy. Menä, anı üzenä şuşı malay iyäläşterep kilä. Beraz aşıy başladı. Kızganıç... Koş ta, sabıy da...

Nik kızganıç bulsın! Minem alda — ike bähetle can iyäse — tuklıktan häm dustın kürü kuanıçınnan sayrap tuya almagan yäşel tutıy häm saf küñelle, olı canlı malay...

Bakıy babay döres äytkän ikän. Bu matur, bähetle minutlar küpkä barmadı. Tutıynıñ hucası, koşnı satıp akça eşläüdän ömeten özep, sügenä-sügenä torıp bastı, annarı, çitlekne ilämsez genä totıp, alpan-tilpän çıgıp kitte. Tutıy isä, çitlek räşätkälärenä bärelä-sugıla, çırkıldadı da çırkıldadı. Üz dustı belän huşlaşuı ideme bu, tän avırtularınnan sızlanıp kıçkıruı ideme — äytä almıym...

Koşçıkka cim aşatıp torgan malaynıñ kulı alga suzılgan kileş asılınıp kaldı. Tutıy tomşıgında baya gına irkälängän keçkenä näzek barmaklar arasınnan ikmäk valçıkları cirgä koyıldı. Malaynıñ küzlärenä kütärelep karadım. Alarda yäş börtege bulıp mölderämä tulgan açudan başka berni dä kürmädem. Yanına barıp yuatırga, tınıçlandırırga telädem. Läkin ul kinät kenä halık arasına kerep yukka çıktı. «İ yülär, şul vakıt bagana kebek tüntäyep tormasañ», — dip üzemne sügüdän başka eş kalmadı.

Tüzmädem, böten eşemne taşlap, ikençe könne dä, Bakıy babay yanına çıgıp kittem. Tege malay tagın kilmäsme? Ägär kilsä, meñ sum tüläp bulsa da yäşel tutıynı aña alıp birergä karar kıldım.

Ähä! Änä ul! Malay da, minem kebek, böten bazarnı aykap, yäşel dustın ezläp yöri. Üze yılarday bulgan, kullarında keçkenä törgäk — tagın cim alıp kilgän, ahrı. Min anıñ yanına kildem dä belägennän tottım:

— Nik yılıysıñ, yeget?

Malay isä, avıttırıp çemetkändäge kebek, siskänep kitte, başın kütärde. Anıñ karaşlarında gacäplänü katış açu ide. Şul uk açu — kiçäge açu... Ul, sezneñ beregezdä dä tutıy kaygısı tügel şul, digändäy, miña yotarday bulıp karap tordı da däşmi-nitmi genä tagın yukka çıktı. Min isä anıñ artınnan kalmaska tırıştım. Tagın taptım, tagın yugalttım, tagın...

Aşıgıç eşlär çıgıp, ber atnalap koş bazarına bara almadım. Ä min kilgändä yäşel tutıy da, malay da yuk ide inde anda. Menä närsälär söyläde Bakıy babay.

Atna çaması kilmiçä yörep, Bulatnı (malaynıñ iseme şulay ikän) katı borçuga salgan tege iserek keşe berdän-ber könne tagın päyda bula. Koş ta, malay da ber-bersenä bik kuanışalar. Bergä aşıylar-eçälär, nazlanışalar... Şunnan soñ tutıy öç kön buyı dustın yuksına, boyıga, söyläşmi. Dürtençe könne, inde bazar tarala digändä genä, Bulat kilep kerä. Böten ös-başı taşkümer tuzanına batkan; yözläre-çäçläre korımga ıslanıp katkan malay ap-ak teşlären kürsätep, yılmaep kilep kerä dä tutıy hucası aldına şıgırdap torgan unlıklarnı, bişleklärne kiterep tä sala. Älbättä, bu akçalarnıñ eşläp tabılgan buluına şiklänüçe keşe bulmıy. Ämma tagın da kübräk akça keräsen sizgän iserek bireşergä telämi.

— Çitlek öçen tagın yöz täñkä!..

Malay, yılarday bulıp, üz açuın köçkä tıyıp tora. Läkin ber süz dä däşmi, tagın kesäsenä tıgıla. Annan berniçä unlık häm ber uç bakır akça çıgara. Küräseñ, bu akçanı ul berämtekläp, qaderläp, iñ kiräkle äyberen alu öçen cıygan bulgandır. Koş hucası bakır tiyennär sanap azaplangan arada, Bulat yäşel tutıylı çitlekne kütärä dä yukka çıga. Koşnıñ soñgı avazı gına yañgırap kala: «Çi-ka! Çi-ka! R-räh-mät!»

Şulçak tege iserekneñ zähär tavışı böten bazarnı siskänderä:

— Aldagan, kahär sukkırı malay! Aldagan... 36 sum 26 tiyen citmi! Taladılar!.. Karaul!..

Moña inde başkaça tüzep torır ämälläre kalmagan keşelär iserekkä kiräkle akçanı cıyıp birälär dä törtkäli-törtkäli bazardan çıgarıp cibärälär... «Şuşı könnän başlap bazarıbıznıñ yäme bette, malaynıñ, yäşel tutıynıñ soñgı yazmışı küñelne borçıp tora», — dip süzen tämamladı Bakıy babay.

— Ä nigä, bik bähetleder ul malay, yanında yaratkan koşı da bar...

— Menä şul-şul. Bik yarata ide ul koşnı. Äbise genä ul tutıy belän ber-ber närsä eşläp taşlamagayı, dimen. Malay moña tüzmäyäçäk, billähi...

— Nik, anıñ äti-änise yukmıni?

— Yuk şul. Ätise alarnı taşlap kitkän. Ä änise... Änise dä nindider keşegä iyärep yukka çıkkan. Malaynı alırga telämägän, didelär... Belmim tagın, keşe söyli... Şulay alar ikese ber äbi pensiyäsenä yäşäp yatalar. Citmäsä, menä tutıy...

Bakıy babay belän bulgan söyläşüdän soñ koşlar bazarına barmas buldım. Çınnan da, malay da, söyläşä torgan yäşel tutıy da bulmagaç, bazarnıñ minem öçen kızıgı, mäğnäse kalmagan ide inde.

Tik berkönne, yul uñayınnan gına şul yaklarga barıp çıgarga turı kilde. Ni hikmät bu! Bazar yanınnan uzganda kolaknı tanış tavış yarıp kerde: «Çi-ka, Çi-ka... R-räh-mät! Min — Çi-ka!..» Bezneñ tanış popugay lasa bu! Menä şatlık! Tukta, nişläp bazarda soñ äle uya? Küñelemä kungan şatlık, söyeneç hise şunda uk yukka çıktı. Ällä?.. Şulçak häteremdä Bakıy babay süzläre yañardı: «Zähär äbise bar anıñ... İkese ber pensiyägä yäşilär... Citmäsä, tutıy...»

Aşkıngan yörägemne, dulkınlanıp kaynagan toygılarımnı tıyıp tora almıyça, yögerä ük başladım. Tınım betep barıp kergändä, ber törkem keşe malay belän tutıynı sırıp algannar da bitaraf kına gäp satalar. Änä anıñ äbise! Bolay bik zähärgä ohşamasa da, citdi kürenä. Beraz bökreräk, yözlären cıyırçık çornagan, bolay da tar irennären kısıbrak söyläşä, ä küzlären... küzlären nindider bilgesezlek, yuk, sagış, moñ... yuk, moñ da tügel, arıganlık, ömetsezlek pärdäse yapkan...

Çitlekkä artın kuyıp, tursaygan Bulat utıra. Äbiseneñ märhämätennän inde ömeten özsä dä, ul haman-haman: «Äbi?.. Satmıyk inde... Äbi?.. Ä, äbi?..» — dip kabatlıy. Küzlärendä ber börtek yäş yuk. Küräseñ, küp yılaudan anıñ yäşe yä bötenläy dä agıp betkän, yä küñelenä taş bulıp katkan...

— Äbi?..

— Citte dim! Koş tuydırıp yatu gına citmägän ide!.. Sin yätimne karaudan da garık...

— Äbi, ukunı taşlap, vagon buşatırga yörer idem...

— Ällä eşlämäs ideñme?.. Kem sine kiyenderer, kem tamagıñnı tuydırır? Äniyeñme, ätiyeñme?.. Kayda häzer alar — etem belsen!..

Min başka tüzep tora almadım, yannarına bardım.

— Äbi, bu tutıy satılamı?

Koşnı satudan bar ömeten özgän äbi «bu nämästäkäyne dä aluçı tabılır ikän?» digändäy, ber koşka, ber miña karadı da, kuanıçın eçenä cıya almıyça:

— Satıla-a-a... — dip suzdı.

Minem soraunı malay bötenläy üzençä kabul itte. Anıñ karaşlarında kurku, şom arttı — yäşel tutıyınıñ haman satılmıy toruınnan tugan soñgı ömet çatkıları bötenläygä süngän kebek buldı. Ul mölderämä tulı küzlären miña kütärep karadı da, ser birmägän kıyafät çıgarıp, çitkä borıldı... Tutıyga başka karamadı — yılap cibärermen dip kurıktı, ahrı.

— Küpme tora?

— Altı yöz täñkä.

— Çitlege belänme?

— Äye, ä, yuk... — äbi tözätergä aşıktı. — Çitlege yöz täñkä tora... — Üze, bu keşe kire uylamasın, dipter inde, yarlı tormışın söyläp aklana başladı:

— Pensiyä akçasına algan idek. Ul akça küpmegä citsen inde! Menä bu yätim balanı karargamı, tutıynı aşatırgamı?

Karçıknıñ aldaganın belep torsam da, süzen bülmädem. İsemen atap, minem öçen izgelär däräcäsenä mengän malaynı räncetäsem kilmäde.

— Yarıy, alam, alaysa...

— Ay, rähmät kenä töşsen üzeñä, yätimnärne kızgandıñ, äguzebismillahi rahman...

Äbi kaltıragan kulları belän akçalarnı sanıy başladı...

Min Bulat yanına kildem.

— İsemeñ niçek? — dip soragan buldım.

Malay däşmäde. Sizep toram: anıñ öçen dönyada minnän dä äşäke keşe yuk ide häzer. Äbisen añlıy ul — koşnı akçası yuklıktan satta. Ä menä bu abıy ni dip ala inde anıñ tutıyın? Koş karıy ala torgan keşe tügel läbasa ul! Açka üläçäk anıñ «Çika»sı çit keşelärdä, dip uylıy ide ul bu minutta.

Ul arada äbi, akçasın töynäp beterep, törgäkne Bulatka suzdı:

— Bulat ulım, bu abıyıñ menä nikadär akça birde, äydä, siña morocnıy alıp aşatam...

Malay haman tursayıp utıruında buldı.

— Äbekäy, minem sezgä bik zur üteneçem bar bit äle.

— Cä?

— Min yartı yılga komandirovkaga kitäm. Koşnı kaya da bulsa kaldırırga kiräk ide. Sezdä torıp tormas mikän?.. Bulatka öyränep tä betkän inde ul... Karagan öçen akçasın birermen. Tutıynı karaşırsıñ bit, Bulat? Yartı yıldan kilep alırmın. Äbi, menä sezgä koşnı karagan öçen akça. Bulat, ä monısı siña — minem tutıyga cim alırsıñ... Tik şulay söyläşep kuyıyk — koşnı sata da, yugalta da kürmägez. Bulat, siña ışanırga bulamı?

— Bula, abıy! Min anı äybät kararmın!.. Min anı!..

Malay, minem kire uylavımnan kurıkkanday, citez genä çitlekne kütärep aldı da bazardan çıgıp kitte. Min dä, äbi belän cılı saubullaşıp, kaytırga kuzgaldım. Kaytkanda avtobusta keşelärdän kaça-kaça gına küzläremne sörtkälädem. İh, yegetlär, küptän şulay rähätlänep yılaganım yuk ide minem!.. Çın küñeldän, şatlıktan!.. Beläm, sizäm, kaydadır bu minutta Bulat ta rähätlänep yılıydır. Aulakta gına, söygän koşı belän ikäüläp... Şunı uylıym da, tagın küñel tula...

Äbine aldadım — komandirovkaga barası yuk ide. Şulay da yartı yıl buyı koş bazarı yanına yakın kilmädem. Yä Bulat kürep kalır... Anda bit koşlar öçen cim dä satalar. Kilep çıga-nitä kalsa?..

Tüzdem. Yartı yıl tular-tulmas, cıyınıp, tanış äbilärgä kittem. Mine kürügä, äbekäy yögerep diyärlek karşı çıktı:

— Äydük, olan, äydük, uz. Äybät keşelärgä öyebez irken bezneñ... Äydä-äydä...

Bulat kına: «Sez kiler vakıt citte dämeni inde», — digändäy, aptırabrak ber çittä basıp tora. Ä öyneñ iñ tür poçmagında, iskeçä yazulı ramnarnı ışıklap, tanış çitlek elengän. İşege şar açık... Ällä?! Yözemneñ citdilänep kitüen öy hucaları şunduk kürep aldılar. Bulat: «Çika, Çika!..» — dip ike genä endäşte, çitlek eçenä kayandır yäşel tutıy kilep tä kerde. Üze bertuktausız: «Çi-ka, Çi-ka, ma-lad-çi-na, ur-rra!»—dip takıldadı.

Min, Bulat belän ikebezneñ arada tugan kiyerenkelekne tizräk yukka çıgarırga teläp, süz başlarga aşıktım:

— Äbekäy, açulansagız-açulanıgız... Min tagın sezgä üteneç belän kildem bit äle. Zinhar, kire kakmagız... Başka barır keşem yuk...

— Tıñlıym-tıñlıym, olan. Äyt yomışıñnı.

— Menä kiçä genä komandirovkadan kaytıp töştem. Seberdän. Häzer tagın bötenläy çit ilgä eşkä cibärälär. Bu yulı inde ber yılga. Min tutıynı üzem belän alıp yöri almıym bit inde. Karap torsagız ide üzen, ä?.. Menä — böten bulgan akçamnı kaldıram. Citmäsä — salıp torırmın...

Sentyabr, 1987 yıl.

ÄNİZÄR
(Hikäyä)

Alar gazeta-curnal näşriyätında oçraştılar. Änizär, ber koçak käğaz kütärep lifttan çıgıp kilgändä, kolagına telefonın “yabıştırgan” beräü belän bäreleşte.

— Oy!

— Uh!..

İdängä çäçelgän käğazlärne cıyarga iyelgändä tagın ber märtäbä mañgayga-mañgay çäkäştelär...

Uh!

Oy!..

Gafu itegez!

Sez dä kiçerä küregez, zinhar!

Alar şulay, mañgayların ışkıştırıp, küzgä-küz karaşıp, şaktıy tordılar. Käğazlär dä cıyılıp betkän, mañgaylardagı kızıllık ta küptän cuyılgan, ämma ber-bersennän haman ayırılıp kitä almıylar. Närsäder alarnı yabıştırıp, berketep kuygan diyärseñ... Närsä ikänen älegä belmilär, ämma inde toyalar, sizenälär... Küñel ımsınuı, can tartıluı dip ataladır ul. Mähäbbätkä, söyü hisenä äle yırak, ä bu his inde bar, kaydadır küñel çoñgıllarında sagalap, kötep tora, ber ım, işarä bulu belän, häzer kalkıp çıgar da üzeneñ sihri öyermälärenä çornap alıp kitär kebek...

— Sirin...

— Änizär...

— Änizär?

— Äye, Änizär.

— Sez şayartasız... Andıy isem bulmıy...

— Menä mindä bar bit. Dimäk, bula.

Sirin, avırtınıp tügel, kübräk aptıraudan, mañgayın tagın ber märtäbä ışkıp-sıpırıp kuydı.

— Şulay da säyer isem bu, serle...

— Serle, kileşäm... Min üzem dä serle bit...

Änzär kük tösendäge küzläre belän Siringä tutırıp karadı. Bu vakıtta anıñ kıygaç kara kaşları öskäräk kalkınıp, döresräge, par kanatlar kebek, talpınıp, cilpenep kuydılar...

Berençe bulıp kız añına kilde. Kitärgä kuzgaldı.

— Gafu itegez, min aşıgam...

Kürenep tora: üzeneñ kitäse kilmi. Kük tösendäge küzlärendä: “Ällä sin minem yazmışımmı?” — digän sorau.

— Tuktagız äle, kem... Änizär...

— Närsä?

— Tuktagız äle... Minem sezgä süzem bar...

— Tıñlıym.

Änizärneñ bu süze Siringä: “Minem ber gomerlek vakıtım bar, küpme teliseñ şulkadär söylä, üzemneñ dä äytäse süzlärem küp” digän kebek işeteldeme, yeget irkenäyep kitep söyläşä başladı. Anıñ karakuçkıl yözenä, cıynak kına cibärelgän mıyıklarına, ak bäs kuna başlagan çäçlärenä, iñ möhime, yaktı nur börkep torgan çem kara küzlärenä karap, Änizär tagın ber uylap kuydı: “Şul, Şul! Yazmışım!”

— Äydägez, tagın oçraşabız... Menä telefonımnı kaldıram...

Kesäsennän käğaz ezläp, ber urında taptanıp toruçı Sirinne kayandır kilep çıkkan käğaz “unlık” kotkardı. Ul şul käğaz akçanıñ ber çitenä telefon nomerın yazdı da Änizärgä suzdı.

— Mägez, berär vakıt isegezgä töşsäm, şıltıratırsız... Bu hällärne kölep iskä alırbız, ä?

Änizär isä üzen bik säyer tottı. Unlıknı aluın aldı. Ämma anı urtalay bökläp, yakındagı bufetka ımladı:

— Ä min aña şokolad alıp aşıym. Kayçan da bulsa bu akça minem kulga kabat kilep kersä, şunda min siña şıltıratırmın, yäme?..

Üze şunduk, bufetka barıp, şokolad kisäge alıp kilde, anıñ yartısın Siringä birde. Annarı, beraz kılançıklanıp:

— Nu, poka! — dide dä yögerä-atlıy kitep bardı.

Änizärneñ bu kitüe yazmıştan kitü, bähettän kitü kebek buldı. Yuk, yazmış gamen ul soñınnan toydı. Baştarak kızık, hätta kölke genä ide. Annarı ükeneçle bula başladı. Küñelenä ör-yaña avırtu töşte. “Närsä eşläde inde ul?! Nigä alay itte? Telefon nomerlarına hätere äybät Änüzärneñ. Küz kırıyı belän genä karasa da istä kaldıra ide, yugıysä...”

Änizär ällä niçä tapkır urap kayttı üz eşenä. Kaytkan sayın bufet yagına borılıp karıy. “Sirin birgän “unlık” haman şunda mikän?” — dip uylıy ul. Ällä, barıp, kire sorap alırgamı? Yuk, yaramıy. Yazmış eşe bit ul. Ä yazmış üz iyäsen üze kilep tabarga tiyeş. Äye, änä şul “unlık” ta, yazmış bulıp, Änizärne üze tabarga tiyeş!..

Ä “unlık” anı tapmadı da tapmadı. Kayçandır şokolad kisäge alıp kilgän bufettan ul kön sayın ni dä bulsa satıp ala. Yüri ere akça birä, kaytarıp bik küp “unlık” ala. Anıñ inde böten kesäsendä “unlıklar” gına. Läkin alarnıñ bersendä dä Sirin yazıp kaldırgan nomer yuk. Centekläp, börtekläp karıy. Yuk bulgaç, yuk...

Şulay ber atna uzdı, ike atna, ber ay... Änizär küñelendä Sirin isemle yeget belän oçraşu ber yaktı hatirä bulıp kına kaldı. Ul hatirä könnän-kön tonıklana, yıragaya bardı. Ämma Änizär ul yegetne barıber onıtıp beterä almayaçagın belä ide, şuña küräme, oçragan härber keşedän Sirinneñ yöz çalımnarın, küz karaşın, älege dä bayagı tege yazmış ımın ezläde...

Şulay da, bähetenä omtılıp yäşägän keşene bähet digännäre barıber kilep taba ikän. Läkin, bähet aldınnan, iñ elek anıñ işaräse kilep ireşä. Änä şul “bähet işaräse”nä kilep yulıktı Änizär könnärdän ber könne. Añlap, zihenenä señderep beterä almadı, ämma küñele belän toyıp kaldı.

Kayadır aşıga ide ul. Uramga çıgıp, oçragan berençe maşinaga kul kütärde dä utırıp kitte. Töşkändä, algı utırgıçta, rul artındagı yegetkä ille sum akça suzdı. Tegese akçanı kürügä, şunduk kesäsenä tıgıldı. Änizär añlap aldı: sdaça kaytarmakçı bu. Küpme genä almaska tırışsa da, rul artındagı yeget barıber aña ber “unlık” tottırdı. Nindider säyer “unlık” ide ul. Yuk, tauşalıp, tuzıp betkän öçen genä tügel. Nindider sannar töşerelgän anıñ çitenä. Närsä bulmas! Akça bulgan cirdä san bula inde. Gomumän, akça sanagannı yarata. Şuña kürä dä akça yözendäge sannarga artık ähämiyät birmäde Änizär.

Soñınnan gına başına barıp citte. “Sirinneñ telefon nomerı yazılgan akça şuşı bulsa?” Küñelendä tonıklana başlagan obraz kabat açılıp, balkıp kitte. Şul, şul! Yazmışnıñ märhämätle, izge mizgele! Tik... Tik Änizär şofer yeget sdaçaga birgän “unlık”nı maşinanıñ yomşak kreslosında kaldırıp çıkkan ide inde... Un sum akçaga gına kalmagan, vaklanmıy, imeş... Kayan kilgänder aña bu täkkäberlek, bu tiskärelek! Al da çıgıp kit yugıysä! Berençe häm soñgı märtäbä oçraşkan keşe belän nindider uyın uynap utırırga soñ!

Änizär üz uylarında butalıp bette. Şul könnän soñ taksiga gına utırıp yöri başladı. Añlıy, älbättä: tege yegetneñ ul “unlıgı” küptän inde bütän keşedä, bütän kesädä... Ämma bolay aña tınıçrak, caylırak... Ömetleräk.

Tagın berniçä atna ütte. Ber ay uzdı.

Änizär tınıçlanganday buldı. “Yazulı-sızulı “unlık” betkänmeni?!” — dip, ul üzeneñ küñelen tırnap torgan ükeneçne dä çitkäräk alıp kuydı. Betep ük betmäsä dä, Sirin hakındagı tatlı uyı, hälsezlänep, inde menä niçänçe kat, sagışlı bägıre töbenä töşep yattı.

Änizärneñ küptännän bufet tiräsenä barganı yuk ide inde. Baştarak barıp-barıp ta yazmışın taba almadı, annarı, yöräk avırtuın yañartmıym dip, mähäbbätenä, bähetenä yul kürsätüçe “unlık”nı yotıp kalgan bufettan üze dä çittäräk yörergä tırıştı.

Ä ber könne yörägendäge iñ neçkä kıl “kelt” itep tartılıp kuydı. Bu kılnıñ iseme Sirin ide. Tagın şul serle oçraşu häterenä töşte. Änizär bufet yanında niçek päyda bulganın sizmi dä kaldı. Kesäsendä ällä niçä unlık yatsa da, satuçıga ille sum akça suzdı:

— Miña — plitoçnıy...

— Vagrak akçagız yukmı?

— Yuk şul...

— Alaysa kötärgä turı kiläçäk, sdaçaga vak akça yuk...

— Kötäm, kötäm...

Änizär satuçı birgän şokoladnı häm öç “unlık”nı kıyınsıngan kebek kenä aldı da ber çitkä barıp bastı. Ul arada bufet aldına keşelär cıyıldı. Kıznı ütä dä tanış ber tavış siskänderde:

— Ber şokolad biregez äle...

— Nindiyen?

— Änä tege kız aldı bit — şundıynı...

Niçek kenä tırışsa da, Änizär keşelär törkeme aşa ul yegetne kürä almadı. Şulay da, tögäl añlap aldı: nindider tanış tavış bu. Sirin? Ällä kolagına işetelä başladımı? “Sirin” di-di, akılınnan yaza bugay inde.

Berazdan satuçı hatın Änizärgä:

— Menä — burıçım bulıp tormasın, alıgız, — dip, yagımlı, dustanä tavış belän endäşte.

Şulvakıt satuçıga suzılgan kuldagı “unlık”, nindider siher yärdämendä, iñ elek satuçı kız kulına, annarı Änizärgä küçte. Ul “unlık”nı Änizär şunduk tanıp aldı — bu bit Sirinneñ telefon nomerı yazılgan akça! Tege vakıtta bufetta, annarı taksida kaldırgan unlık!

Söyeneçennän nişlärgä dä belmi torgan Änizärne bufet aldındagı törkem ber kırıyga etep çıgardı. Läkin anıñ bu izge urınnan bik ük çitkä kitäse kilmäde. Ul belä: tege tanış tavış ta, tege zifa kul da şunda — keşelär arasında kaldı bit. Sirin tavışı. Sirin kulı. Sirin üze kaydadır, ämma anıñ yagımlı tavışı, matur kulları monda, monda!

Läkin keşelär arasında Sirinne häterlätkän keşe kürenmäde. Tege serle “unlık”nı birü öçen genä cıyılgan kebek, bulgannarı da bik tiz taralıp bette. Änizärneñ küñele siskänep kuydı: bufet östäleneñ ber çitendä kem tarafınnandır onıtılıp kaldırılgan tanış şokolad kisäge yata ide.

18 ğıynvar, 2004 yıl.

BORILIŞ
(Hikäyä)

Soltan bügen berençe millionın eşläde. Mäskäüdäge alış bireştän soñ çirattagı ille meñ dollarnı Kazandagı bankka küçerde dä şunduk kaytırga çıktı. Rul artında utırgan yuldaşı häm tän sakçısı Röstäm «Mersedes»ın cildäy cildertep kenä alıp kayttı. Soltan çerem itep algançı alar Kazanga yakınlaşıp kilälär ide inde.

Käyefe şäp ide millionernıñ. Yegerme cide yäştä üz eşeñ, üz firmañ, üz millionıñ bulu alay uk naçar tügel ikän. «İgençe» digän gap-gadi tatar avılınnan çıgıp kitkänenä un yıl digändä ireşte ul moña. Uylıy başlasañ... uynıñ oçına citäm dimä. Ämma ber närsäne bervakıtta da onıtmayaçak Soltan – anıñ öçen här tiyen, här sum mañgay belän cir sörep tabıldı. Bu yaktan ul üz avılınıñ isemenä dä, cisemenä dä tugrı kaldı.

Avılı hakında uylap kuyuı buldı, Soltannıñ canı tugan yaklarına aşkına başladı. Ul, başı belän genä ımlap, Röstämgä Kazannı äylänep uza torgan Çallı yulına töşärgä kuştı. Berazdan üze ük rul artına utırdı, yuldaşın artkı utırgıçka yoklarga cibärde.

Küptän kaytkanı yuk ikän anıñ İgençegä. Töp-tögäl un yıl. Mäktäpne tämamlap kitkännän birle kaytkanı yuk. Anıñ artınnan uk äti-änise Kazanga küçep kilmäsä, älbättä kaytıp yörgän bulır ide...

Häzer dä alar Soltan belän bergä yäşilär. Öç katlı kottedc-yortta ber-bersen yugaltıp yörilär-yörilär dä malaylarına kilep bäylänälär. «Kayçan öylänäseñ inde, bu qadär patşa sarayın balalar belän, rähät mäşäqatlär belän kayçan tutırasıñ?» - dilär. Soltan şayartuga alırga tırışa. «Menä million gına eşläp alam da, şul uk könne öylänäm», - di.

Barıber avıl sagındıra. Anıñ kırları, basuları, urmannarı, keşeläre... Ruhı, canı, şuşı ruhnı, cannı tın-sulış belän alıp kerä torgan havası sagındıra... Soltan yahşı belä – kem genä, kayda bulsa da, ul iñ elek avıl balası; keşe bularak ta avılda oyıştı, avılda ternäklände. Ul monı bervakıtta da, berkayçan da onıtmayaçak...

Tañ attı. Yul çitendäge peçän kibännäre, irtänge tomannan arınıp, yaktı köngä baş kalkıttılar. Soltan niçek kenä işetergä tırışsa da, koşlar cırın işetä almadı. Şunda isenä töşep yılmaep kuydı. Bu vakıtta alar inde sayramıylar, bala karau, bala üsterü belän mäşgullär. Ara-tirä işetelep kalgan çırkıldavık tavışlar gına bu kanatlı dönyada da borçular, kaygılar buluın iskärtep toralar.

Açık täräzädän urgılıp kergän irtänge saf hava belän yaña peçän ise, avıl ise, cäy ise kerep tuldı. Soltan, maşinasın yul çitenä tuktatıp, işegen kiyerep açıp cibärde. Ayakların küperep torgan çiräm östenä töşerde, suzılıp, kiyerelep kuydı. Bu äkiyätkä genä riza bulmıyça, tışka uk çıktı, yakında cäyräp yatkan bolınga taba kitte. Äle şuşı könnärdä genä kuyılgan kibängä arkasın teräp utırdı da sihri ber halätkä çumdı...

İgençe avılında peçän çorı – söyü çorı ide. Näq menä şul peçän vakıtında yäşlär aralaşıp, tanışıp, söyeşep kalalar. Väğdälär bireşälär. Kiläçäkkä hıyallar koralar...

Soltan belän Sufiyä da berençe väğdälären menä şuşındy huş isle peçängä çalkan töşep, küktäge çiksez-çamasız yoldızlarga karap bireşkännär ide. Kızlar kulına, kızlar tänenä dä berençe märtäbä şuşı peçän çorında kagılgan ide Soltan, ä menä übeşüläre... Öçençe cäydä, Kazanga kitär aldınnan gına übeştelär alar. Ällä yaña peçän ise, ällä yäşlek hise alarnıñ başların äyländerep cibärgän ide, ozaklap, onıtılıp, uylarına da, kullarına, tännärenä dä tämam irek kuyıp, tañga qadär söyeşkännär ide...

Alarnı ul vakıtta peçän çümäläse astınnan çıyıldap kilep çıkkan kuyan balası örketkän ide. Menä, menä... Menä şulay, näq tege vakıttagı kebek... Tuktale, menä häzer dä kemder arttan törtä tügelme?

Soltan, akıldan yazar hälgä citep, därräü sikerep tordı. Çınlap ta, bu çümäläneñ canı bar lasa. Änä bit, häräkät bar, tormış bar! Nindider tılsım yäisä siher bu! Ällä... Ällä tege vakıttagı kuyan balası tagın kilep citkänme?

Soltan üzeneñ balalıgına, berkatlılıgına aptırap, yılmaep kuydı. Nindi kuyan, nindi can? İrtänge iläs-miläs halättä küz aldına kilä torgan hällär genä bu, başka berni dä tügel...

Soltan, şulay da, peçän kibänen tagın ber tikşerep kararga buldı, iyelep, üze utırgan turdagı kibänneñ «çabuın» kütärep karadı. Häm... kıçkırıp cibärä yazdı. Aña taba, kurkuınnan çäçräp çıgar däräcägä citep, ber par küz karap tora ide. Soltannıñ üz häle dä häl ide, ämma ul bik tiz añlap aldı: häzer ük avız açıp soramasa, isen-zihenen cuyıp, şuşı küzlär aldına yıgılıp, avıp töşäçäk...

- Sin kem?

Cavap ütä dä säyer ide:

- Sin kem?

Läkin bu cavap-sorau hiç kurkınıç tügel ide. Kiresençä, yomşak, yagımlı, nazlı ide...

Kibän eçendäge sihri, hätta qaderle, gaziz tavış tagın kabatlandı:

- Sin... kem?.. Sin minem ätiyemme?

Bu yulı Soltan çın-çınlap şaşa yazdı. Kibän eçennän işetelgän sorau kabatlanmasa, şaşar da ide, mögayın.

- Sin minem ätiyemme?

- Äye...

Nigä şulay cavap birgänen Soltan añlap beterä almadı. Ä nigä añlarga? Böten närsäne dä añlap beterep bulamı soñ bu dönyada?

Ul iñ möhimen añladı: yaña peçän kibäne eçendä nindider sabıy bala, kemneñder gazize, bäğır kisäge kaçıp utıra ide. Menä şunı añlaudan, töşenüdän yäşäp kitärgä kiräk ide häzer Soltanga.

Çınlap ta, kibär eçennän dürt-biş yäşlär tiräsendäge malay çıktı. İrtänge suıktanmı, kurkudanmı – ul böten täne, canı belän kaltırana... Ös-başı tuzanga batkan, kırkıp alıngan çäçenä dä tuzan onı kungan, küz töpläre dımlanıp, yüeşlänep tora – monısı yılau ğalämäte...

Soltan anı ike kullap kütärep aldı da, koçagına kısıp, maşinaga taba kitte. Bu säyer hällärneñ telsez şahitı bulıp, gacäplänep, hätta gacizlänep yul östendä alarnı Röstäm kötep tora ide.

- Sin kem? – Bu yulı Soltan cirenä citkezep soradı.

- Marat.

- Nişläp yöriseñ monda berüzeñ?

- Min... Min ätine ezlim.

- Kayda soñ ul?

- Belmim... - Malay küñelsez genä cavap birä başlagan ide, kinät üzgärep, kıçkırıp uk cibärde: - Sin ul, sin! Üzeñ äytteñ!..

Soltanga:

- Äye şul, min şul, - dip cöpläp kuyudan başka çara kalmadı.

- Kaysı avıldan soñ sin?

Malay Çallı yagına törtep kürsätte, läkin ber süz däşmäde...

Marat nık kına argan, öşegän ide, aç ide. Şulay da, «ätise»neñ cılı kuyınına eläkkäç, bik tiz yoklap kitte. Anı yomşak utırgıçka yatkırıp, baş-ayagınnan törep kuygaç kına Soltannıñ añına barıp citte: «Nişli ul? Kem ikänen, kayan ikänen belmägän kileş kaya alıp bara bu sabıynı? Yakın-tirädä avıllar da yuk bugay. Çallıga yırak kalmıy, anda kaytkaç, tiyeşle organnar malayga ata-anasın, torgan ciren tabıp birergä bulışırlar anısı...»

Yuk, bu taşlandık bala tügel. Yätim, üksez bala da tügel. Änä bit – kürkäm itep kiyenderelgän, karalgan, tärbiyälängän... Härhäldä, änise bardır... Ätise? Ä menä ätise yuktır... «Ätine ezläp çıktım, - di bit. – Sin minem ätiyem», - di...

Niçek kenä Çallıga qadär tüzärgä tırışsa da, maşinanıñ artkı urındıgında sataşıp-ıñgıraşıp yatkan malaynı karap-küzätep bargan Soltan iñ berençe oçragan avılga kerep çıgarga buldı. Ni dä bulsa aşarga yünätergä ide isäbe. Läkin, kiñ borılışnı uzıp, tau artınnan suzılıp karap torgan avıl yagına çıgu belän, Röstämneñ zatlı maşinası şıp itep tuktap kaldı. Alay da, bolay da itep karadılar, maşinanı kabıza almadılar. Üzläre dä tämam aptıradılar – hiç kenä dä vatılırga tiyeş tügel ide läsa bu timer öyeme...

Soltan avılga cäyäü genä barıp kilergä buldı. Küp bulsa, ber çakrımlap aradır; avılda çakta ul bu aranı köngä un märtäbä ütep yöri ide...

Röstäm maşina belän bulaşıp kaldı. Soltan ürgä menep kitte.

Avıl anı küñelsez karşı aldı. Küktän töşkän kebek kenä, Soltan karşında ber mulça gäüdäle apa päyda buldı.

- İsänmesez...

- İsän älegä, isän...

Yarım-yortı gına isänläşep, kapkasınnan kerep kitärgä telägän ide, Soltannıñ ücät tavışın işetep, ul kire borıldı.

- Aşarga berär närsä birä almassızmı? Bäyäsennän tormıym...

- Bäy, kem soñ sin? Üzeñ bolay matur gına kürenäseñ, üzeñ rizık soranıp yöriseñ...

- Anısı möhim tügel, apa canım. Söt-mazar yäisä peşkän berär närsä satıp birsägez, şul citä...

- Belmim şul... Min töne buyı Sufiyänı saklap utırdım, öyemdä avızga alır berni dä yuk şul...

Sufiyä iseme çıgu belän Soltannıñ yöräge kısılıp kuydı. Bu tanış isemneñ kemneke ikänen tizräk beläse kilde:

- Kem soñ ul – Sufiyä? Anıñ belän närsä bulgan?

- Närsä dip... Kaygısı bar anıñ... Şuña çıdaşa almıy özgälänä... Malayı suga batıp ülde. Berdän-bere. Menä ike kön ezlilär inde – taba almıylar, yuksa böten külne aykap çıktılar...

Soltan arı kitte. Berkem dä yünläp söyläşmi, şunduk Sufiyä häm anıñ yugalgan balası hakında söylärgä kereşälär...

Ul kart anı kötep alganday aldı. Yäşel tayagına tayanıp uram urtasında basıp toruçı bu Hoda bändäse inde barısın da belä kebek:

- Äydä, aşatıp çıgaram. Bolay soranıp yörü kileşmäs, kem...

- Yuk, miña üzem belän alırga kiräk şul. Borılışta maşinabız vatılıp kaldı. Cäyäü kildem...

- Vatılmagan ul, kem... Borçılma...

- Kayan beläseñ monı, babakay?

- Beläm. Kirmän cire ul. Anıñ astında borıngı babaylar ziratı, alarnıñ izge ruhları... Şulay çit-yatlarnı avılga yakın cibärmi totalar. Räncemä sin alarga...Dimäk, şulay kiräk. Şulay häl itkännär. Yomışıñnı yomışla da, tizräk kitü yagın kara...

- Babakay, kem soñ ul Sufiyä? – Soltan nigä soraganına ükende ükenüen, tik soñ ide inde...

- Bezneñ avıl keşese tügel ul. Kükräk balasın kütärep kilde. Mäktäptä ukıta. Balalar bik yarata üzen. Keşelärgä dä itäğatle. Berdän-ber balası ide. Soñgı märtäbä töpsez kül buyında kürgännär... Suga töşkän narasıy... Äle haman gäüdäsen taba almıylar... Mäyeten tabıp cir kuyınına kertkäç, tınıçlanır ide dä soñ... Bik beterengän, didelär. Akıldan gına yazmasın inde, canın gına cuymasın. Böten halık şunı teläp doga kıla...

Kart peşkän bäräñge belän ber şeşä yaña saugan söt birep cibärde. Berniçä telem şomırt kümäçe dä tıktı. Niçek karşı algan bulsa, şulay uram urtasında basıp kaldı. Matur, çista, saf yözle, açık, ämma ütä dä moñsu, argan karaşları, ap-ak sakal-mıyıgı gına Soltannıñ sizger küñelenä töşep-uyılıp kaldı...

Çallıga citäräk malay, uyanıp, küzlären açtı. Olı, tulı, matur küzlär... Alar inde kurkınıp karamıylar, kiresençä, üz itep, yakın itep, mölderämä tulışıp, nindider ilahi işarälär belän bagıp karıylar...

Menä ul torıp utırdı, aşarga soradı. Yak-yagına karana-karana, bulgan bäräñgene aşap kuydı, ozak itep, tämläp söt eçte. Tezlänep, täräzägä kaplandı... Annarı, şulay tışkı yakka karap bargan kileş, kinät sorap kuydı:

- Sin minem ätiyemme?

Soltan sorauga sorau belän cavap birde:

- Siña minem kebek äti oşıymı soñ?

- Oşıy... - Malay, borılıp, sötle şeşä totıp utırgan Soltannıñ muyınına sarıldı...

Şulay ozak kına alar ber-bersenä sıyınışıp bardılar. Soltannıñ uyında Sufiyä ide. Yuk, baya kerep çıkkan avıldagı Sufiyä tügel, üzeneñ Sufiyäsı, un yıl elek avıl borılışında kul bolgap kalgan Sufiyäsı! Üpkälägänder ul aña. Kitte dä yugaldı, dip räncegänder... Berençe bulıp hat yazarga tiyeş ide Soltan. Yazmadı. Baş-ayagı belän ukuga çumdı, annarı fängä birelde... Onıttı... Menä häzer kilep barısı da isenä töşte... İh, kaytarası ide ul çaklarnı! Bankta yatkan million dollarına satıp ala alsın ide ul yäşlek yılların! Şul väğdälären, antların kaytara alsın ide!..

İh! Alar küptän inde bergä bulırlar ide. Menä şuşı Marat kebek malayları üsär ide... Soltan barda ul bervakıtta da ätisen ezläp, dönya buyınça çıgıp kitmäs ide...

Bäy, tuktale! Bu Sufiyä da çittän kilgän bit! Bütän avıldan! Bälki... ul... - Soltannıñ berençe mähäbbäteder?

- Marat! Marat, äyt äle, sineñ äniyeñ ni isemle?

Marat aña: «Sineñ äti buluıñ äniyemneñ isemennän tormıydır bit?» - digän kebek, beraz şiklänep, sagayıp karadı.

- Sufiyä...

Menä Kayçan Soltanga akıldan şaşarga yazgan ikän! Tege tanış avılda, kara kaygıga batkan, yäşäü gamennän vaz kiçkän hatınnıñ gaziz balasın alıp kitep bara lasa ul!

- Röstäm!

- Närsä, şef? Borçılma, häzer kaytıp citäbez...

- Borıl dilär siña!

Röstäm, üzen-üze beleştermiçä, şıpıldatıp tormızga bastı. Sızgırıp kilep tuktagan maşina, tagın nişlisez inde sez, digän kebek, uhıldap, ıñgıraşıp kuydı.

- Kaya?

- Baya tuktagan cirgä borıl! Tizräk, yäme?!.

...Avılga kerä torgan borılış bu yulı totkarlamadı, tuktatmadı. Soltannarnıñ urap kilüen kötkän kebek, Hozer-İlyas kıyafätendäge bayagı kart haman äle uram urtasında yäşel tayagına tayanıp basıp tora ide...

30 oktyabr, 2005 yıl.

CİR ASTINNAN YuLLAR BAR
(Hikäyä)

İlbaris kayadır ubılıp töşep barganda şul hakta uyladı: kükkä oçkan kebek, cir astına da oçıp kitep bula ikän. Şul gına: cir astındagı kük döm-karañgı, ä koyaş, yoldızlar kap-kara ikän!

Tukta, kaya oça soñ ul? Nigä oça? Ni buldı aña? Dönyaga närsä buldı?

Ul bit avılda yäşi ide. Ällä şähärdäme? Äye şul, avılda yäşi ide, annarı şähärgä eşkä kitte. Maşina yörtte, tözeleştä eşläde. Avılga kaytıp yörde. Çönki anıñ söygäne – Vasiläse – avılda kalgan ide. Kaytkan sayın avıl çitendäge ärämälek buyında oçraşalar... Ärämälekneñ ber oçı Yabalak tavına kilep mengän cirdä... Monnan böten tirä-yak kürenep tora. Taunıñ ber yagında Bibars avılı cäyräp yata, ikençe yagında avılnıñ borıngıdan uk kilä torgan ziratı...

Ni öçen Bibarsmı? Borıngı rivayät buyınça, bu avılnıñ halkı üz näsel-näsäben Barıs digän mäçedän başlap kitkän. Bu kabilä keşeläreneñ tau eçendä yäşäüläre hakında şomlı häbärlär äle dä işetelep tora...

Bu yulı da İlbaris söygän yarı belän Yabalak tavı buyında oçraşırga süz kuyışkan ide. Monda aulak. Monda mäşäqatle, tübän dönyadan çitkäräk kitep, hıyaldagıça yäşäp, söyeşep alırga bula... Änä - ärämälektän tauga kütärelgän urında hätfä çiräm tüşälgän. Tau katına kilep citkändäräk ike mähabät imän agaçı üsep utıra. Alarga inde berniçä yöz yıl gına bardır. İlbaris bu agaçlarga äle dä şomlanıp karıy: bala çakta alar yanına yakın kilergä dä kurkınıç ide. Ul imännärneñ yuan käüsäläre buylap yörüçe mäçelär turında söyläüçelär dä buldı. Döresterme-yukmı, kem belgän, ämma bu agaçlarnıñ kıtırşı tänendä tırnalgan ezlär kürep, yözyaşär kartlar da şakkata ide.

Kartayıp, karayıp betkän bu imännär töbendä nindider korılma da bulgan. Ul küptän cimerelgän, cir belän tigezlängän. Anıñ urınında cälpäk taşlardan tüşälgän sözäk kalkulık kına kalgan. Äle dä häterendä, İlbarisnıñ äbise bu urında kayçandır tau tişege, mäğarä buluı hakında söyli ide. Bu hakta sorarga kıymasa da: “Bibars halkı şuşı tişektän çıkkandır äle,”- dip uylıy ide İlbaris.

Äbise digännän, Mahiyä äbise monnan öç yıl elek dönya kuydı. Yabalak tavına kilgän sayın İlbaris anıñ kabere yanına barıp kilä. Üzençä söyläşkän bula, dogalar ukıy...

Bu yulı da şulay eşläde. Şähärdän kaytıp töşügä, äniseneñ bäräñge törmäsen kabıp sötle çäy eçte dä, annan-monnan gına östen alıştırıp, Yabalak tavına çıgıp yögerde. Vasilä belän söyläşep, kileşep kuygan vakıttan aldarak kilde ul bu yakka. Çönki anıñ äbise belän oçraşası, söyläşäse bar... Ätise Äfgan sugışınnan kaytmıy kalgaç, şuşı äbise tärbiyäläp üstergän bit anı...

Äybät keşe ide märhümä. Kiçlären çıgıp yöri torgan säyer ğadäte bulsa da, izgelärneñ dä izgese ide. Karañgı tönnärdä ay yaktısında avıl çitendäge yalannarda, Yabalak tau buylarında nindider ülännär cıyıp yörgänen belsälär dä, avılda hiç kenä dä şiklänmilär ide üzennän. Avıru, sırhau keşelär özelmäde alarnıñ öyennän. Şuña da yakın, üz itkännärder.

Äbise anı moñsu karşıladı. Hätta bitärläp tä algan kebek buldı. Bügen nigäder borçılgan anıñ ruhı. Bu şom-şaukım hätta tabiğattä dä sizelä. Änä bit, kiçke eñger-meñgergä vakıt yırak bulsa da, avıl östen kuyı toman yapkan. Ähä, koyaş bötenläy ük yuk tügel ikän äle. Zirat yagında, näq menä Mahiyä karçık yatkan kaber tiräsendä, koyaş üzeneñ nur-kanatların cäygän.Karale, bu nur-kanatlar ara-tirä kagınıp-kagınıp kuyalar lasa, dulkınlanıp-dulkınlanıp alalar... Küzlärne çagıldırıp uynaşalar... Kömeş-kük yonnarın yılkıldatıp yörgän mäçelär kebek, äle kükkä omtılalar, äle yalan kırga yılışıp yöri başlıylar...

- Nihällär, äbekäy? Menä tagın kayttım äle, kayttım da sineñ yanga kildem... – İlbaris koyaştan töşkän nurlanışnıñ tap urtasında kaldı. Nindider äkiyäti, hätta sihri halät ide bu, güyä anıñ karşında kük kapusı açılgan da annan äbiseneñ ilahi can suräte iñgän...

Bu urında äbise añardan: “Miña atap kayttıñmı, balam?” – dip sorar ide, mögayın. İlbaris küñelen yäşerep tora torgannardan tügel. Ul: “Vasiläne kürergä kayttım. Sine dä sagındım”, - diyär... Änä, äytep tä ölgerde inde:

- Sine dä sagındım, äbekäy...

- Min dä sine sagındım, olan... Sak bul, olan...

İlbaris kauşap kitte - ällä?.. Ällä äbiseneñ ruhı çınnan da söyläşä başladımı?

- Äbekäy, sinme bu? Sin kayda? Äbekäy!..

Küpme genä yalınsa-yalvarsa da, äbise bütän däşmäde. “Zirat bit bu, närsä genä kolakka işetelmäs”, - dip İlbaris üzen-üze tınıçlandırırga kereşte.

Ul kaberlektä ozak yuanmadı. Äbise kabereneñ çitenä çügäläde dä, kıybla yakka bagıp, berniçä doga ukıdı, annarı kaber östendäge ülännärne kipkän kıyaklardan arındırdı. Şunda iğtibar itte: nindider cänlek yörgän kebek, kaber ülännäre berniçä urında taptalıp betkän... Änä, çardugan koymasına mamık kebek ak, yomşak yon börtekläre dä elägep, yabışıp kalgan...

Yabalak tavı da, mähabät imän agaçları da artık açılıp kitmiçä genä karşı aldılar. Küktäge koyaş bötenläy dä tau artına töşep kitkän. Sul kuldagı avıl östenä kiçke eñger töşä başlagan. Zirat yagında, kiresençä, yäşen yäşnägändäy yap-yaktı... Tau artındagı koyaş üzeneñ nur-kanatların cıyıp ölgermägän äle ul yaklardan...

Vasilä kilergä beraz vakıt bar. Bu - aulakta soñgı oçraşuları alarnıñ. Közgä öyläneşälär, Hoday nasıyp itsä... Keşe küzennän kaçıp, bu yaklarga kilep yörmäslär dä inde. Nigä kilmäsenär, kilerlär... Niçek inde şuşı taudan, imännärdän, şuşı maturlıktan mährüm bulıp yäşämäk kiräk?!

İlbaris utırır öçen taş sayladı. Ürelep, culpıç qadärle ber cälpäk taşnı uñaylırak itep urnaştırmakçı buldı. Tik närsä bu? taşnı kuzgatuga, anıñ astında küp däverlär buyı tın gına yatkan tufrak kayadır ubılıp, agıp töşep kitä başladı. İlbariska bu bik kızık toyıldı. Ul taş astındagı salkınça tufraknı uçları belän şudırıp, ber çitkä öyärgä kereşte. Bayagı taş astınnan tagın ber şundıy uk cälpäk taş kilep çıktı. Annarı tagın, tagın... Ä kom-tufrak kayadır aktı da aktı...

Berazdan ike imän arasındagı tau yözlegendä keşe sıyarlık kına kuış barlıkka kilde, taşlardan arına bargan sayın ul haman eçkäräk kerde.

Ni hikmätter – İlbaris kinät ayak astındagı cirneñ selkenep, hätta kalkınıp kuyuın toydı. Şulçak taunıñ yırak üzägennän göreldäü tavışları işetelä başladı. Kaltıranıp tetränä başlagan tau İlbarisnıñ östenä menä-menä işeler sıman toyıldı. Häm bu hätär cirdän tizräk çıgarga, kotılırga kiräk ide... Läkin İlbaris çıgu yagına ber adım da atlıy almıy kaldı, bayagı tetränü mäğaräneñ kul suzımında gına kalgan avızın taş-tufraklar belän tomalap ta kuydı.

Yuk, kurıkmadı ul. Dörese, kurkırga ölgerä almıy kaldı. Ayagı astındagı taşlı sukmak ubılıp kitep, tomırılıp aska oçtı...

İlbaris bolarnıñ barısın da näq menä şul askı kükkä taba oçkan vakıt eçendä uylap ölgerde, ahrı...

Tüşäk kebek yomşak kom östenä cay gına kilep töşte ul. Añ-zihenen cıyıp bulaşkan arada östenä bertuktausız balçık, kom agıldı. İlbaris hätta ul tufraknıñ tämen dä ayırım-açık toydı, çönki anıñ böten yöze, cilkä-muyınnarı, täne şul balçık tuzanı belän kaplangan ide.

Nihayät ul üzeneñ nindider karañgı bazda, totaş kaplap algan cir-balçık eçendä kaluın añlap aldı. “Kaber eçe şuşındıy bula ikän”, - İlbarisnıñ berençe uyı şul buldı. İkençe uyınnan yöräge tetränep kitte, zihene zägıyflänä yazdı: “Ul şuşında mäñgelekkä kalaçak bit!”

Ni hikmät bu? Çarasızlıktan iñke-miñke yatkan İlbarisnıñ yözenä ciläs cil kilep bärelde. Ä bit cil bar cirdä yul bar!.. Monı gına añlarlık äle İlbaris. Tik kayda soñ ul yul? Annarı... yulı bulsa da, kulı-ayagı yuk bit äle anıñ...

Läkin yöräk türendä baş kalkıta başlagan ömetne sünderergä mömkin tügel ide inde. Häm muyınnan balçık, kom astında yatkan İlbariska can kerde. Ul, barlık köç-hälen cıyıp, öskä kalkınıp çıgarga tırışa-tırmaşa başladı. Läkin şom-kurku digännäre anıñ bar yegärlegen alıp ölgergän bulıp çıktı, kulların tartıp çıgargançı da aña şaktıy azaplanırga turı kilde.

İlbaris şunnan artıgın buldıra almadı, sulış algan sayın porhıldap torgan köl tuzanı yotıp, yattı da yattı. Läkin, ber “ille” qadär kıymıldıy almasa da, zihene haman yäşen tizlegendä eşli ide anıñ...

İñ elek ul şul hakta uyladı ul. Cil bar. Kaydadır yul bar. Östä Vasilä bar. Älbättä ul şunda! Aşkınıp kilep, söygänen kötep toradır... İlbarisnıñ yuklıgına tämam aptırap betkänder meskenkäy... Ber avılga, ber zirat yagına karap, der kaltıranıp utıradır...

Avılga yırak şul. Zirat – yakında gına... Anda – İlbarisnıñ äbise... Ul sizä mikän soñ onıgınıñ nindi hätär bälagä yulıkkanın? Sizsen ide lä ul, niçek tä yärdäm itsen ide!.. Ruhlar köçle, yegärle bula di bit, üzeneñ köç-egäre belän cirne aktarıp, şuşı kaber karañgılıgınnan umırıp tartıp alsın ide İlbarisnı!..

Ällä?.. Ällä ul inde beläme onıgınıñ kıyın häldä kalganın? Bayagı cil – anıñ şaukımlı sulışımı?..

İlbaris tufrak astında yatkan täneneñ oyıy başlavın toydı. Zihene dä salmagrak eşli, ömete dä süngännän-sünä bara kebek...

İñ möhime, anıñ küñele. Küñele üksep-üksep yılıy ide İlbarisnıñ. Hätta sulkıldap, iñräp yılıy ide. Yuk la, bu anıñ küñele yılamıy, kaydadır başka can iyäse yılıy... Bala yılıy... Kayan kilsen monda bala tavışı?! Östä Vasilä yılıymı, anıñ tavışı şulay kalın cir katlamı aşa ayırım-açık işeteläme? Koş yılıymı? Cir yılıymı? Ällä üzenä taba yulga çıkkan adämi zatnıñ çiksez häsräten kürep, Hoday Täğalä üze yılıymı?

Ay-hay!.. Mäçe tavışı lasa bu! Änä ul üze dä! İlbarisnıñ yöräge niçek tüzgänder, anıñ aldında – kul suzımı gına cirdä - ber par utlı kümer cemeldäp yana ide!.. Şul inde, şul – mäçe küzläre! Ömetle dä, şomlı da, şaukımlı da... Menä hikmät: şul küz-karaşlardan karañgı baz eçe ber mizgelgä genä balkıp-yaktırıp kitkändäy buldı... Ul arada nindider kük şäülä küzgä çalınıp kaldı... İke börtek utlı kümer bulıp İlbaris karşında utırgan älege şäülä tagın ber märtäbä sabıy bala tavışı belän kıçkırıp kuydı...

Çın hikmät monnan soñ bulgan ikän äle: İlbaris üzeneñ tänenä, tänennän bigräk canına köç, yegärlek iñüen toydı. Anıñ yöräge kızurak tipte, buınnarı, kanga tulışıp, tışka, irekkä çıgarunı sorıy başladı... Zihenenä dä eş citärlek: Nindi mäçe ul? Kayan kilgän? Tege cil yulınnanmı? Nigä alay bäğırgä ütep karap tora? Ällä ul mäçe dä tügelme? Bälki cir iyäseder? Ruhmı? Yuktır, mäçeder ul. Bu yaklarda mäçelär näsele yäşägän bit... Avıl da şulardan başlangan... Bibars avılına nigez salgan keşelär dä şuşı kük mäçedän ürçep kitkänder äle...

Barıber tügelmeni?! Kem kayan, niçek kenä kilmäsen, ul İlbariska ömet bulıp, yäşäü häm kiläçäk bulıp kilgänder...

Bu yulı İlbariska ozak azaplanırga turı kilmäde, ul ike-öç talpınuda öskä şuıp çıktı, çalkan yatkan kileş ayakların suzıp, tänen yazıp cibärde, annarı gına bayagı mäçe yagına borılıp karadı.

Mäçe urınında yuk ide!.. İlbaris tagın ber märtäbä yörägennän yaza yazdı. Yazmıy kaldı, çönki anıñ tozlı tuzan komınnan yäşlänä başlagan küz karaşları tege ike börtek cemeldävekne kabat ezläp taptılar. Änä ul mäçe – mäğaräneñ eçenäräk kerep utırgan. Anıñ tanış, şaukımlı küzläre äle dä küñelne cilkenderep, cemeldäp, üzenä çakırıp, ımsındırıp tora...

İlbaris, tayangan sayın batıp kitä torgan yomşak kom-tufraknı tırnap, tege serle-siherle karaşlarga taban şuıştı. Çınlap ta, keşe şuışıp kına bara alırlık cir tişege ide bu. Änä - döm karañgı baz bara-bara da äle uñ yaktan, äle sul yaktan başka cir astı yullarına ayırıla. İlbariska ul yullar kiräkmi. Anıñ üz yulı –şul arada qaderle, gaziz bulıp kitkän kük mäçe alıp bara torgan turı yulı bar...

İlbaris, nindider yazmış ımı belän üzenä berekkän mäçeneñ küzlären mayak itep, şaktıy ürmäläde. Arısa, sulışına tuzan kaplanıp, buılıp-buılıp yütällärgä kereşsä, mäçe anı sabır gına kötte. Ämma artık yuanırga irek birmäde, İlbaris, ozagrak yatıp, onıtıla, oyıy başlasa, canga ütkärerlek itep kıçkırıp kuya, şulay üz artınnan däşä, kayadır aşıktıra...

Aldında “gölt” itep balkıp kitkän yaktı nurlanışnı İlbaris cir astında päyda bulgan koyaş kebek kabul itte. Yäşäü Koyaşı, Gomer Koyaşı ide bu yaktılık anıñ öçen! Çınlap ta, şul arada İlbarisnıñ sulışı irkenäygän kebek buldı, barır yulı da kiñäyde, caylandı...

Ul tau kuışı buyınça ürmäläp, tau itägeneñ näq urta ber cirenä urnaşkan mäğarä avızınnan taş, balçık kisäklären tersäge belän etep-törtep kilep çıkanda kön şaktıy kiçkä avışıp ölgergän ide. Cir astı yulı buylap ürmäli torgaç, ul mähabät imännärdän şaktıy çitkä kitkän bulıp çıktı. Zirat koymalarına kilep terälgän ärämälek başına da küp kalmıy monnan...

Yaktı dönyaga kilep çıkkaç, İlbaris iñ elek huş isle, susıl ülän isen toydı, şul sihri iskä iserep, şaktıy vakıt çalkan yattı... Anı bu yulı da tanış mäçeneñ üzäkne özärlek neçkä tavışı siskänderde. Yuk, yuk, bu yulı mäçe tügel bu... Keşe yılıy...Nindider tanış keşe... Vasilä... Ä? Vasilä?

İlbaris niçek sikerep toruın sizmi dä kaldı. Menä ul tuzanga batkan ös kiyemnären porhıldata-porhıldata tanış imännär yagına aşıktı. İren çitlärenä yuşkın bulıp katkan, teş aralarında şıgırdap yörgän tufrak tuzanına da karamıyça, ul kıçkıra-kıçkıra Vasiläne ezlärgä kereşte:

- Vasilä!.. Vasilä!.. Min monda, Vasilä, sin kayda-a-u?

Karşına yögerep kilüçe Vasiläsen kürgäç, İlbaris kinät tuktap kaldı, abınıp sörtengän kebek, kinät çirgä çükte, annarı, cirgä kaplanıp, mañgayın çiräm östenä teräde... Şunda gına ul nikadär arganın, tän buınnarınıñ kamır şikelle yomşap kaluın, yörägeneñ ötep-ötep yalkınsınuın toydı...

Çiräm cir östenä cäyelep utırgan Vasiläseneñ tulı beläklärenä başın kuyıp şaktıy yattı İlbaris. Ul haman äle cir astı şaukımınnan arınıp citä almıy ide, ahrı. Kıznıñ:

- Kayda buldıñ sin, İlbaris? – digän soravına da şunduk cavap birmäde ul.

İlbarisnıñ yözennän, çäçlärennän tuzan onın kaga-kaga, Vasilä kabat soradı:

- Nişlättelär sine, kaylarda buldıñ sin, İlbaris?

- Min, Vasilä, cir astında buldım...

- Kayda-kayda? Ästäğfirulla... Täübä digen...

- Äye, Vasilä, cir astında da yullar bar ikän...

- Niçek kerdeñ anda, niçek çıktıñ?

- Sorama, Vasilä, ber söylärmen äle... Äydä kaytıyk inde. Arıdım min bügen... – Haman äle Vasiläneñ aldında yatkan İlbaris, başın kalkıtıp, kıznıñ yılap-şeşenep betkän, ämma inde üz maturlıgına kayta başlagan yözennän, irennärennän suırıp üpte dä sikerep tordı... Tik... avıl yagına atlap kitär aldınnan, üze dä sizmästän, astarak – tauga menep kilüçe ärämälek kuyınında yatkan ziratka borılıp karadı. Tüzemsez karaşları belän tiz genä äbiseneñ kaber taşın ezläp taptı. Ni öçen şulay eşlägänen añlap ta betermiçä, ziratka karap:

- Rähmät siña, äbekäy, - dip üzaldına äytep kuydı...

Şulvakıt äbiseneñ kabere yanında, cildä cilferdägän yaulık kebek kenä, kük mäçe şäüläse çagılıp ütte...

- Kem belän söyläşäseñ sin, İlbaris? – Anıñ däşkänen Vasilä dä işetep kalgan ikän.

Gomerlek yarı itep saylagan ihlas kıznı niçek kenä yaratsa da, İlbaris bu yulı küñelen açmadı. Barı tik:

- Yuk-yuk, bolay gına, kil äle, ber söyim üzeñne, cankisägem minem! – dip, aptırabrak kalgan Vasiläne koçaklap aldı...

6 mart, 2008 yıl.

«NİMES»
(Hikäyä)

1.Bezneñ avıl nimese

Bezneñ avılda Gans isemle keşe bar ide. Gans Möhammätgali ulı Bädretdinov. Başkort yagı tatarlarında säyer isemnär küp, ämma Gans iseme ber Bädretdinovlarda gına. Añlaşıla: kem tik torgannan üz balasına nemets iseme kuşsın inde? “Gans” — bezneñ ilgä sugış belän kergän nemets faşistlarnıñ töp kuşamatı bit. “Frits” kebek ük... Monı härkem belä.

Gans abıy tuganda sugış äle yaña gına tämamlangan bulgan. Fronttan tüş tutırıp orden-medallär tagıp kaytkan gvardiyä sercantı Möhämmätgali üzeneñ malayına nemets iseme kuşkaç, aña karşı böten avıl kütärelä. Läkin frontovik barıber Gansnıñ isemen alıştırmıy, bu isemne kuşudan baş tartkan Sabircan häzrät belän dä satulaşıp mataşmıy. Kayta da, belgän dogaların ukıp, üze isem kuya. Gans abıynıñ änise Gaynicamal äbi malayın Ganscan dip yörtä ide, tiz äytkändä ul “Gazizcan” bulıp işetelä, şuña kürä avılda Gans abıynıñ “Gaziz” digän iseme, döresräge, kuşamatı da bar ide. Kemder “Nimes” dip, yäisä “bezneñ avıl nimese” dip kenä cibärä. Gans abıyga yäşäü rähät bulmagandır dip uylıym. Avılnıñ ike yöz yegerme sigez iren harap itkän nemets faşistalınıñ isemen yört tä, niçek kıyın bulmasın! Keçkenä çaktan bik küp tukmak eläkkän dilär aña. Uynaganda da anı gel doşmannar yagında uynatkannar, cay çıkkan sayın, başın tomalap, kulların bäyläp, “tel” itep kızıllar ştabına kiterä torgan bulgannar...

Bervakıt anı kara kanga batırıp kıynıylar. Ätiläre sugıştan ülep kalgan malaylar üzläreneñ yätimlekläre öçen şulay nemetslardan üç alalar. Gans abıynıñ mañgayında kalgan arkılı-torkılı cöylär — änä şul häyersez häm qadersez malay çaklarınnan kalgan bulırga tiyeş.

Min bolarnı nigä söylim soñ? Min bolarnı kızık itep tä, gıybrät itep tä söylämim. Monda yazmış mäsäläse. Ülem belän yäşäü arasında tugan tarih bu. Bu tarihnı bezgä bik küp yıllar ütkäç, ulı Gans inde üsep citkäç, mäktäpkä sugış veteranı itep çakırılgan Möhämmätgali babay üze söyläde. Üläsen belgän kebek söyläde. Çönki ozak tormadı ul — ber atna digändä tiz genä cıyınıp, mäñgelekkä kitep tä bardı...

2. Möhämmätgali babay hatiräse

...Min sugışnıñ iñ hätär cirenä eläktem. Razvedkaga. Frontta şundıy süz bar ide: “smertniklar”. Razvedçiklar belän pulemetçiklar — änä şundıy “smertniklar”dan sanalalar. Alarnıñ front gomere ike-öç aydan, küp digändä yartı yıldan artmıy. Annarı kem gospitalğä elägä, kem bötenläy tufrak astına kümelä; yaralanıp, kontuziyälänep totkınlıkka töşkännär dä az tügel...

Ozın süzneñ kıskası şul: bervakıt min dä bik kıyın häldä kaldım. Doşman tılında atna-un kön yörgännän soñ, bik möhim mäğlümatlar tuplap, üzebez genä belgän sukmaktan front sızıgına çıktık... Läkin, zasadaga elägep, öçebezneñ ikese ülep kaldı. Min isä, duslarımnıñ kümelgän urının kartada bilgelädem dä, tir häm yäş belän sugarılgan yözemne sıpırıp, alga ürmälädem. Yırak kitä almadım, añımnı yugalttım... Annan soñgısı inde töştäge kebek kenä...

Kara urman eçendä nindider hätär canvar kıyafätendä yörim, imeş. Kayandır usal garasat kilep çıga da agaçlarnı kuaklarnı, ülännärne tartkalap yöri başlıy. Menä ul, urmannan yalkıp, minem kolakçık bürekkä, şinel itägenä, yakaga çatırdap yabışa...

Yuk, bu — cil-garasat ta tügel. Keşe! Keşe dä tügel. Nemets! Nemets ta tügel, faşist!

Min bermälgä aynıp kitkändäy buldım. Aldımda kalıkkan äzmäverdäy nemetska karşı köräşer öçen, tänemneñ, canımnıñ iñ soñgı küzänäklärenä qadär baş kütärüen toydım.

Läkin avtomat totarlık tügel, ülän özärlek tä hälem kalmagan bulıp çıktı. Can sulışım belän ıñgıraşıp, tagın salkın, dımlı cirgä kaplandım. Nindider köçle kullar mine yözem belän yaktı dönyaga äyländerep saldılar. Kükkä qadär tiyep, tau kebek nemets basıp tora. Menä ul, bilen sındırıp, pıçrakka, kanga batıp betkän tänemne kapşap çıktı. Annarı, yözen çıtıp, şarday açılıp, çäçräp çıgarday bulıp yatkan küzläremä nider endäşte. Kıçkırmadı, cikermäde, däşte genä. Eçemnän cılı dulkın yögerep ütte, ömet dulkını... Kurku kaldı kaluın. “Ih”ta dimi atıp ütersä? Kozgınnarga rizık bulıp, üläksäm şuşında kalsa? Nişliseñ, üterergä dä hakı bar. Min üzem dä yözläp kenä faşistnı dömektergänmender, billähi! Sugış bit bu... Sugışnıñ da nindiye!

Yuk, bu üterergä cıyınmıy, ahrı. Änä, minnän rät çıkmagaç, çitkäräk kitte, koralların saldı, kitelen çişte. Doga ukıganday, nider söylänep, mıgırdanıp aldı...

Annarı kabat minem yanga kilep, itekläremne saldırırga kereşte. “Ah, läğnät töşkere! Ah, faşist-mälgun! Sin şulaymı äle?! Üzeñneñ hrom itekläreñ genä citmägän, minem tişek kirzalarga kızıktıñmı?”

Ayaklarım özelep çıga dip toram. Soñgı granata tämam harap itkän, ahrı, alarnı... Miña tagın da avır bulıp kitte. Añımnı yugaltıp bargan kileş, tau kebek nemetsnıñ kulında nurlanıp balkıp torgan häncär kürep kaldım. Soñgı dogalarımnı ukıdım...

Añıma kilep, kabat küzläremne açkaç ta şul uk küreneşkä tap buldım. Tege nemets haman minem yanda — konserva bankasınnan botka aşap utıra. Iñgıraşıp kıymıldıy başlavımnı kürgäç, canlanıp, torıp bastı. Kulındagı konservasın suzıp, aşarga täqdim itte. Baş kagırlık ta hälem yuk ide. Min tagın ber ıñgıraşıp kuydım da añımnı yugaltırga äzerländem... Häm şunduk dertläp, aynıp kittem! Küzlärem yaralı ayaklarıma töşte. Alar pöhtä itep, ap-ak bint belän bäyläp kuyılgan ide. Başımda da nindider korşau bar — ul da kısıp bäylängän bulıp çıktı.

Menä hikmäti Hoda! Äcäleñ ber citmäsä, citmi ikän ul! Äybät nemets bulıp çıktı lasa bu. Ällä? Yaralarnı bäyläp, keşe kıyafätenä kertep, üzlärenekelärgä iltep tapşırmakçımı? “Tel” aldım, digän bulıp, orden takmakçımı? Takmıy gına torsın! Stalinnıñ prikazın barıbız da beläbez. Plenga töşep, “satlık can” bulası kilep tormıy äle...

Yuk, ber dä andıy yavız niyättä tügel bu adäm zatı. Änä bit, kiräk-yarakların barladı da kitärgä cıyındı. Miña taba karamıy da, höräsän! Bötenläy kürmägän-belmägän diyärseñ... Ällä kitte dä inde?.. Borılıp ta karamadı... Hätta ber çittä yatkan “PPŞ”ga* da iğtibar itmäde... Yuk la, kılana gına bu yavız... Änä bit, kire borılıp, bu yakka kilä başladı! Menä häzer avtomat köpşäsen töbäyäçäk tä... kurokka basaçak...

Yuk, basmadı!.. Bu yulı da Äcäl çitläp ütte. Tau kebek nemets karşıma kilep bastı da, uñ kulın kükrägenä kuyıp, berniçä märtäbä kabatlap äytte:

— Hans... Hans...

Min närsä? Küzläremne şarday tägärätep yatam. Şulay da çamalarga tırışam: üz isemen äytä bit bu... Nigä ikän?

— Ya — Hans... Vas ist du?

Sugışta beraz nemets telen sukalıy başlagan idem. Şunduk, is-akılımnı tuplap, cavap birdem:

— Mö... Mö... Möhämmätgali...

— A? Moh?.. Ham?.. At?.. Gali?..

— Da-da... Ya-ya, tak toçno...

Bez şulay tanıştık. Şunduk ayırılıştık ta... Gans, kırt borılıp, ere-ere atlap kitep bardı, min avtomatıma taban şuıştım, şul şuışudan tuktap tormıyça, üzebezneñ okoplar yanına kilep çıktım...

3. Sugışnıñ küptörle yöze

Möhämmätgali babaynıñ bu hatiräse bezne tirän avır uylarga saldı. Kem närsä genä kiçersä dä, barıbız da ber ük uyga kaytıp töşä idek: sugış bez belgän kebek kenä tügel ikän bit?! Anıñ yöze küp törle ikän... Nemetslarbarı tik vähşi doşman gına bula ala, digän ışanularıbıznı, inanularıbıznı häzer kaya kuyıyk?

Şulvakıt kemder, canıbızdan suırılıp çıgıp, barıbız beryulı äytergä tiyeş soraunı birde, şunıñ belän barıbıznı da kıyın häldän kotkardı:

— Tagın küreştegezme soñ?

— Küreştek... — Bu süzne Möhämmätgali babay ütä dä ärnep, can açısın kuşıp äytte. Sugışnı kahärlägän kebek äytte. Bez añlamadık. Berebezdän berebez uzdırıp soraşa başladık:

— Kayda küreştegez?

— Niçek küreştegez?

— Sugışta niçek bulsın inde? Ya alar höcüm itä, ya bez atakaga kütäreläbez... Bu yulı bez, nemetslarnıñ oboronasın özep eçke tranşeyalarına bärep kerdek. Şunda ülep yatkan kileş kürdem min Gansnı... Kulında koral-mazar da yuk. Nider äytergä telägändäy, irennären böreşterep, katıp kalgan. Üzen atıp ütergän soldatka: “Ütermä mine, Möhämmätgali hakına ütermä, min bit anı ütermädem”, — di kebek...

Bik kızgandım anı. Atış tämamlanıp, yal itärgä tuktalgaç, kaçıbrak kına kilep, kümep kuydım. Kaber balçıgına ber takta kisäge kaktım. Aña: “Gans” dip yazdım da... yoldız sızdım...

Möhämmätgali babaynıñ ul hatiräse bügenge köngä qadär, gaziz ber moñ bulıp, bägıremne ärnetep tora. Bu gıybrätle tarih minem gomeremne ikegä bülgän kebek buldı: anıñ ber öleşe şuşı vakıyganıñ işetkänçegä qadärge öleşe, ikençese — annan soñgısı...

Äye, minem öçen sugış häzer orden-medallären zıñgıldatıp Ciñü paradına çıkkan Möhämmätgali babay gına tügel, ul — çorlar, küñellär, täğlimatlar, stereotiplar bäreleşe dä.

Şuña da küñelem tınıç tügel: çıp-çın nemets iseme belän yäşäüçe tatar keşese öçen sugış — iñ elek açı yazmış, küñel moñı belän häter yaktılıgı, annarı gına gıybrät häm böyek ciñü...

* PPŞ — Vatan sugışında sovet soldatları kullangan avtomat.

12 may, 2005el.

GOMER EZLÄÜ
(Novella)
1. RUH BELÄN SÖYLÄŞÜ

Möhämmädyar kart bügen berençe märtäbä yörägeneñ barlıgın toydı. Töne buyı sızlanıp, uhıldap çıktı. Äle kay töşendäder çänçep-çänçep aldı, äle, üzäklärgä ütep, küñel kügen açı sagış bastı; ul sagış, belener-belenmäs kenä ärnü bulıp, canın bertuktausız borçıp-bimazalap intekterde...

Ul üz gomerendä berençe märtäbä şik-şöbhägä töşte; gacizlektän, täüge tapkır üz ruhı belän bähäsläşep, ärepläşep çıktı. Bu ruh digänne şunduk toydı ul. Änä bit - öydä annan başka da kemder bar... Änä anıñ karaşı, änä sulışı...

- Sin... Sin minem Äcälemme?

- Yuk, min sineñ Äcäleñ tügel.

- Sin... minem Yazmışımmı?

- Yuk, Yazmışıñ da tügel.

- Kem soñ sin?

- Min – sineñ Ruhıñ...

- Ruhım? Ruhım... Alaysa, bu – minem ruhım avırta?

- Yuk, bu – sineñ yörägeñ. Küpne kürgän, küpne kiçergän yörägeñ...

- Bik avırumı ul?

- Yörägeñ zägıyf sineñ, ämma ruhıñ taza.

- Alaysa... Nigä kildeñ monda?

- Minem kitkänem dä yuk. Min härvakıt sineñ yanda. Şuña da min sineñ ruhıñ bit inde...

- Şulay da sine nider borçıy, ruh iptäş...

- Mine tügel, sine borçıy, kartlaç...

- Borçıy şul, sin haklı... Ih!.. Ih!..- Möhämmädyar kartnıñ yöräk tamırları, özelerdäy bulıp, tagın ber märtäbä tartılıp kuydı. – Ülär vakıtım da citep kilä bit, niçek borçılmıysıñ di... Niçek kaldırıym bu dönyanı, kemgä kaldırıym?

Bu yulı ruh digännäre däşmäde. Möhämmädyar kartka anıñ däşüe möhim dä tügel ide. Anıñ üz borçuı borçu...

- Beläseñ bit inde, min yäşli öylänä almadım. Dönya kudım. Tottım dip äytä almıym, ämma üzemnän yırak ta cibärmädem min anı...

- Dönya – ul iñ elek ğailä...

- Beläm!.. Sin dä cannı ürtäp torma äle. Öyländem min, ber-ber artlı ike tapkır öyländem... Dönyanıñ iñ çibär kızların häläl yar ittem... İkesendä dä yaratıp öyländem. Çın mägär... Läkin...

- Närsä - läkin?

- Çibär hatınnarım bala tabarga telämädelär... Häm min alarnı ike dä uylamıy ayırıp cibärdem. Balasız tormış nindi tormış inde ul? Yä äyt... Nindi dönya?! Ä? – Möhämmädyar beraz uylanıp yattı. Annarı tagın tüzemsezlänep söylänergä kereşte: - Berkemem dä yuk bit minem, beläseñme şunı? Sıñar keşem dä yuk... Tugannarım kaysı kaya yugalıp betkän, kaysı başka dönyaga kitep bargan... Yapa-yalgız min... Giday zat...

- Yäşälgän gomereñnän kanäğat tügel inde, alaysa? Sineñ urında bütän beräü bulsa: “ Min barısına da ireştem, min iñ bähetle can!” – diyär ide...

- Min bit äle: “Kanäğat tügel”, - dip äytmädem. Beläseñme, min, äyterseñ lä, üzemneñ gomerne yäşämädem, başka keşe gomeren yäşädem... Minem üz gomerem kaydadır çittäräk kaldı. Min anı yugalttım... Miña inde küptän üz gomeremne ezlärgä, niçek tä anı tabarga kiräk ide...

- Kileşäm, kartlaç, sin üz gomereñne yäşämiseñ. Sin yäşäeşeñneñ kaysıdır çatında başka yulga kerep kitkänseñ. Häzer şunıñ äceren küräseñ... Läkin kaygırırga da urın yuk. Gomereñne tabu belän barısı da caylanır, inşalla...

- Şunnan soñ min ülmimme?

- Min bit ”ülmiseñ” dimädem ”caylanır” didem...

- Yuk, sin töp-tögäl äyt - ülämme, yukmı?

- Ülemnän şulay nık kurkasıñmı?

- Kurkam, dörese şul...

- Ocmahka elägäseñne belsäñ dä kurkasıñmı?

- Ocmahka elägü öçen dä köç tabıp ülärgä kiräk bit äle!.. Annarı...

- Närsä - annarı?

- Kem äytä ocmahka elägäseñ dip?..

- Min äytäm.

- Ä kayan beläseñ monı?

- Beläm... Sin ocmahka elägäçäkseñ... Sineñ keşelär aldında da, Hoday karşında da bernindi gönahıñ yuk... Sin malıñnı üz köçeñ belän taptıñ, canıñnı üz köçeñ belän asradıñ... Ämma...

- Tagın närsä inde?

- Ämma sineñ niçek ülüeñ dä bik möhim bu oçrakta. Yäşäveñ genä tügel, bu dönyada üzeñnän soñ kem-närsä kaldıruıñ da möhim...

- Şul uk gomer mäsäläse inde bu.

- Şulay bulıp çıga...

- Tukta-tukta... Üz gomereñne yäşämiçä ülü – döresme soñ? Minem bit äle anı tabasım bar... Tapkaç kına ülep kitsäm?.. - Möhämmädyarnıñ yöräge tagın ber märtäbä sizderep-çänçep kuydı. Ällä şulay toyıldı gınamı? Bu yöräk gamennän kotılırga telägändäy, kart tagın üz ruhı belän ärepläşergä kereşte. - Menä sin minem ruhım bit, tabarga bulış şul yazmışımnı! Gomer oçımnı! Gomer ahırımnı!.. Ä, däşmiseñme? Öyrätergä barıbız da osta, eşkä kilgändä genä kikrik şiñä, şulaymı?

- Nişläp, äytä alam min siña kayan tabasın?

- Närsä? Çınlapmı?

- Çınlap. Min bit ruh, min barısın da beläm. Tıñla...

2. BAZAR

Bazar ıgı-zıgısında Möhämmädyar kartnı kürep-şäyläp alu mömkin dä tügel. Ul häzer nık üzgärgän. Östendäge kiyemnäre sälämälängän, sakal-mıyıkları da küptän kırılmagan. Yöz-çırayında, küz karaşlarında gamsezlek, hätta çarasızlık çalımnarı kübäygän...

Änä ul ütkän-sütkän halıkka kütärelep kararga da kıymıyça, mesken ber kıyafättä basıp tora. Yuk, kulın suzıp häyer dä soraşmıy ul, kaysıdır gomer yulı çatında adaşıp, aptırap kalgan bändä kebek, böten yäşäeşen yazmışı ihtıyarına tapşırgan da tınıp, basılıp kalgan...

Menä bervakıt bazar kapkası töbenä cete kızıl buyauları belän balkıp çit il maşinası kilep tuktadı. Annan köleşä-köleşä ber par töşte. Tatarlar. Nindider zatlılık, zıyalılık añkıp tora bu yäş pardan. Üz-üzlären totışlarında da, küz karaşlarında, yöz-çıraylarında da iman nurı bar. Änä bit – yeget barmaklarında izge täsbih bauı uynatıp kilä. Başın pöhtäläp yaulıkka törgän mölayım tutaş ta millät kızlarınıñ iñ sılularınnan bulırga tiyeş...

Üze dä sizmästän Möhämmädyar kart alarga taban berniçä adım atlap kuydı. Kulların alga suzıp, işeteler-işetelmäs kenä endäşte:

- Yärdämegezdän taşlamagız, olannar...

Ähä! İşetkännär ikän! Täsbih bäylämen bocralandırıp uynatıp kilüçe yäş ir şunduk aña kütärelep karadı. Läkin bu kütärelep karagan yözdä bayagı matur, imanlı nurlanışnıñ ber tamçısı da yuk ide inde...

- Kit yuldan, ötek! Yuksa!.. – Täsbihle kul, kizänep kütärelgän kileş, havada elenep kaldı, ıspay kiyemle usal bändäne yanındagı sılukay tartkalıy-tartkalıy bazar eçenä alıp kerep kitte. Hatınnıñ: “Şul uram äträk-älämnäre belän bulaşmasana, ällä nindi avıru yoktıruları bar...” – digän süzläre genä kilep ireşte.

Möhämmädyar kart tüzde, bar sabırlıgın cıyıp, teşlären kısıp tüzde. Bälki tüzä dä almagan bulır ide, kabakları ärnep avırtkançı küzlären yomdı. Läkin küzlärne yomıp kına dönya ıgı-zıgısınnan kotılıp bulamı soñ?! Änä - üç itkändäy, kemder bärep-törtep kitte, ikençe beräü: “Tormale yul östendä, sinnän başka da dönya kotsız, kit monnan, häsrät!” – dip ürtälep uzdı.

Tüzde kart. Alda ömetländerep, ımsındırıp torgan yazmışı bärabärenä tüzde. İh, ägär dä izge maksatına ireşäse – üzeneñ häläl gomeren tabıp, anı küpme bulsa şulkadär bähete-bähetsezlege belän yäşise bulmasa, torır idemeni ul keşe tipkelegendäge bu urında?! Ul bit inde sizenä, nindider sihri-ilahi toyım belän sizenä - bu gomer digännäre kaydadır şuşında, yakın-tirädä genä...

Änä ul, änä - ber märhämätle zatka iyärep kilä dä inde. Kulında ör-yaña yözlek. Yözlektämeni hikmät?! Hikmät anıñ buluında, kilüendä, adämi zatlarnıñ avır hälen, küñel gamen kürep, toyıp kilüendä...

- Kartlaç, menä siña yöz täñkä, al da olak minem bazar yanınnan! Bolay da halık az, sin dä örketep torma karaçkı kebek... Mä, al...

Törtsäñ kan çäçräp çıgarday taza ir küpme genä ügetläp bulaşsa da, Möhämmädyar kart anıñ köyenä kilmäde, berni bulmaganday, kulın suzıp, bazar kapkası töbendä tora birde.

- Närsä, citmime ällä? Mä tagın yöz täñkä... Tik, zinhar, küzemä genä kürenmä... Tagın ber kürensäñ, üzeñä üpkälä, yäme... Älegä äybätlek belän äytäm, işetsen kolagıñ...

Möhämmädyar kart bu yulı da däşmäde. Yuk-yuk, täkäbberlekneñ tamçısı da yuk ide añarda. Bu minutta anıñ yöräge, yörägenä kuşılıp böten can-ruhı özelep-özelep sızlıy, sıkrıy ide... Menä ul, buınnarı yomşap, äle genä yazgı dımnan, pıçraktan arına başlagan asfalt östenä avıp töşä başladı. Läkin cirgä barıp citä almıy kaldı, kemneñder köçle kulları anıñ yukarıp, ciñeläyep kalgan gäüdäsen üzeneñ kiñ koçagına aldı...

3. YaÑA TANIŞLAR

Citü yeget ikän. İr-eget. Änä - yanında keçkenä buylı, cıynak gäüdäle, matur yözle, bala çıraylı hatını da bar. Kürenep tora - avıl balaları. Möhämmädyar belä: avıl balaları gına şulay yözlären karaltıp yörilär. Çönki avıl eşe – uram eşe; avılda gına koyaş – keşeneñ tugrı yuldaşı... Läkin barıber sak bulırga kiräk – baya kizänep, yanap ütkän bändälär kebek, ber-ber häl kılmasınnar tagın...

- Babakay, hälläreñ niçek? Ciñeläydeme beraz? – Kartnı ayak astında yatkan buş ärcälär östenä urnaştıra-urnaştıra, yeget bertuktamıy soraştı. – Aşıgıç yärdäm çakırtıykmı ällä? Vraç kiräkmime?

- Yuk... Kiräkmi, balam... Häzer ütä ul... Barıgız, minem öçen mäşäqatlänmägez... Üz yulıgıznı, üz eşegezne karagız...

- Yuk-yuk, ber dä mäşäqat tügel, hiç kenä aşıkmıybız, şulay bit, Sirin? – Sabıy yözle yäş hatın da bik mölayım telle bulıp çıktı, süzen örep kenä äytep tora... – Şundıy cirdä adäm zatın taşlap kitälär dimeni?! Yuu-uk... Bolay gına kaldırabızmı soñ!.. Bar, Sirin, berär cılı äyber alıp kil, änä anda kıstıbıy belän sötle çäy satalar, bar, yöger!.. Tamakka täğam yagılsa, häzer häl kerep kitä ul... Kürep torasıñ bit, avızına küptän rizık eläkkäne yuk monıñ...

- Halisä...

Sirin hıtınına nider äytmäkçe bulıp avızın açkan gına ide, tegese kırt kiste:

- Barmagan kunak tügel äle, canıyım, onıt ul hakta!...

- Kiräkmäs, olannar... Minem tülärlek akçam da yuk... – Möhämmädyar kart yaña tanışların nindider eştän kaldırganın añlap aldı.

- Kem sorıy äle sinnän akça? Yuk belän başıñnı katırma, abzıy keşe. Häleñne bel dä tik utır... Menä şulay...

Sirin alıp kilgän kıstıbıynı kabıp çäy eçkäç, çınlap ta kartka häl kerde, häl belän bergä can iñde. Läkin ul äle haman torıp yörep kitärlek tügel ide. Halisä tagın ötälänä başladı:

- Kayda soñ sineñ öyeñ, abzıy keşe? Häzer maşina totıp iltep kuyabız. Adresıñnı gına äyt...

Ul arada ut kebek citez hatın Möhämmädyar aldına cäyep kuyılgan ak cäymäne cıya da başladı. Tik kartnıñ kaltıranıbrak çıkkan süzläre bu yäş parnı tagın ber märtäbä aptırattı, ahrı, tämam kauşap töşkän Halisä rizıklar törelgän cäymäne ayak astına töşerep cibärüen sizmi dä kaldı.

- Minem torır cirem yuk şul, balalar...

- Niçek inde – yuk? Ä kayda yäşisez soñ sez? – Moña qadär tınıç kına torgan Sirinneñ tavışı kaltıranıp uk kitte...

- Kayda bulsın, uramda... Uram häzer minem yortım, cir - idänem, kük - tüşämem...

- Alay ikän... Nişlibez soñ, Sirin? Ä?

Bu sorauga salıngan mäğnä yazmışlarga tiñ ide. “Adäm tikle adämne uramda kaldırıp bulmıy bit inde, ällä üzebezgä alıp kaytabızmı? Berär cay çıkkançı, yäşi algan qadär yäşäsen... “ – dip sorıy ide Halisä irennän.

Sirin isä bu soraunı näq şulay añladı da...

- Nişlibez dip... Äydä kaytabız...

Halisägä şul citä kaldı. Ul tagın Möhämmädyar kart tiräsendä böterelä başladı:

- Äydäle, kem abzıy, monda keşe tipkesendä utırma. Yaktı, cılı öydä cimeşle çäy eçep, yomşak tüşäktä yal itep alsañ, häzer häl kerep kitä ul... Menä min äytte diyärseñ...

Kart berni dä añlamıy ide.

- Nişlätergä uylıysız mine, olannar? Kaya çakırasız? Minem öçen mäşäqatlänmägez, barası ciregezgä barıgız...

- Äydä, bezgä kaytabız... Kunagı kaçmas, bargan çaklar da bulır, bez üzebez dä bu yaktı dönyada kunak kına... – Sirin hatının huplap söylänäme, özelgän yullarına aklanu ezli ideme, ällä üzen-üze izgelekkä därtländerä ideme – anısı Hoday Täğalägä genä bilgele bulıp kaldı, alar, keşe-kara şäyläp ölgergänçe, aşıga-aşıga bazar katınnan uramga çıgıp kittelär...

4. YORT

Yort iske ide. Vakıt cilennän ber yakka kıyşaygan mähabät yortnıñ şundıy uk avış kapkasınnan ütügä taş belän tüşälgän kiñ işegaldına kilep çıgasıñ. Kürenep tora: bu yortta elek tatar säüdägärläre yäşägän bulırga tiyeş. Älbättä tatar bayları! Änä bit täräzä başlarına çın milli kügärçennär uyılgan... Kayçandır bu yort zatlı buyaularga buyalgan bulgan... Tik häzer anıñ töse dä, ise dä kalmagan... Möhämmädyar kart,üze dä sizmästän, bu karañgı yortnı üz gomere belän çagıştırıp kuydı... “Çittän karaganda min dä şulay kürenämder şul. Yuksa, bötenläy çit-yat keşelär , kızganıp, anı üz öylärenä däşmäs ide...

Annarı... Şuşındıy gomergä aşkındımıni ul? Olı, böten gomeren taşlap, şuşı iske, kılka dönyaga ımsındımıni? Bu yäşlärdän ni kötäseñ tagı?.. Üz-üzlären kararga da citmider äle... Tormışların başlap kına kilälär... Başka gomer kaygısımıni alarda?..”

Yäşlär üzlärençä kılandılar. Kartnı öylärenä alıp kerep, ös kiyemnären saldırdılar, citäkläp diyärlek yuınu bülmäsenä alıp kerdelär, annan yuındırıp-kırındırıp çıkkaç, iskeräk kenä da çista kiyemnär birdelär. Annarı çäy östäle artına çakırdılar. Çäydän soñ, nindider keçkenä bülmägä alıp kerep yatkırdılar... Bolarnıñ barısın da däşmiçäräk kenä, üz iğtibarıbız belän kartnı räncetmik, digän kebegräk kenä eşlädelär...

Möhämmädyar kart Sirin belän Halisä yanında öç kön kundı. Ul şuşı öç kön eçendä rähätlänep yokladı, tamagın tuydırdı, küñelen tınıçlandırdı... Yuk, tınıçlanıp uk citä almadı şul. Barısı da äybät äybätlekkä. Läkin bolay keşe östendä küpme yäşärgä bula inde?.. Bu yarımcimerek öydä kış çıgarlık tügel, az-maz gına yavıp kitkän yañgırdan soñ da täräzä başlarınnan, tüşäm çitlärennän su sarkıp kerä. Ul kunıp yörgän bülmä - yortta berdän-ber aulak bülmä. Yäşlär üzläre häzer zalda toralar. Halisäneñ “yöge” dä bar... Şuña da ul öydä. İrtän Sirinne eşkä ozatkaç, beraz yoklap ala da avıl kızlarına gına has citezlek belän meñ törle eşenä totına... Bu vakıtta Möhämmädyar yoklagan bulıp yata. Halisäne borçıysı, eşennän büläse kilmi...

Şulay häyläläp yatkan arada çerem itep ala... İrtänge yokı tatlı bula bit. Häm iläs-miläs. Ä iläslek inde izgelek belän bäylängän. Hätta ilahilık belän. İläs-miläs digäç tä, haman ber ük manzara kürenä Möhämmädyar kartnıñ küzenä: imeş, ul üzeneñ saray kebek katlı-katlı, zatlı-zatlı yortında bolın kebek kiñ tüşäk östendä yata... Menä bervakıt toman kebek yözep kenä işektän ber kart kilep kerä. Baksañ, Möhämmädyar kart üze, imeş... Bäy, anıñ İzge Ruhı lasa bu! Ul niçek kergän bulsa, şulay yözep kenä kartnıñ yatagı karşına kilep basa, soraşa başlıy:

- Min äytkännärneñ barısın da ütädeñme? – di.

- Ütädem dä, ütämädem dä... – Möhämmädyar yokılı-uyaulı gına cavap birä. Avız açıp ber süz endäşmi, ämma cavap digännäre böten öy eçendä iñräp, yañgırap tora...

- Niçek inde? Sin üz gomereñne tapmadıñmıni?

- Belmim, min gomeremne bolay küz aldına kitermägän idem... Äybät keşelärgä yulıktım yulıguın, tik barıber bähetle tügel min, küñelem haman da tınıçlana almıy...

- Bälki sin üzeñneñ elekkege tormışıñnı sagınasıñdır?

- Yuk, sagınmıym. Böten bulsa da, ul yalgız ide. Min bit uramnan da, keşelärdän dä kurıkmıym, yalgızlıktan kurkam... Ütkändäge tormışımnan kitkängä kırık kön inde, äle ber tapkır da, yazmışımnı nik üzgärttem, dip ükengänem bulmadı... Menä häzer genä küñelem şomlanıp kaldı...

- Bu şomnıñ säbäbe nidä?

- Üzem keşelär yanında, ä yalgızlıktan kotıla almıym...

- Äye şul, yalgızlıkka töşü genä tiz, ciñel, ä menä annan kotılu ay-hay küp vakıt, küp köç-egärlek sorıy... Hätta böten ber yazmışka torırlık vakıt, köç sorıy...

- Şulay ikänen üzem dä añladım inde... Nişlärgä soñ miña? Ruh bulsañ bul - änä şul hakta äyt sin.

- Sin minnän küp sorama, kart. Añlasañ-añlamasañ da, soravıña cavap şul: sin inde gomereñna taptıñ. Sin minem sınaunı ütteñ. Häzer inde tapkan gomereñä üz yazmışıñnı takma, anı Hoday büläk itep birgän yazmışıña al...

Menä şundıy söyläşü buldı Möhämmädyar kart belän anıñ gaziz ruhı arasında. Söyläşü töştä buldımı, ällä öndäme – bu hakta berkem dä belmi kaldı.

5. “BERGÄ YaŞİK, OLANNAR!”

Sirin, Halisä kebek igelekle can iyäläre belän tagın öç kön yäşäde Möhämmädyar. Läkin, ike tapkır öçär kön yäşäp, izge fal alıp kilergä tiyeşle cidençe köngä çıkkaç ta yäşäüneñ asıl mäğnäsenä töşenep citä almadı ul. Telägenä ireşä almadı. İzge ruhı äytkän süzlär hakında kat-kat, kayta-kayta uylandı. Köne-töne uylandı... Nihayät, töşende...

Berdän-ber könne, irtän toruga uk, Möhämmädyar kart üz yanına Sirin belän Halisäne çakırıp aldı. Çakırıp algançı, üz bülmäsennän yäşlärneñ söyläşüen tıñlap yattı...

- Kayale, kil äle, Halisä, ber koçaklıym üzeñne...

- Ay! Katı kısma! Balabıznı imgätäseñ... Bolay da bik tıngısız bulırga ohşıy. Töne buyı yögerep çıktı...

- Yögerergä yaratkaç, kışka çañgı äzerläp kuyarga kiräk äle... Kışka kaytıp citä bit inde ul, äyeme?

- Kayta-kayta, Sirin... Tik könnärne sanama, yäme... Sanarga yaramıy, di... Änä inde cäy dä ütep bara... Balabıznı kaya alıp kaytırbız soñ, Sirin?

- Ezlim, ezlim, Halisä... Bu yortnıñ hucası kürgän sayın: “Kışlıy torgan yort tügel, salkınnar başlanuga yabıp kuyam, urın ezlägez”, - dip küzne açırmıy..

- Bez niçek tä ber kuış tabıp kererbez, ä menä Möhämmädyar abzıy belän nişlibez soñ?

- Nişlibez dip... Anı da üzebezdän kaldırmıybız... Üze genä yäşi almayaçak ul, Sirin. Ä bez niçek tä yäşärbez, anı da sıyındırırbız... Balabız tugaç, Däü äti bulıp yörer... Bez bit ikebez dä yätim häzer. Sinekelär dä, minekelär dä bik irtä kitep bardılar... Möhämmädyar abzıy isä yätimlänep kalgan ğailäbezne bötenäytep, mäğnäle häm dogalı itep torır...

- Yarıy, şulay bulsın, Halisä, tormış barısın da urınına kuya ul...

...Sirin inde östenä kiyenep betkän, eşkä kitärgä cıyınıp yöri ikän. Halisä isä ozın halattan, yöz-bitlären, çäçlären dä cıyıp ölgermägän... Bolay da köngä yangan yözläre borçıludan tagın da karayıp kitkän kebek.

- Närsä buldı, Möhämmädyar abzıy? – Säğatenä karıy-karıy, Sirin kartnıñ aldına uk kilep tezlände.

Annarı Halisä ürsälänep kilep citte:

- Ber-ber häl bulmagandır bit? Avırıysıñmı ällä ? 3 - Olannar, cıyınıgız, sez minem belän barırga tiyeş.

- Kaya, Möhämmädyar abzıy?

- Kaya? Nişläp?

- Cıyınıgız, bargaç kürersez... – Kart üze isä, mäsäläneñ artık citdi buluın iskärtergä telägändäy, tüşägennän torıp, barlı-yuklı äyberlären cıya da başladı. “Ber-ber häl bulganmı, zihengä yalgışkanmı ällä bu kart?” – digän kebek, Sirin belän Hlisä ber-bersenä karaşıp basıp tordılar da cilkälären sikertä-sikertä üz bülmälärenä taralıştılar...

Ozak barırga turı kilmäde. İke-öç uram ütügä şähärneñ tap urtasında tözelep yatkan kottedclar bistäsenä kilep çıktılar. Az gına algarak kitep, beraz bargan sayın tuktap yal itüçe Möhämmädyar kartka şikle-şöbhäle karaş taşlap alsalar da, Sirin dä, Halisä dä yul buyı ber avız süz endäşmädelär.

Nihayät, kart nindider taş yort karşında tuktap kaldı. Urınında taptana-taptana häl aldı. Ämma alarnı monda kötmägännär ide. Änä bit - biyek kapka artındagı mähabät yortka da, kapkanıñ üzenä dä at başı qadär yozak elengän.

“Bez nigä kildek inde monda?” – digän kebek, Sirin belän Halisä tagın Möhämmädyar kartka taba borıldılar. Kart ilahi ber däräcädä tınıç ide. Ul şulkadär tınıç ide, yäşlär hätta kartnıñ äytkän süzlären baştarak çıngı alıp, töşenep tä betä almadılar...

- Menä şunda toraçaksız, olannar... Menä şunda toraçakbız...

Berençe bulıp Sirin añına kilde:

- Bu nindi yort, Möhämmädyar abzıy?

Annarı Halisäneñ “tele açıldı”:

- Ni söyliseñ sin, Möhämmädyar abzıy?

- Bu minem yortım, olannar. Yalganım öçen kiçerä küregez... Şulay kiräk bulıp çıktı... Min avır sınau üttem, minem belän bergä sez dä sınaldıgız... Min bit gomerem buyı hezmättä buldım. Mal cıyıp, tau kebek yort saldım. Tik min bu yortta yäşäü yämen taba almadım, min anda çit-yat idem. Çönki yalgız idem. Yalgızlık miña yöräk avırtuı, can sızlavı alıp kilde. Şul avırtuga, sızlauga tüzä almıyça, uramga, keşelär arasına çıgıp kittem. Ruhım şulay kuştı, täqdirem çakırdı. Min üzemneñ gomeremne çın keşelär arasınnan tabarga tiyeş idem. Kartlık könemdä bulsa da üz yazmışıma ireşergä tiyeş idem... Min anı sezneñ iske, tar bülmälärdä taptım. Annarı... sezneñ olı canıgızda, märhämätle, igelekle yörägegezdä taptım... Zinhar, kire kakmagız, olannar, rähätlänep yäşägez şuşı yortta, ozın, tigez gomer itegez, bähetle bulıgız... Bergä yäşik, balalar, onıklar üsterik, ber-berebezneñ qaderen belep, Hoday tarafınnan birelgän gomerlärebezneñ yämen kürep yäşik... Şunıñ hakına äydägez ber doga...

24 mart, 2008 yıl.

ÄREM İSE
(Hikäyä)
1.

Kamillanıñ çın iseme — Kamilä. Läkin “Kamilla” iseme nıgrak oşıy aña. Ätise dä kübräk “Kamil-l-la” dip, basımnı “l” avazına kuyıp äytä.

— Kamil-l-la, töngä kalma!

— Kamil-l-la, aldıñnı-artıñnı karap yör!

— Kamil-l-la!

Äyterseñ üzeneñ yäş çagı bulmagan da kiçlären çıgıp yörmägän!..

Anısın gına añlıy Kamilä: hiç kenä dä naçarlıktan äytmi ätise. Kurkıp, borçılıp äytä. Üzeneñ tormışı da tatlıdan bulmagan şul anıñ...

Bu yulı da ul haklı bulıp çıktı.

Kamilälär, gruppaları belän elektriçkaga töyälep, Kazannan ike säğat yıraklıkta urnaşkan kül buyına yal itärgä bargannar ide. Menä, ber tön kunar-kunmas, ul yapa-yalgızı elektiriçkanıñ yarımbuş vagonında kire Kazanga kaytıp bara, küñelendäge ärneşne, ränceşne basar öçen, beraz kırıs, ämma bik tä mölayım ätise hakında uylıy...

Avıl keşese bit ul. Şuña da küñele neçkä, toyımçan. Bu yaklap Kamiläne aña ohşagan dilär. Änise dä äybät. Anısı — Kazan kızı. Çistalık, pöhtälek, tärtip digändä, aña gına kuş inde. Kamilä dä tormış kötärgä iñ elek änisennän öyränä. Läkin ätiseneñ küñele nıgrak tarta anı. Avıl keşelärenä genä has nindider samimilek, ihlaslık, annarı... yaktı moñ-sagış bar ätiseneñ küpne kiçergän küñelendä...

Avılda ber kön dä torgannarı bulmasa da, Kamilä üz öylärendä “avıl ruhı” yäşägänen belä. Anıñ üz canı da avılnıkıdır äle... Ätise kebek ük, avıl turında kitaplar ukırga, filmnar kararga yarata ul, şähär “stilyagaları”na karaganda, kiñ gäüdäle, köräk kullı, kara-kuçkıl yözle, ütä dä tıynak, itäğatle avıl yegetläre kübräk oşıy aña. Tik menä Kamilä ukıgan gruppada ber avıl malayı da yuk. Şulay bulmıy ni! “Mecdunarodniklar”, “diplomatlar” äzerlänä torgan cirdä ukıy bit ul. Ätise ministrlıkta eşlämäsä, Kamilä mäñge elägä almas ide bu “elitnıy” gruppaga...

Eläkmäsä dä ükenmäs ide. Keçkenädän ukıtuçılar äzerli torgan institutka keräse kilä ide anıñ. “Häzer mäktäpneñ presticı yuk”, — dip, änise karşı töşte. Kızın yaklap, ätise beraz karışıp bulaşsa da, ahırdan riza buldı. Kızın da rizalattı. Änise väğaz ukıganda, Kamiläneñ kolagına iyelep, tılsımlı süzlärne pışıldadı: “Ukıtuçılık Hodaydan birelä ul, kızım, bu ukuıñnan soñ da menä digän ukıtuçı bulırsıñ, nasıyp itsä”.

Ätise, çıgışı belän avıldan bulsa da, şähärdä üskän. Bik yäşli yätim kalıp, baştarak kaysıdır bistädäge yätimnär yortında tärbiyälängän, beraz baş kalkıtkaç, anı Kazandagı internatlarnıñ bersenä cibärgännär.

Ätise bu hakta söylärgä yaratmıy. Läkin Kamilä anıñ yulda tabıp alınganlıgın belä. Bu hakta äniseneñ äytkäne bar. Mähäbbät añlaşıp yörgändä ätise aña yılıy-elıy söylägän bulgan.

Elap-şeşnep betkän narasıynı elektriçka vagonınnan tabıp alalar. Kuyınınnan bala kütärgän hatın-kız suräte belän ber yazu kisäge dä kilep çıga. “Näüfäl, 2 yäş” digän yazulı bu käğaz kisägenä ärem üläne törelgän bula. Ul foto belän käğaz kisäge äle dä ğailä albomında qaderläp saklana. Ärem dä şunda uk. Albomnı açkan sayın, öy eçenä ber ük vakıtta tatlı da, açı da, şuña küräme küñelne iläsländerä torgan huş is tarala...

Kamiläneñ ozak itep şul äremne isnäp utırganı bar. Bu vakıtta ul ätiseneñ tugan ciren küz aldına kiterergä tırışa, açı-kırıs bulmagan ärem dalaların iñli, hätta, hıyalında gına bulsa da, üze dä şul ärem kırlarında yatıp aunıy, kükkä karap, ütkännärne genä tügel, kiläçäk yazmışın da yurıy...

Ätise eştän kaytıp kergänçe saklana bu huş is. Mondıy kiçlärdä ul ayıruça moñsu, sagışlı bula, täräzä karşına kilep, bik ozak yırakka — tau-tau yortlar artında kalgan ofıkka töbälep, uylanıp, moñlanıp tora...

Fotodagı hatın-kız surätenä ozaklap karap torganı bar Kamiläneñ. Pöhtäläp, qaderläp albom eçenä salıp kuygaç ta ällä küpme küz aldında, döresräge, küñel aldında tora äle ul surät. İske genä şäl yabıngan, moñsu, hätta kaygılı, häsrätle bu yabık, çandır hatınnıñ yazmışı niçek buldı ikän? Gaziz balasın cide yul çatına taşlap kaldırırlık nindi bälalärgä tardı ikän ul?

Täräzä karşında karaşların şähär artındagı ofıkka töbäp basıp torgan ätisennän bu hakta bik tä sorıysı kilä Kamiläneñ. Tik haman sorıy almıy. Sorasa, ätiseneñ moñsu, ämma hıyalıy matur dönyasın çälpärämä kiterer kebek ul...

2.

Kamilä üze dä ofıklarga ğaşıyq. Şähär çitenä çıkkanda, ozaklap, “dönya çite”nä karap torırga yarata ul. Yazın şämähä çäçüleklärgä, cäyen yäşel bolınnarga, közen altınsu basularga, kışın oçı-kırıyı bulmagan aklıkka karap huşlana.

Häzer tabiğatneñ yäşellekkä, cäygä küçü çorı. May ahırı — yäşäeşneñ barlık töslären dä, barlık hislären dä üzenä cıygan mäl. Gruppadaşları, säfärgä çıgıp, tabiğattä küñel açıp kaytu hakında süz kuzgatkaç, Kamilä ike dä uylamıyça riza buldı, bu könne aşkınıp, bähetenä ımsınganday, nindider sihri hıyallar, ömetlär belän kötep aldı.

Ä menä niçek kilep çıktı...

Barısı da äybät başlangan ide yugıysä...

Öçençe kursnıñ soñgı sınavın tapşırıp çıkkaç ta, öylärenä taralışıp, kiyemnären alıştırıp, yullık rizık yünätep, timer yul vokzalına cıyıldılar. Elektiriçka kilügä, şayarışa-şayarışa vagonga kerep tuldılar. Käyefläre yahşı, küñelläre kütärenke ide, küpläp alıngan sıradan da avız itkäç, dönyaları da tagın da yämlänep, balkıp kitkändäy buldı.

Kamilä eçmäde. İptäş kızları bik kıstagaç, ber kabıp karadı da, alma suına küçte...

Vagon ike säğat buyı görläp, göcläp tordı. Gitara tavışına, cır-moñga kürşe-tirä vagonnardan halık cıyıla başladı...

Niyätlägän cirgä barıp urnaşıp, köndezge koyaşta cılınıp ölgergän kül suında koyınıp algaç, uçak yagarga kereştelär. Yegetlär palatkalar belän bulaşkan arada kızlar ällä küpme aş-su äzerläp ölgerdelär. Yalan östenä cäyelgän tabın yanında da tuktausız şayardılar, uynadılar, sıra çömerdelär...

Şaktıy gına küñellänep algan malaylar, ofık çitenä tön pärdäse elenügä, kinät üzgärdelär, üzlären-üzläre beleştermiçä, tellärenä närsä turı kilä şunı söylänä başladılar, kızlarga kul suzarga da küp sorap tormadılar, bäylänep kenä kalmıyça, palatkalarına söyrärgä kereştelär. Baştarak karışıp bulaşkannar ide, berazdan sıra şaukımınnan başları äylänebräk kitkän kızlar, yegetlär ihtıyarına buysınıp, kaysı kaya taralışıp bettelär...

Kamilägä ällä ni bäylänüçe dä, yalınuçı da bulmadı. Tönne ul yalgızı ütkärde. Tirä-yaktagı şau-şu, çır-çu avazları tına başlagaç, tañ aldınnan gına yoklap kitte. Naçar töş kürde, sataşıp bette, basıldı...

Östenä işelep töşkän dönya avırlıgınnan kurkıp uyandı ul: Läkin bu avırlık, dönyanıkınnan bigräk, palatkanı kisep kerep, Kamilä östenä yabırılgan iserek yegetlärneñ şakşı niyätläre bulıp çıktı.

Ämma älege şakşı niyät bütännärgä bik ük ohşamagan bu kıznı ciñel genä ala almadı. Kamilä, can köçe belän talpınıp, bärelä-sugıla tışka atılıp çıkkanda, kalgan kızlar palatka tiräsenä tuplanıp, bu häldän kızık tabıp, çırkıldaşıp köleşep toralar ide... Sızılıp atıp kilgän tañ balkışında alarnıñ tauşalgan kızgılt yözläre cen-pärilär çırayınnan hiç kim tügel ide.

Şul can-färmanga atılıp çıguınnan, tuktalıp ta tormıyça, tonık kına göreldäp torgan stantsiyä yagına kitte. Palatka eçendä tägäräşep kalgan iserek yegetlärneñ mıskıllı yözlären küz aldına kiterep, üksep-üksep yılıysı kilsä dä, tıyılıp kaldı, häzer aña nık bulırga, dönya karşında da, üz aldında da sınatmaska, ser birmäskä kiräk ide. Şunduk ätise hakında uylap aldı. Ul bit äle böten yazmışı karşında yapa-yalgızı kalgan, tüzgän, çıdagan, ä Kamiläneñ yakınnarı bar, çista küñele, imanı bar... Kaytır urını — şakşı kullar kagılgan tänen yuar cire — tugan yortı bar...

Vagonda keşe küp tügel. Bulgannarı da, täräzälärgä töbälep, küzlärne irkäläp yatuçı kırlarga, basularga töbälgännär. Ber poçmakta üzen-üzen koçaklap, yamansulap utırgan Kamilägä iğtibar itüçe dä yuk. Ä Kamiläneñ küñelendä mäçelär tırmaşa. Tañda bulgan hällär, närsä eşlägännären dä añışmagan iserek yegetlär, tuzgan çäçle, bürtengän yözle, yarımşärä kızlar, nindider yämsez töş bulıp, häterenä uyılıp kalgannar da yörägen ärnetep tik toralar...

İrtänge salkınnan tügel, Kamilä kübräk şul şomlı, şıksız töştän öşi, şul yämsez hatirälärne kabat-kabat kuzallap, kaltıranıp, tetränep utıra...

Şulvakıt vagonnıñ argı başındagı işek şıgırdap açılıp kitte dä kük-zäñgär forma kigän bilet tikşerüçelär kilep kerde. Ölkän yäştäge taza, mul gäüdäle hatın belän ozın, çandır gäüdäle yäş yeget... Bu şulkadär säyer ikän... Närsä kalgandır alarga bu salkın vagonda açı tañ belän?!

Bolay da, böten dönyasınnan gayräte çigep, poçmakka posıp utırgan Kamilä tagın da askarak señde. Läkin, küpme genä askarak şuışsa da, küzdän yugala almadı; küñelenä urgılıp kerä başlagan kurku-şomnı tuktatırday tılsım-sihergä dä iyä tügel ide ul...

Kamiläneñ eçenä ut yögerde, yöräge tuktalıp kalganday buldı. Oyatı ni tora bit, oyatı!.. Nişlämäk kiräk, ul böten närsäsen, şul isäptän böten bulgan akçasın da, kül buyındagı palatkasında kaldırgan ide şul.

Niçek kenä küñele cilkengän bulsa da, Kamilä kontrolerlar küzennän vagon poçmagına gına kaçıp kalıp bulmayaçagın yahşı añlap aldı. Anıñ zihenendä meñ törle uy tız-bız çabıp yöri başladı. Nişlärgä? Ni kılırga? Tübänçelekkä töşep, meskenlänep, aklanıp bulaşırgamı? Küzdän yäş çıgarıp alsañ, bälki, töşerep tä kaldırmaslar äle... Yuk, bulmıy... Böten halık aldında meskenlänep, üksezlänep basıp torası kilmi anıñ... Berdän-ber yul kala — kaçıp kotılırga! Niçekme? Platformaga çıgarga da artkı işektän kabat kerergä...

Uylap ta beterde, eşläp tä kuydı. Çirattagı tuktalışnı çamalabrak tordı da, tamburdagı işeklär açıla başlauga, därräü Kamilä, kuzgalıp, çıgıp ta kitte. Çıgu belän şuña iğtibar itte (şul häl anıñ uyaulıgın da aldı bulsa kiräk): bu tuktalışta vagonnardan berkem dä töşmäde. Berkem utırmadı da. Töştäge kebek... Uydagı kebek... Säyer bu, ay-hay säyer...

Kamilä, is-akılına kilep, vagonnıñ artkı işeklärenä taba yögerä başlagan gına ide, tegelär, üçeklägän kebek, poşkıldıy-poşkıldıy yabılırga kereştelär. Kız işek katına barıp citkändä elektriçka kuzgalıp kitkän ide inde...

4.

Kamilä üzen bu dönyada iñ bähetsez keşe itep toydı. Ul şulkadär bähetsez ide, anıñ hätta yılıysı da kilmäde. Ul tönge mähşärgä dä, ber tiyen akçasız yulga çıguına da, hätta nindider şikle ber urınga töşep kaluına da tüzär ide. Bu tınlıkta, bu buşlıkka, bu bitaraflıkka, qadersezlekkä niçek tüzmäk kiräk?! Güyä nindider sihri köç anı adämi zatlar arasınnan, keşelär dönyasınnan suırıp algan da däverlär çatına, vakıtka da, zamanga da buysınmıy torgan serle ber urınga kiterep taşlagan...

Nindi cir bu? Ber häräkät tä yuk, aña im-işarä dä yuk hätta. Yafrak ta selkenmi, ülän kıyakları da leperdäşmi, koşlar da sayramıy...

Kamilä platformalar çitennän ük başlanıp kitkän çaganlık artında nindider öy kıyıgın şäyläp aldı. Stantsiyä digännäre şul mikän ällä?

Taşlandık alaçıknı häterlätkän, cil-yañgırda nık kına tuzgan, karaygan stantsiyä Kamiläne bik moñsu karşı aldı. İşek başında yänçelep, tutıgıp betkän raspisaniye kalayı elenep tora. İşek üze bikle, bilet satıla torgan yan-yak täräzädä dä can äsäre kürenmi. Şakıp ta, kıçkırıp ta karadı Kamilä, ämma küz küreme cirdä keşe-mazar şäylänmäde.

Raspisaniye kalayı döres kürsätsä, Kazanga elektriçka tagın säğat yarımnan gına kiläçäk. Kamiläneñ küñelendä kaynaşkan avır hislärne kızıksınu hise ciñde — ul bormalanıp agaçlık arasına kerep kitkän sukmaktan arırak barıp kararga buldı.

Ozak barırga turı kilmäde, agaçlık artınnan suzılıp kiñ kır kilep çıktı. Yöz yıllık naratlarga totınıp, anıñ ber başınnan ür menep kitä, ä ikençe başında ap-ak kül cäyräp yata...

Hikmäti hoda! Kül dä tügel ikän, ärem cire ikän bu! Menä kayda ul çın äkiyät — ber urında beryulı şulkadär ärem üsär ikän! Kük töse! Bolıtlar töse! Ä ise! İsertkeç is! Ber ük vakıtta tatlı da, äçkeltem dä... Tanış is... Kayan tanış soñ ul? Kayan?

Şul mäldä, şomlı tönnän, borçulı irtädän, kötelmägän hällärdän küñelen tomalap algan hislärne ber yak çitkä etärep, Kamiläneñ küñelendä, yaktı hatirä bulıp, matur ber his baş kalkıttı: “Öylärendäge albom eçendä yatkan ärem isen häterlätä läsa bu huş is! Şuña kürä dä ul küñelne irkäli, bähetsezlekkä, kimsetelügä duçar canga da rähätlek birä...”

Kamilä, üze dä sizmästän, ürelep ber ärem özep aldı. Anıñ tanış, sihri isennän başı äylänep, küzlären yomdı. Şulvakıt anıñ yöräk turında, näq can yäşägän cirdä, nindider ber çıñ barlıkka kilde, ul haman köçäyä bardı häm, kayadır çakırıp, däşep, çıñlap tora başladı...

Ärem kırı artınnan uk avıl başlanıp kitä ikän. Berençe yortlarnı kürü belän, Kamiläneñ üterep aşıysı kilde. Läkin açlık toygısınnan da köçleräk tagın ber toygı bar ide: nindider sihri moñ, hätta kurku-şom ide ul... Dönyasında berkem yuk... Nindider keşesez, buş cir... Kinodagı kebek... Töştäge kebek...

Berençe yort ayıruça avır täesir kaldırdı. Cirgä señep, ber yakka avışkan bu yortnıñ kapkası şar açık, ämma eçke yakta — çiräm tüşälgän kiñ ihatada häräkät-mazar sizelmi...

Kamilä yırak yörmäskä, şuşı berençe oçragan yortka kerep kararga buldı.

Menä ul, siher-mazardan saklanırga telägändäy, kulındagı äremne kükrägenä kıstı da, ayak oçlarına gına basıp, işegaldına kerep kitte. Yantaygan öyneñ çalış işegenä yünälde. Şakıganday itte. İsänläşkän buldı... Eçtän tavış-tın bulmagaç, öyaldına kerde, nindider karañgı çolan akrılı ütep, äle kütän tügel genä akşarlangan mähabät miçle, tür säkele, takta östäl östendä kukırayıp utırgan zur samavırlı çıp-çın tatar öyendä päyda buldı. Annarı gına Kamilä täräzä töplären tutırıp utırgan yaran göllären kürde, avılça tukılgan idän, säke palaslarına, miç tiräsenä elengän çıbıldıklarga, çarşaularga, säke östenä küpertep kuyılgan tau qadär mendär öyemenä küze töşte. İşek başındagı şamailne, täräzä aralarına elengän namazlıklarnı, disbelärne, östäl östendä yatkan iskeçä yazmalarnı kürgäç, Kamilä tämam tınıçlandı. “Avıl digännäre şundıy bula ikän”, — dip uylap kuydı ul. Bu ütä dä gadi, ämma çista, pöhtä häm imanlı dönya aña bik tä, bik tä oşıy ide!

Kamilä, küptännän tanış öygä kergän kebek, täväkkäl genä türgä ütte, toyımçan karaşları belän, kartlar telendä “çislennik” dip yörtelgän tuktalış kaldı. Ul bügenge könne kürsätä ide. Dimäk, bu dönyada tormış bar. Härhäldä, bügenge köngä qadär bulgan ul... Tik... kayandır yukka çıkkan, nider bulgan monda bügen...

Kamilä, küñelenä borçu, şom bulıp kerä başlagan soraularga cavap tabarga telägändäy, säke yänäşäsendäge stenaga berketelgän ram karşına kilep bastı...

Här avıl öyendä bula torgan ram ide ul. Kamiläneñ mondıy ramnarnı kinolarda küp märtäbälär kürgäne bar. Alardagı pıyala artında iñ qaderle, gaziz keşelärneñ genä surätläre tezep kuyılgan bula. Böten näsel tarihın şul fotolarga karap öyränergä mömkin. Näsel keşeläreneñ borçulı, kaygılı çakların da, bähetle mizgellären dä bik tiz tanıp bula bu sargayıp betkän, tonıklanıp kalgan surätlärdän...

Kamilä ul tanış fotonı şunduk kürep aldı. Başına şäl yapkan hatın belän sabıy bala suräten ul inde belä. Ğailä albomında saklanuçı şundıy uk serle surätneñ ätise öçen betmäs-tökänmäs ärnü ikänen belä ul...

Buınnarı yomşap, yıgılıp kitmäs öçen, Kamilä säke çitenä çükte. Sak kına kagılıp, mendärlärgä tayandı. Küzlären yomdı...

Älbättä ul töş kürä! Töşe şundıy kızık, säyer anıñ... Töş bulmıyça, ätiseneñ sabıy çaktagı suräte kayan kilep çıksın di bu cansız-iyäsez taşlandık avılda?!.

Kamilä, keçkenä çagında ätise öyrätkänçä, küñelennän genä sanarga kereşte: “Ber, ike, öç, dürt, biş...” Unga çaklı sanagaç, kire töşep kitte: “Un, tugız, sigez, cide, altı, biş...” Yuk, butalmadı... Töşkä ohşamagan bu. Töştä kire yakka sanap bulmıy... Ä üz-üzen çemetep karasa? Äl-läl-lä!.. Töştä, küpme genä çemetsäñ dä, ber tamçı avırtmıy dilär ide, häzer beläge kara yanıp çıgar inde...

Kamilä bu uyga bik avırlık belän kilde. Şiklänep, şomlanıp, hätta kurkıp kilde. Ämma barıber kilep ireşte ul bu fikergä: “Ätise... şuşı yortta tudı mikän ällä?” Bu uynı kuätläp, Kamiläneñ borınına tanış ärem ise kilep bärelde. Şul gomer buyı kullarında bayagı ärem uçmasın totıp tora ikän bit ul! Ätise gomere buyı qaderläp saklagan ärem börtege dä şundıy uk huş isle ide!..

Menä häzer şul islär, şul hislär, hatirälär küñelenä kilep tuldılar, ütä dä katlaulı bulıp toyılgan dönya kinät açılıp kitkändäy, mähabät, avır vakıt tägärmäçe üz ezenä töşep utırganday buldı...

Läkin Kamilä bu yaña hisne barıber tanıp beterä almıy intekte. Närsä bu? Şatlık-söyeneçme? Ällä borçumı? Sagışmı? Ömetme? Ömetsezlekme? Närsä genä bulsa da, eçtän cannı sızıp, küñelne ärnetep torgan şomnan kotılıp bulmayaçagı kön kebek açık ide...

Kamilä, üzen-üze beleştermiçä, küñelendä bayadan birle çıñlap torgan avır köydän kotılırga telägändäy, atılıp diyärlek uramga çıktı, annarı, şul kızulık belän, stantsiyägä taba kitte. Ul hätta tübän oçtan kötü kuıp kaytıp kilüçe avıl hatınnarın, alarga iyärgän kart-korılarnı da şäylämi kaldı. Menä alar arasınnan çandır gäüdäle, täbänäk buylı äbekäy, tormış avırlıgannan kalıkkan bökeresen kütärep, baya gına Kamilä kilep çıkkan kapkaga yünälde. Läkin şunduk eçkä kerep kitmäde, zaman cil-yañgırlarında tuzıp, kırşalıp betkän kapka baganasına tayangan kileş, stantsiyä yagındagı tau aralıgına bik ozak karap tordı äle...

5.

Bu yulı alar ikäü ide. Cilkäsenä cıynak kına yul biştäre askan ul yegetne Kamilä şunduk tanıp aldı: avıl malayı! Citü çäçläre, koyaşta yangan yöze, kük tösendäge küzläre, ber ük vakıtta gadi, tıynak häm açık, nurlı yöze... Bolar barısı da avılnıkı ide. Ul üze dä avıl yagınnan kilep çıkkan Kamiläne kızıksınıp, hätta sınap karşı aldı. Alar şunduk ber-bersenä tartılgan kebek buldılar. Kamilä nıgrak ta söyengänder äle: uyın eşmeni — bu säyer dönyada anıñ berençe keşe oçratuı bit! Niçek sagındırgan bu keşe digäneñ!..

Vagonga da bergä kerdelär, ber tirägä utırdılar. Kamilä şunduk täräzägä yabırıldı. Anıñ tagın ber märtäbä tege serle, şomlı avılnı karap kalası kilä ide.

Änä ul avıl. Änä ul yort. Änä ul... tukta-tukta, kemder bar anda... Kemder bar... Kaya karama — keşe... Avıl tulı keşe!..

Kamilä kergän yort kapkası töbendä dä ak yaulık bäylägän ber äbi karçık çagılıp kitte. Ul, hätta, poyızdga karap, kul bolgagan kebek buldı. Üze dä sizmästän, Kamilä dä cähät kenä kulın kütärde, uçların täräzä pıyalasına kuyıp, irtänge toman artında küzdän yugala bargan ak yaulıknı sälamläde...

— Aybikä äbine kayan beläseñ? Ä — Yanına kilep utırgan bayagı yegetneñ soravın bik ozak küñelenä ala almıy tordı Kamilä. Yuk, bu soraudan kurıkmadı ul. Şatlandı gına. Ul şunnan şiklände: bu yeget, bu sorau nindider serle äkiyät dönyasınnan bulıp, aña cavap birügä, ul dönya üze dä çälpärämä kilep cimereler tösle ide.

Kamilä üz cavabınnan üze siskände:

— Min... anıñ onıgı...

— Aybikä äbineñ berkeme dä yuk bit...

— Bar. Bar bulgaç bar! Aybikä... Matur isem...

— Ä sineñ isemeñ niçek?

— Kamilla... Kamilä.

— Şulay da, kaysısı?

— Kamilä minem çın isemem. Ä sin kem?

— Näüfäl.

— Näüfäl? Minem ätineñ iseme dä Näüfäl. Kızık bu, ä? Min, andıy isem bütän berkayda da yuktır, dip uylagan idem...

Näüfäl dä canlanıp kitte.

— Häzer ışandım inde. Sineñ Aybikä äbineñ onıgı buluıña ışandım.

— Niçek ışandıñ?

— Miña bit isemne Aybikä äbi kuşkan. Üzeneñ kayçandır yugalgan balasına kuşılgan isem bulgan ul. Şunıñ istälege itep kuşkan. Kürşe äbi ul miña. Ak äbi. Kendek äbi...

Kamiläneñ yöräge, urınınnan kubıp, oçıp çıgar tösle tibä başladı.

— Niçek yugalgan anıñ balası, Näüfäl? Söyläle şul hakta.

— Niçek dip... Tögäl genä berkem dä belmi. Nindider avır ser ul. Şunı gına äytä alam: siher belän bäyle bu tarih. Şul siher arkasında balasınnan yaza da inde Aybikä äbi.

— Söylä inde, Näüfäl! Söylä!.. Şunnan?

— Aybikä äbineñ malayı tugaç, avılga afät kerä — keşelär kırıla başlıy. Avıl tiräli ärem utırtıp çıgalar, ul da yärdäm itmi. Zähmät çire bigräk tä balalarga nık kanıga... Keşelär böten säbäpne yaña tugan sabıydan kürälär. Anı urlarga yörilär, ütermäkçe bulalar... Aybikä äbineñ üzen dä, iren dä bik nık ezärleklilär, Bakıy babaynı urmanda “agaç basıp” ütergäç, bötenläy rät betä Aybikä äbigä; ul äle genä täpi yöri başlagan malayın kayadır urnaştırıp kayta, şunıñ belän anıñ gomeren saklap kalırga teli. Soñınnan, dönya tınıçlangaç, balasın bik ezlägän, dilär. Gomere buyı ezlägän... Taba gına almagan meskenkäy. Häzer tabılgansız inde. Aybikä äbineñ tormışı bötenäyer... Äydä bergä kaytıp yöribez... Sin rizamı?

6.

Kamilä kaytıp kergändä, äti-änise öydä ide. Alar ärem totkan kızların sagayıp, hätta şomlanıp karşı aldılar. İke köngä dip kitkän Kamiläläre, äyberlärsez-nisez, ciñelçä genä kiyenep, açı irtä belän, iñ säyere — äçkeltem islär añkıtıp torgan ärem bäyläme kütärep kaytıp kersen dä, niçek aptıramasınnar...

Alaysa, Kamilä üze nigä bähetle yılmaya soñ?

Menä ul, şat yılmaep kerde dä, ürelep, äniseneñ bit oçınnan übep aldı, annarı tirgärgä cıyınıp, kaşların cıyıra başlagan ätisenä barıp sarıldı, anıñ kolagına cılı tını belän pışıldadı:

— Ätiyem, bu äremnärne tanıysıñmı? — Ätiseneñ avız da kötep tormıyça, üze ük cavap ta birde. — Bolar bit... albomdagı tege ärem üskän cirdän... Ätiyem! Bez nindi bähetle!..

9–11 dekabr, 2005 yıl.

HAK
(Bäyän)
1.

Şulkadär buş, gamsez kön bulır ikän!

Zäytün menä inde öçençe säğat uramda yöri. Berazdan kaytır da inde. Änise uyangandır. Berüzenä yamansudır... Eş könnärendä bolay da atnalar buyı öydä üze genä bit ul... Kürşedäge Gayşä karçıknı isäplämägändä. İnde berdän-ber yal könne dä yalgızı yatsınmı?!

Avırıy ul. Tüşäkkä yatıp kına tora. Soñgı yılda uramga bötenläy dä çıkmıy. Aş bülmäsenä barıp kilü dä avır aña häzer...

Şulay könnän-kön avıraya, sünä bara. Vraçlar da berni eşli almıy. Darularnıñ da faydası yuk. Ul bit kay cire avırtuın tögäl genä äytä dä almıy. “Kartlık avıruı mindä, balam, gomeremneñ soñı yakınlaşadır”,- di üze. İzgelek yulına äzerlänä. Küptännän namaz iyäse bulsa da, soñgı vakıtlarda ul Hodaynıñ bu ğamälen ayıruça centekläp, tögäl itep üti... Annarı, ilahi ber tınıçlık belän: “Balam, ülemneñ betüenä karaganda gomerneñ betüe hätärräk”, - di. Anıñça, ülemnän soñ keşe mäñgelek yulına çıga – yaña gomeren kiçä başlıy. Gomer özelsä, cannıñ yulı da özelä. Kiläçäk özelä, ömet özelä... Änkäseneñ süzlären Zäytün änä şulay añlıy.

Gomere buyı kolhoz eşen cigelep tartkan hatın ul. Ätkäse bik yäşli ülep kitkäç, Zäytünne ayakka bastırırga kiräk bulgan aña. Şul gaziz balasına birgän dä inde ul üzeneñ can sulışın, tän köçen.

Zäytün kaytu yagına borıldı. Menä bu işegaldın kisterep kenä ütsäñ, tirä-yakta balkıp utırgan biş katlı kızıl yortka küp kalmıy... Anda anı çirle änkäse kötä... Avıru bulsa da, ser birmi äle ul. Çäyen kuya, östäl hästärläp, ikmägen, limonın telä... Annarı karşında çäy çömerep utırgan ulına karap, avır itep sulıy.

- Sin bezneñ dönya keşese tügelder, balam. Bu qadär äybät, igelekle bulmas ideñ, - di.

Ul belä şul: hasta änkäse öçen Zäytün dönyanıñ küp büläklärennän baş tarttı. Zur ukularga kerä ala ide, ul bit mäktäpne yahşı tämamladı. Kıymmätle darularga akça kiräk buldı, uku hakındagı tatlı hıyalların onıtıp, Zäytün yäştän avır hezmätkä yallandı. Kızlar belän aralaşırga da vakıtı az buldı. Ällä şuña inde, ul häzer alardan bötenläy kurka... Änkäse küpme genä ügetläsä dä, üzenä tiñ kız tabu, öylänü uyın küñelenä yakın cibärmäskä tırışa...

Zäytünneñ küñelen işegaldınnıñ urta ber cirdä urnaşkan komlıkta uynap utıruçı ber bala cälep itte. Bik säyer toyıldı aña bu sabıy zatı. Başka balalar, änä, törkemnärgä oyışıp, çır-çu kilep, äle ber yakka yögereşälär, äle, dulkın bulıp, karşı yakka yabırılalar...

Ä bu bala üze genä. Yapa-yalgızı. Öç-dürt yäşlär tiräsendäge bala öçen bu säyer tügelmeni?!

Tukta, nigä yalgız bulsın?! Änä bit, kem beländer söyläşep utıra... Söyläşep utıra? Kem beländer? Anısı, Zäytünneñ dä üz dä küñele belän gäp korgan çakları yış bula. Läkin ul küñel bit!.. Ä bu malay yanında çınlap ta kemder bar kebek. Änä närsä di:

- Sin bügen matul...

- Min dä matul. Äniyem miña yaña külmäk aldı... Sineñ äniyeñ balmı? Ä ätiyeñ? Minem ätiyemme? Yuk... Küktä äniläl bulamı?..

- Ä kük nindi ul? Matulmı?..

- Minem kükne küläsem kilä...

- Kaltlalnı gına alasıñmı?

- Minem tizeläk üsäsem kilä... Kükkä balasım kilä... Sineñ yanga...

Bu säyer söyläşüneñ telsez şahitı bulıp, baskan urınında katıp kalgan Zäytün ni uylarga da belmäde. Üzen-üze beleştermiçä, sabıyga taba berniçä adım atladı, annarı, sak kına kilep, yakındagı eskämiyägä çükte...

- Kem belän söyläşäseñ sin?

Malay, kütärelep karamıyça gına, uyınçık KAMAZınıñ ärcäsenä kom töyi-töyi, küptänge tanışı belän söyläşkän kebek, cavap birde:

- Änä anıñ belän...

Malay ımlap kürsätkän yakta berni dä şäylämägäç, Zäytün nıgrak ücätlände:

- Kem soñ ul? İseme niçek?

- Belmim... Ul üze dä solamıy, min dä solamıym... Küktä yäşi ul...

- Kem? – Bu yulı Zäytün tämam gacizlänep soradı.

- Ul...

- Ul?.. Kem soñ ul?..

Malay haman maşinası belän bulaştı. Borçıma mine, digän kebek, telär-telämäs kenä söyläşte:

- Ak ul... Matul... Kanatlalı da bal... Ul bit küktän tösä...

- Ä nigä min kürmim soñ anı?

- Belmim... Min äle bik bäläkäy. Suña da küp nälsäne belmim...

Kinät Zäytünneñ añ-zihene tomalanganday buldı. Läkin, tormış gamen tämam yugaltır aldınnan, küñelenä ber säyer uy ürmäläp kerep kalırga ölgerde: “Bu bala kisäge çıp-çın färeştä belän söyläşep utıra lasa! Dimäk... Ruhi zatlarnıñ barlıgı hak?”

Şunda uk Zäytünneñ iñke-miñke zihenenä kayçandır änkäse äytä torgan süz kilep ireşte: “Färeştä zatları saftin-saf, paktin-pak narasıy balalarga gına açılalar”, - di torgan ide ul. “Färeştälär kebek saf-ihlas çagında här keşe Hoda Täğalä mäläkläre belän aralaşıp, añlaşıp yäşi”, - digän süz dä, kayandır kilep, Zäytünneñ häterendä yañardı...

Zäytün üzeneñ bala çagın bik az häterli. Anıñ bu balaçak gomerennän ätiseneñ ayanıçlı üleme, açı yätimlek gazapları gına häterendä kalgan. Änkäse köne buyı eştä, Zäytün tañnan töngä qadär kürşedä yäşäüçe yarımsukır, yarımçukrak karçık karamagında kala. Andıy çakta nindi färeştä inde?! Äcäle kilmäsä, rähmät äytep tik tor.

Işanıp citmäsä dä, änkäseneñ süzen hörmät itä Zäytün. Namaz iyäse bulıp yörgän hatınnıñ üz uyı, üz karaşı bulırga tiyeş bit inde...

Ä bälki kürengänder dä anıñ küzenä färeştä digännäre. Zäytün onıtkandır gına... Şundıy uk ak, saf, güzäl bulgandır ul. Kanatlı buladır. Menä bu malayga oçragan färeştä zatı kebek...

Zäytünneñ bu izge urınnan tiz genä kitäse kilmäde. Malaynıñ karşına uk çügäläp, anıñ KAMAZ maşinasına kom tutırırga kereşte.

- Sineñ üzeñneñ isemeñ niçek soñ?

- Hälim...

- Min Zäytün abıyıñ bulam.

- Sin dä masinalı uynıysıñmı?

- Uynıym. Miña sineñ kebek çakta bik uynarga turı kilmäde şul...

- Äni dä sulay di. Min kulsak uynamadım, enelälemne kaladım, di. Vakıtım bulmadı, di...

- Sin äniyeñne yalata... yaratasıñmı?

- Yalatam.

- Ätiyeñne?

- Yuk.

- Nigä inde?

- Ätiyem yuk minem.

- Niçek inde? Här keşeneñ änise bar, ätise bar.

- Ä mineke yuk.

- Mineke dä...

İkesenä dä beryulı yamansu bulıp kitte. Alar söyläşmiçä-nitmiçä genä maşinalarına kom töyäp beterdelär.

Tagın Zäytün tıngısızrak bulıp çıktı. Ul bayadan birle küñelen borçıp torgan şomlı soravın birde:

- Ul... haman bezneñ yandamı?

- Kem?

- Tege... Kanatlı, ak närsä....

- Nälsä tügel, bezneñ kebek ul. Kanatlı gına...

- Dimäk, ul... färeştä? Nu... angel?

- Äye, angel. Änä ul – utılgısta utıla. Siña kalap tola...

- Usal itep kalıymı... karıymı?

- Yuk, yılmaep tola...

Nihayät, Zäytün täväkälläde, bayadan birle sizeler-sizelmäs kenä can artında torgan soraunı birde:

- Hälim... Sin ul färeştädän sorıy alasıñmı? Menä minem öçen, minem hakka sorıy alasıñmı?

- Nälsä solıym? Känfit, zevaska solasañ, vse lavno bilmi... Min solap kalagan idem inde...

- Yuk-yuk, min känfit aşamıym. Cevaçka da yaratmıym. Miña ber närsä hakında gına sorarga kiräk. Minem änkäy bik nık avırta, öydä tüşäktä yata. Berniçek tä terelä almıy... Berär çara yuk mikän diyüem – şul hakta sorap kara äle. Alarga, färeştälärgä bar närsä dä bilgele bit... Alarnıñ böten närsägä dä köçläre citä...

- Ä nigä añaldan solalga? Minem äniyem vlas bulıp esli. Skolıyda... Anı gına sakılıyk. Ul balısın da belä...

- Hälim... Şulay da sorap kara äle. Menä bu abıynıñ änkäse bik çirli, digen, berär niçek tereltep bulmıymı, digen... Ä?

- Häzel... Tik sin altıñ belän bolıl. Kese kalap tolganda söyläsmi ul... angel...

Zäytün çitkäräk kitte... Uylarına çıgımçılarga irek birmiçä genä işegaldın urap kilde... Ul kilgändä malay inde eşen betergän ide.

- Nu, närsä dide? Soradıñmı?

- Soladım. Teleläsäk, dide...

Zäytün bu äkiyätkä ışandı da, ışanmadı da. Läkin barıber uram urtasında färeştälär belän söyläşep utıruçı bu ber gönahsız, saftan-saf sabıynı koçagına aldı, anı kısıp-kısıp söyde...

- Rähmät siña, akıllım!.. Barısı öçen dä rähmät... Färeştäläreñä dä rähmät äyt... Närsä genä yazsa da, barıber rähät bulıp kitte...

Zäytün, därräü torıp, kaytır yulga kuzgaldı.

- Abıy, ul tagın bel süz äytelgä kustı...

Zäytün kurgaştay avır karaşı belän tagın malayga töbälde.

- Nindi süz ul?

- Hakı bulasak, dide. Onıtmasın, dide...

- Añlamıym... Hiç añlamıym...

- Äniyeñ ösen hak tülälgä kiläk bulasak, dide... Kıymmät hak, dide...

“Avırunı tereltkän öçen hak sorıylar tügelme? Färeştä digen inde üzlären...” - Bik avır barıp citte bu alış-bireş fälsäfäse Zäynünneñ zihenenä. Şulay da ul änkäse bärabärenä nindider hak, bäyä tülärgä kiräklegen bik tiz çamalap aldı. Häm ul änkäse öçen teläsä küpme hak, bäyä tülärgä äzer ide!

- Ä... Hak diseñme? Ul abıy riza, barısına da riza, dip äyt, yäme...

Malaynıñ, döresräge, färeştäneñ säyer şartı hakında kayta-kayta uylandı Zäytün. Bik ciñel genä “riza” dip äytsä dä, ütä dä citdi närsä, ahrı, bu... Nindi hak sorıylar soñ Zäytünnän? Ul haknıñ bäyäse nindi? Ana keşe sälamätlegen nindi hak, nindi bäyä belän ülçärgä mömkin? Anı gomumän dä ülçärgä mömkinme? Yä soñ, ana gomereneñ hak-bäyäsen kem, kayçan kuygan?

2.

Zäytün kaytıp kergändä änkäse tüşägennän torgan ide. Bülmägä tämle rizık isläre taralgan. İtle bäräñge şulpasınıñ huş isläre şulkadär ımsındırgıç ide, Zäytün, kaytıp kerü belän, kuhnyaga çıgıp, kästrüllärneñ kapkaçların açkalap karap yöri başladı. Aş-su belän beraz yuangaç kına ul eçke bülmädä nider yamap, tegep utıruçı änkäsen ezläp taptı. Şunduk borçılıp ötälänergä kereşte:

- Nişliseñ sin, änkäy?! Siña torırga yaramıy bit!

- Yarıy, nişläp yaramasın, balam. Menä hälem yahşırıp kitkändäy buldı äle. Öyebez hatın-kız kulın sagıngan, cıyıştırıp aldım... Änä niçek yämlänep kitte...

Zäytün bu yulı änkäsen açulanmadı, bitärlämäde, balkıp, yaktırıp kitkän bülmälärne urap çıktı da änkäse yanına kilep urnaştı... Alar şulay hätsez vakıt gäpläşep utırdılar, annarı aş östälenä küçtelär, tämle-tämle rizıklardan avız ittelär...

Zäytün üze söyläşte, üze eçtän genä uylap utırdı: “Ällä tege färeştä zatınıñ väğdäse ras kildeme? Änä bit änkäse niçek arulanıp, terelep kitte. “Söbhanalla”dan başka ber süz dä yuk... Meñ rähmätlär ul Hoday färeştäsenä. Tege sabıyga da rähmät. Ber barıp bähilläp kiläse bulır... Häyer birep, doga da ukıtıp alırga kiräk...”

Uynıñ oçı-kırıyı yuk bit anıñ. Zäytün dä tiz genä totıp ala almadı üz uylarınıñ oçın. Läkin ber närsä anıñ uyların sagayırga mäcbür itte, hätta çualdırıp töynäp kuyganday buldı. “Tuktale, tege bala nindider hak hakında äytkän ide läsa... Hak ul – häyer-doga gına tügel , ul mäcbüri tülänergä tiyeşle “bäyä”, döresräge, “bäha” digän süz!..”

...Şulay yäşäp kittelär.

Ana keşe, buın nıgıtıp, sulışın irkenäytep, öy eşlärenä çat yabıştı, kürşe-tirädäge kibetlärgä dä çıkkalap yöri başladı. Zäytün isä eşenä kübräk küñel birde, hätta yañarak, “çistarak” hezmät hakında kaygırta başladı.

Ämma yaña eşkä küçärgä nasıyp bulmagan ikän aña. Berdän-ber könne ul üze kinät hasta hälenä kaldı. Elegräk tä cilkenep-cilkenep ala torgan tıngısız yöräge tämam hälsezlände, tın-sulışı buılıp, başına ber minutka da betmi-tökänmi torgan sızlavık kerde.

Şulay berniçä kön eçendä tüşäk iyäse buldı da kuydı Zäytün. Çakırtılgan vraçlar da ällä närsä äytä almadılar. Nindi dä bulsa hätär avıru taba almagaç: “Ütä torgan şaukım bu, här keşeneñ gomerendä ber bula torgan häl”, - dip yuattılar. Yänäse, irlekkä küçü çorında bula torgan hikmätlär...

Ämma vraçlar niçek kenä väğdä itsälär dä, Zäytüngä kanıkkan avıru, çir tiz genä kitärgä telämäde. Kürşedäge Gayşä karçıknıñ öşkerüläre dä yärdäm itmäde. Menä şul çakta isenä töşerde dä inde ul tege şaukımlı malaynıñ äytkännären: “Hak tülärgä kiräk... Kıymmät bulaçak...”

Küñele könnän-kön tıngısızlana, gomere sünä barsa da, Zäytün älegä yuanırlık köç taba: “Anıñ karavı, änkäy äybätlände”, - dip üz-üzeneñ hälenä kerergä tırışa ide...

3.

Zäytün äniseneñ moñlı tavışına uyanıp kitte. Bu moñlı ahäñ anıñ baş sızlauların, tän avırtuların da tomalap kuyganday buldı...

Ana keşeneñ irtänge namazdan soñ ukıy torgan dogaların köyläp utırgan mäle ide bu. Ul köyle doga, ön belän töşne butaştırıp, Zäytünneñ küz aldında ällä nindi sihri, hätta siherle manzaralar barlıkka kiterä ide...

Änä, tanış işegaldında tanış sabıy uynap utıra. Bügen ul ayıruça moñsu, borçulı kürenä. Kütärelep karamasa da, Zäytün bu sabıy karaşlarınıñ sagışlı, hätta kaygılı buluın toya, toyıp kına kalmıy, ayırım-açık kürä...

İñ serlese bu da tügel äle. İñ kızıgı - bu sabıynıñ söyläşüe. Yuk, ul söyläşmi dä. Barı ber süzne genä kabatlıy. Ul süz inde niçä könnär buyı Zäytünneñ bägıren özä, canın talkıy:

- Hakı kıymmät... Hakı kıymmät... Hakı kıymmät...

Zäytün küñeleneñ kaysıdır toyımı belän sizenä, sizenep kenä kalmıy, tögäl belä – bu küreneş töş kenä. Ä öndä anıñ änise namazlık östendä gıybadät ğamäle kılıp utıra... Can avazı belän Hoday Täğalägä däşä, hätta yalvara:

- İ Rabbım! İ Allahı Täğaläm! İ Täñrem! Märhämäteñ iksez, şäfkateñ çiksez ikänen beläm... Mäñgelek kenä tügel, dönyalık ta Sineñ ihtıyarıñda... Min Sineñ alda baş iyäm, bil bögäm, tez çügäm... Dogalarımnı, teläkläremne, rähmätläremne zinhar kabul it. Üzemä tigän yazmışnı üzemä nasıyp it, üzemä digän saulıknı üzemä bir!.. Monnan soñ min Sineñ ömmäteñ bulırmın, kolıñ bulırmın, yulıñ bulırmın...

Yokılı-uyaulı yatkan Zäytünneñ küñel türenä salkın yögerde: närsä bulgan anıñ änkäsenä? Närsäder bulgan – bu hak. Säyer söyläşä ul bügen. Tukta, nigä säyer bulsın? Küklär belän söyläşü ğadäti bula almas bit inde!.. Änkäse isä Allahı Täğaläneñ üze belän söyläşä!

Zäytün tagın yokı gamenä birelde, onıtıldı, onıtıldı... Läkin yokı sukmagı bik kıska bulıp çıktı. Anıñ iläs-miläs yatkan täne, döresräge, canı ana keşeneñ ütä dä säyer häm şomlı mäqamennän siskänep kitte:

- Ya Hodam!.. Hak Täğaläm!.. Rabbım!.. Täñrem!.. Miña märhämäteñ çiksez buldı – yäşäüdän ömeten özgän canımnı safladıñ, yörägemne tereltteñ, sälamätlegemne kaytardıñ, gomeremne ozayttıñ... İnde minem berdänber ulımnıñ saulıgın da kaytarsañ ide!.. Anıñ gomeren dä ozaytsañ ide!.. Mömkin bulsa, menä şuşı kabat kaytkan saulıgımnıñ ber öleşen aña birer idem... Min inde yäşäsen yäşägän. Ä anıñ gomere, bähete alda äle. Min anı änä şul bähete öçen söyep üsterdem läsa!.. Ütenep, yalvarıp sorıym – bala hakın haklasañ ide, i Rabbım! İşetäseñme mine, Rabbım? Hak Täğaläm!..

Şunda Zäytün belän ällä närsä buldı - añ-zihene tomalanıp, ul is-akılınnan yazdı, gırıldap, märt yulına kitä başladı... Namazlık östendä Hoday belän söyläşep utırgan ana keşe tüşäktäge bu hälne şunduk sizep, kürep aldı, sikerep torıp, ulı yanına atıldı, ah-vah kilep, darularga yabıştı... Berazdan ul, daru-mazarga gına ışanmıyça, haman gırıldap, märtkä kitep yatkan malayına aşıgıç yärdäm maşinası çakırtırga mäcbür buldı.

Zäytün baştarak ul tavışnı äniseneñ moñlı tavışı belän butabrak yattı. Läkin berazdan añıştı: bu tavış änkäseneke dä, kürşe karçıgınıkı da tügel ide. Ul yäş ide, därtle häm... mähäbbätle ide!

- Apa canım, ber dä naçar avıru kürmim ulıgızda... Tap-taza kebek ul... Tik menä... yöräge zägıyflängän anıñ, buını yomşagan... Älegä berni dä kılmıym, min kürşedä genä toram, kiç kerep çıgarmın... Naçarlanıp kitsä, ukol-mazar kadarmın... Häzergä borçımıym bu hälsez tänne... Annarı... anıñ çire tändä genä tügel, canda, ahrı...

- İ-i, balam, yäş kenä bulsañ da, bik belep söyläşäseñ... Üzeñneñ dä bähetläreñ bulsın...

- Apa canım, bähetem öydä kötä mine. – Vraç hatın kinät canlanıp, därtlänep kitkändäy buldı. Moñsu, sagışlı ahäñ dä şunda, yänäşädä genä ide. – Hälimem kötä, minem öçen can atıp torgan keşem... “Hälim” dime? Zäytünneñ moña qadär oyıbrak yatkan zihene dertläp uyanıp kitte, terelep, tormışka kayta başladı. “Karale, bu hanımnıñ berkön işegaldında färeştälär belän söyläşep utırgan Hälimneñ änise bula tügelme? Yuktır. Hälim – anıñ ireder, yä söygän keşeseder... Änä bit, “can atıp tora”, di...”

Zäytün, küñelenä kilep kergän säyer uylardan arınırga tırışıp, torıp utırmakçı buldı. Läkin, niçek kenä başın kalkıtırga, öylärenä färeştä kebek kilep kergän izge zatka süz däşärgä teläsä dä, buldıra almadı, avıru anıñ böten tänen tüşäkkä berketep kuygan, ä ruhı, asılı älegä can türenä kaytıp ölgermägän ide...

4.

Ällä änkäseneñ dogaları barıp ireşte, ällä Ziläneñ (vraç hanımnıñ iseme şulay matur ide) şifalı kulı kileşte - Zäytünneñ häle yahşıra başladı. Ul inde ayagına bastı. Älegä eşkä yörerlek häle bulmasa da, tormışka kayttı, canı belän dä, añı belän dä gomereneñ asıl nigezenä yabıştı...

Öy dä canlandı. Bigräk tä kiçkä taba bülmälärgä yäm tarala. Kürşedän Gayşä karçık kilep kerä. Annarı Zilä päyda bula. Dürtäüläp çäy eçälär, göbädiyä belän sıylanalar. Ölkännär yış kına Zäytün belän Ziläneñ ikesen genä kaldıralar. Yäşlär moña hiç karşı tügel, kiresençä, ikese genä kalgaç, tagın da canlırak, tagın da serleräk süzgä kereşälär...

- Zilä, menä äyt äle: keşeneñ köçe kayan – cirdänme, ällä küktänme? Bu hakta meditsina närsä di?

Zilä soraunı artık citdi kabul itä:

- Tänme, canmı, dimäkçe bulasıñ inde, alaysa?

- Alay disäñ dä yarıy. Yağni mäsälän, ruh kayan?

- Niçek karıysıñ bit... Beläseñme närsä digän Gippokrat?

- Belmim, yä?

- Gippokrat äytkän: “Cir yözendä dävalarga teläüçe ber genä keşe kalsa, yäisä dävalanırga, savıgırga teläüçe berär adämi zat kalsa da, keşelek cämgıyate betmäyäçäk”, digän. Dimäk...

- Dimäk, keşelek cämgıyateneñ yazmışı teläktän tora. Ä teläk ul – RUH digän süz. Ruh - cämgıyätneñ immunitetı kebegräk, şulaymı?

- Şulay bulıp çıga.

Zäytün haman tınıçlana almadı.

- Şulay da, dävalaganda kaysı möhimräk – vraçnıñ ruhi köçeme, ällä avırunıñ, savıgırga teläüçeneñ ruhi haläteme?

- Belmim, Zäytün. Moña tögäl genä cavap birep bula mikän? İkese dä möhimder. Menä sin film karaganda, muzıka tıñlaganda yäisä kitap ukıganda avtornıñ ruh köçen toyasıñmı? Toyasıñ. Äytmäsäñ dä beläm. Älbättä inde, ägär ul äybät äsär bulsa... İcatnıñ böyeklegen dä änä şul avtor ruhına karap bilgelilär, minemçä. Meditsina belän dä şulay: avıru keşeneñ ruhi omtılışı, teläge vraçnıñ ruhi omtılışı, teläge belän täñgäl kilep, garmoniyägä kerä alsa gına ul savıga, terelä...

- Dimäk, meditsina şul uk sänğat bulıp çıga?

- Äye, şul uk Gippokrat äytkän: “Meditsina – dönya sänğatläreneñ iñ igeleklese”,- digän.

Zäytüngä barıber nider añlaşılıp citmi ide äle.

- Menä tagın äyt: bu täñgällek belän – avıru belän tabib arasındagı ruhi garmoniyä belän Hak Täğalä ihtıyarı, Hak Täğalä märhämäte niçek yaraklaşa soñ?

- Zäytün, sin dä minem malay kebek. Ul da: “Alla barmı, ul kayda yäşi? Färeştä kürgäneñ barmı? Söyläşkäneñ barmı?” – dip teñkägä tiyep beterä.

- Nu, ä sin niçek cavap biräseñ inde?

- Bar, dimen. Närsä diim?.. Min şulay uylıym: ahır çiktä, keşedäge ruh belän, anıñ ihtıyarı häm teläkläre belän änä şul Hoday Täğalä, sineñçä äytsäk, Hak Täğalä idarä itä. Yäisä üzeneñ färeştälären cibärep, bezgä şäfkaten, märhämäten kürsätep tora...

- Yäisä... avıruın, ülemen cibärä...

- Äye, beläm, Hodaynıñ başka törle färeştäläre dä bar... Gazrail dä, Äcäl dä yuktan uylap çıgarılmagan... Läkin barıber dä adämi zatlarnıñ töp färeştäläre – izge färeştälär, ak färeştälär...

- Kileşäm. Färeştälärneñ törlese bula... şulay da, keşe öçen öydä – üz yanında yörgän tormış färeştäse möhimräk tügelme?..

Şulvakıt äñgämä özelä. Zilä, öydäge keşesen isenä töşerep, borçıla başlıy:

- Oy, Zäytün!.. Miña bit kitärgä kiräk. Öydä kötälär... Kitim inde min, yäme...

Şulay aşık-poşık ayırılışalar da ikençe könne tagın oçraşalar. Tagın süz kitä, kiçä söyläşkännär hakında ikese dä nıklap uylangannar, nindider fikergä kilgännär, şul uy-fikerläre aşa küñel tınıçlıgına ireşkännär...

Läkin uynıñ, fikerneñ oçı-kırıyı yuk bit anıñ. İkençe könne yaña uy kalkıp çıga, yaña fiker tua. Ul uynı, ul fikerne dä tiz arada tormışka, yäşäeşkä, küñel gamenä köylise bar... Küñel haläten şuşı uy-fiker yazmışına bäyläp, üz yazmışıñnı häl itäse bar. Ber könne Zilä uyçan karaşları belän Zäytüngä karap tordı-tordı da sorap kuydı:

- Zäytün, sin härçak “Hak Täğalä” dip söyläşäseñ. Ni öçen Hak ul?—Cavap kötep tormıyça, üze şunduk söyläp kitte. – Haklık, hakıykat, yağni döreslek, ğadellek digän süzder, äyeme? Hak Täğalä iñ berençe ğadellek sakçısı bit...

Zäytün anı büldermiçä buldıra almadı:

- Şulayın şulay da, “hak”nıñ “bäyä”, “bäha” digän mäğnäse dä bar bit äle. Anısın kaya kuyasıñ? Bu gönahlı cirdä yäşälgän gomer, kılıngan ğamällär öçen Hoday Täğalä, Hak Täğalä karşında cavap birergä, hak tülärgä turı kiläçäk bit...

- Kara, çınlap ta şulay şul, Zäytün... - Zilä bu açışına söyenep betä almadı, ä Zäytünneñ küñelendä färeştälär belän söyläşep yörüçe malay suräte kalıktı. Ul haman ber süzne kabatlıy ide:

- Hak tülärgä turı kiläçäk...

Şul citä kaldı – Zäytünneñ küñelendä tanış ber toygı kabat sızlap-sızılıp tora başladı. Ul bu avır histän kotılu yulların ezläp,

küñeleneñ iñ neçkä, moña qadär yalgış ta kagılıp karamagan kıllarına tiyep uzdı... Bu küñel kıllarında yañgıragan köy Zilä belän, Zäytünneñ Zilägä cılı, matur mönäsäbäte belän, ike arada tuıp kilgän izge hislär belän, bu hislärneñ ımsınuga, ımsınunıñ ömetkä, ömetneñ bähetkä äverelüe belän bäyle yaktı hıyallar turında ide. Ara-tirä genä bu moñlı köyne yöräkne öşeterlek şomlı süzlär bülä, anı özgäläp taşlamakçı, Zäytünne kabat bu gönahlı cirgä kaytarmakçı bula...

“Hak tülärgä turı kiläçä-ä-äk...”

Bu avır süzlärgä taşkın kebek köçle, omtılışlı mähäbbät hisläre belän genä karşı torıp bulaçagın Zäytün töşenä başlagan ide...

Zilä aña küptän oşıy. Berençe kürgän könnän ük. Zäytün dä kızga oşıy, ahrı. Niçekter, üz itep, hätta yaratıp karıy ul Zäytüngä. Karavın karıy, ä üze haman kayadır, kem yanınadır aşıga, tuktausız säğatenä karıy...

Zäytün bu yulı da üz hislären belderä almıy kaldı, Zilä, säğatenä karıy-karıy, kitärgä cıyındı.

- Kayadır aşıgasız bugay...

- Äye şul, aşıgam, öydä kötälär...

- Äytegez äle, sezneñ keşegez barmı? – Caylı süzlär ezläp torırga ber minut ta vakıtı kalmagan ide, Zäytün turısın äytte dä saldı.

Zilä kisken häräkätlär belän kütärelep karadı. Anıñ gacäpsenü katış sagış tulı karaşlarında nindider yaktı nur çagılıp kitte: ”Äle yaña gına beldeñme?!”

- Bar. Öydä kötä. İnde yugaltkandır, açulanıp betkänder... Bik usal ul minem... Öydäge keşem...

5.

Soñgı söyläşüdän soñ Zäytün tınıçlıgın yugalttı. Yugaltırsıñ da. Zilä aña açıktan-açık äytte läsa: “Keşem bar!” – dide. Şul süzläre belän Zäytünneñ küñelendä uyanıp kilgän cılı hislärne kire kaktı, anıñ barlı-yuklı ömeten özde.

Zilä alarga sirägräk kerä başladı. Elekkeçä, Zäytün belän söyläşep tä utırmıy. Kiçläp kenä kilep kerä dä, savıgıp kilüçe ike avıru cannıñ hälen belgäç, aşıgıp çıgıp ta kitä... Zäñgär küzlärendäge nur balkışı belän matur, yomrı bit oçlarındagı alsulık kına anıñ küñelendä nindider yaktı sagış, güzäl gam barlıgın iskärtep kala...

Bervakıt Zilä bötenläy kürenmäs buldı. Anı kürşedän kerep yörüçe Gayşä abıstay alıştırdı. Gomeren yalgızı ütkärgän ber dönya karçıgı ul. Zäytün belä-belgännän birle şul ber kileş – yözgä dä, süzgä dä... Anıñ belän kübräk änkäse söyläşä. Ziläne alıştıra almasa da, küñel yuatırga, tormışta yäptäş bulırga barıber yarap tora bu karçık.

Zäytün eşkä çıktı. Kulı da, küñele dä hezmätne sagıngan! Taşçı eşeneñ dä maturlıgı, rähäte bar ikän! Zäytün moña, berniçä ay avırıp yatıp, kabat eşkä totıngaç kına töşende.

Läkin irtälären, elekkeçä, sikerep torıp, şunduk eşkä çıgıp yögermi inde ul. Änkäseneñ moñlı tavışına uyangaç, küz kabakların kütärmiçä, kerfeklären açmıyça gına, anıñ Hak Täğalägä bagışlangan teläk-dogaların tıñlap yata. Kayçakta bu dogalar cannı siskändererlek däräcädä şomlı kilep çıga... Ana keşe haman Allahı Täğalädän üz saulıgı, sälamätlege, hätta yäşäyaçäk gomere bärabärenä ulı Zäytüngä saulık-sälamätlek, ozın gomer teli...

Niçek kenä ürtälsä dä, änkäsen gıybadät ğamälen bülmäde, bu säyer teläk-dogalarınnan tuktatmadı. “Üze beläder äle”, - diyü belän çiklände.

Nigä borçılırga? İñ avırı artta kaldı bit inde - änkäse änä yögerep yöri, üzeneñ dä eşe köylänergä, tormışı caylanırga tora. Eh, menä küñel digännäre genä haman üz urınına utırıp citä almıy. Yaralıp kilgän mähäbbät hisläreneñ urgılıp akkan taşkının çiklär yarlar yaralmagan şul äle...

Ber tañda Zäytün, änkäseneñ dogalarına iyärep kitep, Hoday Täğalägä taba yakınayırga, Aña sıyınırga buldı. Anıñ yanında küñelenä tınıçlık, tormışına yuanıç, yazmışına sabırlık tabarga omtıldı. İzge kitapta äytelgän bit: “Kolım Miña ber karış yakınaysa, Min aña ber kolaç yakınayırmın. Kolım Miña taba atlap kilä başlasa, Min aña taban yögerep barırmın”, - digän...

Läkin Zäytün küñelen, tormışın ilahi yolalarga köyläp beterä almıy kaldı, niyätlägän könendä ük änkäse katı avırıp tüşäkkä yıgıldı. Zäytün tagın üz yazmışı belän kara-karşı torıp kaldı...

Läkin ul bu yulı nişlärgä kiräklegen belä ide. Hälsez-buınsız bulıp yatkan änkäse yanında Gayşä karçıknı kaldırdı da uramga çıgıp yögerde. Aña niçek tä Ziläne ezläp tabarga kiräk ide. Anıñ bit häzer Ziläse bar. Ul üze Ziläneke bulmasa da, Zilä – anıkı! Alarnıkı! Böten ışanıç, ömet añarda! İgelek, izgelek bulıp yäşäüçe Zilädä!

İşegaldında Zäytün Zilä-vraçnıñ kayda toruın belerdäy keşe ezli başladı. Belsä dä kartlar beläder... Kayda soñ alar? Nik berse kürensen... Alardan soramıy, menä bu bala-çagadan, komlıkta yapa-yalgızı uynap utırgan sabıydan soramassıñ bit inde? Sabıy? Tuktale, bu bit tege Hälim!.. Zäytünneñ tanış malayı! Färeştälär belän söyläşüçe izge zat!.. Bu mizgeldä Zäytünneñ añ-zihene yäşen tizlegendä eşli başlagan ide. “Nigä bulmagan kartlarnı ezläp torırga? Ziläne dä ällä tabasıñ, ällä yuk... Änkäseneñ häle hakında, bälki, şuşı malaydan gına sorap karargadır? Malay aşa anıñ färeştälärennän sorap kararga... Ul bit alar belän söyläşä ala!.. Tege vakıttagı kebek...”

Zäytüngä oyat bulıp kitte. Äytkän väğdäsen totmagan, ütämägän läsa ul, änkäseneñ hakın haklamagan - malaynı bähillämägän... Eh, äybät çakta hak hakında uylamıysıñ şul...

- Sälam, Hälim!

Malay Zäytünne tanıdı da, tanımadı da. Härhäldä, anı bik ise kitmiçä genä karşı aldı. Uyın gamennän ayırılmıyça gına cavap kaytardı:

- Sälam...

- Niçek yäşiseñ? Bügen yal köne bit, nigä äniyeñ belän tügel?

- Äni öydä... Täläzä yua... Ä nigä sin äniyeñ belän tügel? Ul teleldeme inde?

- Terelde... Siña zur rähmät... Tik menä... tagın avırıp kitte äle ul... Şuña da sineñ yanga kildem... Soraşırga... Soraraga...

- Tagın telelsen dipme?

- Äye-äye!

- Bulmıy. Bügen min alal belän söyläsmim.

- Nik inde?

- Alal mine gel tilgiläl. Äniyeñne tıñlamıysıñ, diläl. Min bit tıñlıym. Minem uynıysım gına kilä...

- Nu... Alar döres äytä. Änilärne tıñlarga kiräk.

- Sin äniyeñne gel tıñlıysıñmı soñ?

- Belmim... Tıñlıymdır... Alar bezneñ iñ yakın, iñ qaderle keşelärebez bit. Niçek tıñlamıysıñ inde. Tıñlarga kiräk...

Beraz tın kalıp tordılar. Zäytün öydä kalgan avıru änkäse hakında uyladı. Bägıre özgälände. Yöräge sızlavına tüzä almıyça, küzlären yomıp, tın gına ıñgıraşıp kuydı. Annarı, kisken genä kalkınıp, gacizlektän tonıklanıp kalgan karaşların kiñ işegaldına küçerde, bu avır häldän çıgu çarasın ezli başladı.

- Yalal...

- Närsä?

- Yalal, alaysa, söyläsep kalıym. Nälsä äytim soñ?

- Äyt... Elek äytkännärne tagın äyt... Änise avırıp kitkän, digen... Niçek tä tereltäse ide, digen... Bik özgälänä, digen... Zinhar, digen...

- Yalal, sulay äytelmen...

- Nime, çitkäräk kitep torıymmı?

- Kitep tol.

Zäytün yörep kilgändä Hälimneñ ukası koyılgan ide. Läkin Zäytün ömeten özmäde.

- Närsä, buldımı?

- Bulmadı...

- Ä?

- Bu yulı buldıla almıym, dide.

- Nigä inde?

- Alla kösleläk, di... Alla sulay teli, di...

- Alla? Alla niçek inde üz adämnärenä naçarlık teläsen? Işanmıym! Sora, tagın sora! Minem alda sora...

- Äniyeñ inde solagan. Häzer sunıñ hakın tüli, di...

Zäytün bu qadäresen kötmägän ide. Ul can türenä kilep tıgılgan hislärennän şartlıy yazdı. “Şuşı böterçek qadär genä malayga ışanıp torgan bula bit äle... Nindi färeştä?! Nindi Alla?! Kayan kilsennär alar monda? Äkiyät bu! Çıp-çın äkiyät! Niçek inde Alla tikle Alla keşelärneñ sälamätlegenä karşı bulsın di?! Sorıylar digäç tä... Ber äniseneñ telägen böten kük täğlimatına niçek karşı kuya alsın, niçek üz-üzenä hıyanät itä alsın Ul - Berdänber häm Mäñgelek Allah?!.”

Zäytün başın totıp şaktıy utırdı. Ul arada küñelendä kaynagan duamal hisläre, sabırsız yöräge suınıp ölgerde. Ä bit bu sabıynıñ ber genä dä gayıbe yuk. Aña Zäytün üze kilep bäylände läsa! Çınmı- tügelme – näq menä şuşı malay arkasında anıñ änkäse terelep ayakka bastı, ul üze dä matur, ömetle häm mähäbbätle tormışka kayttı... Bügen isä... olı başı belän... tile bändä kebek... ber gönahsız, ihlas canga yabırıldı...

Zäytün kabat kütärelep karaganda Hälim haman üz komlıgında tau-kala öyep utıra ide. Tavı gına tügel, yöze dä, kıyafäte dä şul uk. Äyterseñ berni dä bulmagan... Ara-tirä genä kem beländer aralaşkan kebek däşep kuya, kem aldındadır aklangan kebek söylänä...

- Beläm... Yarar... Äye... Äye... Yarar...

“Bu bit tagın färeştäse belän söyläşep utıra! Yuk-yuk, tile dä, hıyalıy da tügel bu bala, çıp-çın ilahi zat - Hodaynıñ märhämätle ilçeseder ul!” - Üzeneñ bayagı yämsez kılanışlarınnan Zäytün kıyınsınıp, oyalıp kitte. Läkin barıber üzendä şuşı gap-gadi kom tavında izge-ilahi färeştälär belän söyläşep utırgan bala karşına barıp tezlänerlek köç taptı.

- Hälim... Kiçer mine, akıllım... Gafu it, yäme... Färeştäläreñä dä äyt – kiçerä kürsennän, zinhar... Añla mine... Añlagız: iñ yakın, iñ gaziz keşem avırıy bit minem, niçek kenä yarsımıysıñ da, niçek kenä borçılmıysıñ, yä äyt... Yä äytegez...

Hälim däşmäde. Komnan tau-manara öyüen dävam itte. Bu manara inde şaktıy biyekkä kütärelgän, läkin mäçet manarası kebek, töz, zifa häm mähabät bulıp citä almagan äle. Ul ğadäti manara gına tügel, ahrı. Änä bit – raketadagı kebek, ike yaktan yaralgılar yabışıp menä... Tuktale, bu malay färeştä sını yasap utıra tügelme soñ? Änä, änä – kanatları da bar... İñ maturı, iñ serlese şul kanatlardır da äle...

- Hälim, äydä söyläşik inde...

- Nälsä kiläk tagı?

- Yarıy, şulay da bulsın di. Änkäy dogaları Hak Täğalägä barıp ireşsen dä di... Hak Täğalä anı tıñlasın da di... Nişliseñ, Haktan uzıp bulmıy. Şuña da Hak bit ul. Hak aluçı, hak tülätüçe... Tik miña häzer nişlärgä soñ? Sin menä şul hakta sora färeştäläreñnän... Niçek änkäygä yärdäm itim, niçek anı kotkarıp kalıym? Ä?

- Min soladım inde...

- Ä? Soradıñ? Närsä dip soradıñ? Yä inde...

- Änise çille, didem. Nisek teleltelgä, didem...

- Nu, şunnan? Ul närsä dide?

- Ul äytte: Alla teläge - zul teläk, dide. Tik Alla keselälgä dä küp kös bilgän, dide. Alla eslämägänne üzläle esläsennäl, dide... Sul...

Bu süzlärdän Zäytünneñ yöräge yarıla yazdı. İzgelekneñ çige yuk, dilär ide. Döres ikän... Häzer şuşı izgelekkä çatırdatıp yabışası gına kaldı.

- Närsä eşlärgä soñ, närsä? Min barısına da riza! Barısın da eşlim! Äyt kenä – närsä eşlärgä?

- Belni dä eslämä. Sin belni dä esli almıysıñ. Aña vlas kiläk.

- Kem-kem?

- Vlas.

- Vlast?

- Vlas tügel, vlas.

- Vraç?

- Äye, vlas.

- Vraç... Vraç... Min beläm ber vraçnı... Şunı ezläp çıguım da ide... Zilä isemle... Belmiseñme şundıy keşene? Belmäsäñ, färeştäñnän sora... Anı gına äytergä tiyeş ul...

- Üzem dä beläm min anı.

- Vraç Ziläneme?

- Äye. Äydä...

Zäytün añışıp algançı Hälim şaktıy yırak kitep ölgergän. “Kara sin bu malaynı!.. Ällä çınlap ta bezneñ dönya keşese tügel inde? Barısın da kayan belä digen...” Aptıraudan başın çaykıy-çaykıy bargan Zäytün üze dä çit-yat dönyalardan kilgän zatlarnı häterlätä ide bu minutta.

Malay anı kırıy yortlarnıñ bersendä podezd töbendä karşı aldı. Liftka iyärtep alıp kerde. Altınçı katka alıp mende. Vraçnıñ fatirına törtep kürsätte. Annarı, Zäytün is-añına kilep ölgergänçe, şul uk liftta kabat aska töşep kitte.

Çekeräyep karap torgan kıñgırau töymäse karşında ul yapa-yalgızı kaldı. Äkiyät dävam itte. Zäytün töymägä basarga ölgermi kaldı, işek açılıp kitte. Annan balkıp Zilä kilep çıktı.

- Zäytün?

- İsänme, Zilä?

- İsän äle, üzegez niçek soñ? – Ziläneñ yöz çalımnarı kinät tartılıp, kırıslanıp kitte.

- Äybät tügel, Zilä. Änkäy avırıy... Kilüem dä şuña...

- Sizgän idem anı... Äydä, üt...

- Yuk, kerep tormıym... Änkäy anda üze genä...

- Alaysa, kayta tor. Min häzer kuıp citäm... Malaynı gına çakırıp keräm dä... Şunı ezläp çıgıp bauım ide...

6.

Änkäseneñ häle avır bulıp çıktı. Küp avırular kürgän Zilä dä başın çaykap şaktıy utırdı. Annarı şaltıratırga, kem beländer kiñäşläşergä kereşte.

Hälsez ana da, anıñ borçulı ulı da, Hoday Täğalägä karagan kebek, ber süz endäşmi-nitmi karap utırdılar...

Läkin, telne tıysañ da, uylarnı tıyıp bulamı soñ?! Äye, alarnıñ färeştäse dä, Allası da häzer şuşı kız. Şuşı... hanım. Malayı bar ikän anıñ... Alarnıñ... Üze äytmeşli, öydäge keşese belän ikeseneñ... Bu matur ğailägä tigezlek, bähet kenä telise kala... Läkin barıber yarataçak anı Zäytün. Üz küñelennän çıgarmayaçak... Can türendä matur, yaktı, cılı his bulıp, yuk, obraz bulıp, färeştä bulıp yäşäyaçäk...

Vraç-färeştäneñ kararı açık ide:

- Bernindi hastahanägä dä salmıybız üzeñne. Sistemalarnı monda soratıp aldıram, köngä ike märtäbä kerep torırmın. Ä sin, Zäytün, eşeñnän bolniçnıy alırsıñ, yarıymı? Barısı da äybät bulır, apa canım. Häzer üzebezdän genä tora – sinnän dä minnän. Annarı Zäytünnän... Annarı Hoday Täğalädän. Yäle, tagın ber märtäbä tıñlap karıym...

Hoday Täğalä hakında işetü belän Zäytün siskänep kitte. Zilägä karşı däşmäkçe: “Telgä alma sin Anı, häzer Anıñ bezneñ yazmışka bernindi katnaşı yuk”,- dimäkçe buldı. Läkin tıyılıp kaldı. Çönki ul küñeleneñ kaysıdır töşe belän sizä, toya ide – Allahı Täğalädän dä böyegräk köç yuk. Menä şuşı vraç hanımnıñ igelekle yörägendä, şifalı kullarında da bar Anıñ ilahi şaukımı, sihri bäräkäte...

Ana keşe bik avırlık belän terelde. Zilä alardan bötenläy özelmäde. Berniçä kön eşennän sorap ta kaldı. Läkin barıber üzeneken itte – ana keşene ayagına basıp yörerlek hälgä kiterde. “Tormışta, balam, tormıştan da möhimräk äyber yuk ikän”,- dip söylänä-söylänä, avıru hatın bülmä buylap berençe adımnarın yasaganda işektä kürşe karçık päyda buldı. Gayşä abıstay, yözendäge borçunı yäşerep tä tormıyça, türgä, täräzä katına uzdı, pärdäne kütärep uramga karadı, annarı gına bülmä urtasında üz ayagı belän basıp toruçı avıru hatınga endäşte:

- Sine, kürşekäy, anda ber bala ezli, ay-hay serle bkala üze... Berär ğalämät bulıp çıkmasın tagı... Kürgän dä bar kebek... Kem balası ikänen hiç isemä töşerä almadım. Bu yort koşı tügel - şunı gına äytä alam...

- Avıru hatınnı äzlime? – Zäytün kabatlap sorarga mäcbür buldı. Bälki yalgış işetkänder...

Yuk ikän. Näq menä avıru hatın yatkan fatirnı sorıy ikän. Annarı...

- Zäytün balam, ul bit sineñ isemne äytä. Kayan belä ul sine? Nindi sabıy ul?

- Belmim, Gayşä äbi, belmim. Kayan kilsen bezgä sabıy bala?! Üz isemen äytteme soñ?

- Äytte.

- Soñ?..

- Min beläm ul balanı, – dulkınlanudan Ziläneñ yöze kızışıp uk çıktı. – Hälim ul... Minem Hälimem... Ezläp yörider... Nider bulgan... Ul yukka ezlämäs... Ay Allam, tagın ni genä küräselär bar ikän?! Ber dä bezneñ dönya keşese tügel ul. Ällä kaysı dönyada yäşi bäğır kisägem... Tagın nindi färeştä närsä dip äytte ikän inde üzenä?..

Zilä därräü kuzgalıp çıgıp kitte, öydägelär, kıymıldarga da kurkıp, baskan urınnarında katıp kaldılar.

Anası Hälimne iyärtep kergändä Zäytün bu balanıñ Zilä ulı buluın töşenep ölgergän ide inde. Dimäk, tege vakıtta Ziläneñ Hälim dip söylängäne şuşı malay hakında bulgan ikän! Zäytünneñ serle tanışı hakında...

Zäytünneñ küñelendä kayçandır tuıp ta tormış mäşäqatlärenä basılıp kalgan yaktı hislär kabat yañardı. Ömet ük tügel ide äle bu, yaktı, cılı hislär genä ide. Ah, niçek kiräk ide alar Zäytüngä! Tormışınıñ avır minutlarında bu küñel hisläreneñ kabat yañaruı da aña arı taba yäşäp kitärlek ruhi köç, yegärlek birä ide.

- Menä, minem ulım Hälim şuşı bula inde... – Zilä kıyınsıngan, hätta aklangan kebek kenä äytep kuydı. – Yä, isänläş ...

Hälim kütärelep karamıyça gına baş kaktı.

- İsänmesez...

- Ä-ä, min beläm bu malaynı! Bez inde küptän beleşäbez, şulaymı, raketçik?

Zäytünneñ şat tavışı başkalarnı da kuzgatıp cibärde. Zäytün artınnan ana keşe dä, Gayşä karçık ta Hälimne äle arkasınnan, äle başınnan söyep-sıypap kuydılar.

- Anıñ siña süze bar ikän bit, Zäytün... Yä äyt, balam, färeştäñ närsä dide?

Färeştä hakında işetügä Gayşä karçık, kılıç borının uçları belän kaplap, eçkä batkan küzläre belän Hälimgä uktalıp karap tora başladı, üze bertuktausız mıgırdandı:

- Ästäğfirulla... Ästäğfirulla...

Avıru ana, buınnarı yomşap, tüşägenä çükte.

Zäytün bu qadär halık yanında kauşabrak kalgan malay karşına kilep tez çükte.

- Närsä dide ul, Hälim?

- Hak hakında ontımasın, dide.

- Ber söyläştek bit inde bu turıda. Tagın küpme söyläşergä bula?! – Zäytün tämam çıgırınnan çıga yazdı. Citmäsä:

- Nindi hak hakında söyli ul, balam? – dip, ürtägän kebek, änkäse sorap tora...

Hälimneñ süze betmägän ikän äle.

- Alla äytkän: häzel ük imanga kilsen, namazga bassın, tüläse hak şul bulıl, digän...

- Şulaymı, çınlap ta şulaymı? – Hälimneñ äytkänen ahırga qadär añışıp citmäsä dä, Zäytünneñ küñelennän şatlık hisläre urgılıp aga başladı. Bu hislär, baya anıñ küñelen huşlandırıp cibärgän yaktı hislärgä kuşılıp, matur, nurlı, izge-ilahi ber halät barlıkka kiterdelär. Bu halätne anıñ başkalar belän dä urtaklaşası kilde. Häm ul, kuş uçların alga suzıp, idän urtasına çıgıp bastı.

- Änkäy, Gayşä äbi, Zilä, äydägez bergä basıp namaz ukıybız... Sin dä bas, Hälim...

Gayşä karçık belän ana keşe ber-bersenä karaşıp aldılar. Ziläneñ dä yöz-bite “kaçkan” ide.

- Şiklänmägez, änkäy. Hiç kenä dä tile-mile tügel min. Şulay kiräk – namazga basarga kiräk, doga kılırga kiräk...

- Namaz vakıtına irtäräk bit äle, balam. – Ana keşeneñ küñelennän baya tuıp ölgergän şik-şöbhä haman kitep betmägän ide äle.

- Ber dä irtä tügel... Ütkändä ukımagannar öçen küpme ukıysı bar äle bezneñ!.. Äydägez, basıgız... Gayşä abıstay, başla...

- Ägüzü bismillähi minäş-şätanir-racim. Bismillahir-rahmanir-rahim... Sübhanä rabbiyäl gazıym...

h h h

Alar häzer bergä yäşilär.

Menä bügen dä, ğadättägeçä, namazlıklarınnan tordılar da çäy östäle tiräsenä cıyıldılar. Ul arada işektän Gayşä abıstay kilep kerde. Ul irtänge çäyne alar belän eçä. Kulında - küzlärne kamaştırırlık maylı alma kagı. Zäytün eşkä, Hälim bakçaga barırga cıyına. Zilä yalda. Zäytün belän Hälim çıgıp kitkäç, öç hatın tagın ber utırıp çäy eçäçäk äle...

Tukta, östäl östenä nişläp altı çınayak kuyılgan soñ? Hälim yanındagı buş urındık belän buş çäy çınayagı çınlap ta tagın kemneñder kiläçägen häbär itep toralar sıman.

Yuk, berkem dä berkemne dä kötmi monda. Härkem üz urınında... Ana keşe dä, anıñ ulı Zäytün dä, kilene Zilä dä, onıgı Hälim dä, yözyaşär Gayşä karçık ta şunda... İñ möhime, yannarında üz färeştäläre bar alarnıñ.

Kem äytmeşli, kaknı kaklap, haknı haklap yäşise dä yäşise genä!

28 mart, 2007 yıl.

TOZLI YaÑGIR
(Gıybrätle kıyssa)
Avıl halkı bu könnärdä, küperep uñgan igen basuların kürep, söyenep yäşi ide.

El yahşı kilde, çäçülär ciñel uzdı, yañgır da taman gına yavıp tordı, cäy koyaşı da üz vakıtın belep kenä şifalı nurların sibep çıktı.

Menä-menä urakka töşär çak citär. Kombaynnar ällä kayçan kükräklären kiyerep kolhoz ambarları aldında basıp toralar. Maşinalarnı da yırakka kumıylar.

Nihayät, halık arasında zarıgıp kötelgän häbär taraldı — ike könnän «Ak yul» kolhozı urakka töşä ikän... Kolhoz räise Rifkat Sälimoviç igen basularına üze çıgıp yörgän...

Bu häbär, ber keşedän ikençe keşegä, ber yorttan ikençesenä, ber uramnan ikençe uramga küçep, ere narat büränälärdän salıngan avıl yortları yanında meskenlänep kalgan saman at abzarına kilep citkändä, vakıt kiçkä avışkan ide inde. Kürşe malayı Häbir alıp kilgän şatlıklı häbärne at karauçı Hätmulla kart, bolay da cıyırçıkka çornalgan yözen çıtıbrak, sınaulı karaş belän tıñlap tordı. Kartnıñ tınıç, bitaraf kına tıñlavın kürep, malay tavışın basa töşte, berazdan, därtlänep söylägän cirennän (ul bıyıl urakka ätisenä yärdämçe bulıp kombaynda çıgaçak ikän), kinät tuktap kaldı. Annarı, Hätmulla kartnıñ yırakka töbälgän küzlärennän närsä dä bulsa belergä teläp, aña tekälep karap tora başladı. Ä kart isä, malaynıñ turı karaşınnanmı, başlagan uy oçın töynäp beterepme, kulların halat itägenä sörtä-sörtä atlar yanına kerep kitte...

Häbir anıñ artınnan ber-ike adım atladı, söyäp kuyılgan sänäkkä barıp totındı, läkin eşkä kulı barmadı, kırt borılıp, tışka çıgıp kitte. Bügen anıñ berençe märtäbä atlar yanına keräse kilmäde.

Kürşe malayına yöze tınıç kürensä dä, Hätmulla kartnıñ küñelendä borçulı, şomlı uylar garasatı uynıy ide. Baştarak ul üzeneñ bu haläten tögäl genä añlıy almadı, ämma tora-bara kart añındagı tomanlı hislär pärdäse yuıla töşte. Anıñ häterendä köndez Sırganak-tau itägendä atlarına peçän çabıp yörgändä tugan uylar kabat yañardı. Äye, kırga çıgu belän, şunda uk sizep aldı ul, — ülännär, böten bolın ğadättägedän yäşellänep kitkän. Bu häl üsemlek dönyasınıñ, havanıñ çamadan tış dımsu buluınnan kilä. Yılgırnıñ yurttırıp barganda da şıbır tirgä batuı şikkä salgan ide, citmäsä. Yañgır aldınnan gına bula torgan börkülek peçän çapkanda kartnıñ üzeneñ dä tının buıp, yörägen kısıp intekterde.

Siksän yäşne tügäräkläp kilüçe Hätmulla kart añında küp digändä ike könnän kilep yavaçak yañgır belän kolhoz räiseneñ urakka töşü hakındagı kararı yaraşa almıy ide.

Yakınlaşıp kilüçe yañgırnı uzdırıp cibärmiçä torıp igenne cirgä yıgu — yartı aşlıknı su astına salıp çeretü digän süz. Bu açıştan soñ kartnıñ ayak buınnarı hälsezlänep kalgan kebek buldı; ul, stenaga arkasın teräp, cirgä çügäläde, ah-uh kilep, tämäke yançıgın çıgardı... Atı Yılgırnıñ, irtängä dip ezärläp kuyılgan ber çiläk solını audarıp, mış-mış kilep aşıy başlavın da sizmäde hätta.

Şulay küpme vakıt utırgandır, abzar yanına uk kilep tuktagan maşina tavışına siskänep, aynıp kitte ul. Torıp bastı, sakalın sıpıra-sıpıra kunaknı karşı alırga kuzgaldı.

Küp tä ütmäde, nindider küñelle cır köyli-köyli işektän kolhoz räise Rifkat Sälimoviç kilep kerde. Käyefe kütärenke.

Anıñ öçen zur sınau yılı bıyıl.

Bıltır köz kolhoz başlıgı itep saylap kuyganda, anı yäş, didelär, belemle, didelär, nihayät, keşelärne, cirne belä, didelär. Aña ışandılar. Döresen genä äytkändä, Rifkat üzeneñ bu cavaplı urında berençe yılı uk şulay yahşı başlanıp kitär dip küz aldına da kitermägän ide... Ä menä niçek şäp kilep çıktı...

— Ni eş beterep yatasıñ, Hätmi babay? — dip Rifkat yañgıratıp sälam birde, atlar yabılgan utarga atladı. Şaulap kilep kergän çit keşedän örkegän Yılgır, tügelep yatkan solıdan ayırılıp, çitkä taypıldı.

Hätmulla kart räisneñ yomışın şunda uk añlap aldı. Här yılnı basudagı kombaynçılarga aş-su, kiräk-yarak taşıy ul. «Ak babay kitergän aş ayıruça tämle bula, betmäs-tökänmäs cegär birä», — di torgannar ide.

Rifkatneñ üteneçenä Hätmulla kart şunda uk cavap birergä aşıkmadı, tämäkesen kabızıp, ber-ike yotım eçkä suırgannan soñ gına süz başladı:

— Bıyıl igen uñdı. Mondıy bäräkätle yılnı ata-babalar da häterli almastır... Babay, märhüm, söyli ide — elek bezneñ menä bu Sırganak-tau itäklärendä oçsız-kırıysız kılganlı dala cäyräp yatkan. Keşelär yä adaşıp, yä zindannan kaçıp kına kilep çıga torgan bulgannar. Zamanalar ütü belän, dala yagına uñdırışlı cir ezläp keşelär kilä başlagan. Sırganak-tauların urap akkan Küäş yılgası buyına da bähet ezläp yörüçe ike dus kilep oya korgan. Ul vakıtta şundıy ğadät bulgan: kem dä kem üze saylap kilep utırgan yalanda iñ bay, iñ mul uñış cıyıp algan — şul keşe tirä-yün cirlärgä baş bulıp kalgan, avıl korıp, aña üz isemen kuşkan.

Äsän belän Düçän dä, kilep urnaşkan berençe yıllarında uk, şuşı cirne eşkärtep, arış çäçälär. Bähetlärenä, igen kükräp uña. Ayıruça Düçän basuında arış başakları avırlıktan cirgä qadär sıgılıp töşkän bula. Ul tantana itä. Yeget, hätta, üzeneñ bulaçak bilämälären karap, bilgeläp yöri başlıy.

Berdän-ber könne, yegetlär basuda kaynaşkanda, menä şuşı Sırganak-tauları arasınnan akka törengän ber kart kilep çıga da bolar yanına yakınlaşa başlıy. Änä tege kalkulıkka citkäç, älege kart kükräp torgan tavış belän yegetlärgä däşä: «Su isen toyam, su akkanın işetäm, yañgır kilä, yañgır...» — di; üze, tomanga äverelep, Sırganak-tau arasında yukka da çıga.

Düçän kıçkırıp kölep cibärä: «Nindi yañgır yausın di, änä niçek koyaş kızdıra-a-a, ha-hay-hay...» Ul şul uk könne igenne pakuslarga yıgıp sala. Äsän älege säyer kartnıñ süzlären totarga bula.

Küp tä ütmi, moña qadär bu yaklarda kürelmägän zähär yañgır başlana. Ul ber kön, ber tön koya. Düçänneñ yıgılgan pakusları su astında kala, Äsän basuındagı arışnıñ buınnarı tagın da nıgıy gına...

Yañgır tuktap, cılı koyaş çıkkanda Düçän basuları kara cirgä äylängän, Äsän basuları kükräp, dulkınlanıp utıraÄlar ikän.

Garlegennän Düçän bu cirlärne taşlap kitä, Äsän yaña avıl sala, aña üz isemen birä.

Sırganak-tau buylarında ul izge kartnı soñınnan da bik yış kürgännär äle; şul zamannardan alıp bezneñ yaklar uñdırışlı buluı belän dan kazanıp kilgän. Bu cirlärne izge diyuläre döres ul, balakay, bik döres...

Hätmulla kart, nindider zur eş başkarıp kanäğatlängän keşe tösle, çal sakalın ber-ike sıpırıp aldı da sänägenä ürelde. Läkin, Rifkatneñ kıçkırıp kölep cibärüennän siskänep, tuktap kaldı.

— Hätmi babay, tik torganda gına nişläp äle sin avıl tarihına kerep kitteñ, at kötkändä ällä tege izge kartnı oçrattıñmı? Tagın nindi äkiyätlär söyläde ul siña, ä? Tıñlarga bulır ide dä, vakıt yugrak şul...

Küñelle yılmaep, karşısında basıp torgan Rifkatne kürep, Hätmulla kartnıñ yörägenä salkın yögerde: «Ul bit min söylägännärne añlamadı, yuk, añlamadı!..»

— Yuk, balakay, bolay gına, bolay gına... Nigäder babay iskä töşep kitte... Kartlık ğalämäteder, äy bu kartlık!..

Ul tämäke tötenennän sargaya başlagan ak sakalına tagın ber kagılıp aldı, annarı, ah-uh kilep, Yılgır tükkän solını çiläkkä tutıra başladı.

Rifkat isä baskan urınında beraz taptanıp tordı, annarı kartnıñ mondıy säyer kılanışınnan cilkäsen sikertep aldı da, närsäder isenä töşkän kebek, kızu-kızu atlap çıgıp kitte. Uramnan at abzarı eçenä maşina şıñşıgan tavış hätsez işetelep tordı äle...

* * *

Hätmulla kartnıñ küzenä yokı kermäde. Karçıgı Hämdiyäne sukrandıra-sukrandıra, ahıldap, yatagında äylängäläp yattı da tön urtasında uramga çıgıp kitte. Yançıgın alıp tämäke törde. Anısı da bügen ällä nigä tamak töben äçetterep intekterde... Kart yütälgä buıldı. Ul, açu belän, «kaz sıyragın» cirgä salıp taptadı da avıl çitendäge at abzarına yünälde.

Avıl başına çıkkaç küzlärenä yalan urtasında ür karañgılıgın yalap yatuçı ut çalındı. Kart siskänep kitte — ällä?.. Adımın tizlätte, yögerä ük başladı... Berazdan häl kerde — ut at abzarınnan çittäräk bulıp çıktı.

Hätmulla kart, bertın tuktap häl algaç, tagın kuzgaldı. Menä inde keşe şäüläläre selkenä başladı, kemder uçakka çıbık attımı — ber költä ut oçıp-çäçelep kükkä kütärelde...

Kartnıñ iñ berençe tanıgan keşese Häbir buldı. Uçak tiräsendä cäyelep utırgan malaylar-kızlar yannarında Ak babaynıñ basıp toruın baştarak şäylämädelär dä. Berazdan gına brigadir kızı Läyläneñ açı kıçkıruına beryulı sikerep tordılar. Karşılarında uçak utında allanıp basıp toruçı Hätmi babayları alarga ällä nindi äkiyät geroyların häterlätä ide bulsa kiräk...

Kart ut belän şayaruçı yäşlärne nık kına orışırga uylap kilsä dä, uçaknıñ inde sünä baruın kürep, bu hakta süz kuzgatmadı. Malaylar-kızlar, kinät kenä kilep çıkkan kartnı kürepme, anıñ orışuınnan kurkıpmı, tınıp kaldılar.

Süzne aralarında iñ kıyuı — Läylä başladı:

— Ak babay, bıyıl da basuga aşnı sez taşıysızmı? İke könnän urakka töşäçäklär. Äti bezgä dä eş birmäkçe bula...

Läylä ällä ni maktanıp ölgerä almadı, anı Häbir bülde:

— Äl-läl-lä, Hätmi babay aşnı bezneñ yanga kiteräçäk, Ür basuga. Rifkat abıy üze äytte, beläseñ kilsä...

— Rifkat diseñme? Kilgän ide şul... Äy, olannar, sez aş disez, menä igenneñ genä Hoday birgän qadären cıyıp alırga ide... Küñel tınıç tügel, olannar, küñel närsäder sizenep sızlıy... Yañgır bulır kebek... İgenne aşıgıp cirgä yıgarga yaramıy, yartı aşlık cirdä kalıp äräm bulaçak, çın ägär...

Häbir äytep kuydı:

— Nindi yañgır di ul, Hätmi babay, radiodan kiçä genä äyttelär, ber atna tamçı yañgır da kötelmi, didelär, änä, gazetaga da yazgannar ide...

— Belmim, gäcitkä närsä yazgannardır, olan, minem üz gäcitem bar, cirebez zur yañgır kötä. Cirebezgä yazılgan menä...

Sünep betä yazgan uçaktan cılı kilmi ide inde. Yäşlär, tönge salkıngamı, Hätmulla kartnıñ kötelmägän häbärennänme — öşi başladılar, ahrı — ber-bersenä tagın da nıgrak yılıştılar.

Tagın Läylä süz aldı:

— Ä cirneñ kay turına yazılgan soñ yañgır bulası, Ak babay?

— Kaydamı? Menä sez utırgan cirgä ük yazıp kuyılgan ul, olannar...

— Niçek? Kaya?

— Äye-äye... Küräsezme, ülännärgä çık töşä dä başlagan. İrtän çiräm manma su bulaçak inde. Başka vakıtta irtänge çık kötü çıkkançı uk kibep betä torgan ide, bu könnärdä töşkä qadär dımlap yata. Menä şulay berniçä kön aldan yañgır üzen sizderä başlıy ul, olannar...

Kart tämäkesen soñgı kabat ozak itep suırdı da yanıp betkän uçak kölenä taşladı, annarı, ber süz dä däşmiçä, avır gına atlap, yakındagı basuga taban kitep bardı. Yäşlär, ni äytergä dä belmiçä, anıñ artınnan karap kaldılar.

Kart, arış basuı eçenäräk kerep, başaklarnı uçına salıp, uıp-uıp karıy ide ahrısı. Hätta anıñ uftangalap kuyganı da işetelep kalganday bula...

Menä ul, basudan ayırılıp, at abzarlarına taban kitte. Ozaklamıy kartnıñ arık şäüläse tön karañgılıgına kerep yuk ta buldı Berazdan tıynak kına at keşnägän tavış işetelde, utar kapkasınıñ keläse yañgırap töşte. Tirä-yaknı üle tınlık bastı.

Hätmulla kart bu tönen atları yanında uzdırdı...

* * *

Kolhoznıñ baş brigadirı Mähmüt bügen gomerendä berençe märtäbä «näräd»kä soñga kaldı. Ul mototsiklın poşkıtıp kilep tuktaganda, barlık eş, keşe, tehnika bülenep betkän ide inde. Soñgı vakıtta bik käyeflänep yörüçe Rifkat brigadirnıñ soñga kalıp kilüen karaşı belän genä kiçerde dä süzen dävam itte...

Mähmütneñ üz uyı uy, üz kaygısı kaygı ide. Ul, yoklamaganlıktan şeşengän küzlären idängä tekäp, uyga battı...

Ällä nindi şaytan kargagan kön buldı kiçä. Başta, mototsiklınıñ sibe özelep, yartı kön basu buyında yattı, kaytıp kersä, hatını Rämziyä pır tuzıp yöri: ipi salırga onnarı betkän, bügen dä kürşedän alıp çıkkan ikän... «Brigadir başıñ belän tegermängä dä barıp kayta almıysıñ. İrtägä Rifkat yanına üzem baram», yänäse. «Klasstaş itep kenä bulsa da ber maşina birer äle...»

İnde aşap-eçep yoklarga gına yatkannar ide, kızları Läyläneñ yuklıgı bilgele buldı. Menä säğat unber dä tuldı, unike dä bulıp, vakıt irtänge yakka avıştı. Kız yuk ta yuk...

Bilgele inde, Mähmüt belän Rämziyäneñ küzlärenä yokı kermäde, töne buyı äylängäläp, ıñgıraşıp çıktılar. Kapka şıgırdagan tavışka da, uramnan beräü ütep kitsä dä sikerep torgan çakları küp buldı. Mähmüt uramga da berniçä märtäbä çıgıp kerde. Buy citkezep kilä torgan yäş kız bit, ällä närsälär buluı bar... Täübä-täübä… Berençe ätäçlär dä kıçkırdı, ofıktan tañ da sızılıp atıp kilä...

Çolan işege şıgırdagan tavışka Mähmüt inde menä niçänçe tapkır sikerep tordı. İşek töbendä ğayeple çıray belän Läylä basıp tora ide.

Baştarak ul, kızın niçek totıp tirgi başlarga belmiçä, yarsıp, arlı-birle yörende.

— Kayttı! Ul kayttı! Sin, kızıy, açı tañ belän nişläp yörisen, ata-anañnı uyatıp, ä? Bötenläy kaytmaska da bula, nik kayttıñ, nik?.. Kayda buldıñ? Närsä buldı? Kem? Häzer muyının boram min anıñ, äyt, kem tide siña? Kem?

Läyläneñ irennärendä yılmayu kürende. Mähmüt, tagın da nıgrak gacäplänep, kızına yakın uk kilde, anıñ kullarınnan, yañaklarınnan totıp karadı. Bu kız ciñeläygän inde ällä, digän sıman, küzlären şar açıp karap torgan Läylägä töbälde...

— Kem turında söyliseñ sin, äti, Häbirme? Ul mine ozata gına kilde lä... Äti, şundıy küñelle, matur buldı, bez alanda uçak yagıp tön uzdırdık; Hätmulla babaydan sora, ışanmasañ...

— Hätmulla? Nindi Hätmulla tagın? Ä... Ak babaymı? Nişläp yöri ul tönlä belän, kart şaytan, yäşlärne bozıp...

— Yuk... nişläp bozsın di ul?.. Beläseñme, äti, ni söyläde ul bezgä? Yuk, belmiseñ. Urakka häzer töşü nık yalgış, di. Köçle yañgır bulaçak, di. Cirgä, ülännärgä çık belän şulay yazılgan, di... Yartı igen su astında kalıp çeriyäçäk, di... Üze bik säyer ul... Tönlä basu buyında yöri. At abzarında kunıp kaldı. Belsäñ ide, niçek kurkıttı ul bezne?! Yörägem yarıla dip toram!..

— Yañgır?! Nindi yañgır ul tagın? Kiçä genä radio berni bulmayaçak digän ide bit...

— Bez dä şulay didek, minem üz radiam, üz gäcitem bar, di... Bötenläy ikençe keşe ul häzer. Tanıp ta bulmıy, ällä nişlägän...

— Kart şul inde, almaşına da başlagandır. Da-a… Kartlık — şatlık tügel... Nu, ikençe äytmi-nitmi kurkıtıp yörsäñ, kızıy, kaytıp yörmä, işetsen kolagıñ! Häbireñä dä äyt... Malay aktıgı!..

...Yañgır digänme? Ä çınnan da yausa? Avılda Hätmulla kartlar näselen yukka gına «küräzäçelär näsele» dip atamıylar. Yañgır yausa, urakka töşüneñ mäğnäse kalmıy inde... Bälki, çınnan da, berär atna kötärgäder? Äy, yuk la! Almaşına başlagan kart süzenä ışanıp utıram lasa, şaytan algırı! Radio süze döres tä döres inde, änä bit, kosmostan da häbär itep toralar, di...

— Mähmüt Zakiroviç! Mähmüt Zakiroviç!..

— Mähmüt!

Mähmüt kemneñder aña katı itep törtüennän yıgıla yazıp kaldı. Şunda gına ul üzenä töbäp karap torgan keşelärne, räisne kürde, uñaysızlanıp kitte...

— Ällä oyıp utırasız inde, Mähmüt Zakiroviç, yugıysä kübräk tä yoklap taşladıgız bügen. — Köleşep aldılar. — Beläsezme, Mähmüt Zakiroviç, sezneñ kiñäş kiräk. Kombaynnarnıñ barısın da borçakka kertergäme, ällä berazın arış basuına cibärä torırgamı? Aşıgudan fayda yuk, barıber yakın arada yañgır bulmas, dilär...

«Yañgır... Tagın yañgır turında... Hätmi kart hakında äytergäme ällä? Äy, kölärlär...»

— Rifkat Sälimoviç, cibärä torırga da bula...

— Buldı, alaysa. Berseköngä beryulı ike basuga urakka töşäbez... Sez azat, iptäşlär...

* * *

Hätmulla kart kaytıp kergändä karçıgınıñ kilen bulıp töşkändä ük alıp kilgän samavırı poşkıra başlagan ide iñde... Hämdiyä abıstaynıñ ketäklek yagınnan işetelgän tavışın tıñlıy-tıñlıy, ul çişenä başladı. İşek töbendä torgan komgannan ber uç su koyıp, biten çılatıp aldı. Mal-tuar yanına çıgası kilmäde anıñ, atların da annan-monnan gına karadı; här köndägeçä, Yılgırnıñ arkasınnan da söyep uzmadı ul bügen... Räncemäs äle. Keşe gel genä at hälen añlıy almasa da, at keşe hälen añlıy ul... Atlar Hätmulla kart öçen cir yözendä iñ akıllı zat iyäläre bulıp yöri şul... Häzer anıñ üz atlarına karata kürsätkän kırıslıgınnan küñele sızlıy ide...

İçmasam Hämdiyä dä kermi... Närsä bulgan soñ ana? Berkem añlamaganda da ul añlar ide kartın...

Şul vakıt işek açılıp kitte häm olı cim tabagı kütärgän Hämdiyä abıstay kürende.

— Äy, karçık, ozın gomerle bulırsıñ äle. Sine uylap tora idem menä. Moñsu bulıp kitte, küñelem öşi, karçık... Zamanalar, zamanalar üzgärä... Bezneñ kebek hıyalıy bändälärne añlamıylar da... Häzer radio, gäcit, tilivizır belän yäşi änä halık... Barsın da aldan belep, kürep toralar...

— Karale, Hätmulla, ber dä bolay söyläşmi ideñ läsa. Närsä buldı siña, ällä at abzarında cen-pärilär almaştırıp kaytardımı, tösläreñ kaçkan dimme?.. Nindi zamana turında söyliseñ sin, nindi tile väzir? Min siña ällä kayçan alıp kuyıyk dip äytkän idem şul väzirne...

— Tuktale, karçık, tıñla äle mine. Tilivizırnı yäşlär karasın, andamıni eş... Menä bit dönya niçek katlaulı, bügen-irtägä yañgır yavarga tora, ä beznekelär urakka töşärgä pır tuzınalar. Radio yañgır bulmıy digän, imeş... Cirebez başkaça söyli. Min anıñ, beläseñ kilsä, sulışın toyam, tavışın işetäm; ul yañgır kötä... Añlamıylar mine, karçık, añlamıylar... Yañgır bit... İgen äräm bulaçak... Eh, karçık... Saban tuyınnan kalgan tege nämästäkäyeñne çıgar äle. Yöräk yana, küñel sızlıy... Tämäke genä ala almıy...

— Sineñ ni katnaşıñ bar soñ kolhoz eşendä, üzläre belälärder äle. Yuk öçen borçılıp yöriseñ kart başıñ belän...— dip söylänä-söylänä, Hämdiyä karçık bazga töşep kitte...

İrkenläp, läkin cäyelep kitep söyläşmiçä genä çäy eçtelär. Ber stakan «kızıl»dan soñ Hätmulla kartnıñ tele açılıp kitä torgan ide, bügen ul ikençe stakannan soñ da ozak vakıt söyläşmi utırdı äle.

Süzne Hämdiyä abıstay başladı:

— Yañgır digännän, kart, känsälärgä barıp kaytırga kiräk, sin äytkän döres bula torganıyı, mucıt, tıñlarlar... Rifkat keçkenädän bik akıllı, tıñlauçan malay ide bit...

— Äy, karçık, şunda ayak äräm itep yörimme soñ! İnde moña qadär dä keşe kölderep yördem...

— Kayçan basuga menälär di soñ, äy, kart?

— Bersekönnän dä kalmaska, digän Rifkat... İrtägä ük kuzgalmasalar... Siña bügen Mähmüt tokmaç-fälän kiterer, ala kürmä, bıyıl basularga aş taşıy almam inde, söyäklär sızlavına tüzär ämäl yuk. İñ yahşı atlarnı biräm, nu da läkin üzem taşımıym. Ayak kına tügel, küñel tartmıy, karçık, küñel!..

— Yıl sayın sine cigälär, änä, Garifulla cäy buyı öydä yata, azrak selkenep alu zıyan itmäs, kunakka kaytası keşese yuk, niye yuk, kiçä barısın ozatıp beterde...

Süz haman şul basu, urak, yañgır hakında bardı. Hämdiyä karçık, kartınıñ käyefsez çagın şäyläbräk, gel anıñ süzeñ cöpläp utırdı, «kart-kart» dip, haman anıñ tiräsendä böterelde, kümäçen kiste, çäyen yasadı, şikären saldı...

Läkin çäy dä, mäy dä, Hämdiyäseneñ tatlı süze dä Hätmulla kartnıñ küñelen aça almadı, ul, torıp, iñenä halatın saldı da çıgıp kitte... Kartınıñ akrın gına itek kiyüen, tämäke kabızuın, kapkasın da yabarga onıtıp uramga çıguın Hämdiyä karçık täräzädän ozak kına karap tordı äle. Aña bügen Hätmullanıñ bökrese tagın da kalkıbrak kitkän kebek kürende. Soñgı ike köndä nık kartaydı. Ällä nişläde... Nik känsälärgä barudan vaz kiçkän soñ ul? Kemgä açuı çıkkan soñ anıñ? Räncetkännärme? Cıyılış sayın iñ türgä—prezidiumga çakıralar üzen, mir cıyınnarında räis itep saylıylar. Rifkat belän açulanışkanmı ällä, kartlaç?.. Yañgır öçender — şul-şul. Ber-ber häl genä bula kürmäsen inde üze belän... Kaya kitte inde häzer, kızmaça başı belän? Äyttem min aña, äyttem...

Hämdiyä karçıknıñ uyları şunda özelde. Kapkadan, yögerep, Läylä kilep kerde...

Bu minutta Hätmulla kart, at abzarların uzıp, avıl basularına kitep bara ide... Anıñ küñelendä kilep tugan halätne, karçıgı Hämdiyä tügel, Hätmulla kart üze dä añlap betermi ide şul. Basularga taba alıp kitkän gamle küñele belän alga atlavın sizensä dä, ni öçen kitep baruın añlarlık däräcädä tügel ide ul. Bälki, kiçäge açışınıñ yalgış buluına ömetlänep, yañgır yaumasına ışanırga teläp, şuña dälil ezläp baradır, ä bälki, kükräp, şaulap utırgan arış basuları belän huşlaşırga uylagandır?.. Kartnıñ zihenen kaplabrak torgan arakı tomanı uy oçın ber töyengä genä cıynap alırga irek birmi ide...

* * *

Ul köne buyı basularda, yalannarda yugalıp yörde. Ğadättägeçä Häbir at abzarına kilgändä, Ak babay urınında yuk ide. Eş belän öyenä kaytıp kitkänder, dip, malay atlarnı çistarta başladı, annarı, solı salırga vakıt citüen çamalap, kelätne açıp kerde, kiräk qadär solı alıp çıktı. Hätmulla kart haman kürenmäde. Atlarnı aşatıp-eçertep, kabat yabıp kuygannan soñ da malay anı hätsez genä kötep utırdı...

...Läyläneñ kömeş tavışın şunda uk tanıp aldı ul.

— Häbir! Häbi-i-r!..

Häbir urınınnan kuzgalmadı. Aña kızık ide — atlarnı yartı çakrımnan çitläp uza torgan Läylä bügen nişlär ikän? Kererme?

— Häbir dim, çık inde-e...

Malay kımşanmadı da.

— Beläm inde — eçtä kaçıp torasıñ la...

Elar däräcägä citkän Läylä Häbirgä kızganıç toyıldı. Ul akrın gına atlap tışka çıktı da yanı belän torgan Läyläneñ kulbaşınnan barıp tottı:

— Hop!

— Ay!..

— Yä, ni bar avılda, kem cibärde, änime?

— Äytmim.

— Äy, äytmäsäñ äytmä. Änigä: «Berkem dä äytmäde», — diyärmen. Sin Hätmi babaynı kürmädeñme?

— Yuk, nigä?

— Bolay gına... Yä, närsä kiräk, äyt inde! Minem äle eşlär bar...

— Beläseñ kilsä, bel: Ak babaynıñ «yañgır gäcite»n ukıdım min, vät!

— Niçek inde «yañgır gäcite»?

— Kiçä tönlä: minem üz gäcitem bar, digän ide bit, iseñdäme? Bügen Ak babaynıñ çıgıp kitkänen genä karap tordım da, Ak äbi yanına kerep, tege «yañgır gäcite»n ukıdım.

— Nindi ul?

— Nindi dip... Sargayıp betkän ber kitap inde. Anda nilär genä yazılmagan?!. Kayçan kış salkın bula, kayçan cäy cılı bula, kayçan kar yava, yañgır... İñ kızıgı yañgırlar turında. Beläseñ kilsä, yañgır bulasın atlarga karap ta belep bula ikän...

— Bulmas la, arttırasıñ. Ant it!

— Menä şunda küzem şartlap çıksın!

— Niçek inde ul atlarga karap yañgır yavasın belep bulsın di? Hiç añlamıym...

— Niçekme? Häzer... häzer-häzer... Menä bolay diyelgän ide anda. Ak äbi şulay ukıdı. «At ayagın tibensä, borının tartkalasa, poşkırınsa», tagın ällä närsälär... Menä şularday soñ yañgır yava, di.

— Tagın-tagın?..

— Tagın... çerkilär kübäysä, borçalar kotırıp oçsa, balıklar su östendä uynasa, baka korıga çıgıp bakıldasa, vakıtsız ätäç kıçkırsa... tagın... tagın... karlıgaçlar tübän oçsa, et ülän kapsa, mäçe üz koyrıgın yalasa, tagın... sualçan cir östenä çıksa, ürmäküç pärävezne küp itep ürsä... Annan avırular kitä: kolak şaulasa, bil sızlasa, teş avırtsa, uç töbe kipsä, yäisä kıçıtsa, tagın... yäş bala yılasa... Uhu, ällä närsälär bar anda! Barısın da niçek häterdä kaldırıp beteräseñ di!.. Beläseñ kilsä, ul kitapnı Ak babaynıñ babası uk yaza başlagan.

— Läylä, äydä bolay itäbez: yañgır yavaçakmı, yukmı ikänen üzebez sınap karıybız. Tik ant: bu hakta berkem dä belergä tiyeş tügel.

— Min riza! Bügen ük başlıybızmı?

— Bügen-irtägä ük yavar diseñme?

— Ällä inde...

— Yarıy, kileştek. Kötep tor — bügen kiç sezgä kiläm.

— Kilep kara, äti canıñnı alır.

— Almıy, Mähmüt abıy äybät keşe ul...

...Häbir tagın yalgızı kaldı. Ak babaynıñ «yañgır gäcit»e tıngılık birmi intekterde. Kara äle—bik kızık ikän iç. Et ülän kapsa, yañgır bula, imeş, sualçan cir östenä çıksa da... Bolarnıñ barısın da babaylar kayan belep beterälär ikän, ä? Tukta-tukta! Sualçan yañgır aldınnan öskä çıga dime? Bäy, çıkmıy kaya barsın ul! Yañgır suı tulıp, oyaların cimeräçäk, üze su eçendä kalıp harap bulaçak bit ul. Menä siña mä! Etlär nigä ülän aşıy ikän? Täk-täk-täk... Ähä! Ak babay närsä di äle? Yañgır aldınnan ülännär, bar tabiğat dımlana, susıllana, di bit... Etneñ ülän kabuı susavın basarga kiräkter äle... Ürmäküç tä pärävezlären nık itep ürä, di... Bu da añlaşıla. Yañgır tamçıları anıñ auların yırtıp-özep betermäsen öçen şulay eşli ul. İñ kızıgı mäçe... Ul ni dip koyrıgın yalıy ikän? Monıñ da berär äkämäte bardır äle. Koyrıgın yalıy ikän, dimäk, mäçe yuına. Nik yuına? Koyrıgı pıçrakka buyalganga yuına. Koyrık kayçan pıçrakka buyalırga mömkin? Cir pıçrak bulganda. Ä cir kayçan pıçrak bula? Yañgır yauganda... Ähä! Mäçe, şulay itep, yañgır yavasın toyıp, aldan uk üzeneñ äle pıçranmagan da koyrıgın yua başlıy. Kızık bu «yañgır gacite»!

Tukta äle, ä atlar? Alar da yañgır bulasın belep tora, imeş...

Häbir, yalt itep, atlarga taban borıldı. Ämma abzar eçendä yañgır yavasın beldererdäy ber üzgäreş tä sizelmäde. Atlar, malaynıñ uyların belgändäy, kolakların tırpaytıp, küzlären yıltıratıp, tınıp kalgannar. Tibenmilär dä, poşkırmıylar da, içmasam...

Beraz käyefe kitsä dä, Häbir monı atlarga sizdermäskä tırıştı, yögerä-atlıy ihataga çıgıp, yänäşädä genä torgan at arbası östenä menep utırdı...

Kön kiçkä avıştı. Yılgır keşnäp cibärgän tavışka Häbir siskänep kitte. Anıñ karşında tuzanga batıp betkän, yözendäge cıyırçık sırlarına börçek-börçek tir kungan Ak babay basıp tora ide...

— Nihäl, olan?.. Küp kötteñme? Atlar räncep betkänder inde. Köne buyı aç yattılar bit...

— Ak babay, min alarnı aşattım inde.

— Ay rähmät yausın, olan, märhämätle bala ikänseñ. Kullarıñ, ayaklarıñ sızlausız bulsın. Äle menä kürşe avılga barıp, ayaktan yazıp kayttım. Basularda yöri-yöri, Yükäle buası yanına barıp çıkkanmın. Annarı… yırak tügel bit — Gıylman ahiri yanına sugıldım... Ä beläseñme, ul da äytä. Yañgır bulaçak ta bulaçak, di. Almagaçnıñ almalarınnan çık tamıp tora, di. Gomerdä bulmagan häl bit bu. Äy, ni söyläp utıram soñ äle min? Sez bit radioga ışanasız, radioga tabınasız. Bez, kartlar, kartlarçarak yäşärgä öyrängänbez inde... Yuk närsä belän baş katırıp... Aptırama, olan... Uf, tınım kısıldı. Şul arada da häl betsä betär ikän. Başnıñ, kolaklarnıñ sızlavına tüzär ämäl yuk. Havası börkülänep kitte, ahrısı...

* * *

Rifkat kolhozçılarnıñ öygä kilülären önäp betermi ide. Menä äle dä kemder mototsiklın sızgırtıp kapka töbenä kilep tuktagaç, aşınnan bülenep, «şaytan»nı iskä almıyça buldıra almadı.

Kapkadan brigadir Mähmüt kilep kergäç, bar açuı yukka çıktı. Ul avız tutırıp yılmaya-elmaya Mähmütne karşı aldı da işek başına kıstırıp kuygan «Belomor»ına ürelde.

— Närsä, ut çıkkanmı ällä? Tınıñ betkän, yözeñ kaçkan, Mähmüt, ä? Kaygırırga tügel, şatlanırga kiräk, paren, — dip, Mähmütneñ kulbaşına sugıp almakçı bulgan ide dä, tegese, citdi işarä belän, anı tuktap kalırga mäcbür itte.

— Şayarır çak ta, şatlanır çak ta tügel, minemçä, Rifkat Sälimoviç. Änä, Hätmulla kart mehanizatorlarga aş taşudan baş tartkan. Hämdiyä äbine kürgän idem. «Ak babagız basularda yañgır kötep, hıyallanıp yöri», — di. Kiçä öyendä kunmagan. Bügen kaytıp ber yartını töplägän dä tagın köne buyına ällä kaya kitep yugalgan... Tönlä belän yäşlärgä, malaylarga yañgır buluı hakında häbär taratıp yörgän. Läylä söyläde... Vopşem, Rifkat Sälimoviç, min närsä uylarga da belmim iñde. Işanırga da, ışanmaska da...

— Nekogda ul kart belän bulaşırga, paren! Telämi ikän — kiräkmi! İkençe keşe tabarbız. Aña başkaça yalınıp barma! Közen aşlık bülgändä isenä töşär äle. Üze kiler...

— Rifkat Sälimoviç, yañgır bulmas dip uylıysızmı?

— Bügen dä yugarıdan: «Uraknı başlagız»,—dip kisättelär. Nu, min kemgä ışanırga tiyeş soñ? — raykomgamı, akademiklargamı, kosmoskamı, ällä almaşına başlagan nindider ber kartkamı, ä? Äyt äle şunı, başıñ bulsa? Citte! «Yañgır-yañgır» dip minem yanga başka yılap kilmägez!.. İrtän genä Hänif kerep çıkkan ide, ul da yäş tükte, yañgır, imeş, ulı Häbir işetkän, imeş... Citte! Yarıysı uk yalkıta başladı mine bu süz, paren! Haman şul äkiyät-legendalardan ayırıla alganıbız yuk, ä nindi zamanda yäşibez bit üzebez! Adäm kölkese...

Rifkat, işekne katı yabıp, öyenä kerep kitte.

Brigadir Mähmütneñ yaña räis belän berençe elägeşüe ide bu.

* * *

Öçençe könne yañgır bulu-bulmau hakında böten avıl bähäsläşä ide inde. İmeş, bu häbär, tirä-yak avıllarga da işetelep, kürşe kolhozlarda da dau kubarıp ölgergän ikän... Hätmulla kart üze dä: «Yañgır kilä, yañgır kilä!» — dip, tirä-yak avıllarda sörän salıp yörgän, imeş. Beräülär bu häbärdän kızık tabıp kölde, ikençeläre, küñellärenä yakın kabul itep, Rifkat Sälimoviç häm Hätmulla kartlarnıñ öylärenä ük soraşırga kittelär.

İrtä belän ber-ike «kunak»nı korı gına «sıylap» ozatıp cibärgännän soñ, Hätmulla kart, andıylarnıñ küp bulasın sizenep, at abzarına yul aldı. Anda da ber törkem kart-korı cıyılıp tora ikän. Hätmulla kart başın kütärep karamıyça gına isänläşte dä, Yılgırnı alıp çıgıp, cigä başladı.

Cıyılgan kartlar arasınnan Ak babayga atap äytelgän süzlär işetelde:

— Hätmulla ahiri, kara äle, yañgır bulaçagı çın döres anıñ, könne sındırır, ahrı, bar tänem sızlıy. Ayaklarımnı köçkä genä österäp kilep cittem...

— Soñgı könnärdä min dä sataşıp cäfalanam. Menä bügen dä… İmeş, bolında yörim ikän... Cilä-ä-äk — cirgä kızıl palas cäygän kebek!.. Şul vakıt, nindider külme, yılgamı, sulık yanına kilep çıktım. Karasam — anıñ argı yagında ciläk tagın da kübräk ikän. Min uylap tormadım — suga kerep kittem. Bervakıt mine su aska suıra başladı. Üzem yözäm, üzem haman töpkä batam, imeş... Kinät, hälem betep, tınım buıla başladı. Añımnı yugalttım... İkençe ber karaganda, imeş, min inde su astında tügel, ä cir östennän ürmäläp baram ikän... Tirä-yagımda kipkän komlık, nik ber sulık, nik ber yäşellek, tereklek bulsın!..

— Yañgırga bu, yañgırga, Hörmät abzıy. Yañgır buluı hak ta hak inde, bolay bulgaç...

Cıyılıp torgan kartlar, Ak babaynıñ süz başlavın teläp, törle yaklap anıñ kılların çirtep karasalar da, Hätmulla kart endäşmäde. Aña kartlarnıñ kiläse yañgır hakında şulay poşmas kıyafättä söyläşep toruları oşap betmäde.

Menä ul atın cigep beterde, çalgısın, sänägen alıp çıgıp, arbasına saldı, annarı, berkemne dä kürmägän, iskärmägän kebek, atın yurtıp kitep tä bardı.

* * *

Räis itep saylap kuygannan soñ Rifkatneñ bügengedän dä avırrak eş köne bulmagandır. Naryadka barganda uk, yulda berniçä keşe tuktatıp: «İrtägä urakka töşäbezme, yukmı?» — dip soragaç, anıñ beraz käyefe kırılgan ide inde. Ul şul vakıtta uk idarädäge söyläşülärneñ ciñel bulmayaçagın uylap kuydı. Yalgışmagan ikän.

Kübese baş kagıp kına isänläşte.

Mähmütneñ çıgışı bik korı ide, anı yünläp tıñlauçı keşe dä bulmadı, ahrı. Agronom yeget bik därtlänep söyli başlagan ide dä, avız eçennän genä «minem bette...» dip, kire utırdı. İdaräne ülem tınlıgı bastı...

Naryadka kilgän bar keşe dä ber ük närsä turında baş vattı: «Ägär Hätmulla kartnıñ prognozı döres bulıp çıksa? Ägär...» Läkin berkem dä avız açıp, bu hakta süz başlıy almadı. Ällä Rifkat Sälimoviçtan uñaysızlanalar, ällä kölkegä kalasıları kilmäde...

Yäş räis kilep tugan situatsiyägä äzer ide. Anıñ uyları da haman şul Hätmulla kart tiräsendä böterelde: «Ägär? Ägär! Ägär...» Şulay da Ak babay prognozı arkasında halıknıñ . ikelänep kaluına Rifkatneñ cen açuı çıkkan ide. Ul bu minutta kemne totıp tirgärgä dä belmäde... Ä kemneder açı itep, cide katlap ber sügäse kilä! Eh, paren!.. Nindi küñelle yäşägän cirdän halık kinät kenä ällä nişläde dä kuydı. Basularda igen kükräp utıra, ä bezneñ kaygırudan baş çıkmıy... Eh, Ak babay, Ak babay... Sineñ hıyalıylıgıñ arkasında böten halık kıynalıp taşlangan kebek yöri läsa!..

...Rifkat kiñäşmäne dävam itüdän fayda yuklıgın añlap aldı. Şuña kürä, ozakka suzıp tormadı — brigadirlarga, agronomnarga tiz-tiz genä kürsätmälär birde dä kızu atlap çıgıp kitte. Läkin, kapka töbendä torgan maşinasına citkäç, nindider bik möhim kararga kilgändäy, kırt kına kire borıldı, kabat yögerep kerde. Annarı, haman da mıştım gına utıruçı kolhoz belgeçlärenä karap:

— Kiläse tañ belän urakka töşäbez. Kombaynnarnı tagın ber tapkır karap çıgıgız, yullarnı bügen ük rätläp beterergä kiräk. Äye, äye, bügen ük... İrtägä naryad borçak basuında bulaçak — turı şunda barıgız...

Şulvakıt telefon şaltıradı. Kürşe «Alga» kolhozınıñ baş agronomı ikän. «Sezdäge hällär döresme-çınmı?» — yänäse. Aña kızık. Kolhozında Ak babay kebek äkiyättän çıkkan kartlar yäşävenä Rifkat ğayeple diyärseñ…

* * *

Läylä belän Häbir arasındagı duslıknı avılda başka yäşlärgä ürnäk itep kuyalar ide. Ber uramda yäşilär, bergä uynap üskännär, ber sıynıfta ukıylar, ikese dä diñgezçe bulırga hıyallanalar. Kayan kilgänder alarga bu hıyal? Yugıysä, avıllarında diñgez kürgän keşe dä yuk bit. Ällä sabıy çakta här keşe ber tapkır diñgezçe bulırga hıyallanıp ala mikän?..

Bu könnärdä alar telendä Ak babay gına buldı. Kartnıñ kinät kenä üzgärep kitüen añlarga, añlatırga tırıştılar alar. Bähäsläştelär, kileştelär, tagın bähäsläştelär. Yäşlärgä ber närsä ahırına qadär añlaşılıp betmi ide: Ak babaynıñ «prognozı» — härber kartta da bula torgan küräzäçelek ğalämäte genäme? Kart ällä çınnan da almaşına başlaganmı? Siksän yäş bit inde... Alay disäñ, Ak babaynıñ süze dä ışandıra kebek — hava dımlı, börkü, çık ta mul töşä. Ak babay prognozına atlarnıñ, etlärneñ, mäçelärneñ bitaraf kaluı gına beraz eçlären poşıra poşıruın... Yılga buyına töştelär, kötügä barıp kildelär, cir östendä sualçan ezläp yördelär — ämma «yañgır yavaçak!» dip kıçkırıp torgan dälil kürenmäde... Yarıy, kartrak keşelärneñ tännäre, söyäkläre sızlavın isäplämik tä di. Anıñ karavı, bıyıl cidençe sıynıfka küçkän Läylä belän Häbir havada dım artunıñ närsä ikänen açık çamalıylar inde. Şulay da, nigä soñ radio başkaça söyli? Bu anıñ çirattagı yalgışuı gınamı? Ul da bit: «Şul avılda yañgır yavaçak, tege avılda yaumayaçak», — dip äytmi...

Alar başta Läylälärgä su kiterdelär, bakçaga kerep alma alıp çıktılar. Annarı, süzsez genä, aldan söyläşep kuyılgan sıman, at abzarlarına taban kittelär. Niçek kenä bulsa da Ak babaynı küräseläre kilä ide alarnıñ. Kartnıñ üzennän barısı turında da kabat soraşırga isäpläre. Bälki inde yañgır yaumıydır da...

At abzarı karşında cıyılıp torgan avıl kartları Ak babaynıñ basularga taban kitkänen äyttelär. Ber-bersen süzsez dä añlarga öyrängän Läylä belän Häbir dä kartlar kürsätkän yakka yünäldelär.

Başta ber avız süz söyläşmiçä bardılar. Basuga citäräk Läylä kübäläk kuıp kitte, Häbir isä küzneñ yavın alıp utırgan şaytan tayagı çäçäkläre belän üçekläşte...

Menä alar basu çite buyınça öyelgän dambaga kilep mendelär. Tirä-yakta can iyäse kürenmäde. Altınga mançılgan arış basuı gına dulkınlanıp utıra. Äyterseñ, alar aldında zur diñgez şaulap cäyelep yata. Ä ayak astındagı biyeklek — anıñ yarları... Basu urtasınnan uk kilgän başaklar dulkını güyä Läyläneñ ayak astına qadär kilep citep irkälänälär ide.

Häbir tüzmäde, yögerep barıp, diñgezgä kerep çumdı, «yözep» kitte. Küzne kamaştırırlık, sap-sarı diñgez dulkınnarı arasında anıñ citü çäçläre genä karalıp cilferdäp tora. Läylä, nindider biyü taktına basa-basa, damba buylap atladı. Menä ul kinät tuktap kaldı, nider tapkanday, alga omtıldı, annarı, Häbirgä taban karamıyça gına, kıçkırıp cibärde:

— Häbir, Häbi-i-ir! Kil äle monda, arba eze bar... Ak babay eze!..

Läylä, kızu-kızu atlap, ez buylap kitte, yögerä ük başladı, beraz bargaç, cir yotkanday, yukka da çıktı...

Häbir, kinät artınnan kilep çıgıp, Läyläne kurkıtmakçı bulgan ide, ämma ozın-ozın arış kamılları arasınnan başın kalkıtkanda, damba östendä berkem dä yuk ide inde. Küpme genä tirä-yagına karansa da, ul Läyläne tapmadı.

— Läylä! Läy-lä-ä-ä-ä!

Egetneñ täne buylap salkın yögerde. Läylä kayda? Ni bulgan anıñ belän? Ni?!

— Läylä! Läy-lä-ä-ä!.. Ä-ä-ä!..

Häbir, Läyläne kaçkan dip uylap, arış basuına kabat yögerep kerde, arı çaptı, bire çaptı, tulıp citlekkän, kılçıklı arış başakları anıñ yañakların, kulların kıynadı. Tırnalıp, pıçranıp bette, läkin här cirdä şomlı tınlık karşı aldı... Şulay sulışı alınıp, arıp-alcıp yögergändä, ayak astında aunap yatkan kamılga abınıp, çellä koyaşında kutırlanıp katkan cirgä barıp kadaldı ul. Yılıysı kilde. Läylä... Kayda sin? Nik şulay şayartasıñ?.. Läylä!..

Häbir tagın sikerep tordı, bar köçenä yögerep, dambaga barıp mende, avıl yagına karadı-yalan buş ide. Ul basu buylap kitte. Kötü ütkändä mal tuplıy torgan iñkülekkä dä küp kalmadı inde. Kinät asta at keşnägän tavış işetelde... Häbir ber kurıktı, ber kuandı... Böten iğtibarın cıynap, aska — tuplauga karadı. Anda, ber çittäräk, tuarılıp taşlangan Yılgır utlap yöri ide. Yänäşäsendä alsu külmägen cilferdätep Läyläse basıp tora... Ul, kul barmakların tarak itep, sak kına kagılıp, atnıñ yalların tarıy... Bu küreneş Häbirne äsir itte: atlardan cennän kurıkkanday kurka torgan Läylä nişläp äle Yılgırnıñ yalların tarap tora? Ber-ber häl bulganmı ällä üzenä?..

Häbir, buınnarı yomşap, tau bitenä utırdı, yözen uçları belän kaplap, ber mälgä tın kaldı. Läylä... Nişlätäseñ sin, ä?.. Läylä, ä? Menä malaynıñ irennärenä yılmayu kundı, ul, çalkan töşep, kör tavış belän kıçkırıp kölep cibärde. Aunıy-aunıy, onıtılıp, rähätlänep kölde ul...

Tile keşedäy şulay küpme kölgänder, küpme aunagandır Häbir, karşısında gacäplänüdän küzläre zur bulıp açılgan Läyläne kürgäç kenä aynıp kitte...

— Häbir, Ak babay yukka çıkkan...

* * *

Rifkat bügen köne buyı iserek keşe kebek yörde. «Sin ber säğat elek kayda ideñ?» — dip sorasalar, äytä almas ide ul, mögayın. Küz almaların ardırırday, kerfeklärne taldırırday kiñ basular, ındır tabagı, MTS, kolhoz idaräse, mäktäp, ferma anıñ başında şulkadär butalıp betkän, kayçan kayda bulganın tögäl genä häterlämi dä. Räis öçen urak başlangan ide inde...

Kaytıp kergän uñayga ul öy nigezenä kuyılgan sulı çiläktä yuınıp aldı, çolanga kerde. Sölge tabıp sörtende dä cäy könnärendä bik siräk cıyıla torgan yatakka audı.

Aşau turında uylamadı da Rifkat. Döresräge, ul tuk ide. Basularda kükräp utırgan igennäre belän tuk ide...

Rifkat niçek yatkan bulsa, şulay yokıga kitte. Hatını Ziläneñ anıñ östenä odeal çıgarıp yapkanın da, ozak kına karap torganın da sizmäde. İrennärendä kunıp kalgan açık yılmayu gına tere Rifkatneke ide... Tön urtası yakınlaşıp kilgän ber mäldä, kapka şıgırdagan tavışka siskänep uyanıp kitte ul. Läkin, tavış başkaça kabatlanmagaç, küzlären kabat yomdı, tagın yokı läzzätenä birelde. Beraz vakıttan soñ tavış yañadan kabatlandı. Bu yulı inde Rifkat sikerep ük tordı. Anıñ iñ berençe uyı yañgır turında buldı. Yañgır... Ällä yañgır tavışı barmı tışta? Tübägä yañgır tamçıları şıbırdagan şikelle buldı, ahrı... Ul, odealların üz artınnan österäp, täräzägä aşıktı. Tışta küzgä törtsäñ dä kürenmäslek karañgılık ide... Tuzan kuna başlagan täräzä ölgeläre kop-korı häm cılı. Rifkat ciñel sulap kuydı. Şunda gına ul üzeneñ dä Hätmulla kart küräzälegenä bitaraf tügellegenä töşende. Barısına da kul seltäp, tirgänä-tirgänä, inde borılıp kitim genä digändä, Rifkat kapkaları töbendä basıp toruçı ak şäüläne kürep aldı. Başta, sataşam ahrı, dip uyladı, kabakların avırttırırlık itep küzlären udı. Läkin tege şäülä haman şunda tora birde. Ul gına da tügel, bu şäülä Rifkat basıp torgan täräzägä taban kilä başladı. Räisneñ tänennän suık yögerde. Ul, üzen-üze beleştermiçä, artka taypıldı... Berazdan häl kerde. Oçlayıp töşkän ap-ak sakalnı şunda uk tanıp aldı Rifkat — Hätmi babay. Ak babay! Äye, näq üze! Tik, hiç añlaşılmıy, nişläp yöri soñ äle ul tön urtasında, nik kilgän? Rifkat küñelendäge şomlı hislärne kızıksınu hise haman ciñä bardı. Keşe uyatıp yukka yörmäs bu kart, yukka yörmäs... Ni dä bulsa bulgan, dimäk... «Yañgır» dip kilgänder inde... Ällä bötenläy akıldan yazganmı? Rifkat, kiyenüennän tuktap, karavatına utırdı.

Öydän Zilä çıgıp ut kabızdı. Anıñ da böten töse-bite kaçkan...

— Rifkat dimen, sıñar ayagıñnı da atlama, yünlegä yörmider bu kart tönlä belän. Siherli torgan ğadäte dä bar, dilär...

İre iñenä kurtkasın salıp çıgıp kitkäç tä Zilä anıñ artınnan beraz ügetläp tordı äle.

Rifkat, işegaldına çıkkaç, tuktap kaldı, ürelep tıñlap karadı Anıñ küñelen kabat şomlı uylar biläp aldı. Ällä ul Hätmi kart ta tügelder?.. Ällä ul cender, şaytandır... Alar, imeş, teläsä kem kıyafätenä kerep, keşe aldıylar ikän; äbi märhümä şulay söyli ide...

Bu urında da Rifkat üz uylarınıñ dönyavilık printsipları belän karşılıkka kerüen toydı. Halık ğadätlären, rivayätlären, ırımnarın iskelek kaldıklarınıñ ber küreneşe dip isäpläp yörüçe kommunist Rifkat Sälimoviç Gosmanov tön urtasında, üz kapkası yanına barırga kurkıp, ällä nindi cen-pärilär hakında uylap tora lasa! Oyat älbättä! Şulay da ul alga atlarga aşıkmadı. İçmasam, Ziläseneñ dä tavışı işetelmi başladı, ällä bötenläy dä kerep kitte inde?

Uramda bernindi üzgäreş, häräkät sizelmäde. «Kitkän», dip uyladı Rifkat. Ul, üz uylarına ışanırga teläp, işegaldına uzdı. Tukta!.. Täbänäk kenä räşätkä belän urap alıngan ak kayın kuş bulıp kürenä tügelme soñ?.. Mögayın, äle haman da yokısı açılıp betmider... «Bu Hätmi kart arkasında akıldan yazam bugay inde...» — dip mıgırdana-mıgırdana, Rifkat kapkanı açtı. «Ä ul ak kayınnarnıñ berse Ak babay bulsa?.. Ak eşläpäle, ak sakallı, koyaşta uñgan, agarıp betkän halattan...»

— Hätmi babay! Sinme bu? — dip däşte ul.

Küp tä ütmäde, karañgılık eçendä agarıbrak torgan kayınnarnıñ berse, canlanıp, Rifkatkä töbäp kilä başladı. Äye, bu Hätmulla kart ide.

Aldında äkiyäti zatlarga ohşap basıp torgan at karauçını kürep, inde aptıramadı Rifkat. Anı iñ gacäpländergäne şul buldı: mondıy kop-korı, esse cäy könendä Ak babaynıñ ös kiyemnäre nigäder yüeş ide.

— Rifkat balakay, min sine çıkmassıñ dip uylagan idem inde. Tönlä kilep borçıganga açulanma, irtägä soñarırmın kebek buldı da, menä kildem äle... Süzem şul ide — irtägä-berseköngä bezneñ yaklarda moñarçı kürelmägän köçle yañgır yavaçak. Tañnan urakka kuzgalasız ikän... Yañgırnı aşlık kamılda ciñelräk ütkärä ul, cirdä çerep, şıtıp äräm bulaçak... Sak bula küregez, uylap eş itegez, dip äytüem. Hätär yañgır bulaçak... Äle menä bolınnan kaytıp kileşem, böten yäşellek, böten tabiğat su eçendä utıra. Menä... üzeñ dä kürep torasıñ. Böten dönyanı çeben-çerki sargan. Kaynaşıpmı-kaynaşalar. Yañgır aldınnan çerki: «Üteräm!» — dip teşli di... Bu — minem siña soñgı süzem, balakay. Häzer inde min tınıçlap kayta alam. Karçık ta yugaltkandır... Şunı onıtma, tabiğat belän şayarırga yaramıy. Tabiğat härvakıt keşedän östen. Şulay bulgan, şulay bulıp kalaçak... Keşene räncetü — ber gönah, tabiğatne räncetü — meñ gönah. Ul bit karşı tora almıy... Ämma usal da bula belä. Ränci dä belä... Ä bez — keşelär — tabiğatneñ ber öleşe. Menä - kayın kebek... Anıñ da, keşelärneñ dä tamırları bar. Tik keşelärneñ tamırı tiränräk kenä... Küräm, siña minem süz kızık tügel. Kararıñ nık ikän, balakay, sineñ süz — soñgı süz... Urakka töşäbez disez inde bolay bulgaç. Yarıy, häyerlegä bulsın...

Rifkat, kerep yatkaç ta, tiz genä yoklap kitä almadı äle. Yañgır, yañgır... Ä yausa?.. Ällä kötärgäme? Berni dä yugaltmıylar iç. Nu, raykomnan kisätü yasarlar, ahır çiktä. Şul uk vakıtta, Ak babaynıñ «prognoz»ın kire kagıp, yañgır yaumıy kalsa?.. Köläçäklär genä. Räis başı belän kemgä ışangan, yänäse. Yuk, nişläp äle ul rayon, respublika, Bötensoyuz radiosına ışanmaska tiyeş?! Äy, irtägä tek irtägä! Menä şulay, paren!..

Kinät Rifkatneñ uyında uramda basıp torganda uk küñelenä kilgän surät yañardı: Ak babay ak kayınga şulkadär ohşasa da ohşar ikän... Ällä ul çınnan da agaçlarga, tabiğatkä äverelä ala mikän?..

* * *

İkençe könne «Ak yul» kolhozı urakka töşte. Yuılgan, buyalgan kombaynnar, tigez rätkä tezelep, avıl uramı buylap suzıldılar, här yıldagıça, bıyıl da kombaynnarnı ozatırga böten avıl çıkkan.

Şulay da bıyıl bu kön başka yıllardagıdan nık kına ayırılıp tora ide. Yalantäpi bala-çagalardan kala, kombaynnar kolonnası artınnan iyärüçe keşe bulmadı. Ä bit başka yıllarnı ayagında basıp tora algan här keşe kolonnanı basu kapkasına qadär ozata bara ide. Kitä ide cır, biyü, uyın... Hätmulla kart iñ alda bargan kombaynga menep utırgan bulır, käcä sakalın selki-selki, uram çitendä tezelep basıp toruçı avıldaşlarına şat yılmaer ide.

Ällä aralarında Ak babaynıñ bulmavınnan säyersenep, ällä menä niçänçe kön inde avılnı «göc»lätep totkan «yañgır bulu-bulmau» hakındagı bähäslärne onıta almıyça, keşelär, kapkadan yartı gäüdälären genä kürsätep, tınıp kalgannar ide.

Alarnıñ uyçan yözlärendä dä, bilgesezlek tulı karaşlarında da ber genä sorau yana: kem süze östen çıgar — räisnekeme, Ak babaynıkımı?.. Gomer bakıy döresen genä söylärgä künekkän Hätmi kart bu yulı yalgışır mikänni? Äy, kartlık, kartlık, nişliseñ sin bu keşelär belän?..

Şundıyrak uylar belän, äle esse börkegän kük yözenä, äle kombaynnar artınnan kütärelep kalgan tuzan bolıtına karap, keşelär taralışa başladılar.

Ätise kombaynına menep kunaklagan Häbir Ak babaynıñ yuklıgın şunda uk kürep aldı. «Haman kaytmadı mikänni?» digän uy yäşen tizlege belän malaynıñ küñelen ötep aldı. Kiçä Läylä belän basularda, ärämälektä, kötüleklärdä köne buyı ezläp yörep tä taba almagannar ide bit. Ber-ber hälgä yulıkmasın gına ide inde.

İñ alda bargan kombayn avılnı çıgıp barganda, Häbirlärneke äle uram urtasında utırgan Hätmulla kartnıñ täbänäk yortı yanınnan gına uzıp bara ide. Häbirneñ yögerep kerep çıgası kilde. Ul cirgä sikerergä cıyınıp betkän ide. Tik... Ni dip kenä äyter ul Ak babasına? Urakka töşäbez, dipme? Sineñ süzläreñneñ yalganlıgın kürsätü öçen yüri töşäbez, dipme?

Şul minutta Ak babay malaynıñ küz aldına bik kurkınıç kıyafättä kilep bastı... «Min yalgışkanmın, balakaylar», — di kebek ul, keşelärgä karap...

Änä bit — niçek koyaş kızdıra. Ak babaynıñ süze şulay uk yalgış bulıp çıgar mikäni? Niçek borçılıp yörde ul. Eh, içmasam, Ak babaynıñ küñele bulsın öçen genä bulsa da, beraz yañgır sibäläp kitsen ide!.. Häbir isnänep aldı. Yokısı tuymaganmı şunda. Kiçä soñrak kaytıldı şul. Karañgı töşkänçe ärämälektä yördelär. Sazlıktagı bakalar ür tavına menmägänme, yänäse. Yuk şul. Ber baka da kürenmäde. İrtäräk tä torıldı bügen. Säğat öçlär tiräsendä ük kürşe ätäçläreneñ äçe tavışı kolaknı yarıp kerde. Ber dä bolay vakıtlı-vakıtsız kıçkırmıylar ide, yugıysä. Tukta-tukta, dimäk, ätäçlär bügen vakıtsız kıçkırgan bulıp çıga. Ak babaynıñ «yañgır gäcite» buyınça, yañgır yavarga tiyeş bit! Kemgä, närsägä genä ışanırga inde.

Häbir, uylarınnan aynıp, aldındagı yulga karaganda, kolonna basu kapkasına yakınlaşıp kilä ide. Malaynıñ küzenä kapka baganası yanında tuzan bolıtına kümelep basıp toruçı çandır gäüdä çalındı. Ällä Ak babay inde?!.

* * *

Hätmulla kart menä inde niçänçe kön yokısızlık belän cäfalana. Bügen dä ni üze yünläp yoklıy almadı, ni karçıgına yokı mazası kürsätmäde.

Hämdiyä äbi dä kartınıñ soñgı könnärdäge tärtiben añlamıyça iza çikte. Ul Hätmiyeneñ, ber borçuga yulıksa, tınıç kına yäşi almaganın belä belüen, ämma monı uk kötmägän ide. Ä kartı isä ber tönne at abzarına barıp kuna yäisä esse cäy urtasında manma su bulıp kayta... Yäş çakta uk «hıyalıy» digän kuşamatı bar ide barın, ällä çınnan da ciñeläyä başladı inde?.. İgen-igen dip, böten tazalıgınnan, akılınnan yaza bit kartlaç...

Menä bügen dä Hätmulla kart bik irtä kuzgaldı, tışka çıgıp kerde, salkın su belän biten, sakalların sıpırıştırdı, ğadät buyınça, belgän dogaların pışıldadı da uramga çıktı. Äle kötü kuarga irtä. Uram tın.

Kön tagın esse bulaçak. Änä bit, koyaş äle üze kürenmi dä, ä nurları täräzälärdä çagılıp niçek kızdıra!..

Bügen urakka töşäçäklär inde. Häyerlegä bulsın. Tön urtasında olı başın keçe itep kolhoz räisenä baruı gına yalgış buldı. Belep bardı bit üze dä — Rifkat barıber üz süzen süz itäçäk. Şulay da, küñel poçmagına poskan nindider ömet çatkısı bar ide äle kiçä. Ä bügen isä küñelendä töpsez buşlık, salkınlık kına... Belä torıp berni eşläp bulmau — iñ katı cäza ikän bu dönyada. Belä torıp bit...

Alla boyırsa, barısı da äybät bulır äle. Yañgırı da bu yaklarnı urabrak uzsın ide, içmasam. Halık aldında mäshärägä kalsın ide, «şır tile» dip kölsennär ide üzennän — tüzär ide... İgennär genä isän bulsın, igennär genä... Yä bötenläy yaumasın, yä tizräk yausın inde. Äye, äye, yausın! Barlık basularnı da yıgıp ölgermäsennär ide...

Hätmulla kart kinät tuktap kaldı: ul, üze dä sizmästän, basu kapkasına taban kitep bara ikän. Kul-ayakları anıñ öçen uylarga öyrängännär şul. Kart kölemseräp kuydı: menä häzer dä ul basu kapkası yagına taban bara ide...

Hätmulla kart hätta söyenep kitte. Ata-babalardan kalgan ğadät buyınça, urakka töşüçelärne avılnıñ böten yäşe-kartı, bala-çagası basu kapkasına qadär ozata kilgännär, mul uñış teläp, törle cır-takmazalar äytkännär, artlarınnan kul bolgap kalgannar... Äy, ul zamanalar. Menä bit ak çehlar belän sugış zamannarınnan kalgan okoplar haman äle tursayıp yatalar.

Kart borgalanıp-borgalanıp kitkän çokırlarnıñ berse yanına kilde, ayakların suzıp utırdı, tämäkesen köyrätep cibärde...

Şul arada avıl yagınnan tuzan bolıtı kütärelde. «Kötü çıga»,—dip uyladı Hätmulla kart. Ul şulay tämäkesen köyrätä-köyrätä tagın uylar dönyasına kitte...

Bu yalannarda untugızınçı yıllarda zerä dä katı sugışlar bulgan. Ak çehlar belän kızıllar arasında bargan tartkalaşta avıl biş tapkır kuldan kulga küçkän. Ul sugışlarda Hätmullanıñ änise yagınnan babası da katnaşkan. Gıyrfan kordaşları hakında yaratıp, anıñ belän dus bulularına gorurlanıp söyli torgan kartlar küptän dönya kuydılar inde. Alar söyläp kaldırgan hikäyätlär genä haman küñelne ärnetä...

Kızıl ğaskärlär belän ak çehlar arasında sugış kızgan vakıtta, ber törkem avıl yäşlären iyärtep, Gıyrfan da kızıllarga barıp kuşıla, hälaq bulgan sugışçılardan kalgan korallarnı alıp, alar okoplarga taralalar, ike arada atış başlana. Yegetlär avıl tiräsendäge här çokırnı, här kuaknı biş barmakları kebek belälär. Komandir alarga boyırık birä: avılnı urap ütep, doşmanga sizdermiçä genä, tıldan höcüm itärgä. Yegetlär şunda uk bakça artlarına kerep yugalalar. Azmı-küpme vakıttan soñ avılnıñ argı başında şartlau tavışları işetelä. Ozak ta ütmi, Sırganak-tau töbenä urnaşkan akçar ştabı kükkä oça... Doşman ğaskärläre, kızıllar bezne çolgap algan, dip uylap, yaralılarnı, olauların, koralların taşlap kaça başlıylar. Avıldan çıguga, ak ofitser soldatlarına küperep utırgan igen basularına ut törtergä kuşa. Şul minutta avıl çitendäge iñ uñdırışlı basu dörläp yana başlıy. Bu hälne kürep algan Gıyrfan, biş-altı yegetne iyärtep, şunda şuışa. İke yegetne avılga çalgılar cıyarga cibärä. Berniçä minuttan inde cide yeget, ber-ber artlı, tigez rätkä basıp, utnıñ yulın kisä başlıylar. Gıyrfan yegetlärgä kamıl kaldırmaska, çalgınıñ yözen cirgä sılap uk alırga kuşa. Ut haman yakınlaşa bara. Töten küzlärgä kerep äçetterä, sulışlarnı bua, citmäsä, yakındagı tau artında sugış dävam itä. Adaşıp kilep çıkkan ber pulya şunda Gıyrfan artınnan bargan yegetne yıga. Aña yärdäm kürsätergä vakıt bulmıy. Öçençe bulıp kilgän yeget iptäşen basu çitenä çıgarıp kuya da üze anıñ urınına basa. Berazdan alda bargan Gıyrfan da yaralana. Ul, aksıy-aksıy, kiyerelep kizänüen belä. Kara cirgä agıp bargan kan ezen gäräbädäy arış pakusı yäşerep bara. Tagın kemder yaralana. Läkin yegetlärneñ berse dä kullarınnan çalgıların taşlamıy. Utnıñ yulın bülärgä kiräk, här kizänü — möhim, här adım sayın ber gomer birerlek çak... Avılnıñ kışkı ikmäge monda, kiläçäge... Ut, yegetlär artınnan kalgan tap-takır cirgä citep, tuktap kala...

Basu çitenä citärgä bik az gına kalgaç, Gıyrfanga ikençe pulya kilep tiyä... Mäñgegä tormaska yıgıla ul... Ä-änä ul basu... Bügen uraknı şul basudan başlamakçılar. Anısı şulay, häzer andıy kaharmanlık soralmıy da Hoda bändäsennän. Küp keşe uraknıñ başlanganın-betkänen belmi dä kala. Maşina zamanı häzer, äytäse dä yuk... Vakıtı belän maşinaga artık tabınmıybızmı ikän? Akıllı keşe kulında gına maşina akıllı bula la ul... Zamanalar üzgärde. Ak babaylarına ışanuga karaganda, maşinalarga, radiolarga nıgrak ışanalar. Şunı onıtalar: Gıyrfannar eşlägän batırlıknı barı tik keşelär genä eşli ala. Häzer isä andıy batırlıknıñ berkemgä dä hacäte yuk. Hı, yukmı ikän? İrtägä avaçak igennärne saklap kala almıy idemeni Hätmulla kart? Küñel eçenä biklänep, balavız sıgıp yörgänçe, bälki, kübräk känsälärgä, raykumnarga baru kiräk bulgandır? Bälki, ministrnıñ üzenä kerergä kiräk bulgandır? Soñ inde... Annarı, yalgızı ni eşli ala soñ ul? Kölärlär genä... Borıngı zaman kartı, diyärlär… Änä bit, çak kına ene tiyeşle avıl abzıyları da anıñ süzlären kölkegä aldılar. Rifkat, Mähmütlär nişläp añlasın di?!.

Avıl östendä menä ikençe tapkır inde tuzan bolıtı kütärelde. «Çıktılar», dip uyladı kart. Ozın külmäk itäklären rätläp kuydı, sakalların sıpıra başladı. Ni genä dimä, bügen bäyräm kön...

Kombaynnar kolonnası yakınaydı. Menä aldan kilgän maşina, kartnı tuzanga kümep, uzıp ta kitte. Anıñ artınnan ikençese, öçençese...

Häbirne Hätmulla kart ällä kaydan tanıp aldı. Malay da babaynı kürde, ahrı. Cirgä sikermäkçe buldı. Läkin kinät tuktap kaldı, başın çitkä borıp, kartnı kürmämeşkä salıştı. Tizdän ul tuzan bolıtına kümelep yukka çıktı. Kombayn tägärmäçlärennän börkelgän tuzan öyermäse Hätmulla kartnıñ sulışına kaplandı. Ul buılıp-buılıp yötkerä başladı. Sulışı kitep yıgıludan kurkıp, basu kapkasınıñ timer baganasına totındı...

* * *

Çık kibep betmägängä kürä, kombaynnar basuga töşkä citäräk kenä kersälär dä, kiçkä qadär olı-olı ike basudagı igenne yıgıp beterdelär. Annan soñ da ozak yal itep yatmadılar, tiz-tiz genä tamak yalgap aldılar da şul kızulık belän yılga aryagındagı basularga çıgıp kittelär. Räisneñ ak «Volga»sı äle tegendä, äle monda küzgä çalındı. Raykomnan kilgän väkilgä ul kızıp-kızıp nider söyli, añlata ide, ahrı. Rifkatneñ bügen käyefe äybät, kiräkkä-kiräkmägängä dä şayartkan bula, yä bulmasa, berär kombaynga sikerep menä dä üze urırga kerep kitä. Annarı, maşinasına utırıp, tagın kayadır çaba. Ällä basularnıñ mullıgınnan, könneñ yaktılıgınnan, ällä eşneñ görläp baruınnan ul äle kiçä genä küñelenä töyer bulıp utırgan yañgır hakında bötenläy onıtkan. Hätmulla kart isä üzeneñ äkiyättäge kıyafäte, serle süzläre belän anıñ häter töpkelendä yugalıp kalgan... Räis iñ bähetle keşe ide bügen...

* * *

Hätmulla kartka kilsäk, ul da üz «stavka»sında basularda bargan kızu eşne centekläp küzätep tordı. At abzarı avıl tiräsendäge iñ biyek taularnıñ bersenä urnaşkanga kürä, tau itäklärenä cäyelgän basu-kırlar sähnädäge kebek kürenä ide. Kart kırda bargan här häräkätne, eçennän genä bäyä birep, yä kire kagıp, yä huplap, maktap yattı.

Menä Rämisneñ kombaynı tuktap kaldı. Ähä, uragı tıgılgan ikän! Alay gına bulsa yarıy... Änä Häbirlär kombaynı. Artık kızu bara malay aktıgı, rul artına üze utırgan, küräseñ, bar igenne taptatıp beterä inde, şaytan! Urak pakuslarnı yotıp beterä almıy, igen cirgä sılanıp, yıgılıp kala. Aşlıknı kürälätä äräm itü bit bu! İh, Häbir!.. Nik kuadır, tıgıldırıp, böten uraknı cimerep taşlamagayı...

Aşarga kaytmagaç, kartı artınnan Hämdiyä äbi üze kilde. Koyma buyında torgan östälgä töyençegen kuyıp, sukrana-sukrana aş hästärlege kürä başladı...

— Äy, kartlaç, üzeñ «yañgır-yañgır» dip böten avılnı kurkıttıñ da häzer avılga da kaytmıy kaçıp yatasıñ. Nindi yañgır di ul, änä niçek koyaş peşerä, tüzärlek tügel...

— Tukta äle, karçık, şaulama. Eh, kaya bara inde, kaya bara?! Ava yazdı bit, çukınçık malay, taulı cirdä şulay yörilär dimeni?..

* * *

Läylä mototsiklı belän töşke aşka kaytkan ätisen tegeläy dä, bolay da yumalap karadı. Basuga, Häbirlär yanına ilt äle, yänäse. Nihayät, mototsikldan ber adım da çitkä kitmäskä väğdä birep, kız ätisen künderde. Bakçaga yögerep kerep, Häbir öçen almalar özep alırga da ölgerde äle ul.

Basuga kilep citkändä kombaynda Häbir yöri ide. Yıgılgan yomşak pakus-tüşäkkä kırın töşkän «atalar», ullarına törtep kürsätä-kürsätä, ni turındadır gäp satalar.

Läylä mototsikldan sikerep töşte dä Häbir yanına yögerde. Ällä kayan kürep kalgan malay anı tuktap kötep aldı. Yanına Läylä utırgaç, Häbir batıraya töşte — tizlekne arttırdı. Ul bu minutta üzen diñgezdäge korab kapitanı itep toya ide bulsa kiräk. Läkin anıñ bu «egetlege» ozakka barmadı — kombayn tekä taulıkka kilep kerde. Ber tägärmäç yırganak çokırına elägep, kombayn yanga avıştı. Ul hättä bermäl cirdän ayırılıp, oçıp kitär kebek ide. Häbir kauşap kaldı, şturvalnı äle ber yakka, äle ikençe yakka borgaladı, ükerep taudan töşep bargan kombayn anı tıñlamıy intekterde. Nihayät, ul kombaynnı tauga karşı borıp cibärde. Mähabät maşina soñgı tapkır ıñgıraşıp kuydı da tuktap kaldı. Yözläre kitkän malay küzlären zur açıp Läylägä karadı. Ä Läylä rähätlänep... kölä genä. Berniçä minut elek kenä ülem belän yözgä-yöz oçraşuların añlamıy ide şul ul. Bu hakta barı ike genä keşe belep kaldı — Häbir üze dä, tagın... üz «stavka»sında «uñış frontın» küzätep toruçı Hätmulla kart kına.

* * *

Argı yak basuda cemeldägän utlar tön urtasına qadär sünmäde... Berençe kön bulgangamı, başlagan eşne beterergä teläpme — kombaynnar eşlädelär dä eşlädelär...

Hätmulla kart ta menä inde niçänçe tapkır tämäkesen kabızdı, läkin, ber-ike suıruga, cirgä taşlıy tordı. Tämäke dä açı ide bügen...

Karşı yak basudagı utlar akrınlap yışaya başladılar. Ut bocrası küzgä kürenep keçeräyde, kısıldı. Ä bit Gıyrfan basuı bıyıl ayıruça mul uñış biräçäk, dip söylilär ide... Äy, babay, babay...

Karasana, bügen kük yöze ayıruça karañgı kürenä. Bu närsägä bulır ikän? Yoldızlar da yuk. Ällä nindi şomlı kara bolıt sargan kük yözen. Alaysa, yañgır bula da bula inde...

Karşı yaktagı ut yomgagı ber urında äylänep tordı-tordı da tuktap kaldı. Hätmulla kartka ul kinät oçkınnar çäçep şartlar kebek toyıldı...

* * *

Häbir, kombaynınnan sikerep töşü belän, kamıl arasında üsep utırgan vak ülännärneñ salkın çıgın toydı. Ul, üze dä sizmästän, yalt itep, karşı yaktagı at abzarına karadı. Anda tonık ut cemeldäven kürgäç, aptırap uk kitte. Dimäk, Ak babay bügen dä atları yanında kunaçak. Häbir belä — kart anda bik borçılganda, üzen kaya kuyarga belmägän çaklarda gına kunarga kala. Nindi kaygı töşte ikän Ak babay başına? Yañgır yaumadı, inde yaumas ta. Änä niçek matur buldı kön... Ällä?.. Ä yausa? Çık ta küp töşkän...

Malay, ülännärdäge çıknı koyıp beterergä telägändäy, kamıllarga seltände. Ä çık börtekläre, çäçelep kitälär dä kabat ülän yafraklarına, kamıllarga kilep kunalar, yä bulmasa, Häbirneñ sandaliyena tulıp, anı üzlärençä üçeklilär ide.

* * *

Yokımsırap yatkan Hätmulla kart, täräzägä berençe yañgır tamçıları tıpırdıy başlau belän, sikerep tordı. «Başlandı», — dip uyladı ul. Äye, başlandı. Başta kart üzendä nindider ciñellek toydı — barlık igenne dä cirgä yıgarga ölgerä almıy kaldılar bit. Tora-bara anıñ küñelen yıgılgan basular öçen ärnü bastı.

Hätmulla kart belä — bu yañgır ber säğatlek, hätta ber könlek kenä tügel. Ul avıl östendä ozak elenep toraçak äle...

Yañgır köçäygännän-köçäyä bardı. Köçle davıl çıktı. Cil yañgırnı at abzarınıñ saman stenalarına çiläge-çiläge belän, zıñgıldap torgan täräzälärenä isä uçlap-uçlap kiterep sibä ide...

Kart cilkäsenä avır käcänen salıp tışka çıktı. Kuyı yañgır pärdäse aşa karşı yak basularnı da, avılnı da kürü mömkin tügel. Şunda kartnıñ tämäkesenä ber ere yañgır börtege kilep kundı. «Kaz sıyragı» pıskıp sünde. Hätmulla kart şulay küpme vakıt sakalın sıypap, uyga batıp torgandır, ul ciñ oçınnan salkın yañgır tamçıları yögerep kerä başlagaç kına, añına kilep, ışıkka sıyındı.

Atlar da, aşarga sorapmı, hucalarınıñ hälenä kerergä teläpme, arlı-birle yörenälär, tıynak kına keşnilär-poşkıralar, toyakları belän cirne döp-döp kıynıylar. Hätmulla kart başta atların tınıçlandırıp, muyınnarınnan söyep çıktı. Annarı aşıga-aşıga peçän saldı da yögerä-atlıy üz bülmäsenä kerep kitte. Bauda elenep toruçı arkan kisägen alıp bilen budı, başına uñıp betkän eşläpäsen kide, çıgarga häzerlände...

Kart şunda üzeneñ kayda barırga karar kılganın anık kına belmäven töşende. Çınlap ta, kaya aşıga soñ äle ul bolay? Avılga — öyenäme? Karçıgı öşkerenä-öşkerene haman da tüşägendä äylänä bulır... Predsedatel yanınamı, — ul da üzen kaya kuyarga belmi yörider... Annarı — soñ inde...

Kart kinät basular yagına borıldı. Bik möhim äyber kürgän kebek, hätsez genä şul yakka töbälep karap tordı, annarı yakaların utırtıp kuydı da çıgıp kitte...

* * *

Köne buyı yañgır astında basular karap yörgän Hätmulla kart kiçkırın gına öyenä kaytıp yıgıldı. Anıñ kiyemendä ber saplam korı cep tä kalmagan ide bugay. Kapkadan kergändä ük Hämdiyä äbi, kartınıñ buıla-buıla yütälläven kürep, naçarga yurap kuygan ide. Döres bulgan ikän, kart şul yatudan tora almadı.

Tönlä Hätmulla kartnıñ häle tagın da naçarlandı, yözlärenä ere tir bärep çıktı, ul sataşa uk başladı!

— Su, su... Batam... Kotkarıgız... Su, su! Hava citmi... Su!..

Hämdiyä karçık, belgän dogaların ukıp, kartın öşkerergä totındı... Çınlap ta, çişmädän alıp kergän salkın sunı bitenä örgäç, kart tınıçlanıp kalganday buldı...

Küpkä tügel ikän. İrtängä taban Hätmulla kart tagın almaşına başladı, anıñ tigezlänä başlagan sulışı tagın bozıldı...

* * *

Yañgır tavışına uyanıp kitkän Häbir baştarak, haman da töş küräm, dip uyladı, ahrı. Anıñ irennärenä yılmayu kundı. Küzläre kabat yomıldı... Läkin malayga yatak östendä küp rähätlänergä turı kilmäde. Keçe yaktan ätiseneñ kemneder açı itep sükkän tavışın işetep, ul sikerep tordı.

Äye, çınlap ta, uramda koyıp yañgır yava ide. Kiçäge küñelle, bähetle çagın uylap, Häbirneñ tänenä suık yögerde. Läkin şunda uk yılmaep cibärde — urra, Ak babaynıñ süzläre döreskä çıkkan iç!

Häbir, ike dä uylap tormıyça, mayka-trikodan gına işegaldına yögerep çıktı, ätiseneñ olı rezin iteklären eläkterep, Läylälärgä yögerde. Yulda Mähmüt abıysına oçradı. Alar mışnap kilep kergändä, Läylä belän Fatıyma apası çäy eçep utıralar ide.

— Urra, Läylä! Yañgır yava!.. Çiläk belän koyalarmıni?! Urra!! Yañgır-yañgır! Koy-koy! Täti kaşık birermen!..

Öydägelär, kinät manma su bulıp işektän kilep kergän Mähmütne kürepme, yañgır yauganga söyenep takmaklap toruçı Häbirne añlıy almıyçamı — yözlärenä gacäplänü bilgese çıgarıp, tın kalgannar.

— Läylä! Fatıyma apa!.. Küräsezme, yañgır yava bit... Ak babanıñ süzläre döreskä çıktı... Eh... Söyener inde ul!.. Ak babay!..

* * *

Yañgır ike kön koydı... İke täülek buyı Ak babay ülem belän yakalaştı. Rayonnan kilgän vraç ta kartnıñ çiren tögäl bilgeli almadı, «salkın tigän» dip kenä kuydı. Gomer buyı bergä yäşägän Hämdiyä äbi dä kartı belän mondıy hälneñ, mondıy çirneñ bulganın häterlämi.

Kartlarnıñ öyennän keşe özelmäde. Kürşelär, tugan-tumaçalar, kordaşlar, avıldaşlar — berse dä kalmadı. Brigadir Mähmüt tä kerep çıktı. Su tamıp torgan kepkasın äle ber kulına, äle ikençe kulına küçerä-küçerä, avırunıñ tüşäge yanında taptanıp tordı da, ğayeple keşe kebek, turı kararga da kıymıyça çıgıp kitte. Häbir belän Läylä säğat sayın Ak babaylarınıñ hälen belep çıgalar, Hämdiyä äbineñ yomışına yögerälär, utın kertälär, su kiterälär.

Hätmulla kartnıñ atları Häbir kulında kaldı. Yılgırnı gına tıñlata almıy intekte malay. Ber könne, hätta, yögännären özep, koyma-kirtälärne cimerep, hucası kapka töbenä kaytıp kungan anısı...

Kön kiçkä avışkan çak. Keşelär taralıp betep, Hämdiyä äbi belän üzaldına sataşıp yatkan Hätmulla kart kına kalgannar ide. Kinät kapka töbendä Yılgırnıñ tanış keşnäve yañgıradı. Beraz kurkıbrak kalgan Hämdiyä karçık, nindi dä bulsa tayanıç ezlägändäy, kartına borıldı...

Şulçak keşe ışanmaslık vakıyga buldı. İke kön buyına sataşıp, yarımhuşsız yatkan avıru kartnıñ kerfekläre tibränep kittelär. Menä ul küzlären açtı. Bilgesezlekkä töbälgän töpsez küzlär başta häräkätsez kaldılar, annarı bu hälgä şakkatıp karap toruçı Hämdiyä äbineñ küzlären ezläp taptılar...

Kartnıñ söt kebek ak sakalı kaltıranıp kitte. Anıñ nider äytergä telägänen sizenep, Hämdiyä karçık karavat yanına çügäläde, idängä tezlänep, yözen kartınıñ çırayına yakın uk kiterde.

— Yılgır kaytkan... Bahır...

Kart hälsez kulı belän östenä yabılgan tun itägen tartkalap kuydı:

— Çıgarıp... östenä yap... yañgır...

Hämdiyä äbi, iskeräk bulsa da, äle tagın berniçä yıl kiyärlek tunga karap, kızganıp tordı, ämma kartınıñ küñelen räncetergä telämiçä, tışka çıgıp kitte.

Kapka töbendä koyıp yaugan yañgır astında basıp torgan Yılgır, kapka keläse kütärelü belän, pırhıldap kuydı. Läkin kapkadan Hämdiyä äbineñ çıgıp kilgänen kürep, şap itep cirgä tibep aldı. Hämdiyä äbi, tunnı koçaklagan kileş, atka taban kilä başladı. Yılgır, närsäder sizenep, tagın poşkırıp kuydı, annarı Hämdiyä äbi koçagındagı tunga borının törtte, vak-vak teşläp, mışnıy-mışnıy anı tartkalıy başladı. At üz hucasın sorıy ide...

Hämdiyä äbi, yagımlı süzlär söyli-söyli, atnıñ yanına uk kilde, tunnıñ yomşak yagın öskä karatıp, at östenä cäyde...

Ul tıştan kergändä Hätmulla kart yoklap kitkän ide inde. Mañgayına ere tir börtekläre bärep çıkkan, sulışı da tigezlängän kebek... «İrtägä çire ütär, ahrı», dip uyladı Hämdiyä äbi.

Çınlap ta, öçençe köngä çıkkaç, Hätmulla kart küzlären açtı. Anıñ eçkä batkan karaşlarında, nihayät, yäşäü çatkıları kürende. Avırgan könnän alıp berençe tapkır cılı söt sorap eçte ul.

* * *

Här köndägeçä, bügen dä alar yortına halık cıyıla başladı. İñ berençe Häbir kilep kerde. Malaynı kürügä, Hätmulla kart yılmaerga teläde, ämma buldıra almadı. Anıñ bar söyeneçe, küzlärenä tulıp, tonık, hälsez oçkın bulıp balkıdı.

— Utır, olan... söylä...

— Ak babay, min diñgezgä barmaska buldım. Avılda kalam. Kalam da predsedatel bulam. Sin terel, yäme. Bez sineñ belän bik dus yäşärbez. Sin... sin kayçan yañgır bulasın äytep torırsıñ, ä bez sin röhsät birmiçä urakka töşmäbez, yäme?.. Läylä dä, avılda kalam, di...

Hätmulla kart Häbirne tıñlap beterä almadı, küzlären yomdı, yözen cıyırdı. Malay, sak kına torıp, diñgez töbenä töşkändäy, yañgırga çıgıp kitte...

Berazdan avıl kartlarınnan berniçä keşe kerep utırdı. Hätmulla kartnıñ häle ciñeläygän ide inde. Ämma kartlar dönya mäşäqatläre turında gäp kuyırtıp utırsalar da, ul alarga katışmadı. Köçle cil belän täräzägä kilep bärelgän häm hälsezlänep agıp töşkän yañgır tamçılarına karap tın gına yattı da yattı...

Töşkä taban karçıgın çakırıp kiterde. Tüşägen rätläp kuyarga kuştı. Kartnıñ işek katındagı pıçrak iteklärgä, galoşlarga karap toruın kürep, Hämdiyä äbi idänne yuıp çıgardı. Ul, küñele belän, Hätmullasınıñ kemneder kötüen sizengän ide inde. Kemne ikän? Şähärdän menä-menä kaytıp töşärgä tiyeşle ulı Mansurnımı, ällä tagın berärsenme? Karçık şulay da öylärne cıyıştırıp aldı — östälgä yaña aşyaulık cäyde, täräzä pärdälären rätläp kuydı, sandıktan alıp, yaña külmägen kide.

Yañgırga mançılıp, häle betep Läylä kilep kergändä, Hätmulla kart, hälsez karaşın täräzägä töbäp, haman uylanıp yata ide äle. Läylä sırmasın miç artına salıp attı da karavat yanına uzdı.

— Ak babay... Ak babay dim... Rifkat abıylar bu taban kilälär. Sezgä kilälär... Raykomnan da ber keşe bar... Äti dä bar... Tagın ällä kemnär...

* * *

Mondıy hätär yañgırnı avıl kartları da häterli almastır, mögayın. İke täülek buyına bertuktamıy koydı da koydı. Uramnar tulıp görläveklär aktı, morcalarınnan su kerep, yartı avılnıñ miçe bozıldı.

Basular bötenläy su astında kaldılar. Üzänleklärgä urnaşkan basularda pakuslar hätta yözep yöri başladılar... Berençe könne keşelär, avıl çitendäge yalanlıkta küşegep utırgan kombaynnarga karap, şomlı süzlär söylädelär. Yılmaymas-kölmäs buldılar, uyçanlanıp, süränlänep kaldılar. Berazdan yañgır şaukımınnan aynıy başlagan halıknıñ isenä Ak babay töşte. Kartnıñ avırıp tüşäkkä yıgılu häbäre keşelärne koyıp yaugan yañgırga karaganda da nıgrak teträtte. Berämläp tä, törkem-törkem dä Hätmullalar öyenä agıldılar. Kilmi kalsa, räis kenä kilmi kalgandır...

Eşe, borçuı küp ideme, ällä kart yanına baş iyep kilergä telämägänme — Rifkat haman Hätmulla kart yortın uzıp kitä ide.

Ä halık kötte. Kolhoz räiseneñ Ak babay yanına kilüen kötte. Rifkatneñ Hätmulla kart yanına kilüennän yañgırnıñ yazmışı häl itelergä tiyeş kebek kötte...

* * *

Kart häbär alıp kilgän kızga ber karaş taşladı da, küzlären kabat täräzägä töbäp, tınıp kaldı. Ul, äyterseñ lä, kapkanı açıp işegaldına ütkän keşelärne bötenläy kürmäde dä.

Hämdiyä äbi «kunaklarnı» karşılarga çıkmadı. Ul, östenä yabılgan yurganın rätlärgä mataşkan kartınıñ kaltırangan kullarına karap, barısın da añladı. Äye, Hätmulla kartnıñ kötkän keşese, nihayät, kilde...

Änä inde iteklären salalar... Änä Mähmüt tavışı... Çit tavış... Rifkat däşmi...

İñ berençe bulıp işektän Häbir kilep kerde, anıñ artınnan Hänif, Mähmüt, çit ber keşe (raykomnan, küräseñ), ahırdan Rifkat üze kürende...

Küzen yomıp yatkan kartnı kürep, baştarak anı yoklıy dip uyladılar — tuktap kaldılar. Hämdiyä äbi, kauşap kalgan kunaklarga karap, alarnı kulı belän işaräläp türgä çakırdı, yänäse, yoklamıy ul.

Kergän keşelärneñ barısı beryulı Rifkatkä borıldılar. Bu «sin başlarga tiyeş» digän süz ide.

«Betkän baş, betkän inde» digändäy, Rifkat tirän sulap kuydı, annarı zur-zur atlap tür poçmakka uzdı. Anıñ artınnan başkalar kuzgaldı.

Räis bermäl kartnıñ yabıkkan ap-ak yözenä tekälep karap tordı, annarı idängä tezlände, yüeş yözen avırunıñ söyäkkä kalgan kullarına salda..

— Kiçer mine, Ak babay... Räncemä... Zinhar öçen, kiçer...

Hätmulla kart küzlären açtı, karşısında basıp torgan keşelärgä küz yörtep çıktı da karaşın Rifkattä tuktattı. Läkin däşmäde.

— Ak babay... Kiñäş bir — nişlärgä miña? Ä? Nişlärgä? Niçek kotılırga bu yañgırdan? Kayçan tuktar soñ ul, kayçan, ä? Şunı bulsa da äytçe, Ak babay...

Hätmulla kart işeteler-işetelmäs kenä söyläp kitte:

— Tüz, balakay, tüz... Hälem ciñeläyä başladı — bügen kiçkä tuktar, ahrı...

Nindider siher köçe belän täräzä aşa ütep çäçrägän yañgır tamçısı buldımı, şulçak kartnıñ cıyırçıklı yöze buylap, ap-ak sakalına ber börtek tamçı tägäräp töşte dä cem-cem kilep yanıp tora başladı.

— Balakay, dambalarnı açarga kiräk... Basuda cıyılıp yatkan sular agıp betsen...

Kart söt kebek ak mıyıgına kunıp yangan tamçını sıpırıp almakçı buldı. Ence börtek isä, üzsüzlänep, avız çitenä töşep yugaldı. Nigäder tozlı, bik tozlı ide bu yañgır tamçısı!..

İyün, 1982 yıl.

İSEMEÑ NİÇEK, GADEL?
(Povest)
1. Ğadel

Mirväli bügen eşsez kaldı. Ul tugız yıl buyı tugrı hezmät itkän mehanika zavodın bötenläygä yabıp kuydılar. Hätta gariza da yazdırıp tormadılar, kudılar da çıgardılar. Mirväli bu hälgä artık borçılmadı. Yartı yıl buyı akça tülämi intekterdelär bit. Närsäsenä aptırıysıñ anıñ?.. Dimäk, şulay yazgan…

Uramnarda keşe az. Mondıy çellädä kaysı kaya kitep betkän. Kem — daçasında kazına, kem — plyacda kızına, kem — avılda, diñgez buyında… Mirväli genä berkaya bara almıy. Anıñ avılı yuk. Diñgezgä barırga akçası yuk. Akça eşläp alırga eşe dä yuk häzer. Tugan-tumaçası da, ğailäse dä yuk anıñ. Küktän töşmägän töşüen… Balalar yortında üskän, ä hatınınnan ayırılgan. Ayırılmas ta ide, tegese bala tabarga telämäde. Mirväli aña baştarak üpkäläp yörde, berazdan küñele töşte, annarı hatınına bulgan mähäbbäte bötenläy dä sünde, suındı. Artık neçkä küñelle şul ul. Balalar yortında üskän kebek tä tügel. Hatını: «İñ elek fatir al, annarı bala asrıy başlarbız», — digän ide, küñel yarları cimerelde dä kitte. Räncede. Şul ränceşen yörägenä yäşerep ike yıl yäşäde Mirväli. Ämma anı yotıp ta, eretep tä beterä almadı. Aviatsiyä tehnikumında ukıganda uk tanışıp, yaratışıp öyläneşkän häläl cefete berdänber könne änise yanına kaytıp kitkäç, artık nık kaygırmadı. Tulay toraktan bülep birelgän keçkenä bülmäsenä biklänep, karalı-aklı televizor ekranına töbälep ike yal könen uzdırdı da, berni bulmaganday, eşkä çıgıp kitte…

Äye, küñel borçuların onıttırırlık eşe bar ide anıñ ul vakıtta. Naçar eşlämäde. Mirvälineñ suräte zavodnıñ «Maktau taktası»nnan töşmäde. Akça da äybät ala ide. Soñgı vakıtta gına dönyanıñ räte-çiratı kitte. Yäşäüneñ kızıgı bette. Tormışnıñ mäğnäse yugaldı…

Mirväli, Kazansu buyına töşep, aşıkmıyça gına Fuks bakçasına kütärelde. Yar buyındagı komlıkta ber törkem bala-çaga et uynata. Äzmäverdäy ike ir zatı ber kuak töbendä arakı çömerep kaldı. Mirvälineñ baş oçınnan gına çırkıldap nindider koş oçıp ütte. Kaysıdır kuakta oyası bar, ahrı. Kanat nıgıtıp kilüçe balasına cim taşuıdır inde. Yäisä, tomşık oçına alıp, yılgadan su kiteräder…

Şunda Mirvälineñ iğtibarın Kazansu yagınnan kilüçe ber tavış cälep itte. Ürdäk tavışı bit bu. Änä — su eçendäräk urnaşkan utrau yagınnan kamışlık arasınnan kilä ul… Dimäk, anda ürdäk oyası bar. Nidänder kurkıngannar bolar, hälläre möşkel, ahrı…

Fuks bakçasında berkem dä kürenmi. Bu vakıtta keşene su tarta, yılga tarta şul… Nişläp bulmasın? Änä, ber sabıy uynap yöri. Siren kuakları ışıgında üzenä ber dönya tudırıp, rähätlänep uynap yöri. Kulında uyınçık maşinası bar. Ber çittäräk tagın berniçä uyınçık yata. Nigä yalgızı soñ äle ul? Änise kayda? Ätise? Barmı soñ anıñ äti-änise? Ällä?.. Ällä, Mirväli kebek, ul da şır yätimme? Yuktır, yätim tügelder. Änä bit niçek matur kiyengän. Bay kiyengän. Yözendä dä ällä nindi borçu-mazar kürenmi. Yuk, yätim bala bolay bulmıy. Tik… nigä yalgız ul? Mondıy aulak bakça buyında balasın kaldırıp kitkän ata-anasın äyter idem inde! Ni bulmas bu bolgavır zamanda?!

Şulay da naçarga yurarga yaramıy. Uynasın äydä. Uynıy torgan vakıtı. Ber kilep alırlar äle. Mirväli üze dä äle genä kitmäyäçäk bu urınnan. Bu balanı kemder kilep algançı utıraçak ul şuşı eskämiyädä. Aşıgır cire dä yuk…

Läkin malaynı kilep aluçı bulmadı. Ber säğat tä ütte, ike säğat tä… Tamagı kipte, ahrı, tege bala, siren kuagı töbendä söyälep torgan şeşäne açıp, tatlı su eçte, kayandır zatlı känfit çıgarıp, yaltıravık käğazennän ärçi başladı…

Mirväli tüzmäde, urınınnan kubıp, malay yagına taba berniçä adım atladı, annarı, barırgamı-yukmı, digändäy, beraz uylanıp torganday itte dä, kızu-kızu adımnar belän, älegä tanış tügel, ämma ütä dä ımsındırgıç häm serle Dönyaga kerep kitte…

— Kem sin?

— Ä sin?

— Min… Mirväli. Ä sin kem?

— Aldıysıñ, andıy isem bulmıy.

— Bula. Menä bit mindä bar… Mir-vä-li.

— Çınlapmı?

— Çınlap.

— Babaylar iseme bu. Ä üzeñ yäş…

— Sin üzeñ kem soñ?

— Äytmim.

— Nigä?

— Äni äytergä kuşmıy. «İsemeñne, adresıñnı berkemgä dä äytmä», — di.

— Kileşäm. Adresnı äytergä yaramıy. Ä menä isemne genä äytergä buladır bit?..

— Min dä şulay uylıym. Tik äni äytä… «İsemeñne äytsäñ, keşe belän yakınayasıñ, — di. — Ä yakınaygaç, başkasın da äytäse kilä başlıy», — di.

— Ä bit äniyeñ döres äytä. İsem ul — söyläşügä açkıç. Keşe küñelenä açkıç, beldeñme?

— Beldem… Tik… siña isemne äytäse kilä.

— Niçek inde?

— Üzeñ äytteñ bit…

— Logiçno.

— Ğadel.

— Närsä? — Mirväli, karşısında suzılıp torgan bala kulın kürep, aptırabrak kaldı. Tanışu öçen suzılgan kul bugay bit bu!

— Ğadel.

— Mirväli… Matur isem…

— Ä mineke maturmı?

— Sineken äytäm şul. Ğadel… Adel… Yuk, Ğadel maturrak yañgırıy. Ğadel Kutuy… Ähmät Ğadel… Şağıyrlär iseme bu…

— Äni dä şulay di.

— Sin äniyeñ belän torasıñmı?

— Äye, äti yuk minem.

Mirväli çak kına: «Ätisez kıyın tügelme soñ?» — dip sorap kuymadı.

— Bötenläy yukmıni?

— Yuk. Äni şulay di.

— Äniyeñ kem soñ sineñ?

— Klassnıy minem äni! İnomarkada gına yöri. İke kibete bar…

— Ğadel, sin bit kiräkmägänne söyli başladıñ… Bolarnı çit keşegä söylärgä yaramıy…

— Sin — çit keşeme?

— Tügel dä, äye dä…

— Yuk, sin çit keşe tügel.

— Nigä alay diseñ?

— Belmim. Şulay ikänen genä beläm. Sin baştarak änä tege eskämiyädä utırdıñ. Bik borçıldıñ. Annarı monda kildeñ. Ällä sine berärse tirgädeme?

— Yuk, berkemdä tirgämäde. Minem bit berkemem dä yuk. Mine bügen eştän çıgardılar.

— Eştän çıgardılar?

— Äye, min eşlägän zavodnı bötenläygä yabıp kuydılar da, andagı eşçelärne öylärenä kaytarıp cibärdelär.

— Ä nigä sin kaytıp kitmädeñ?

— Äyttem bit, minem berkemem dä yuk.

— Minem dä berkemem yuk. Änidän başka… Äydä ikäü dus bulabız, «berkem» bulabız!

Mirväli yılmaep cibärde. Karşında basıp torgan bu dürt-biş yäşlek malayda olılar akılı bar ide, billähi! Bu balanı anıñ yanına Hoday Täğalä üze cibärgän, ahrı. Bälki kiresençäder? Ğadel yanına anı cibärgänder? İke yalgız cannı oçraştırıp, ber-bersenä azmı-küpme yuanıç, tayanıç itärgä telägänder? Mirväli üz küñelendä kuzgalgan uy-hislären ber töyengä töynäp beterä almıy kaldı, yakındagı uram çatında signalın kıçkırta-kıçkırta kilüçe çit il maşinası kürende. Mirväli şunduk añlap aldı: bu ul — Ğadelneñ änise ide.

Malayga şul citä kaldı. Mirväli belän duslıgı hakında da onıtıp, suların, uyınçıkların koçagına cıydı da maşinaga taba çaptı. Maşinadan çıguçı keşe kürenmäde. Ğadel artkı işekne üze açıp kerep utırdı. İşek açılgan arada, karañgılatılgan täräzä artında mölayım hatın-kız yöze genä çagılıp kaldı…

2. Mirväli

Mirväli kaytkanda da kaytkaç ta tınıçlana almadı. Fuks bakçasında uynap yörüçe malay anıñ küñel dulkınnarın kuzgatıp ölgergän ide şul inde. Ä bit üzeneñ dä şundıy uk malayı bulır ide bu vakıtta. Bälki äle isemen dä «Gadel» dip kuşar ide. Ğadel… Nindi matur isem! Moña qadär Mirväli «Bulat» isemen üz kürä ide. Samat iseme dä oşıy. Ä menä Ğadel… Kayçan da berär vakıt malayı tusa, Mirväli aña ike dä uylamıyça Ğadel dip kuşaçak. Ul häzer monı tögäl belä!

Şulay da, bik säyer bu ğailä. Änise zatlı maşinada eşkä yöri, ä malay yalgızı gına aulak bakçada kala. Bälki, bügen genä şulaydır ul? Küräseñ, änise aña bik nık ışangan. Päygambär akılları bar bit bu balada. Işanırga da buladır…

Mirväli küñeleneñ ällä kaysı cire belän sizä, toya: bu oçraşu anıñ üze öçen dä zur mäğnägä iyä. Yuktan gına kilep çıkmagandır bu oçraşu. Nindider serle-ilahi işaräder ul… Kayan beläme? Ğadel anı şunduk üz itte bit. Şunduk anı küñelenä, dimäk, yazmışına yakın cibärde. Aña ışandı. Ömetlände. Bu — azmıni?! Läkin älläni küp tä tügel şul…

Nigä gacäplänergä — Mirväline bolay da balalar yarata. Balalar yortında uk sizä ide ul monı. Keçeräk balalarnı yaklap, az yodırık aşamadı ul. Ä inde tehnikumda ukıgan çagında, yazmı-küpme akça bulır dip, balalar bakçasına tönge eşkä urnaşkaç, bötenläy serle-säyer hällär başlandı.

Mirväli tönge karavılga, ğadättä, balalarnı alıp betkänçe kilä. İñ ahırdan alına torgan balalarnıñ härbersen belä ul. Ayrat. Üz eçenä biklänep yäşäüçe malay. Anı äbise ala. Kayçakta ätise ala. Änisenä birmilär. Çönki gel eçep-iserep kilä. Läysän. Şulay uk äbise ala. Äbise belän genä yäşi ul. Äbise avırıp kitsä, tönge gruppaga kala… Bulat. Änise belän genä yäşi. Läkin ul änisen yaratmıy. Äybät kenä, akıllı gına hatın yugıysä. Bulat, kaytmas öçen, anıñ belän kır talaşa. Töngelekkä kalırga telägän berdänber bala ul. Ğadättä, tönge smenaga kalırga telämilär. Öy öy inde . Anı balalar bakçasınıñ salkın, şıksız bülmäläre alıştıra almıydır şul. Mirväli, kötep-kötep tä, änilären, ätilären, äbilären kötep ala almagan bala yanına kilä dä: «İsemeñ niçek?» — dip sorıy. Yuk, isemnären belmägännän tügel. Bakçadagı küpçelek balanıñ isemen belä ul. Şulay söyläşä başlıy. İsemen sorasañ, här balanıñ tele açıla. Bigräk tä balanıñ isemen belep sorasañ. Mirväli dä iseme belän sorıy. «İsemeñ niçek, Aydar?» — di. Yäisä: «Läysän, isemeñ niçek äle?» — Bu aldanu bala keşeneñ üzenä dä oşıy. Çönki isemne sorau — hörmät bilgese, tanışuga, duslıkka çakıru. Ä balalar hörmätneñ, duslıknıñ qaderen ölkännärgä karaganda kübräk añlıylar.

Ata-anaları almagan balalar internat gruppaga kalalar. Mirväli alar yanına yış kerep yöri. Töngelektä eşli torgan Rämziyä apa yanında ozak söylänep utıra. Anıñ belän bergä sabıylarga söt eçertä, alarnı yoklarga yatkıra, tärtipsez eş eşläsälär, asların, öslären alıştıra.

Rämziyä apa avırıp kilmäsä, balalar belän Mirväli üze genä kala. Baştarak: «Ber töngä genä kal äle», — dip sorıylar ide, häzer sorap ta tormıylar, töngelekkä kalırga keşe bulmasa, bülmä açkıçların şunduk Mirväligä kiterep tottıralar.

Barısı da äybät kenä, cay gına bara ide. Berdänber könne Läysän, üzen alırga kilgän äbise aldında, Mirväligä «äti» dip däşte. Ayaz köndä yäşen yäşnägändäy buldı bu. Balaların kiyenderep bulaşuçı ata-analar da, gruppada üz eşläre belän mäşgul tärbiyäçelär dä därräü Läysängä borılıp karadılar. Böteneseneñ küz karaşında ber ük sorau: «Şulay dideme ul? «Äti» dideme?» Läysän balalıgın itte. İşetmämeşkä salışkan Mirväline muyınınnan koçaklap aldı da tagın ber märtäbä tege tılsımlı-serle süzne äytte: «Äti…»

Bu vakıtta Mirväli Läysänneñ ayak kiyemen töymäläp bulaşa ide. Ul siskänep, dertläp kitte, torıp bastı, ğayeple keşe kebek, şomlanıp, hätta kurkınıp tirä-yagına karana başladı. Üzenä töbälep karap toruçı berniçä par küzne kürgäç, tämam koyılıp töşte, baskan urınında beraz taptanıp tordı da aşıgıp çıgıp kitte.

Läkin Mirväli bu häldän çıgıp kitep kenä kotıla almadı. Läysännän kürä, kayber başka balalar da anı «äti» dip yörtä başladılar. Baştarak Mirväli alarnı añlamaganga salıştı, şayaruga aldı, annarı aklanıp häm añlatıp karadı. Berni dä barıp çıkmagaç, balalarga tärbiyäçelär aşa täesir itärgä tırıştı. Tegelär cilkälären genä sikertep kuydılar. «Bez närsä eşli alabız, avızların tomalap bulmıy bit inde», — diyuläre ide. Mirväli, tora-bara, bu role belän dä kileşte. «Ätiläre yuk bit alarnıñ, kemgäder «äti» dip äytäseläre kiläder. Bu — tabigıy häl…» — dip tınıçlandırdı ul üzen.

Läkin tınıçlanırga irtäräk bulıp çıktı. Berdänber könne Räsim isemle malay, üzen alırga kilgän ätise yanında, Mirväligä «äti» dip äytte. Ürtäbräk, uynabrak äytte. Läkin eş uyınnan uzgan ide inde. Ätise Räsimne çabaklap sugıp cibärde. Öç yäşlek balaga şul citä kaldı. Ul, akırıp-bakırıp, ätiseneñ kulınnan ıçkındı da Mirväligä taba kilä başladı. Şulay yögerep kilde dä anıñ tezennän koçaklap aldı, annarı, yäşle, yäşle genä tügel, näfrätle küzläre belän üz ätisenä borılıp karadı.

Mirväli änä şul küzlärne kürmäsä, eştän kitmägän dä bulır ide. Änä şul küz yäşläre, ul yäşlärdä yangan tirän näfrät Mirvälineñ canın teträtte. Häm… ul şul könne ük eştän kitte. Döres eşlädeme, yukmı — Hoday Täğalä genä beläder. Ämma bu balalar bakçasındagı sabıylarnı Mirväli häzer dä töşendä kürä. Läysänne kürä, Bulatnı, hätta Räsimne dä kürä. Häzer alar üsep betkännärder inde. «Äti-äti» dip, nyanka abıylarınıñ artınnan tagılıp yörgän çakların onıtkannardır. Bu hakta uylasa, Mirväligä kıyın bulıp kitä. Ä bit ul alarga küpme küñel cılısı, naz birep kala aldı. «Äti» dip äyttererlek bulgaç, ay-hay tirän kergän ul sabıylarnıñ küñelenä…

Şuşı serle-tılsımlı süzne işetäse kilgändä genä öylände dä bugay ul. Yaratırga da ölgermiçä öylände. Läkin niçä yıl kötep tä işetä almadı ul süzne, bala tabası kilmägän hatınga oçrap, böten yäşlegen, hıyalların yandırdı, ömetennän, kiläçägennän yaza yazdı. Fuks bakçasında Ğadel isemle malaynı oçratkaç, häter töbendä can birep yatkan bu yäşlek hisläre kabat kuzgalıp kuyganday buldı; hislär belän bergä anıñ ömete uyandı, yäşäve nindider mäğnä aldı.

Mirväli älegä bu haläten añlıy da, añlata da almıy. Ul anı toya gına. Toyım ul — ımsınu. Imsınu — ışanıç… Şuşı toyımı anı ikençe könne dä Fuks bakçasına alıp kitte. Bu yulı ul Ğadel belän oçraşuga nıklap äzerlände. Närsä äytäsen, ni sorasın başta uk uylap kuydı. Niçek tä üpkälätmäskä, räncetmäskä ide anı. Küñeleneñ ätisez öleşenä kagılmaska ide…

Tuktale. Tukta…

Kaya bara ul? Nişli ul? — Mirväli, bara torgan cirennän tuktap, uylanıp tordı. Kem soñ ul — Ğadel? Bu sabıynıñ tormışına kerergä, yazmışına tıkşınırga anıñ ni hakı bar? Üzen ömetländerergä ni hakı bar?

Läkin soñ ide inde. Ğadel digän malay Mirvälineñ üksez küñelen tulısınça yaulap algan ide. Ul inde üzeneñ bu dönyada yapa-yalgız buluın da, eşsez, akçasız kaluın da, tizdän tulay toraktagı bülmäsennän uramga söreläçägen dä onıtkan, böten uyların ilahi ber yäşäü game belän çişelmäslek itep bäyläp kuygan ide…

3. İlmira

Mirväli Ğadelne yıraktan uk kürep kilde. Fuks bakçasındagı halık arasınnan malaynı ezläp tabuga, aña ber rähät, ber kıyın bulıp kitte. Matur oçraşuga ımsınıp kilüçe küñelen iñ elek söyeneçle uylar biläp aldı. Menä bit ul tagın çıkkan. Änä — yaña tanışın kötkän kebek, bu yakka karana-karana uynap yöri. Tukta, närsägä söyenergä soñ? Bälki… köyenergäder? Kön sayın yalgız başı şuşı bakçaga kilep yöri bit ul? Şulay bulıp çıga. Dimäk, anıñ karauçısı yuk?..

Gadel kiçäge tanışın ser birmiçä genä karşı aldı. Hätta uynıy torgan uyınınnan da ayırılmadı.

— İsänme, Ğadel!

— İsän…

— Nigä käyefeñ yuk?

— Äni açulandı… Kiçä sineñ belän söyläşkän öçen…

— Şulaymıni? Minem belän söyläşkän öçenme?

— Äye… Alıp kitärlär dip kurka…

— Häzer nişlibez inde?

— Belmim… — Ğadel, maşinasınnan ayırılmıyça gına, cilkä sikertep kuydı.

— Min beläm.

— Närsä?

— Ä bez söyläşmibez…

— Niçek inde?

— Niçekmk? Min genä söylim. Ä sin ber süz endäşmä. Kileştekme?

— Alay bulamıni?

— Bula, nişläp bulmasın!

— Yarıy, alaysa, min riza…

— Tıñla…

Mirväli äytüen äytte, ämma ni söylärgä, döresräge nidän başlap kitärgä belmi ide. Belüen belä, balalarga söylärlek küp närsä belä ul. Läkin bu belgännäre hätereneñ törle poçmaklarına kaçıp, yäşerenep betkän bulıp çıktı. Şuña kürä, alar isenä töşkänçe, Mirväli ör-yaña hikäyät uylap çıgarırga buldı.

— Beläseñme, Ğadel, imeş, elek böten cir öste sudan gına torgan. Hätta utraular da bulmagan. Bu okean östendä ike olı ürdäk yözep yörgän. Alar, cim ezläp, su töbenä çumalar da, kabat öskä kalkıp çıgalar ikän. Şulay ber çumgan vakıtta bolarnıñ tomşıgına balçık iyärep çıga. Küktän karap-küzätep torgan Täñre alarga tomşıklarındagı balçıknı suga tökerergä boyıra. Şul räveşle, menä bu yäşäyaçäk cirne tudırmakçı bula ul. Ürdäklär, Täñrene tıñlap, tomşıklarına iyärep çıkkan balçıknı suga tökerälär. Ämma ürdäklärneñ berse, komsızlanıp, küpmeder balçıknı tomışıgında yäşerep kaldıra. Täñre böten närsäne dä kürep-belep tora bit. Ul şunda uk komsız ürdäkkä tomışıgında kalgan balçıknı suga tökerergä kuşa. Şunnan soñ gına ürdäk böten balçıknı da suga sala.

Menä şul: Berençe ürdäk tökergän balçıktan cir tua, üzänleklär, dalalar, kırlar barlıkka kilä. Ä ikençe ürdäk tomşıgınnan koyılgan balçıktan taular-taşlar päyda bula. Täñre adämi zatlarnı da balçıktan tudıra. Monda da gıybrätle häl: berençe ürdäk alıp çıkkan balçıktan izge, igelekle häm bähetle keşelär yarala, ikençe ürdäk tomşıgınnan töşkän balçıktan yavız, mäkerle, yalgançı häm karak keşelär ävälänä…

Mirväli üze söyli, üze kiçä Kazansu yagınnan kolagına kilep ireşkän koş tavışı hakında uylıy. Ürdäk ide bit ul. Ürdäkneñ can özgeç tavışı… Bügen ul tavış işetelmäde. Ber kerep çıgarga kiräk äle. Ul yakta tirän bulırga tiyeş tügel…

Gadel Mirvälineñ hikäyäten kızıksınıp, onıtılıp tıñlıy. Ul inde uyının taşlagan, maşinasın da su şeşäse yanına, kuak töbenä atkan. Karaşın Kazansuga töbäp, üzaldına uylana-uylana, yotlıgıp tıñlıy da tıñlıy… Mirväli söyläp betergäç tä kıymşanmadı ul. Hätta kerfek tä kakmadı…

Ä Mirvälineñ söylär süze betep kitte. Ğadel yözendäge moñsulık anıñ uy-fikerlären butap taşladı. Ul häterendä kalıkkan iñ berençe mäzäkkä barıp yabıştı.

— Ğadel, ä häzer min siña mäzäklär söylim, yarıymı? Tıñla. Sineñ kebek ber malay yılga buyında balık totıp utıra ikän. İkençe ber malay kilgän dä soragan. «Närsä eşliseñ?» — digän. «Kürmiseñmeni, kızılkanatlar totam», — dip cavap birgän balıkçı malay. «Küpme tottıñ soñ?» — dip soragan dustı. «Älegä berne dä totmadım äle», — digän balıkçı malay. «Alaysa, kızılkanat ikänen kayan beläseñ?» — dip gacäplängän anıñ dus malayı.

Gadel kölmäde, tıynak kına yılmaep kuydı. «Tagın söylä, tagın, tagın!» — digän kebek, ul eskämiyädä tınıç kına utıruında buldı. Mirväligä tagın mäzäk söyläüdän bütän çara kalmadı.

— Ber malay küp itep töş kürä ikän. Kuyannarnı, tölkelärne, bürelärne kürä, di. Ä menä fil kermi ikän töşenä. Bervakıt bu malaydan: «Töşeñä fil kergäne barmı? — dip soragannar. Malay şunduk cavap birgän: «Yuk, kergäne yuk, çönki fil töşkä sıymıy», — digän. Ä ber malay änisennän baraban taptıra, di. Änise äytkän: «Bik alıp birer idem dä, sin, köne buyı baraban kagıp, tınıçsızlap, başnı avırttırıp beterer ideñ bugay», — digän. Malay aptırap tormagan, çatnatıp cavap birgän: «Ä min anı, sin yoklagaç, tönlä genä uynarmın», — digän.

Nihayät, Ğadelgä can kerde. Ul, başın kütärep, nurlı, balkışlı küzläre belän, Mirväligä tutırıp karadı. Bu karaşta inde moñsulık, sagış kimegän, ämma bötenläy ük betep betmägän ide äle.

Gadeldäge üzgäreş Mirvälineñ küñelenä yaña his, yaña därt östäde. Bu his, bu därt aña şiğır bulıp kilde.

Bakçadan kaytkan çagımda

Tärzägä karıym elek.

Kaytuımnı belgän kebek,

Bar göllär tora kölep.

Güyä minem öçen genä

Göllär dä çäçäk atkan.

Bülmägä karap torsalar —

Äniyem eştäk kaytkan!

Mirväli Ğadelneñ yözenä ürelep karadı. Malay, yakındagı yortlarga töbälgän kileş, moñsulanıp kalgan. Küräseñ, şul yortlarnıñ bersendä yäşi ul. Änise kaytmaganmı — şunı beläse kilä, ahrı… Däşmi. Süzendä tora belä bu malay. Änä bit — söyläşäse, soraşası kilä üzeneñ, ä barıber tüzä, däşmi...

İh, niçek kenä alıp kitäse anı bu moñsu dönyadan? Dönyanıñ açısın-töçesen tatıp ölgermägän sabıyga bu qadär moñ kayan cıyılgan soñ? Yugıysä tormışı böten, imin, bähetle… Änise bar…

Mirväli üz uyların tagın da tirängäräk cibärergä telämäde, kayçandır küñel yözlegendä yazılıp kalgan berençe şiğırgä barıp totındı.

Yaşägän, di, ber urmanda

Näni kuyan balası.

Büredän kaçıp yörgändä

Yugalgan, di, anası…

Yalgız kalgaç, näni kuyan

Batırayıp algan, di.

Çönki ul kuyan ikänen

Belmiçä dä kalgan, di…

Malay küzgä kürenep üzgärde, yılmaep cibärde. Küzlärendäge tirän sagış häm bervakıtta da betmäs kebek toyılgan moñ pärdäse sıpırıp alganday yukka çıktı. Mirväli üz küñelendä nindider bilgesez, ämma bik tä serle-tılsımlı ber köçneñ tua başlavın toydı. Bu köç bik qaderle, gaziz ide, şuña kürä Mirväli anı üzendä niçek tä saklap kalırga tırıştı, hätta Hoday Täğalä tarafınnan cibärelgän şuşı näni dustına da öleş çıgarırga teläde.

Ber avılnıñ ber malayı

Ber şähärgä bargan, di.

Köne buyı yöri-yöri,

Beraz gına argan, di.

Şundıy uñgan, citez ikän,

Här närsägä ölgerä.

Anı bik nık aptıratkan

Zooparkta köngerä.

Avılga kaytkaç maktangan:

«Nu, malay, yördem, — digän. —

Zooparkta keşe buyı

Çikertkä kürdem!» — digän.

Nigä çikertkälär, kuyannar belän bulaşa soñ äle ul?! Menä şuşı Ğadel kebek malaylar hakında da şiğırlär bar lasa!

İrtän irtük Samat

Elap utıra.

İdän töyä-töyä,

Ulıy, akıra…

«Kaya bulgan minem

Ber oyıgım, — di, —

Häzer öşer inde

Ber ayagım», — di.

Böten keşe ezli

Sıñar oyıknı.

Tabalmıybız, güyä

Ezlibez yuknı.

…Äniyebez tirgi,

Samat başın igän.

İke oyıknı da

Ber ayakka kigän!

Mavıgıp kitep, yannarına zatlı maşina kilep tuktaganın sizmi dä kalgannar. Annan töşkän yäş hanımnı da baştarak şäylämädelär alar. Yänäşäsendä basıp toruçı änisen berençe bulıp Ğadel kürep aldı.

— Äniyem!

— Ğadel... Kem bu?

— Äniyem, kiçäge abıy ul… Tirgämä, yäme. Bez anıñ belän söyläşmädek.

— Ä närsä eşlädegez soñ? Nişlätte ul sine?

— Üze genä söyläde. Sin bit miña söyläşmäskä kuştıñ. Min söyläşmädem…

— Yarıy-yarıy, bar, yöger maşinaga… Min häzer kiläm.

Gadel, saubullaşırga da onıtıp, yögerep kitep bardı, ä Mirväli, karşısında basıp torgan matur hatınga karap, häykäl kebek katıp kaldı.

— Sez kem?

Nihayät, Mirväligä can kerde. Hatınnıñ «Sez» dip endäşüe anı kabat cir dönyasına kaytardı. Bay hatın bulsa da, kibetlär totsa da, keşelegen, imanın yugaltamagan ikän äle. Söyläşergä bula, dimäk…

— Mirväli… Ä Sez?

— Min — İlmira. Ğadelneñ änise.

— Min bik şat. İsänmesez.

— İsänmesez…

Kıska koñgırt çäçlären cıynak kına tarap kuygan, şundıy uk koñgırt kaşlı, koñgırt küzle, keçkenä matur borınlı, mähäbbätle irennären kısıbrak söyläşä torgan bu hatınnıñ yözendä, nindider katılık, hätta usallık belän bergä, iskitkeç mölayımlek häm näzakätlelek tä bar ide. Mirväline änä şul soñgısı äsir itte dä inde.

— Gafu itegez, ber sorau birergä mömkinme: nigä Sez Ğadelne bu aulak bakçada kaldırasız?

— Sez dä gafu itegez. Ämma Ğadel — minem malay. Häm min anı kayda kaldırasım kilsä, şunda kaldıram.

— İlmira hanım, min monı añladım inde. Läkin Ğadel sabıy gına bit äle. Mondıy bolgavır zamanda ni bulmas…

— Närsä bulsın aña. Ul bik huşlı, uylı malay. Oçragan beräügä iyärmi. Sez — bu cäydä anıñ belän yakınnan aralaşkan berençe keşe. Şul mine kurkıta da…

— Kurkıp döres eşlisez. Läkin min Sezne şunduk tınıçlandırırga telim. Kemnän-kemnän, minnän zıyan yuk. Kiresençä, min Sezgä bulışa alam. Kiçä genä min eşsez kaldım. Böten könnärem buş. Yırak yäşämim. Röhsät itsägez, Ğadelgä üzem küz-kolak bulıp toram…

— Yuk, röhsät itmim. Çönki irtägädän öydä toraçak ul. Kompyuterı bar, uyınnarı bar… Yärdäm itärgä telägänegez öçen rähmät. Sau bulıgız. Monnan soñ bez bervakıtta da küreşmäyäçäkbez. Ğadelne dä onıtıgız…

Hatın, Mirvälineñ saubullaşuın da kötmiçä, malayınıñ gazonda taralıp yatkan äyberlären cıynaştırdı da, vak-vak atlap, maşinası yanına kitep bardı. Çattan kerep yugalgan çit il maşinası belän bergä, Mirvälineñ nindider yäşälmägän gomere dä, özelep, ärni-ärni şul çatka kerep kitkän kebek buldı…

4. Mirväli

Mirväli tagın yalgız kaldı. Bakçada gına tügel, tormışta, dönyada yapa-yalgız kaldı. Matur, tatlı töş kürep yatkanda sataşıp uyangan keşe kebek his itte ul üzen. Imsınu — köçle toygı şul. Bu yulı da nık ımsındı Mirväli. Nindider yañalıkka, üzgäreşkä, ömetkä ımsındı. Ä bit çınlap uylap baksañ, bähetkä işarä dä, hätta ım da yuk ide bu oçraşuda. «Kino şunda tämam», — diyär ide anıñ Fäzhät dustı. Aña da küptän barganı yuk Mirvälineñ… Balalar yortınnan çıkkaç, yılga ber-ike oçraşıp toralar, bötenese şul. Adäm kölkese, billähi!

Annarı… Fäzhät yanına bik barası kilep tä tormıy. Çönki anıñ bu dustı gomer buyı şikle keşelär yanında yörde. Balalar yortında çakta uk uram sukbayları belän aralaşa başlagan ide, häzer inde, üz işlären cıyıp, nindider banda oyıştırgan, dilär. Fäzhät üze kölä genä. «Nindi banda bulsın, räncetelgän keşelärne yaklap yöribez, şul… Kayçakta köçkä karşı köç kullanırga turı kilä. Şunsız yavızlıknı ciñep bulmıy…» — di.

Eş täqdim itte. Üz yanına çakırdı. «Uñ kulım bul. Min bit siña üzemä ışangan kebek ışanam, ışanıçlı keşelär şundıy az! Akçaga intekmässeñ, ber yıldan fatirlı bulırsıñ, äydä täväkkällä!» — dide.

Mirväli riza bulmadı. Küñele tartmadı. «Köçkä karşı — köç» digän süz oşamadı aña. Başkaça äytsä, iyärep tä kitär ide. Yuk, köç patşalık itkän cirdä aña urın yuk. Şundıy keşe inde, şundıy keşe…

Menä bügen dä Mirvälineñ berkaya barası kilmäde. Hätta Fäzhät dustı yanına da. Anıñ tämam küñele töşte, canı öşede… Närsäder buldı aña, nider buldı… Närsä buldı soñ? Küñelendä ber ärnü barlıkka kilde. Şul… Mirvälineñ küptän üz yazmışı hakında uylanganı yuk ide. Menä bügen uylana başladı. Yünlegä bulırmı bu?

Bötenese dä yätimlektän kilä. Berkeme dä yuk bit anıñ. Ul berkemgä dä kiräk tügel. Mögayın, ul inde başkalar belän yäşi dä almıydır… Hatını taşlap kitte… Fäzhät dustı belän dä ällä nigä ber genä küreşä… Menä bügen anı Ğadel belän İlmira da çitkä tiptelär, yatsındılar… «Üz urınıñnı bel», — dip, urınına törtep kürsättelär…

Yarsıngan yörägen su salkını basar dip uylagandır inde, Mirväli, Kazansuga töşep, tiz-tiz genä çişende dä suga kerep çumdı. Läkin keşe yörägendä yangan utnı yılga suı gına basa almıy şul. Kazansunıñ töbenä töşsä dä, eçenäräk kerep yözsä dä, Ğadelne, bigräk tä İlmiranı hiç onıta almadı ul. Alar da Mirväline onıta almıylardır. Yuktır. Bu ğadäti genä oçraşu tügelder — Mirväli öçen kön kebek açık. Küñel aldaşmıy ul: yazmış işaräse dä bu, alar tagın ber oçraşaçaklar äle, hiçşiksez oçraşaçaklar. Mirväli monı tögäl belä, şuña da onıta almıy, onıtırga telämi dä… Yılga eçendäräk, ber utrau hasil itep, dulkınlanıp utırgan kamışlıkka barıp törtelgäç kenä, Mirväli, is-akılına kilep, üz dönyasına äylänep kayttı. «Üz dönyası» digäne dä üzeneke ük tügel ide. Kiçä kamışlık yagınnan işetelep kalgan ürdäk tavışı isenä töşep, ul, kamış kıyakların aralıy-aralıy, eçkäräk ütte. Kuyı kamış ışıgındagı tümgäk östenä tüşälgän ürdäk oyasın bik tiz ezläp taptı. Oya buş ide. Läkin tuzdırılgan, talangan oyaga da ohşamagan ul. Änä bit — ürdäk kuyınınnan töşkän «tal mamıgı» da, ence bulıp sibelgän kükäy kaldıkları da şul kileş. Ürdäkläre kayda soñ monıñ? Bäpkäläre dä üskänder inde… Oça almasalar da, äti ürdäk belän äni ürdäk yänäşäsendä kanatları belän su kıynap yörilärder…

Şulvakıt ällä kayan gına, tomşıkları belän kızganıç şıgırdıy-şıgırdıy, ike ürdäk yözep kilep çıktı. Alar inde bäpkä dä tügellär, ämma çın ürdäk bulıp ta ölgerep citmägännär äle. Oyaları yanında päyda bulgan adämi zattan kurkırga uylap ta karamadılar alar, koyrıkların sikertä-sikertä, başların alga suzıbrak kildelär dä Mirvälineñ su östendä yatkan kulın çukıy başladılar. Açlık kurkunı ciñä, dilär. Bolar bit aç! Bälki äle yätimder dä… Su töbennän cim ezlärgä köç-hälläre dä citmider şul…

Kinät Mirvälineñ häterendä bügen genä Ğadelgä söylägän legenda yañardı. Täñre ihtıyarı belän cir tikle cirne bar itkän, soñrak keşelärne yaratkan ike gigant ürdäk belän şuşı aç, zägıyf ürdäk balaların çagıştırırga mäcbür buldı ul.

Niçek räncemäsen inde Täñre şuşı izge cirdä yäşäüçe adäm balalarına? Böten cirdä yätimlek, keşeleksezlek, gomerdä bulmagan eşsezlek, açlık… Üzeneñ legendasın onıtkan halıknıñ kiläçäge barmı soñ? Menä şuşı kızganıç ürdäklär hälendä tügelmeni bügen tatar keşese? Anıñ ruhın mohtaclık, ählaksızlık, dinsezlek ciñmägänmeni? Yuktır, elegä ruhın sındıra almagandır, ämma inde küñelen töşerep ölgergän. İman-kıyblaların da nık kına kakşatkan, ahrı…

Mirväli, üze dä sizmästän, üz yazmışın şuşı ürdäklär belän çagıştırdı. Häm, gomerendä berençe märtäbä, üzeneñ ayanıçlı häm gamsez tormışı hakında uylandı. Şul minutta uk olılarça moñsu yözle Ğadel dä, inomarkalarda gına yörüçe İlmira hanım da hätereneñ iñ yırak töpkelenä töşep sıyındılar, onıtılıp uk betmäsälär dä, obraz-surät bulıp tügel, bälki, güzäl, ämma ütä dä sagışlı ber moñ bulıp, küñeleneñ iñ neçkä kıllarında elenep kaldılar…

5. İlmira

Mirväli ber atna buyı eş ezläde. Kayda gına bulmadı ul, kemnär belän söyläşmäde. Anıñ kebek eşsezlär küp bulıp çıktı. Eşkä urnaştıru belän şögıllänüçe oyışmalarda yartışar kön çirat tora başlagaç kına üzeneñ nindi möşkel häldä kaluın añlap aldı Mirväli. Läkin ul, vakıtı niçek kenä tıgız bulmasın, här könne, Kazansuga töşep, tanış ürdäk balalarınıñ hälen belä ide. Bu can iyäläre çınlap ta yätim kalgannar, ahrı. İkençe könne dä, öçençe-dürtençe könnärdä dä, ber atnadan soñ da ana ürdäk kürenmäde. Anıñ vazifası tulısınça Mirväli östenä töşte. Mirväli avırsınmadı, buldıra algan qadär rizık taşıdı, ürdäklär telendä söyläşkän bulıp, kamış arasında yözep yörde…

Kilgän sayın Fuks bakçasına kütärelep karasa da, Mirväli üzeneñ borçulı küñelenä moñsu hatirä bulıp sarılıp kalgan oçraşunı yañartırga telämi ide. Ğadel belän oçraşır da, söyläşer dä ide. Ämma İlmira hanımnıñ küzenä çalınası kilmäde anıñ. Nindider säyer, hätta avır toygı kaldırdı ul Mirvälineñ küñelendä. Ni öçender, dönyaga ürtälep yäşi bu hatın. Keşelärne söyep betermi. Döresräge, ışanmıy ul alarga… Ä üze bik mölayım keşe. Ber törle cılılık, hätta nur börkelep tora anıñ yözennän, küzennän, karaşlarınnan… Bay bulsa da, çit il maşinalarında yörsä dä, küñel maturlıgın, ihlaslıgın yugaltıp betermägän äle ul…

Mirväli niçek kenä yaña tanışlarınıñ küzenä kürenmiçä yäşärgä tırışsa da, berdänber könne İlmira anı üze ezläp taptı.

Eşkä urnaştıru byurosına ber baruında, anı çiratsız-nisez täräzä yanına çakırtıp aldılar:

— Mirväli Näbiyev digän keşe barmı?

— Bar, bar, min ul! — dip, ul atılıp-bärelep kilep citüenä, anıñ kulına kaysıdır firmaga eşkä cibärü hakında yullama kiterep tä tottırdılar. «Sezne anda küptän kötälär», — dip tä äyttelär äle.

Mirvälineñ tormışında nindider säyer hällär başlanıp kitte. Tege firmada, çınlap ta, anı kötkännär ikän. «Min — Näbiyev, menä yullama buyınça kildem», — diyügä, cilterätep direktor yanına alıp kerep kittelär. Kabul itü bülmäsendä dä ozak totmadılar. Direktorga kiñäşmägä cıyılgan halıknı da tiz-tiz genä kuıp tarattılar. Annarı Mirväligä kerergä kuştılar.

İşekne açıp ike adım atlauga, Mirväli artına yıgılıp kitä yazdı. Sabantuy mäydanı kebek kiñ bülmä urtasındagı olı östäl artında koyaş kebek balkıp älege dä bayagı İlmira hanım utıra ide. Kötelmägän oçraşudan Mirväli isänläşergä dä onıttı. Hucabikä isä, kisken genä torıp, östäl artınnan çıktı da, kulların suzıp, kunakka taba kilä başladı. Ä üze, bähet koşı totkan kebek, böten dönyası belän balkıp tora…

— İsänmesez, Sez — Mirväli bit äle?..

— Mirväli… Näbiyev… Menä — yullama…

— Anısı soñınnan… Niçek, tabu kıyın bulmadımı? Min inde ömetemne özgän idem. Familiyägezne dä belmim bit, içmasam… İsemegez buyınça taptım. Başka berkemdä dä yuk andıy isem. Böten Kazanına beräü bulıp çıktı. Ä menä minem isem belän böten dönya tulgan… Äydägez, utırıgız, urnaşıgız…

— Min… Min eşkä urnaşırga dip kildem…

— Ä min Sezne eşkä çakırdım da… Min bit Sezneñ eş ezlägänegezne belä idem. Şuña da böten byurolarga häbär cibärdem…

— Nindiräk eş bulır ikän?

— Häzer ul hakta söyläşäbez. Tik, zinhar, aşıktırmagız mine… Beraz gına huşımnı cıyıym äle…

Äkiyät dävam itte. Ämma Mirväli bu äkiyätneñ çınga aşa başlavın toyıp algan ide inde. Älege moğcizanı çittän genä küzätep torası kilmäde, anı tudıruda İlmiraga üze dä yärdäm itärgä buldı:

— Ğadel niçek soñ?

— Ä? Ğadel? Äybät, äybät… Rähmät…

— Üze genä kaldımı?

— Kem belän bulsın inde…

— Ä nigä balalar bakçasına birmisez?

— Bar anıñ balalar bakçası… Közgä qadär remontka yaptılar. Yaña bakçaga küçeräse kilmäde. Minem bügenge süzem dä Ğadel hakında ide…

— Ä? Ğadel hakında?

— Äye, Ğadel belän ikegez hakında.

— Niçek-niçek?

Beläsezme, Sezne ezlävem dä anıñ öçen bit… Sezneñ belän oçraşkannan soñ ul şundıy üzgärde, tanıp ta bulmıy… Sezne söyli dä sezne söyli… Annarı nindider ürdäklär hakında söyli… Su astınnan balçık alıp çıgıp, cirne, keşelärne tudırgan ürdäklär hakında… Gomerdä bulmagannı, balalar öçen şiğırlär ukıta. Läkin sez aña ukıgan şiğırne berniçek tä taba almıybız… Äytegez äle, nişlättegez sez anı? Könnär buyı kompyuter karşınnan kitmägän bala kitap aktara, kiçlären äkiyät söylätä, tere ürdäklär alıp kaytırga kuşa… Ul bit ber dä andıy tügel ide… Närsä bu, Mirväli? Sez añlata alasızmı?

— Üzegez añlatıp birdegez bit inde. Äkiyät citmi aña, şiğır citmi, duslar citmi, üze kebek bäläkäy genä can iyäläre citmi…

— Häzer, ul sorıy dip, ürdäk satıp alıymmı inde?

— Nigä alay gadiläşterergä mäsäläne? Nigä satıp alu hakında gına uylıysız? Satıp alıp bulmıy torgan, satılmıy torgan äyberlär dä bar bit äle. Äytik, şul uk äkiyät, hıyal, duslık, tabiğat maturlıgı, yäşäü garmoniyäse… Mähäbbät, mäsälän…

— Oy, Sez bik tirängä kerep kittegez. Min bit Ğadel hakında gına sorıym. Ul mine bik borçıy…

— Ä Sez borçılmagız. Söyenegez genä. Çın keşe bulıp üsep kilä malayıgız. Anıñ küñele çista, ihlas, hıyalı bay, iñ möhime, anıñ toyımı bar. Ul dönyanı, tirä-yündäge yäşäeşne, tabiğatne, hätta ğalämne toya. Üzençä toya. Matur itep toya. Olılarça. Änä şul olılarça, citdi itep toyuı belän ul moñlı da, gamle dä.

— Artık uyçan şul…

— Uyçan… Uyçan gına tügel, yamansurak ul Sezneñ. Yalgız keşelärgä has moñ-sagış bar añarda. Ätise dä yuk bugay… Äbi-babası da kürenmi…

— Yuk. Berse dä yuk. Min bit detdom balası…

— Min dä…

— Sez dä?

— Äye. Bez bu yaklap ohşaş… Läkin… Ğadel detdom balası tügel bit! Nigä aña üzeñ ala almıy kalgannı birmiseñ? — Mirväli, üze dä sizmästän, «sin»gä küçte. İlmira monı sizde, ämma cay gına küñelennän uzdırıp cibärde. İkeseneñ dä balalar yortınnan buluı bu minutta alarnı nık kına yakınayttıp, hätta tuganlaştırıp kuygan ide. — Ul bit yätim tügel. Ul yätimlegen sizärgä tiyeş tügel. Ä ul şunı sizä… Ul anıñ küz karaşına çıkkan. Küñelen mölderämä tutırıp kuygan. Beläsezme, İlmira, min anıñ canına az gına kagılıp kittem, ä ul şunduk çaykalıp tügelä başladı. Şähär malayı kebek tä tügel ul, böten küñelen dönyaga şar açıp kuygan avıl malayı kebek… Şuña da üz ittem min anı, şuña kürä… Ul minem öçen dä qaderle…

— Rähmät, Mirväli, rähmät… Matur süzeñ öçen rähmät. Sineñ kilüeñ äybät buldı äle… Bu «debit-kredit»lar belän köne buyı baş katıp betä, tuktausız talaşıp, satulaşıp, üz isemeñne onıta başlıysıñ billähi!.. Sin bügen minem küzne açtıñ… Rähmät, Mirväli…

— Min bik şat. Tanışuıbızga şat. Eşegezdä härtörle uñışlar telim… Yarıy, min kitim inde…

— Yuk-yuk, süz betmäde äle. Süz äle başlana gına, Mirväli.

— Närsä tagı?

— Min Sezne eşkä alam. Şuña çakırdım da.

— Yuk, min sindä eşlämäyäçäkmen. Açulanma, İlmira. Bez ber cirdän çıksak ta, barır yullarıbız törle bezneñ. Huş, sau bul!

— Mirväli!

Urınınnan torıp, kitärgä kuzgalgan Mirväline İlmira üzeneñ can türennän çıkkan tavışı belän tuktattı.

— Mirväli… Zinharlap ütenäm: kalıgız… Telisezme — urınbasarım itäm, teläsägez — menä şuşı urınga utırıgız, min zamıgız bulırmın. Kitmägez genä… Yırak kitmägez… Sez… Ğadelgä kiräk…

— Alaysa, Sez mine bütän eşkä alıgız. — Mirväli, İlmiradan kürä, tagın «sez»gä küçte. Çönki söyläşü üzeneñ iñ mäğnäle cirenä citep kilä ide. Ä bu urında bik zatlı häm näzakatle itep söyläşü taläp itelä. — Sez mine Ğadelgä tärbiyäçe itep alıgız. Min bu hakta soragan idem inde.

— Tärbiyäçe itep? Alay da bulamıni?

— Nişläp bulmasın? Sez bit miña ay sayın eş hakı tüläp toraçaksız, ä min köne buyı Ğadel belän bulırmın. Gap-gadi mäsälä bu…

— Şulay disezme? Min riza!

— Kileştek!

Kileşüen kileştelär, ämma tagın nider söyläşäse kalgan ide äle. İkese dä eçke ber toyım belän sizendelär monı. Läkin alar närsä hakında söyläşäse kalganın tögäl genä belmilär ide.

6. Ğadel

Mirväli, irtän toru belän, yögergäläp kerde dä, yuınıp, kiyenep, Fuks bakçasına kitte. Ciñelçä genä yañgır yavıp ütkän. Kızu basılgan, güyä kük biyegäygän, dönya irkenäygän… Havalar saflanıp, agaç yafrakları cetelänep, hätta yaktırıp kitkännär… Älbättä inde, dönya da elekkeçä, uramnar da, agaçlar da kiçäge, cäye dä, yañgırı da şul uk… Ämma barıber nider üzgärgän bügen. Mirvälineñ küñele üzgärgän! Dönyası, tormışı üzgärgän! Üzgärmäsä… üzgäräçäk! Bügen nider bulaçak… Matur ber vakıyga bulaçak. Bu tormış borılmasında niçek tä sınatmaska tiyeş ul. Ul borılmanıñ artında närsä kötäder — anısı möhim dä tügel. Şuşı borılmanı keşelärçä, küñel kıyblaların yugaltmıyça ütäse ide… Şul gına. Şul gına mikän?

Fuks bakçasında anı İlmira belän Ğadel kötep toralar ide inde. Tıynak kına isänläştelär. Ğadelgä änise barısın da añlatkan, ahrı. Malay, pışıldap kına isänläşte dä, söyläşep, kileşep beteregez, digändäy yakındagı eskämiyägä barıp utırdı. Mirväli belän İlmira ber-bersenä karaşıp basıp kaldılar. Närsä söyläşäseñ inde? Kiçä bötenesen dä söyläşep kuydılar lasa. İlmira Mirväligä balalar ryukzagı suzdı.

— Monda bötenese dä bar, almaş kiyemnäre, uyınçıklar, sular… Kesäsendä — akça… Berär närsä alırga kiräk bulsa…

— Mindä bar…

— Anısı sezneke. Başta uk söyläşep kuyıyk: Ğadelgä sez minem akçanı gına totıgız. Läkin totılgan summanı yazıp barırga tırışıgız… Yä, yarıy, anısı möhim tügel, yazmasagız da bula… Tagın närsä? Ä! Açkıç! Menä Sezgä açkıç — Ğadel aça belä. Läkin açkıç sezdä bulsın, yuksa anıñ yugaltuı bar…

— Yuk, açkıç kiräkmi…

— Alıgız, al. Aşap çıgarsız, televizor kararsız, video… Gel uramda yörmässez bit inde…

— Yarıy alaysa…

İlmira aşıga ide. Mirvälineñ dä añardan tizräk kotılası, Ğadel belän genä kalası kilä. «Kayçan minem yanga kiläseñ inde!» digän kebek, Ğadel bayadan birle anıñ yagına karap tora.

Nihayät, İlmira kitärgä cıyındı. Maşinası torgan yakka ike-öç adım gına atlagan ide, anı kabat Mirväli çakırıp aldı.

— İlmira, kilegez äle monda.

— Närsä bar? Ä! Eş hakı turında sorıysızmı?

— Yuk, älegä eş hakı mine kızıksındırmıy. Anısı soñınnan… Şulay da, Sez minem dokumentlarnı tikşerergä tiyeş. Balagıznı tapşırasız bit… Menä — pasport… Üzegezgä alıp kuysagız da bula… Soñınnan birersez...

İlmira telämiçä genä Mirvälineñ pasportın aldı. Östän-östän genä küz salıp çıktı. Annarı kire suzdı.

— Üzegezdä torsın. Dokumentsız-nisez çit bala belän yörgän keşene dä önäp betermi bezneñ militsiyä. Tak çto… alıgız…

Şulay ayırılıştılar. İlmira üzeneñ zatlı maşinasına utırıp, kitep bardı, Mirväli isä, mıştım gına kilep, Ğadel yanına utırdı.

— Nu, isänme?

Şuşı soraunı gına kötkän kebek, Ğadel yılmaep cibärde, annarı Mirväligä näni genä uçın suzdı:

— Privet!

Küreştelär. Tagın tınıp kaldılar. Närsäder citmi? Söyläşep, añlaşıp kitärgä närsäder citmi. Ğadelneñ küñel bauların buşatıp cibärerdäy närsä bar soñ? Änise? Yaratkan uyınçıgı? Kompyuterı? Äkiyäte? Äye şul, äkiyäte! Andagı ürdäklär! İlmira närsä dide äle? Tere ürdäklär taptıra, dideme? Mirväli häzer aña şul ürdäklärne kürsätäçäk…

— Ürdäklär küräseñ kiläme?

— Ä? Kilä…

— Äydä su buyına!

— Äydä!

Gadelgä tagın can kerde. Küzendäge, yözendäge moñsulık sıpırıp alganday yukka çıktı. Ul kort çakkanday sikerep tordı da, üzen-üze beleştermiçä, yılga buyına çabıp töşep kitte… İlmira kaldırgan ryukzaknı eläkterep, Mirväli dä anıñ artınnan iyärde.

Tiz-tiz genä çişenep, suga kerep kittelär. Halık küp tügel, irkenläp yözärgä bula. Yäşkä keçkenä bulsa da, Ğadel üzen su östendä äybät tota. Mirväli soramıyça buldıra almadı.

— Ğadel, kaya bolay yözärgä öyrändeñ?

— Sereca abıy öyrätte.

— Kem soñ ul — Sereca abıyıñ?

— Änineñ dustı. Karañgı töndä änine öygä ozatıp kuya ul. Adaşmas öçen. Äni şulay di… Sereca abıy üze dä karañgıdan kurka. Bezdä utırıp soñga kalsa, kunıp kala, karañgıdan kurkam di…

İlmiranıñ urıs keşe belän bäylänüe Mirvälineñ käyefen cibärsä dä, minem ni eşem bar soñ alarda, dip, ul iğtibarın tagın ürdäklärgä yünältte. Bu vakıtta Kazansu eçendä yäşellänep, küperep utıruçı kamışlıkka yakınlaşkannar ide inde. Mirvälineñ belägenä totınıp, yözüdän bigräk, tagılıp kilüçe Ğadelneñ yöze ütä dä citdi, hätta beraz kurkıngan, küräseñ, bu qadär eçkä yözep kergäne yuk bugay äle anı.

Nihayät, poş-poş kilep, kamışlık eçenä dä barıp kerdelär, kıyaklarnı aralıy-aralıy, ürdäklär yanına da barıp cittelär.

Şıgırdıy-şıgırdıy yözep yörüçe ürdäklärne kürgäç, Ğadel ah itte. Tagın da nıgrak citdilände. Ul äle üz kürgännärenä ışanıp citmi ide bugay. Mirväline kürügä, kanatların cilpep-cilpep, su östennän yögerep kilgän ürdäklär anıñ kulların, tänen çukıp kıtıklıy başlagaç kına, bu dönyanıñ çınlıgına ışanıp, kölep-elmayıp cibärde ul.

— Bu… tege ürdäklärme?

— Kaysı?

— Su astınnan cir alıp çıkkan… Onıttıñmıni, üzeñ söylädeñ bit…

— Nişläp onıtıym, onıtmadım. Bu ürdäklär — alarnıñ bik-bik-bik-bik yırak onıkları.

— Ä bolarnıñ kaysısı äybät ürdäk?

Mirväli süzneñ kaya taba barganın şunduk çamalap aldı. Bu avır temadan niçek tä çitkäräk kitäse ide. Berençe oçraşuda uk yahşılık-yavızlık turında akıl satıp utırası kilmäde anıñ. Şuña kürä, Ğadelne tizräk äkiyät dönyasınnan çınbarlıkka alıp çıgıp kitte:

— Yätimnär alar… Äniläre kayadır kitep yugalgan. Tamakları aç…

— Ä ätiläre kayda?

— Belmim şul…

— Äydä üzebezgä alabız. Äti-äniläre bulabız. Bez alarnı kararbız, aşatırbız…

— Ä kayda yäşärlär soñ alar?

— Öydä…

— Öydä yaramıy. Şuşında, üz oyalarında gına yäşäsennär. Ä bez, kön sayın kilep, aşatıp torırbız. Kileşäseñme?

Beraz ık-mık itep torsa da, Ğadel kileşte. Kön sayın aşatıp, tärbiyäläp torırga buldılar… Yannarında ber ikmäk sınıgı da yuk ide, yarga çıgıp, yakındagı kibettän kümäçlär alıp kildelär, açlıktan talçıga başlagan ürdäklärne ozaklap aşattılar. Ğadel bersen kulına alıp söyep tä karadı. İkençese kırgıyrak, kurkagrak bulıp çıktı — niçek kenä çakırsa da, Ğadel yanına kilmäde, aldındagı cebegän ikmäk kisäklären dä ürelep kenä çüpläp beterde.

Berazdan ürdäklärgä häl kerde, alar, üzlärenä kızıgıp karap toruçı ber olı häm ber bäläkäy adäm zatına älläni iğtibar da itmiçä, başları belän suga çumıp, kamış töplärendä çokçınıp yöri başladılar…

Sudan çıkkaç, bik ozak kükkä karap, komda yattılar. Küktä yözgän kaurıy bolıtlarnı törle canvarlarga ohşatıp, ber kölep, ber yamansulap aldılar. Nindider yöntäs, yämsez büreneñ ap-ak, yomırı sarık bäränen kabıp yotuın kürgäç, Ğadel kıçkırıp uk cibärde:

— Timä! Kit annan! Hop! Hop!..

Aña kuşılıp Mirväli dä, kulın çäbäkläp, küktäge bolıtlarnı törle yakka kuarga kereşte. Läkin alar niçek kenä tırışsalar da, ak, yöntäs büre tege sarık bäränen kabıp yottı… Kük yözendä dä, Mirväli belän Ğadelneñ küñelendä dä moñsu-yamansu bulıp kaldı. Alar, küktäge bu facigale hälne tizräk onıtırga telgändäy, sikerep tordılar da Kazansu yarına terätep salıngan taş yul buylap kittelär. Bara-bara gına kiyendelär. Ğadel algarak yögerde, yılgaga bertuktausız taş attı. Suga çumgan taştan kalgan bocralarga soklanıp karap tordı. Tagın attı, tagın soklandı…

Berazdan Ğadel Mirväli yanına yögerep kilde, anıñ külmäk çabuına yabışıp, kulınnan tarttı.

— Tagın şiğır ukı äle!

— Üzeñ nindi şiğır beläseñ soñ?

— Belmim…

— Ä cırlıy beläseñme?

— Belmim…

— Bii beläseñme?

— Belmim…

— Uynıy beläseñme soñ?

— Yuk…

— Alaysa, närsä genä beläseñ soñ sin? Närsägä genä öyrätälär sezne balalar bakçasında?

— Kompyuterga öyrätälär…

— Şul gınamı?

— Sanarga öyrätälär.

— Tagın?

— Bizneska…

— Närsä-närsä?

— Nu… Firmalar açarga… Satu itärgä… Akça sanarga… Bankta akça arttırırga…

— Nindi bakça soñ ul sezneñ?

— Biznes-bakça.

— Ä-ä, şulay disäñ genä inde… Añlaşıldı. Dimäk, sin berni dä belmiseñ. Ör-yañadan yäşärgä öyränergä turı kiläçäk ikän… Nişliseñ, çego imeem — togo imeem…

— Tak ne govoryat, «za neimeniyem luçşego», dilär…

— Alay da yarıy. Yä, närsädän başlıybız?

— Tagın şiğır ukı äle!

— Ä sin Tukay digän şağıyrne beläseñme?

— Yuk, belmim…

— Häzer min siña anıñ ber şigıren ukıym. Tukay ul — böyek şağıyr. Şağıyrlärneñ şagıyre. Yätim kalıp üsä, anı hätta bazarda satıp cibärälär. «Asraraga bala biräm, kem ala?» — dip kıçkırıp yörilär… Menä şul Tukaynıñ ber şigıren ukıym, tıñla!

— Ä… Ä ul isänme?

— Yuk inde, küptän ülgän ul.

— Nişläp ülgän? Şağıyrlär ülämeni?

— Niçek äytergä inde, ülä dä, ülmi dä… Şağıyrlärneñ icatları, şiğırläre ülmi, ämma üzläre, här keşe kebek, kartayıp ülälär.

— Tukay da kartayıp ülgänme?

— Ä menä Tukay belän bütän tarih. Keçkenädän yätimlektä üskän Gabdullanıñ üpkäse bik katı avıru eläkterä. Şul üpkä avıruınnan 27 yäşendä ülep kitä ul.

— Ä siña niçä yäş?

— Miña da 27 yäş.

— Sin Tukay yäşendä ikän…

— Şulay ikän şul. Tik… oyat… Tukay yäşenä citsäm dä, minem äle ber genä şiğır dä yazıp karaganım yuk…

— Minem dä… şiğır yazganım yuk.

— Kem belä bit, üskäç, menä sin dä matur moñlı, mäğnäle şiğırlär yazarsıñ, bälki… Şiğır yazasıñ kiläme?

— Yuk.

— Nigä inde?

— Minem bankta eşlisem kilä.

— Eşlärseñ dä, anısına ölgererseñ… Tukayga, Därdemändkä, Taktaşka, Tufanga, Cälilgä ölgererseñ mikän soñ? Hikmät bit şunda. Menä siña Tukay, tıñla:

İ tugan tel, i matur tel, ätkäm-änkämneñ tele,

Dönyada küp närsä beldem sin tugan tel arkılı…

İñ elek bu tel belän änkäm bişektä köylägän,

Annarı tönnär buyı änkäm hikäyät söylägän.

İ tugan tel! Härvakıtta yärdämeñ berlän sineñ,

Keçkenädän añlaşılgan şatlıgım, kaygım minem.

İ tugan tel! Sindä bulgan iñ elek kıylgan dogam:

Yarlıkagıl, dip, üzem häm ätkäm-änkämne, Hodam!

Beraz tik tordılar. Güyä, Tukay ahäñennän sızılıp-örtelep çıkkan sihri moñ bu ike keşe küñeleneñ iñ qaderle, gaziz urınnarına barıp ireşkän dä, nindider güzäl gam, tormış mäğnäse häm iman toygısı bulıp, şul küñel türendä mäñgelekkä kalu öçen bişek ämälli… Yılga yagınnan isüçe talgın ciläs cil bu moñnı toyıp, sizep kalgan, küräseñ, änä ul aña kilep kuşıla da, yaña ber mäğnä alıp, kabat aska töşep kitä, yılga yöze buylap böten dönyaga tarala…

Mirväli şiğır ukırga yarata. Balalar yortında çakta här bäyrämdä añardan tatarça şiğır söylätterälär ide. Tatar ädäbiyätınnan ukıtuçı Sabira apaları matur itep, ahäñle itep söylärgä öyrätte. Söylärgä genä tügel, añlarga öyrätte ul şiğırne. Tukaynı, Taktaşnı söylärgä yarata ide Mirväli. Bu ike şağıyrneñ icatı ber-bersenä bötenläy ohşamagan da kebek… Ämma ikese dä küñelne cilketä, keşe buluıñnı, tatar keşese buluıñnı iskärtep tora…

Şulvakıt Mirväli, nindider koş çırkıldagan tavışka sikänep, uylarınnan uyanıp kitte. Ğadel dä işetkän ikän anı… Ul, balalarga has sizgerlek belän, tavış kilgän kuaklıknı bik tiz ezläp taptı da damba buylap yögerep töşep kitte. Malaynıñ ayak tavışın işetep kalgan, küräseñ, şul kuaklık arasınnan nindider yöntäs kıyafätle kara mäçe bärelä-sugıla atılıp çıktı da, sırtın kabartıp, teşlären ırcaytıp, mırıldap tora başladı. Ğadel, anı kürügä, baştarak kauşap kaldı. Annarı, borılıp, artınnan töşep kilüçe Mirväligä karap kuydı da, nık adımnar belän tege mäçegä taba kitte. Mäçe bu malaynı yon kabartıp kına kurkıtıp bulmaslıgın bik tiz añlap aldı, koyrıgın bot arasına kısıp, artkarak çigende, annarı, kırt borılıp, üz yulı belän kitep bardı.

Mirväli, Ğadelne artkarak kaldırıp, kuaklıknı aralap eçenä atladı. Şunda anıñ karşında can öşetkeç küreneş açılıp kitte. Kuak töbendä koş oyası tuzıp yata. Şunda uk — botarlap taşlangan koş balaları. Yuk, berse isän... Änä bit, tibenep, torırga azaplanıp yata… Ä äniläre! Kuak oçında özgälänepme-özgälänä! Pesnäk bit bu! Kayan kilep çıkkan ul? Cäy köne bu koşlar bötenläy kürenmilär läsa! Pesnäklär — kış koşları! Cäylären alar oyaları urnaşkan kuak ışıgında gına yäşilär. Botak — oya, oya — botak, botak — oya, oya — botak… Cäy buyı şulay. Kuakta böcäge dä, cimeş orlıgı da, eçärgä, yuınırga çıgı da citärlek. Alardan da ğailä canlırak bala canlırak koşlar tagın bar mikän?!

Pesnäk oyasın, mäçe menä almaslık biyeklekkä kütärep, ike botak arasına urnaştırganda Mirväli şul hakta uyladı. Ğadel astan, kipkän, yomşak ülän kisäkläre birep tordı. Şaktıy avıraygan, ämma äle kanat nıgıtıp ölgermägän koş balasın da oyaga kütärep kuydılar. Ülgän koşnı, kaber kazıp, şul uk kuak töbenä kümdelär.

Yamansu bulıp kitte. Söyläşmädelär. Oyası tiräsendä böterelgän ana pesnäk tavışına kuşılıp tagı ni äytäseñ?! Şiğır ukısañ gına inde. Şul uk Tukaydan…

Kurıkmagız, koşlar, kürep sez yanıgızda min barın;

Min timäm sezgä, fäqat sayravıgıznı tıñlarmın.

Cırlasagız sez küñelegezgä Täñre närsä salganın;

Mıltıgım da yuk yanımda, yuk şulay uk aularım.

Bik tınıçlap sayragız sez, min timim, sezgä timim;

Ällä irkendä torunıñ qaderene bilmimme min?

Kurıkmagız — yahşı beläm, min hiç tä sezne aulamam;

Sayragız, tıñlap torırmın, tın da almam, şaulamam.

Kön töşlekkä citte. Mirväli belän Ğadel dä, tamak hakın kaygırtıp, yämle dä, gamle dä tabiğat dönyasınnan bertösle häm gamsez şähär dönyasına küçärgä aşıktılar. Uramdagı ber kafega tuktalıp, östäl artına urnaştılar. Ğadel tabındagı böten rizıknı valçıgına qadär aşap beterde, östäp çäy häm «Snikers» sorap aldı.

Aşap tuygaç, Mirväli, uçların alga suzıp, doga kılırga kereşte. Ğadel, nişlärgä dä belmiçä, kızık tabıp, aña karap tora ide. Mirväli şunduk añlap aldı: malaynıñ aşagannan soñ «amin» totkanı yuk, häm monı eşli dä belmi… Ul Ğadelgä üz artınnan kabatlarga kuştı. Annan kürmäk, kulların alga kuşırıp totkan Ğadel, tärbiyäçeseneñ här süzen, här ımın şulay tiyeşle kebek kabul itte häm üz gomerendä berençe märtäbä dogaga kereşte.

— Älhämdü…

— Älhämdü…

— Millähil…

— Millähil…

— Läzi…

— Läzi…

— Ätgamäni…

— Ätgamäni…

— Üä säqani…

— Üä säqani…

— Üä cäğaläni…

— Üä cäğaläni…

— Minäl möslimin…

— Minäl möslimin…

— Amin!

— Amin!

Bit sıpırıp kuygaç, Ğadel soramıyça buldıra almadı.

— Bu — möselman teleme?

— Äye, garäp tele. — Böten dogalar da garäp telendä yazılgan. «Korän» dä garäp telendä.

— Ä närsä digän süz buldı bu?

— «Allaga şöker, Allahı! Täğalä mine aşattı, eçertte häm mine möselmannardan kıldı», — digän süz. Bu doganı, aşap tuygaç, gel äytergä kiräk.

— Şunnan äybät bulamı?

— Äybät bula.

— Miña da öyräterseñ äle… Ä min änigä öyrätermen…

7. İlmira

Şulay kön ütep kitte. İkençe könne alar, ürdäklärne aşatkaç, pesnäk balasınıñ hälen belgäç, yal parkına menep, böten attraktsionnarda yörep çıktılar, annarı tagın su koyındılar, komda kızındılar. Ğadel Mirvälidän yaña şiğırlär ukıttı, äkiyätlär söylätte.

Öçençe, dürtençe könnär dä tigez, matur gına uzıp kittelär. Ğadel Mirväligä tämam iyäläşep citte. İlmira da iyäläşte. İrtän Ğadelne ozatırga çıkkanda, kiç anı kilep alganda ozaklap söyläşep utıralar, läkin tirängä kermilär, dönya mäşäqatläre belän çiklänälär. İlmira söylägännärdän Mirväli şunı añladı: baylar tormışı alay uk ciñel tügel ikän, kibetlär totu da, firma başlıgı bulu da tormışnı, gomerne tıngısız itä… Äle mafiyäse, äle militsiyäse kilep bäylänä, äle nalog organnarı bimazalap intekterä… Biznes karerasın bazarda alma satıp kına başlagan İlmira, üz tırışlıgı häm ücätlege belän, un yıl digändä «Säüdä yortı» açıp cibärä. Kiyäüdä bulmagan, Ğadelneñ ätisen belmi, belergä dä telämi. Ä Sereca? Sereca — anıñ yuristı. Eşendäge töp tayanıçı. Kayçagında — küñel tayanıçı…

Ä berkönne İlmira bötenläy kötelmägän yaktan açılıp kitte.

Gadättägeçä, Mirväli irtän irtük, Ğadelne iyärtep, su buyların urap kilde, här köndägeçä, ber äkiyät söyläp aldı.

«Koyaşnıñ Cir isemle ulı bulgan. Ul bik tıñlausız ikän. Koyaş: «Ulım, tönlä çıgıp yörmä, harap bulırsıñ», — dip torsa da, Cir änise Ay yanına menep kitkän. Ğaläm buylap uynap-şayarıp algaç, anasınnan ber yotım su soragan. Ana küñele bik kiñ bit ul — Ay Cirgä böten suın, östäp böten havasın birgän… Ä Cirgä närsä? Äniseneñ böten suın-havasın, tereklegen algan da şayara-şayara kitep tä bargan. Niçek kenä hälsez bulmasın, Ay haman anı kaygırtıp tora, ber tamçı açu da saklamıyça, Cir tiräsendä äylänä ikän…»

Mirväli ällä kayan gına sizep aldı: kemder, kayandır alarga töbäp karap torgan kebek. Yuk, tirä-yündä berkem dä yuk. Mondıy çellädä Kazansu buyında kem bulsın inde? Ällä? Üze hakındagı äkiyätne işetep, küktän Koyaş karap toramı? Ällä Cir şulay siskändeme? Niçek kenä bulmasın, Mirväli Kazansu yarı buyında ikäü genä bulmaularına töşenep aldı. Şunda yakındagı kuaklıkta yäşäüçe pesnäk isenä kilep töşte. Ällä şul koş karap toramı? Bügen anıñ yanında bulmadılar bit äle. Bu hakta uylap ta beterde, Ğadel yılga buyında yäşel bolıt bulıp küperep utırgan kuaklıkka taba yögerep töşep tä kitte. Sarı tüşle pesnäk üz botagında utıra ide. Balası da şunda gına. Ul inde, berençe kürgändäge kebek, adäm zatlarınnan kurkıp, kaltıranıp utırmıy, başın äle ber yakka, äle ikençe yakka yantaytıp, kızıksınıp küzätä genä.

Su buyına töşep, köymä yözderä başladılar. Köymä digännäre dulkın yarga bärep çıgargan takta kisäkläre ide. Ğadel su çitendä uynap yörgän arada Mirväli, şunda yatkan ber zur taş östenä basıp, artistlarça kılanıp, şiğır ukıy başladı:

Şaulıy diñgez…

Cil öräder…

Cilkänen kirgän korab!

Tön vä köndez

Ul yöräder:

Yul bara yat il karap…

Çıktı cillär,

Kuptı dulkın —

İl korabın cil sörä!..

Kaysı yullar,

Nindi upkın

Tarta bezne can sorap?!.

Mirväli, şigıren söyläp beterde dä, suga yögerep kerep, Ğadel yözderä torgan korablarga dulkın cibärä başladı. Annan kürmäk, malay da, su östendä kul-ayakları belän «davıl kuzgatıp», köymä-taktalarnı yarga taba kuarga kereşte… Şulay uynap-şayarıp, yarga yögerep çıktılar da, ah-uh kilep, köleşä-köleşä, yüeşlänep betkän külmäklären yakındagı kuakka elep kuydılar… Alar çirämgä çalkan yatıp, kükkä baktılar… Kükkä karap yatu alarnıñ ğadätenä kerep kilä ide. Här könne yaña tarih açıla bara: bügen küktäge bolıtlar bala imezüçe hatınnı häterlättelär. Anı iñ berençe bulıp Ğadel kürde. Hätta: «Änä, bäläkäy balalı apa!» — dip kıçkırıp ta cibärde. Bu surätne Mirväli dä ezläp taptı. Menä sabıy totkan ana yanına öçençe ber bolıt, anıñ da karañgıragı yakınlaştı. Yakınlaştı da bervakıt alarnı bötenläy yottı. Nindider diyü yäisä albastı buldı bugay ul. Härhäldä, keşe zatı tügel inde. Läkin ana keşe tiz genä bireşmäde, balasın kükrägenä kısıp totkan kileş, ber yakka taypılıp elekke urınında torıp kaldı, ä karañgı bolıt üz yulı belän kitep bardı…

Mirväli tagın toydı ul säyer häm serle karaşnı. Hätta sikerep ük tordı. Yak-yagına karana başladı. Läkin, elekkeçä, tirä-yündä, küz küreme cirdä, ber can esere dä yuk ide. Şunda Ğadel sorap kuydı:

— Korab turında da Tukay yazganmı?

Mirvälineñ küñelen söyeneçle toygılar biläp aldı. «Onıtmagan bit, onıtmagan! Şul gomer buyı Därdmänd şigıre hakında uylap yatkan! Dimäk, küñelenä, canına kerep kalgan. Moñ bulıp, uy bulıp kalgan!»

— Korab turındagı şiğırne bütän şağıyr yazgan.

— Kem?

— Därdmänd digän şağıyr.

— Nindi şağıyr ul, söyläle. Tukay kebek yarlı, avıru bulganmı? Tiz ülgänme?

— Yuk şul. Anısı inde bay bulgan. Hätta bik bay bulgan. Akçası da, altını da küp bulgan. Ozın gomer yäşägän.

— Bay keşe şağıyr bula alamıni?

— Bula ikän şul. Därdemänd dä, Tukay kebek, halkı öçen, halkın kaygırtıp yäşägän. Şuña kürä dä şağıyr bula algan. Tugan ciren, tugan telen yaratkan ul…

— Ä Därd… Därd… Därd-mänd närsä digän süz?

— Därdemändä — «bähetsez» digänne belderä.

— Ni öçen bähetsez? Ul bit bik bay bulgan?

— Küräseñ, bay bulu — bähetle bulu digän süz tügel äle…

— Minem äniyem dä bähetle tügelme? Ul da bay bit…

— Belmim, Ğadel. Minemçä, ul bähetleder. Anıñ bit ulı bar. Menä sin bar! Ä ul sine bik-bik yarata. Min monı tögäl äytä alam. Bu hakta üzeñ dä beläseñ, şulaymı?

— Äye, äniyem mine bik yarata. Tik ul barıber bähetle tügelder…

— Nigä alay diseñ?

— Tönlä gel yılıy ul… Äniyem yılagaç, minem dä yılıysım kilä. Tik yanına barmıym. Yanına barsam, nıgrak yılıy başlıy, barmasam, yılıy-elıy da, tınıçlanıp, yoklap kitä. Min, barıp, östenä yabıp kiläm. Äyt äle, bähetle keşelär yılıymıni?

— Belmim, Ğadel, monısın äytä almıym…

Bu söyläşü Mirvälidä bik avır täesir kaldırdı. Malay öçen dä küñelle tügel ide bu äñgämä. Şuña küräderme, alar, ber-berse belän kileşep kuygan kebek, därräü sikerep tordılar da, cirdä yatkan arka kapçıgı belän kuaktagı külmäklären eläkterep, yarışa-yarışa, halık şau-şuı işetelep torgan komlıkka taba yögerdelär. Ä ul komlıktan ürdäklärgä qadär küp kalmıy…

Mirväli üze yögerä, üze haman artına borılıp karıy. Gel şul toygı kimerä anıñ canın: kemder küzätep karap torgan kebek. Tik kem, kem? Kayda soñ ul? Nindi siher, tılsım bu?

Ürdäklär kötkännär. Ğadel birgän rizıklarnı şunduk ärsezlänep aşap beterdelär. Citmi dä kaldı äle. «Nigä az alıp kildegez, şunıñ öçen üzegezne çukıp beteräbez», — digän kebek, Mirväli belän Ğadelgä yabırıldılar. Ğadel belä: usallıktan tügel, şayarıp, uynap kına şulay eşlilär alar.

Ürdäklär yäşägän kamışlık yanında gına rähätlänep su koyındılar. Mirväli Ğadelne yözärgä öyrätte. Yar buyına çıkkanda tämam hälläre betkän ide. Şulay da ser birmädelär: parlap, ciñelçä genä fizzaryadka yasap aldılar. Sulışları tigezlände, küñelläre buldı, nihayät, tamak yalgarga da vakıt citte.

Şul uk kafega kilep, tanış östäl artına utırdılar. Ofitsiant kız alarnı tanıy ide inde, soragan rizıkların şunduk kiterep tä kuydı. Ürdäklärne dä kürgäç, su da koyıngaç, Ğadelneñ käyefe bulgan ide. Ul bertuktausız söylände dä söylände.

— Ürdäklär häzer bezdän kurıkmıylar, äyeme, — dide ul. — Äydä alarnı üzebezgä alabız. Bezneñ bit bakça bar. Kül dä bar. Şul küldä yäşärlär. Ä bez karap torırbız… Äniyem kilep yörer, bez ikäü şunda yäşärbez. Dürtäü… bez — ikäü, ürdäklär — ikäü… Barısı dürt bula… Äydä daçada yäşibez… Änidän sora äle… Sine tıñlıy ul. Çönki… sin oşıysıñ aña…

Mirväli Ğadelneñ süzlären küñelenä kabul itärgä ölgerä almıy kaldı, küktän töşkän kebek, ällä kayan gına İlmira päyda buldı da yannarındagı buş urındıkka kilep utırdı.

— Miña yarıymı?

— Äniyem! — Ğadel, urınınnan sikerep torıp, İlmiranıñ muyınınnan kısıp koçaklap aldı. — Äniyem!

Mirväli dä, kauşabrak, torıp bastı:

— Yarıy, yarıy, rähim itegez! Häzer aş soratıp alam…

— Yuk, yuk, zinhar öçen, aş belän mäşäqatlänmägez. Ä menä ber çınayak kofe bulsa yarıy…

Mirväli zakaz birde.

— Sez… Sez küktän töştegezme ällä?

— Küktän tügel, küptän inde min monda… Sezne beraz küzätep tordım, açulanmagız, zinhar…

— Sez idegezmeni ul? Min bit monı sizep yördem.

— Açulanmıysızdır bit?

— Yuk, açulanmıym. Tik… barıber säyer bu. Nigä alay eşlädegez inde?

— Üzem dä belmim. Karıysım, küräsem kilde: niçek aralaşasız, Ğadel üzen niçek tota, sez anıñ belän nilär eşlisez?

— Nu, şunnan? Närsälär beldegez inde?

— Sez, Mirväli, bik äybät keşe, bik äybät pedagog, äybät dus, äybät abıy… Tik Sez bik kurkınıç keşe dä.

— Nindi-nindi?

— Äye, kurkınıç keşe. Ğadel Sezgä könnän-kön nıgrak tartıla bara. Ä minnän yaragaya… Küñelgä kurku kerde, turısın äytkängä açulanmagız…

— Sez? Minnän?.. Kurıkasız?…

— Yuk la, min Sezdän kurıkmıym. Ğadelne yugaltudan kurkam.

— Häzer añlaşıldı…

— Närsä añlaşıldı…

— Min anı Sinnän tartıp alır dip kurkasıñ, şulaymı?

— Kurıkmıym da… Kurkam da…

— Niçek bula inde bu?

— Menä min bügen Sezne köne buyı küzätep yördem. Ğadelneñ ışanıçlı kullarda buluına söyenep betä almadım. Läkin köyenep tä kuydım. Min bit aña sez birgänne birä almıym...

— İlmira, äydä «sin»gä küçäbez. Miña «sez» dip söyläşü kıyın. Annarı… min andıy söyläşügä bik künekmägän dä. Kileştekme?

— Yarar soñ…

— Menä şul: sin yukka borçılasıñ. Bez nık kına duslaştık, anısı döres. Läkin anıñ telendä gel sin bit. Ul, hätta, tönnären yılap yatuıñ öçen dä borçıla. Sin yoklap kitkäç, östeñä yabıp yörüçe kem dip beläseñ? Sineñ ulıñ ul! Ğadel! Menä häzer äyt: «Bar, kit, yörmä, Ğadelne üzemä genä kaldır», — digen, min häzer toram da kitäm. Tik närsä otabız soñ bez monıñ belän? Äydä, cäyne bulsa da ütkärim, min aña bu arada küp närsä birä alam, ä köz berär eş kilep çıgar äle. Min bit äybät mehanik, master, slesar. Eşsez kalmam. Ämma Ğadelne dä bolay gına kaldırıp kitäsem kilmi. Ä baya äytkän borçuıñ urınsız. Ğadel sin uylaganga karaganda küpkä akıllırak…

Torotuar çitendä kügärçen aşatıp yörüçe Ğadel, olılar arasındagı süzneñ ozakka kitüenä käyefsezlänep, bu yakka karap-karap ala. Ämma älegä kilep boçırga batırçılık itmi. Monı Mirväli dä sizep aldı.

— Ğadel, kil monda, aşagannan soñ amin totmadık bit äle. Yägez, dogada bulıyk! Ğadel, başla…

— Üz urınına kilep utırgan Ğadel şunduk aldına näni uçların cäyep saldı, annarı, kön sayın berär süz yatlap barıp, bügen genä öyränep betkän dogasın ukırga kereşte: «Äl-hämdü lillahil-läzi… ätgamäni üä säqani üä cäğaläni… minäl-möslimin… Amin!»

İlmira Ğadeldän monı uk kötmägän ide bugay, «amin» totarga da onıtıp, avızın açkan kileş, küzlären tomrandırıp, malayına karap tora birde. Mirväli, iyäge belän ımlap, kullarına kürsätkäç kenä, uçların kuşlap, biten sıpırıp kuydı.

— Nişlätteñ sin minem malaynı? — Niçek kenä tırışsa da, İlmira bu soraunı birmi kala almadı.

— Berni dä eşlätmädem, barı tik keşelek asılına gına kaytırdım.

— Ni söyliseñ sin, Mirväli? Nindi keşelek asılı hakında söyliseñ?

— Keşeneñ eçke häm tışkı garmoniyäse hakında äytäm. Siña da kiräk ul, İlmira… Ä sindä ul älegä yuk…

8. Mirväli

İkençe könne ük Mirväli İlmiradan daçaları hakında soradı.

— Nindi daça bulsın, ber bakça kisäge şunda. Yılga ber-ike barıp kiläbez. Keşegä kürsätergä dä oyat…

— Tukta, tukta… Tärtip belän genä söylä äle. Anda torırga bulamı?

— Bulmagan kaya! İke katlı yort bit ul. Cire dä citärlek, hätta küle dä, çişmäse dä bar. Karalmagan gına…

— Anısı problema tügel. İñ möhime — bar! Bügen bez şunda kitäbez! Davay açkıçın!

— Ay Allam! Oyatlı bulam bit! Başta üzem barıp kaytıym inde…

— Yuk-yuk, bezgä ışanıp tapşır sin anı. Bez üzebez tärtipkä kitererbez, şulaymı, Ğadel?

— Şulay!

Şunda bähäs tämamlandı. İlmira «bakçaçı»larnı üze ük Nagornıyga qadär iltep kuydı. Ämma karap tormadı. Kıyınsındı, ahrı. Kiç kilep alırga bulıp, saubullaşıp ta tormıyça, kitep bardı.

Kalın kalay belän tışlangan kapkanı açıp kerügä, Mirväli barısın da añlap-töşenep aldı: bu yort-cirne tärtipkä salırga ber gomer vakıt kiräk bulaçak. Hiç yugı… ber atna!

Mirväli iñ elek öyne karap çıktı. Yäşärlek. Yuıp-çistartıp, iske-moskını çıgarıp atsañ — menä digän äle. İñ möhime, ut bar, su bar…

Bakça üze bildän sarutka, kıçıtkanga çornalgan. Ämma mulıktan cirgä iyelgän almagaçlar küzneñ yavın alıp toralar. Çiyälär dä tulışa başlagan, karlıganga da koyaş kungan… İke-öç atnadan barısı da ölgeräçäk… Ä anda närsä? Astarak? Bäräñge cire bulgan, ahrı… Tagın da tübändäräk — kül. Anıñ kül diyärlege dä yuk, sazlık… Kaydadır çişmä bulırga tiyeş, ülän yapkan avızın arçıp kuysañ, üze ber yäm bulaçak bu cirdä…

Balakların sızganıp, külmäklären salıp atıp, öyne yuıp çıgardılar. Uynap-kölep eşli torgaç, yartı kön ütkänen sizmi dä kaldılar. Mirväli, çişmäne ezläp tabıp, su çumırıp aldı da, tonırga kuydı. Urın äzerläp, uçak yagıp cibärgäç, şul sunı, ut östenä elde. Ul kaynap çıkkançı, kürşelärne urap kilde. Anda çandır gına gäüdäle ber kart pomidor töbe yomşartıp yöri ide. İsänläştelär. Küreştelär. Sabir isemle ikän. Çäy belän bergä, ul Mirväligä bötäs küp kıyar tottırıp çıgardı. Berniçä telem kara ikmäk, toz birde. Täm-tom üzlärendä dä citärlek. Şulay itep, berençe märtäbä çäy eçtelär.

Gadel argan bulgan ikän, timer karavattagı yuka mendärgä başın törtüe buldı yoklap ta kitte. Böten mäşäqate belän, böten uyları, toygıları belän Mirväli beryalgızı tordı da kaldı…

Närsä buldı bu?

Önme, töşme?

Ber siherme, ällä ilahi ımmı? Hıyalıy işaräme? Bähetkä yulmı, ällä… bähetsezlekkäme?

Mirväli torıp-torıp aptırıy: niçek kenä kilep kerde soñ ul bu dönyaga? Hoday Täğalä şaukımınnan bütän närsä tügelder bu! Ber-ike atna eçendä änä niçek böterelep kitkän ul bu moğcizaga!

Üze bakça çistarta, cir yomşarta, üze şul hakta uylıy Mirväli. Ul inde bervakıtta da ayırıla almas kebek bu tormıştan. Ğadeldän… İlmiradan… Närsä-ä-ä? İlmiradan? Kem soñ aña İlmira? Çınlap ta, kem ul? Närsä bäyli alarnı? İlmiranıñ üz eşe bar, kibetläre bar, Serecası bar… Mirväli dä küptän inde ber keşe tabarga tiyeş ide… Bulmadı tügel, yulında oçragan keşelär buldı. Söyeşkännäre dä, hätta tön kunıp çıkkannarı da buldı. Tik berkem dä anıñ küñelen añlıy almadı. Mirväli üze katlaulandıra, ahrı, bu tormışnı. Ul bit, hatın-kızlar belän aralaşkanda, meñ törle cay tabıp, balalar hakında sorıy. Nişläp alaydır — bügenge kızlar bala yaratmıylar. Bälki yaratalardır da… Balalar hakında söyläşergä telämilär. Şul harap itä dä… Bala önäp betermägännären sizü belän, küñelenä şaktıy yakın alıp ölgergän bulsa da, bu hatın-kızdan Mirväli tizräk kitü yagın, hätta kaçu yagın karıy… Bu — normal hälme? Yuktır… Balası bulmagan hatın-kız niçek bala yaratsın inde? Ä-ä, yuk… Yarata ul! Bu his, kan tamırları buylap, yöräge aşa ütep yörsä, yarata ul! Bala yaratkan keşe, bala telägän keşe şunduk kürenä, şunduk belenä!

İlmira üz balasın yarata. Läkin ul «bala» digän töşençäne döres añlamıy. Küñele belän toya, ämma añlamıy. Añlar ide, uylanır ide, anıñ vakıtı yuk, häle-mömkinlege yuk, monı añlarlık tormışı yuk…

Şulay da, İlmira Mirväligä oşıy. Äybät keşe ul. Balalar yortı keşeneñ eçke, hissi sıyfatların zägıyfländerep, hätta üterep çıgara. Ä bu hatında eçke çistalık, ihlaslık, küñel maturlıgı bar. Ul gına da tügel. İlmira Mirväligä malayı bulgan öçen, Ğadele belän oşıy, ahrı. Bu saftan-saf, ihlastan-ihlas, akıllı, talantlı, iñ möhime, olı yöräkle malay üz änisen matur yaktan sıyfatlıy. Menä bit nidä hikmät!

Gadel uyanıp çıkkanda Mirväli öy tirälären çüp ülännärennän arçıp betergän ide inde. Külgä, çişmägä iltä torgan sukmaknı da açtı. Berniçä tütäl dä kazıp attı. Yäşel kıyakka sugan utırtırga bula äle, kızıl tormanıñ da cäyge sortları bar…

İşek töbendä küzlären uıp utıruçı Ğadel üzeneñ kaydalıgın çak añıştı. Ällä berär yünsez töşkä yulıkkan inde — başta ber dä käyefe yuk ide. Tirläp-peşep, ah-uh kilep cir kazıp yörüçe Mirväline kürgäç, tınıçlandı, berazdan yılmaep cibärde.

— Nihäl, kapitan? Yokı tuydımı? — Yılgada köymä yözdergännän soñ Mirväli malayga şulay däşä başlagan ide.

Gadel cavap birmäde. Küzgä kürenep maturaygan, yämlängän bakçaga karanıp tik utırdı. Mirväli moña älläni gacäplänmäde. Anıñ kazıy başlagan tütälen rätkä salıp, yomşartıp beteräse bar ide…

Eşen tämamlap, bakça urtasında tau qadär öyelgän çüpkä ut törtep kenä cibärgäç kenä malay yanına kilep utırdı. Şunı gına kötep torgan kebek, kapkadan kürşe kartı kilep kerde. Kulındagı savıtta — çebeş kükäye qadär genä yaña bäräñgelär. Ber bäyläm yäşel sugan kıstırırga da onıtmagan.

— Karap-karap toram da, katı totındıñ äle bu bakçaga… İlmiranıñ keme bulasıñ soñ sin?

— Babay, min kübräk Ğadelneñ «keme» bulam şul.

— Ğadel olannıñ dustımıni?

— Äye.

— Bik äybät, bik mäslihät. Äybät keşegä ohşagansıñ. Balanıñ bähetennän bulsın…

Kartnıñ soñgı süzlären añlap betermäsä dä, Mirväli, rähmät äytep, küçtänäç rizıklarnı alıp kaldı, uçak östendäge çäyne yañartıp cibärde, bäräñgene dä, suga salıp, dörläp kabınıp kitkän ut östenä elde.

Niçek serle räveştä päyda bulsa, şulay kinät kenä yuk ta buldı kart. Bälki ul kart ta, keşe dä tügelder? Berär izge zattır? Mirväli belän Ğadelgä bulışırga cibärelgän päygambärder? Kem genä bulmasın, anıñ bäräñgese ay-hay tämle ide! Ğadel dä yarattı. Üze dä sizmästän:

— Äydä äniyemä dä kaldırabız, — dip äytep kuydı. Ul äle haman uyanıp citä almıy. Cäyge kön, kır havası üzeneken itkän — malaynı tämam isertep-iläsländerep kuygan. Mirväli üze dä şundıy uk häldä. Tın aluları irken monda, hava gına tügel, küñellär safrak, hätta uylar safrak!

İlmira kilep kergändä alar, poş-poş kilep, öy kıyıgı astında torgan lägändäge suda yuınıp toralar ide. Ber-bersenä su çäçrätälär dä, çitkä taypılıp, köleşälär. Şuşı berniçä köndä ikese dä nık kına kızınıp ölgergännär; alarnıñ koyaşta yangan tännärendä su tamçıları gäräbä kebek balkıp, kaltıranıp elenep kalalar…

Kapka töbendä şakkatıp basıp torgan İlmiranı kürgäç, ikese dä şım buldılar, annarı ber-bersenä karanıp aldılar da därräü «kunak»nı karşılarga yögerdelär. Mirväli İlmira kulındagı bihisap küp törgäklärne aldı, Ğadel, äniseneñ buşaganın sabır gına kötep tordı da, anıñ koçagına atıldı.

İlmira, bakçanı kürgäç, tagın ber märtäbä şakkattı. Ğadelne kütärgän kileş, üz bilämälären karap, yörep çıktı, kül, çişmä buyına barıp kilde. Çınlap ta şulaymı, döres kürämme, digän kebek, çüptän arçılgan kuaklarnı, küperep utırgan tütällärne totıp-totıp karadı, annarı, ber çittä yılmaep basıp torgan Mirväligä taba kırt borılıp:

— Aptıratasıñ sin mine, Mirväli, — dide. Şunduk nindider eçke ber ironiyä belän östäp kuydı. — Keşe tügelder sin, cender…

— Cen, cen, älbättä! Cenneñ dä törlese bula. Keşelärdäge kebek…

İlmira Mirvälineñ cavabın «işetmäde». Ul Ğadelne işek töbenä bastırdı da öygä kerep kitte. Annan tagın da gacäplänebräk çıktı.

— Sez bit miña ber eş tä kaldırmagansız.

— Ä sin eşlärgä tiyeş tä tügel. Bakça bezneñ karamakta, şulaymı, Ğadel? Sineñ bolay da eşeñ citärlek… Äydäle, argansıñdır, açıkkansıñdır, utır, bezneñ rizıklardan avız it…

Mirväli tiz arada tabın äzerläde. Suınmasın dip, ak aşyaulıkka törelgän yaña bäräñgelärne çıgardı, yäşelçälär turap kuydı, çäy äzerläde…

İlmira da hätsez rizık alıp kilgän ikän. Alarnı, berämtekläp, Mirväli kulına tapşırdı da, üze östen almaştırırga öygä kerep kitte. Tabınnı köyläp betergänçe urap ta çıktı…

Menä şunda Mirväli öçen säyer hällär başlandı da inde. Çönki anıñ karşında bötenläy ikençe İlmira basıp tora ide. Zifa tänenä kıska itäkle, kıska ciñle, açık tüşle, ciñelçä cäyge külmäk eläkterep çıkkan hatınga şunduk ğaşıyq buldı ul. Därtkä tulışıp torgan tıgız baltırları, zifa, matur botları, şundıy uk därtle beläkläre, zifa muyınnarı, izü çitennän menä häzer tägäräp töşep kitäm dip, kaltıranıp torgan mul kükräk almaları… Imsındırgıç täne, mähäbbätle yöze… Äye şul, bu yözne dä berençe kürä Mirväli. Übeşer öçen genä yaratılgan alsu, susıl irennärne dä, siräk kenä sipkel töşkän matur, töz borınnı da, tıgız, köçle, şul uk vakıtta zifa, nazlı yañaklarnı da, bu «aylı kaşlarnı da, nurlı, bähetle küzlärne dä, üz irkenä kuyılgan, ämma ütä dä tıynak, cıynak bu çäçlärne dä berençe kürä ul…

«Kürdeñme inde?» digän kebek, İlmira bermäl Mirväli karşında yılmaep basıp tordı da, cil-cil barıp, tabın mäşäqatlärenä kereşep kitte. Anıñ kıska, kiñ itäk «kanatları» cilferdägän arada, tagın da nıgrak açılıp kitkän ımsındırgıç ayak-botları Mirvälineñ tämam «cenen kuzgattı», anı atlap bulmas, hätta yäşäp bulmas hälgä kiterep citkerde…

…Tatu, bähetle ğailä kebek, tabın artında ozak yuandılar. Aşıkmıyça, tämläp kenä, böten rizıklardan avız ittelär, älläni cäyelep kitep söyläşmädelär, kölep-şayarıp tik utırdılar. Nigä söyläşergä? Alarga bolay da rähät ide. Alar bolay da bähetle ide. Nik söyläşmäsen? Rähätlänep söyläştelär! Küzläre, karaşları belän söyläştelär. Mirväli İlmiraga niçek kenä karamaska tırışsa da, bara da yulıga, bara da yulıga şul utlı karaşlarga… İlmira da başkaça karıy aña bügen. Mirväline küzlärenä, yözenä genä tügel, böten cirenä, koyaşta yangan tıgız muyınnarına, kiñ kulbaşlarına, köne buyı eşläp bürtkän köçle beläklärenä, taza, yegärle kükräklärenä, matur tänenä soklanıp karıy… «Menä sin nindi ikän! Sine bit yaratırga bula… Yuk, yuk… Min inde sine yaratam!» — di kebek bu karaş. Kayçakta bu karaş, aptırap: «Yä, kayan kilep çıktıñ sin? Kayan taptım min sine? Ällä üzeñ bezne ezläp taptıñmı?» — di kebek. Mirväli aña şundıy uk cılılık häm his belän cavap birä, soklanuın, yaratuın belderä. Ul küñelendä kuzgalgan bu çöçle hiskä ber kuana, şatlana, ber şomlana, kurka. Anı onıtırga teläp, äle Ğadel belän şayara başlıy, äle bakça mäşäqatläre hakında söylärgä kereşä… Läkin barıber süzgä süz yalganıp citmi, küñeldäge tege olı, yaña his-toygı, äle uñaysız küz karaşı bulıp, äle urınsız äytelgän süz bulıp kabat tışka bärep çıga, bu matur, bähetle häm serle-ilahi dönyadan çitkä taypılırga häm mömkinlek birmi…

Amin tottılar. Malaylar oçramasmı dip, Ğadel uram yagına çıgıp kitte. Mirväli belän İlmira söyläşmiçä genä tabınnı cıyıştırdılar da, tagın şul uk urınnarına kilep utırdılar.

— Üzeñ hakında söylä äle, Mirväli.

— Ä? Sin miñamı? Närsä söylim?

— Nu… Kem sin, nindi keşe?

— Ä nigä ul siña?

— Kiräk… Vot kiräk!

— Min… Min — Mirväli. Näbiyev. Miña 27 yäş. Master-mehanik. Tagın närsä? Tatar. Tatarlıgı öçen can atar. Şul!

— Yuk, bu gına citmi. Sin… öylängänme?

— Öylängän. Ämma ayırılgan.

— Balalarıgız?

— Balam yuk, şuña kürä ayırılıştık ta.

— Añlamadım…

— Närsäsen añlamaska inde? Min bala telädem, ä aña kiräkmi ide.

— Ä… Häzer añladım inde.

— Närsä añladıñ?

— Ni öçen minem Ğadelgä tartılganıñnı añladım. Sin añarda üz balañnı kürdeñme?

— Bälki… Minem malay da şulay bulır ide. Läkin… anıñ öçen genä tügelder.

— Tagın närsä öçen?

— Tagın… näq menä şundıy bulganı öçen. Ul miña bik oşıy. Açulanma, min anı yaratam da inde...

— Yuk, açulanmıym, nik açulanıym? Balañnı yaratsalar, söyenergä genä kiräkter ul…

— Belmim. Anısın äytä almıym.

— Mirväli, ä sineñ hıyalıñ barmı?

— Bar. Ä sineñ?

— Yuk, sin äyt başta.

— Min bolay da küp söylädem. Häzer sin söylä. Äyt äle, sineñ yaratkan keşeñ barmı?

— Häzer yaratıp yörmilär, minemçä.

— Alaysa, yaratkan keşeñ yuk?

— Yuk. Ämma yalgızım da yäşämim. Yalgız hatınnıñ küñelen kürergä teläüçelär citärlek. Aralarında bik yahşı keşelär dä bar.

— Işanam, bardır. Şulay da… Min mondıy tormışnı añlamıym.

— Niçek inde añlamıysıñ? Uylap kara: yäş hatın firma başında tora. Aña böten yaktan yabışırırga, kabıp yotarga toralar. Duslar kiräkme? Kiräk. Krışa kiräkme? Kiräk. Ä duslarga tülärgä kiräk. Häzer şundıy zaman. Duslarga da tülärgä kiräk! Akça belän genä tügel, älbättä…

Mirväligä bu söyläşü oşamadı. Ämma, şuşı söyläşüne säbäp itep, küñelen tırnap torgan ber soraunı da birmi kala almadı ul.

— Ä Sereca siña kem?

— Sereca? Ul bügen minem öçen barısı da: dus ta, yurist ta, telohranitel dä, hätta syarkäm dä, bulaçak irem dä…

— Bulaçak iregez?

— Tügel, älbättä. Bu — «legenda». Şulay caylırak. Başkalar bäylänep intektermäsennär öçen şulay kileştek. Sereca bulganda bik yakın kilergä kurkalar…

— Ä küñel, his digän närsä?

— Belmim… Sereca mine yarata. Ä min… Min anı hörmät itäm. Tuğrılıgı öçen… beraz gına yaratam da. Ämma küñel, his belän tügel, akıl belän. Şul. Soravıña cavap birdemme?

— Tagın ber sorau bar.

— Davay!

— Nigä Sereca urınında tatar keşese tügel?

— Ä, sin anı äytäseñmeni?.. Kayçan da bulsa bu hakta sorarsıñ dip uylagan idem anı…

— Kıyın bulsa, cavap birmä…

— Kıyın tügel, rähätlänep cavap biräm. Tatarlar belän eşläü avır. Baştarak gel tatar yegetläre belän eşlädem. Berse üz kabinetımda totıp köçläde, ikençese yartı akçamnı urlap kaçtı, öçençese, halıknı miña karşı kotırtıp, urınıma menep utırmakçı buldı. Urıslar belän eşläü ciñelräk. Alar arasında intrigantlar yuk. Hösetlelek, kurkaklık az. Döres anısı, bez, tatarlar — köçle halık, talantlı halık, ämma bezdä tatulık yuk. Bez üzebezdän tübänräklär belän genä dus bula beläbez, ä tiñnär belän, bigräk tä östenräklär belän dustanä yäşi almıybız. Sin şunıñ belän kileşäseñme? Dälil kiräkme? Pocaluysta! Kürşedä «Şarhan» kuşamatlı tatar yegeteneñ firması bar. Şul böten uram banditların miña karşı kotırta. Yanıy. Kurkıta. İke budkamnı yandırdı inde.

— Sin, bälki, haklıdar da. Mine uramga kuıp çıgargan türälär dä üzebezneñ tatarlar ide.

— Mögayın, bolay söyläşep utıru kileşmider. Sin soradıñ, min cavap birdem.

— Rähmät, İlmira.

— Ni öçen, Mirväli?

— Sin küñeleñdägesen söyläp birdeñ, döresen, turısın äytteñ. Dimäk, miña ışandıñ? Sin — çın, ihlas keşe. Minem belän uynap bulaşmadıñ… Sineñ kebeklär häzer siräk…

— Sin üzeñ dä şundıy bit, Mirväli. Çın keşe. Ğadel yukka gına yaratmıy sine. Min aña ışanam.

— Ğadel? Ğadel mine yaratamı?

— Yarata şul, bik yarata. Sinsez nişlärbez inde, belmim…

— Min bit ällä kaya kitärgä cıyınmıym.

— Açulanma, Mirväli. Bu — tabigıy häl. Ğadelgä ir keşe kiräk. Ätisen alıştırırday keşe kiräk. Şuña kürä min aña üpkälämim, siña da açulanmıym. Söyenäm genä. Kurkuım da şunnan. Artık söyensäñ, küz tiyä bit ul…

— Ä min söyenergä kurıkmıym. Beläseñme, mindä şundıy halät: güyä min üzemneñ yäşi başlavımnı kötäm…

9. Ğadel

Mirväli belän Ğadel bakçada yäşi başladılar. Här könne irtän-kiç İlmira kilep kitä. Azık-tölek alıp kilä, Ğadelne yuındırıp, kiyenderep kitä. Bötenläy dä kalır ide, soñgı vakıtta eşe bik tıgız. Nindider kürşe firma belän kileşä almıylar. İlmira şular belän söyläşülär alıp bara, bu söyläşülärdä teräk bulırday dusların cıya…

Gadel — gönahsız bala, anasınıñ borçuları hakında berni dä belmi, belergä dä telämi. Anıñ böten kaygısı — Kazansuda kalgan yätim ürdäklär belän mäçe tırnagınnan kotılıp kalgan pesnäk balası… Bakça eşlärennän buşap torgan arada ul Mirväline şular yanına alıp kitä. Şulay yartı könnären ütkärep kaytalar. Anıñ karavı tuygançı su koyınalar, komda kızınalar, parkka menep, taganda atınalar, karuseldä äylänälär…

Ber atna digändä Mirväli bakçanıñ eşen beterde, yak-yagında kamışlar gına kaldırıp, külne çistartıp çıgardı, çişmägä agaç ulak urnaştırdı, anı tübä astına kertte, yanına eskämiyä yasap kuydı. Matur, tigez rät bulıp tezelep kitkän tütällärgä sugan, kızıl torma, salat, ukrop kebek yäşelçä-ülännnär çäçep çıktı. Sukmaklarga taş tüşäde, kapka töbenä çäçäklär utırttı…

Şunnan soñ gına alar küptän niyätläp kuygan eşlären tormışka aşırırga kereştelär: bazardan ike kärzin satıp alıp, Kazansudagı ürdäkläre yanına töşep kittelär. Barıp citkänçe Ğadel bertuktamıy söylänep bardı:

— Bez ul ürdäklärne küldä totarbız… Alarga oya yasarbız… Alar bezdä ozak, bik ozak yäşärlär… Ber dä, ber dä kitmäslär… Alar bit izge, äyeme? Alarga tiyärgä yaramıy… Alarnı üterergä dä, aşarga da yaramıy… Alar böten cirne, cirdäge keşelärne barlıkka kitergännär, äyeme?

Mirväli sabır gına tıñlap bardı. «Äye» dimäde, «yuk» dimäde. Çönki malay kübräk anıñ belän tügel, üz-üze belän söyläşep bara ide. Mirväli inde küptän iskärde: Ğadel, yalgızlıkta yäşägän küpçelek balalar kebek, üz-üze belän, üz küñele belän söyläşergä öyrängän. Ul şuña künekkän, aña şulay caylırak. Bu anıñ küñel haläte, yäşäü räveşe. Mirväli belä: şuşı keçkenä gomere buyı üz karamagında yäşägän bu malaynı keşelär belän, dönya belän söyläşergä öyrätäse bar. Söyläşergä genä tügel, üzara añlaşırga, aralaşırga öyrätäse bar.

Ä Ğadel söylände dä söylände:

— Keşelär şuña kürä suda äybät yözälär, cirdä yörilär, küktä oçalar… Keşelärneñ babaları ürdäk bulgan, şuña şulay ul, äyeme? Ürdäklär belän dus bulırga kiräk. Alarnı ütergän keşelär — naçar keşelär, andıylar soñınnan keşelärne üterälär, äyeme? Ä menä ni öçen ürdäklär «bak-bak» dip söyläşälär ikän? Min belmim, ä sin beläseñme? Ä? Beläseñme?

Bu sorauga Mirväli niçek tä cavap birergä tiyeş ide. Sınatırga, ser birergä yaramıy. Ä bit cavap älläni katlaulı bulırga tiyeş tügel.

— Ni öçen şulay söyläşälärme? «Bak-bak» — bezneñçä «kara-kara» digän süz. Ürdäklär dä: «Bak-bak, karap bak», — dimäkçe bulalar. «Dönya şundıy zur, şundıy matur, şundıy izge», — dimäkçelär alar.

— Çönki ürdäklär bu dönyada berençe yaralgannar, şuña şulay dilär, äyeme?

— Äye. Annarı bütän koşlar söyläşä başlagan. Tornalar: «Torıyk-torıyk, şuşı yämle cirdä torıyk», — digännär, kükelär: «Kük-kük», — digännär. — «Kük yöze iñ kük, iñ ayaz, iñ yaktı, iñ izge dönya», — digän süzläre bu alarnıñ…

— Ä kazlar närsä dilär?

— Kazlar: «Kay-yak, kay-yak?» — dip kıçkıralar. Kaysı yak bezneñ yak ikän, dip, tirä-yaklarına karanıp oçalar, imeş...

— Ä sandugaçlar?

— «Çüt-çüt» kenä sayrıym da, tagın «çüt-çüt» kenä sayrıym, annarı tagın «çüt-çüt» kenä sayrıysı kala, — dilär.

— Ä pesnäklär?

— Pesnäklärneñ dä üz tele. Alar: «Keçeräk-keçeräk», dilär. Keçeräk kenä rizık kisägenä dä bez riza, dimäkçelär alar. Çıpçıklar: «Çık-çık, uynarga çık», — dilär. Kügärçennär: «Göle-göle, göle-göle, bez — bu cirneñ oça torgan göle», — dip söyläşälär.

— Kızık, äyeme?

— Kızık, bik kızık.

— Böten-böten närsäneñ dä tele barmı?

— Bar, bar. Tabiğatne tıñlıy belergä genä kiräk. Hätta agaçlarnıñ, ülännärneñ dä üz tele bar.

— Alar niçek söyläşä?

— Alar da törleçä söyläşä. Yafrakları belän şıbırdaşıp, kamış-kıyakları belän talgın gına moñlanıp köyläşälär, söyläşälär… Sunıñ tavışı da bar — ul yä şaulap, yä däşmi-nitmi genä sagışlana…

— Telläre bulgaç, tereder alar, ä? Cansız äyber söyläşmi bit.

— Tereder şul… Menä sineñ sıdırılgan yäisä kiselgän kayın kürgäneñ barmı? Annan yäş tamıp tora. Kayın şulay yılıy… Suık kış könendä urmanga barsañ, tıñla: anda agaçlar ıñgıraşa… Öşilär, dimäk…

— Ä min keşelär genä öşi, keşelär genä yılıy dip uylagan idem…

Şulay söyläşä-söyläşä Kazansu buyına töşep cittelär. Tiz genä öslären salıp attılar da suga kerep kittelär. Ürdäklär inde sizenep algannar — äle barıp citärgä şaktıy ara bar, ä alar üz tellärendä ärepläşä-ärepläşä, kilep tä çıktılar…

Gadel iñ elek ürdäklärgä üze belän alıp kilgän ikmäk kisäklären aşattı. Annarı kulına alıp söyde, kamış eçendäge keçkenä küldä ürdäklär belän bergä yözep yörde. Uynap kinängäç, Mirväli yanına kilep, kärzinnärne alıp kitte. Ürdäklär karışmadılar. Alar, kön sayın kayandır yözep kilep, aşatıp, tuydırıp kitä torgan duslarına künegep, iyäläşep betkännär inde. Bertuktausız «bak-bak»lap, borçıluların beldersälär dä, älläni yalındırmadılar, kärzinnärgä caylap kına menep urnaştılar. Yulda da tıngısızlap intektermädelär. Bakçaga kaytıp, külgä cibärgändä genä, bu üzgäreşkä riza bulmıyça, şaktıy karışıp, satulaşıp bulaştılar. Berazdan tındılar tagı. Kül çitenä kuyılgan basma östenä menep, ber-bersenä sıyınıştılar da, mıgırdana-mıgırdana çeremgä kittelär…

Gadel dä argan. Berär säğat yar çitendä üzeneñ ürdäklärenä karap utırdı da öyaldına kerep, takta säkegä suzılıp yattı… Mirväli üze bakçada eşläp yöri, üze Ğadeldän küzen dä almıy. Eçennän genä söyenep yöri: kompyuter uyınnarınnan başka berni dä belmi torgan vunderkind-malay anıñ küz aldında häyätka, tabiğatkä kaytıp bara, dimäk, üzeneñ keşelek asılına kayta! Mirväli monda üzeneñ dä öleşe barlıgın belä. Ämma monıñ öçen nigez bulgan! Anasınıñ kükräk söte aşa küçkän ihlas tabigate, holkı, ruhiyäte, küñel sıyfatları bulgan! Mirväli şularnı tereltep, uyatıp kına cibärde. Ruhi nigeze bulmasa, keşeneñ küñelen tärbiyäläü mömkin tügel… Ul monı gına belä…

Kürşe kartı kerde. Mirväli, yılmaep isänläşä-isänläşä, anı karşılarga kitte. Ämma, katnıñ ütä dä citdi yöz-çırayın kürgäç, şunduk avızın cıydı.

— İsänmesez! Ber-ber häl bulmagandır bit, Sabir abzıy?

— İsänlekkä isän dä… Hällär ber dä äybät tügel äle.

— Närsä buldı, Sabir abzıy? Baltañ kaysı suga töşte?

— Menä sin şayartasıñ, kem… Mirväli olan. Töşlektä ber kötü bandit kerep, sezne ezläp yörde. Soraşa başlagan idem, bärep yıktılar. Menä, yanbaşıma totınırlık ta tügel…

— Sez çınmı, Sabir abzıy?

— Çın bulmıy… Şayartudan uzgan inde…

— Kemnär ikänen tanımadıdızmı?

— Tanırsıñ di… Bötenese ber kıyafättä inde alar… Kıskası, banditlar…

— Närsä didelär? Kemne ezlädelär?

— Närsä disennär inde. Kemne ezläsennär? İlmira belän Ğadelne ezlilär. Äle yarıy öydä bulmadılar. Küzlären kan baskan, billahi! Bärep tä ütererlär ide… Şunı äytim dip kerdem — sak bulıgız, aldıgıznı-artıgıznı karap yöregez. Sin, Mirväli, Ğadelne bezgä kertep kuy, bälasennän baş ayak. Üzeñ şuşı tirädä bul. İlmiranıñ kilep çıguı bar… Ul kız bala kaydadır inde häzer… Nindi genä bälalärgä targandır… Alla saklasın!

— Sez çınlapmı, Sabir abzıy? Şulay uk kurkınıçmıni?

— Çınlap şul, bik çınlap. Kürergä kiräk ide alarnı. Üterälär dip toram…

— Närsä bulgan soñ? Äytmädelärmeni?

— Häzer hisap birdelär di… Kem belsen alarnı? Närsälären genä büleşmägännärder… Bazar zakonı digännäre şul buladır inde… Nindi zaman bu, ä?! Keşeneñ qadere bette; can kıyu berni tormıy häzer adäm balasına. Adäm balalarınnan bigräk adäm bälaläre küp häzer…

Mirväli yokısınnan uyanıp çıkkan Ğadelne Sabir kartka iyärtep kertep cibärde. Malay, nider sizengän kebek, bu yulı soraşıp intektermäde, sabır gına kiyende, cıyındı da, äydä, alaysa, kittek, digän işarä çıgarıp, kürşe kartınıñ botaklı-çataklı kulına barıp yabıştı…

Yalgızı kalgaç, Mirväli ni eşlärgä dä, ni uylarga da belmäde. Bu — anıñ öçen tanış tügel halät ide. Cavaplılık toygısı. Menä ul halätneñ iseme! Ğadel öçen, İlmira öçen, gomumän, keşe öçen cavaplılık toygısı, cavaplılık hise. Kızık toygı, kızık his. Üz-üzeñä ışanıç häm täväkkällek belän küñel şomlanuınıñ bergä ukmaşıp yäşägän çagı…

Mirväli bakça urtasında uçak yagıp cibärde. Şomlı kiçtä ber iptäş bulır, dip uyladı. Ut tere bit ul. Utnıñ da canı bar, küñele bar. Äye şul, uçaktan kilgän cılıda utnıñ küñel cılısı da bardır. Mögayın şulaydır…

Ut-uçak belän söyläşep bula. Tere bulmasa, söyläşer ideñ, bar… Änä bit, niçek ufıldıy-ufıldıy yana ul. Mirvälineñ küñelen añlıymı ällä? Hälenä kerergä tırışamı? Üzençä, şulay üz itäme, Yaratamı? Yalkın telläre niçek bu yakka niçek tartıla! Gacäp häl! Üze yarata, üze peşerä…

Bügen karañgı tiz töşkän kebek buldı. Ofık türenä ürmäläüçe bolıtlar da yämsez, ilämsez ide bügen. Nindider şomlı, hätär kiç... Mirväli toya, hätta tögäl belä: tizdän nider bulaçak. Dönyanıñ yämsezlänüe yukka tügel. Uçaknıñ ıñgıraşuı da yukka tügel… Kül yagınnan ah-uh kilep işetelep torgan tavışlarnıñ kinät tuktap kaluı da yukka tügel…

10. Mirväli

Kütärmä baskıçında işekkä yantaep yokımsırap utırgan Mirväline nindider maşina tavışı siskänderde. Anıñ iñ berençe uyı İlmira hakında ide. «Nişläp yöri ul bu şomlı töndä? Artınnan kilsälär? Ber-ber hälgä yulıksa?..»

Mirväli niçek sikerep torganın, niçek kapka keläsenä barıp yabışuın sizmi dä kaldı. Şunı gına kötkän kebek, nindider hätär ber köç kapkanı tışkı yaktan etep, hätta bärep cibärde. Mirväli kügännärennän kayırılıp çıkkan kapka belän bergä eçke yakka mätälep barıp töşte. Şul uk köç anı tartıp ta torgızdı, annarı, bura stenaga teräp, bua da başladı…

— Sin kem? İlmira kayda? Köçege kayda? — Mirväli şunda gına tege yavız köçneñ äzmäverdäy keşe buluın añlap aldı. Anıñ cavap birerlek häle dä, huşı da, sulışı da yuk ide. Ul barı tik: «Kildelär… Nihayät, kildelär… Häzer barısı da häl iteläçäk, açıklanaçak…» — dip kenä uylıy aldı.

Berazdan Mirvälineñ sulışı irkenäyep, tomalana başlagan zihene açılıp, yaktırıp kitkändäy buldı. Tege äzmäverdäy adäm zatı anıñ kulın buşatkan ikän. Şul uk sorau kabatlandı:

— Sin kem?

— Mir… Mir… Mirväli…

— Närsä-ä-ä?

— Mirväli isemle min…

— Şundıy isem bulamıni?

— Bula…

— İlmira kayda?

— Belmim…

— Ä üläksäse kayda?

— Añlamadım.

— Malayı kayda dim!

— Belmim…

— Kem soñ sin monda?

— Karavılçı.

— İlmiranıñ kilgäne barmı?

— Yuk.

— Nişläp bulmasın! Maşinasınıñ ezläre bar bit. Nik aldıysıñ, başıñnı beteräm, mörtät!

— Min kürmädem… Min töngä genä kiläm… — Mirväli yarıy äle cavap birep ölgerde, kizänelgän yodrık baş tübäsenä çak kına töşmi kaldı.

Tau kebek gäüdäle adäm zatı uramga karap kıçkırdı:

— Keregez. Vse çisto!

— Smotri, Valik. Yısli çto… — Monı kapkadan kerep kilüçe çandır yeget äytte. Kıyafätenä, üz-üzen totışına, söyläşüenä karaganda, başlıkları şul bulırga tiyeş.

Menä ul üzeneñ abruyın, bäyäsen belep kenä Mirväli karşına kilep bastı. Cirängeç çıray çıgarıp, säyersenep karap tora başladı.

— Karavılçı?

Mirväli däşmäde. Bu sorauda nindider yäşeren mäğnä bar. Şuña da endäşmäde ul. Süz belän küñelendäge sere suırılıp çıgar tösle toyıldı…

— Karavılçı, töngä kilgän… — Mirväli öçen tege äzmäverdäy adäm cavap birde.

Çandır yeget, Mirvälineñ küzlärenä kererdäy bulıp tekälep karap tordı da, yanındagı ike yegetkä baş kaktı.

— Bernindi dä karavılçı tügel ul. Davay!..

Mirväline, ike yagınnan totıp, haman köyräp yatuçı uçak yanına alıp kildelär. Çandır yeget, uçaktan ber kisäü alıp, Mirvälineñ karşına uk kilde.

— İlmira kayda?

— Belmim.

— Äytmiseñ inde?

— Yuk…

Çandır yeget kulındagı kisäüne Mirvälineñ yözenä yakınrak kiterde. Mirväli çitkä taypılmakçı buldı. Läkin ul kıymşana da almadı. İke yak belägennän kısıp totkan yegetlär anı «cirgä kadap kuygannar» ide. Äzmäverdäy yeget tä üzeneñ barlıgın belderde: büränädäy kulı belän ürelep, Mirvälineñ külmägen izüen ayırıp töşerde…

— Soñgı märtäbä sorıym: İlka kayda? — Mirväli bu yulı däşmäde. Ut yaktısında cen-pärilär kıyafätenä kergän palaçına yotarday bulıp karap tordı da tordı.

Çandır yegetneñ tüzemlege bette, ahrı. Kulındagı kisäü agaçın örep kızarttı da, Mirvälineñ şärä kükrägenä kiterep teräde…

Bu qadäresen Mirväli dä, hätta anı totıp toruçı yegetlär dä kötmägännär ide. Avırtuga tüzä almıyça, Mirväli ürle-kırlı sikerde, nihayät, uñ kulın ıçkındırıp, tänenä kilep yabışkan utlı kisäüne sugıp töşerde. Annarı karşısındagı bändäne törtep cibärde. Anısı artta «can birep» yatkan uçak östenä barıp töşte. Uçakka bu bik oşap betmäde. Aña şunduk «häl kerde». Çandırnıñ külmägenä dörläp ut kaptı. Ul, akıra-bakıra külgä taban yögerde.

Mirväli bötenläy ıçkınıp betä almadı, anı kabat eläkterep aldılar, cirgä yıktılar, tege äzmäver yeget östenä ük menep utırdı. Köygän tän ise, yangan külmäk tötene borınnarnı äçetterep kerä başlaganda, buılıp, tipkälänep, kanga batıp yatkan Mirvälineñ zihenendä soñgı ayık uy böterelde: «Bu hakta Ğadel belsä, gorurlanır ide. Barıber äytmädem, äytmädem… Üldem, äytmädem…»

Mirväli ülärgä äzerlänep bette. Ul elek, ülü bik avırdır, dip uylıy ide. Avır tügel ikän. Üzeñneñ haklı ikäneñne belsäñ, döreslek, izgelek, keşelek öçen ülüeñne belsäñ, ber dä avır tügel ikän. Anıñ ğailäse dä, balası da yuk… Berkem yätim kalmıy… Ä Ğadel? Ğadel kala bit! Ul yätim kala! İlmira da kala… Alar bit bergä bulırga tiyeşlär ide. İh, üläse kilmi!.. Ülüläre avır ikän, ay avır ikän!.. Menä häzer kemder soñgı märtäbä tibep kuyar da, ul, isen yugaltıp, märt yulına kitep barır… Yuk, monısı da soñgı sugu bulmadı, monısı da, monısı da…

Mirväli inde küptän avırtunı toymıy, ul niçä märtäbä sukkannarın, tipkännären sanap kına bara. İsäptän ällä kayçan yalgıştı inde. Kabat sanıy başladı, tagın yalgıştı…

Ä monısı närsä? Yat tavış… Atu tavışı… Ällä?.. Ällä attılarmı? Barıber ülmi… Nişläpter ülmi… Ä… Bälki ülgänder ul? Şulay canı, ruhı gına uylanıp yatadır? Can bervakıtta da ülmi dilär bit. Tännän ayırılıp, oçıp kitä dä dönya buylap häyer estäp yöri, di… Hoday Täğalä bähillegenä yulıksa, izgelekkä ireşä, kük bähillegennän mährüm bulsa, üzenä urın tabalmıyça, mäñge şulay tinteräp yöri, di…

Nindi tavış bu? Ällä anıñ belän Hoday Täğalä üze söyläşä başladımı?

— Mirväli balam, sin isänme? Tor, tor…

Bik torır ide dä, toralmıy şul. Söyläşer ide dä, telsez kalgan… Häzer närsä bulır inde, änä bit — Hoday karşında da cavap tota almıy…

— Mirväli balam… Tor, tor…

Kemder anı kuzgata başladı, arkasına äyländerep yatkırdı da bitennän, başınnan sıyparga kereşte… Menä bervakıt Mirvälineñ küzlären kaplap torgan pärdä tartılıp kitte, ul, nihayät, Hoday Täğaläneñ üzen kürügä ireşte. Nişläpter, bu Hoday digännäre kürşedäge Sabir kart kıyafätendä ide…

Mirväli añlıy başladı. Ul ülmägän. Läkin tere dä tügel. Anıñ canı şuşı ike arada bärgälänä. Ä Sabir kart, can sakçısı bulıp, anıñ belän bergä bärgälänä…

…Kürşe kartı anı töne buyı karap, yara-cärähätlären dävalap çıkkan, ahrı, irtän Mirväli añlı-zihenle, ayaklı-kullı bulıp uyandı. Böten täne sızlıy, ämma söyäk-sanakları isän-sau, böten canı sızlıy, ämma yarsu yöräge tibä… Karavat yanında yılap-şeşenep betkän, ämma inde tınıçlanıp ölgergän Ğadelne kürgäç, tämam terelep citte, hätta yılmaep cibärde ul.

— Nihällär?..

— Äybät. Sin faşistlar belän sugıştıñmı?

— Beraz buldı… Kart kayda?

— Telefonga kitte. Änigä şaltıratırga. Bezne bikläp kaldırdı. Berkaya da çıkmagız, dide…

— Añlaşıldı… — Mirväli ıñgıraşıp kuydı da, kerfeklären salmak kına töşerep, küzlären yomdı.

— Äy!.. Yoklama… Yoklasañ, üläseñ… Äydä söläşäbez!

— Äydä… Sin söylä, min tıñlıym… Kızık… Elek min söyli idem, sin tıñlıy ideñ… Häzer… Min tıñlıym…

— Tik… küzläreñne yomma… Yommıysıñmı?

— Yarar, tırışırmın…

— Närsä söylim?

— Min monda niçek kilep eläktem — şunı söylä.

— Bez ul faşistlarnı kaçıp karap tordık. Ä-ä-ä änä tege saray poçmagınnan. Sinnän dopros algannarın da kürdek. Çın «boyıvik»lardagı kebek… Sin ber faşistnı utta yandırıp üterä yazdıñ. Kızık ta buldı inde… Anı küldän kütärep kenä alıp çıktılar. Sine kıynıy başlagaç, Yakın babay öydän mıltık kerep aldı da atıp cibärde. «Barıgız, kitegez monnan!» — dip kıçkırdı. «Yugıysä bötenegezne dä atıp üteräm!» — dide. Çın geroy ul bezneñ Yakın babay. Sin dä geroy… Minem kayda ikänne barıber äytmädeñ… Avırttımı?

Şulvakıt Sabir kart kaytıp kerde. Anı kürügä, Mirväli torırga azaplana başladı. Kart, kulın alga suzıp, anı şıp tuktattı:

— Yat, yat, siña yatarga kiräk…

— Sez kaya bardıgız?

— İlmiraga şıltıratıp kildem. Bu hällär hakında belergä tiyeş ul. Ä hällär maktanırlık tügel.

— Rähmät, Sabir abzıy…

— Ä? Närsä öçen?

— Menä — kotkarıp kalgansız bit.

— Min närsä? Üzeñä rähmät. Çıdam da bala ikänseñ. Änä bit — tüşeñne çimä-çi itkännär… Bez barısın da karap tordık. Ahırdan tüzmädem…

— Ber-ber häl kılmagansızdır bit?

— Yuk havaga attım. Kiçä tagın sugışnı, frontnı iskä töşerdem, üzemne çın soldat kebek his ittem. Frontta min doşman canın küp kıydım. Menä bügen tönlä tagın keşegä koral kütärdem. Läkin atmadım. Bik dömekteräsem kilde şul yavızlarnı! Nider çabudan, ciñnän tartıp kaldı… Mıltıknı kürügä çıgıp kaçtılar tagı… Läkin…

— Närsä «läkin»? Sabir abzıy, närsä bar?

— Söyendererlek äyber yuk, balam. İlmiranıñ kapkasına kärt kadaklap kitkännär. Tärele kärt yünlegä tügel ul. Yazuı da bar…

— Nindi yazu?

— Mä, üzeñ ukı.

Mirväli kulına kilep kergän «täre tuzı»na, çınlap ta, aşık-poşık kına ber süz tırnalgan ide: «Strelka». Astına uk ta sızılgan. Yänäşädä genä tagın yazu: «4.00».

— Närsä bu? Närsäne añlata bu?

— İlmira äytä: «Razborkaga çakıralar, — di. — Hällär naçar, — di. — Strelkaga barırlık köçebez dä, keşebez dä yuk», — di. Yılıy. Häzer kilep citä ul…

Sabir kartnıñ şulay diyüe buldı, uram yakta maşina tavışı işetelde. Kart, üze dä sizmästän, poçmakta söyälep torgan au mıltıgına barıp yabıştı.

— Äniyem kayttı! Äniyem! — dip, Ğadel täräzägä taşlandı. Sabir kart tınıçlanıp kaldı, Ğadelneñ üz maşinaların tanuın belä, küräseñ…

Öygä İlmira gına kerde. Sereca maşinada utırıp kaldı. Hatın yılap-şeşenep betkän. Kerü belän, malayın koçaklap, tagın ber yılap aldı. Annarı gına Mirväli yatkan karavat yanına kilde. Tezlände. Uçları belän Mirvälineñ kara yangan yözen, mañgayın sıypaştırdı, barmak oçları belän anıñ yargalanıp betkän iren çitlärenä kagılıp ütte.

— Menä şundıy hällär, İlmira…

— Rähmät, Mirväli…

— Min närsä, änä, Sabir abzıyga rähmät äyt.

İlmira, tezlängän kileş kenä borılıp, Sabir kartka da rähmät äytte. Annarı, Mirväli östendäge cäymä çitennän kürenep torgan marlya povyazkanı açıp karadı.

— Avırtamı?

Mirväli yılmaep cibärde. Baya gına Ğadel dä näq şuşı soraunı birgän ide.

— Tuyga qadär tözälä ul…

Anıñ şulay diyüe buldı, İlmira kisken başın kütärde, ber ük vakıtta bähetle häm bähetsez küzlären mölderämä tutırıp Mirväligä karap tora başladı.

— Tuyga qadär? Nindi tuy?

— Nindi tuy bulsın, minem tuy…

— İ yünsez!.. Şul hälendä şayarıp yatkan bula bit äle…

Şuşı süz belän İlmiranıñ yöze yaktırıp kitte. Anıñ yöze belän öy yaktırdı. Tınıçlanıp utırıp söyläşergä vakıt citte…

11. İlmira

Çınlap ta, hällär maktanırlık tügel ikän. «Strelka» digännäre hätär äyber bulıp çıktı. İke mafiyäneñ «oçraşıp añlaşuın» şulay dip yörtälär, imeş… Kemneñ haklı buluın kara-karşı basıp açıklıylar, yänäse… Hakıykatne şulay gına açıklap bulsın ide ul?.. Kazandagı kriminal törkemnär öçen «strelka»nıñ urını da mäğlüm — Stolbişe urmanındagı taşlandık poligon. Çakırudan soñ ber täülek vakıt birelä. Ber täülektän soñ dälilläreñne, keşeläreñne cıyıp barıp basarga tiyeşseñ. Barmasañ, şunduk ğayeple sanalasıñ. Köt tä tor — kön kürsätmäyäçäklär, yäşärgä irek birmäyäçäklär, bütän oyışmalar, törkemnär karşında abruyıñ töşäçäk, törleçä ayak çalıp, säüdäñne yaptıraçaklar, ahırdan üzeñne yäisä yakınnarıñnı imgätep taşlayaçaklar, yä bötenläy yuk itäçäklär. «Strelka»ga barıp, kıynalıp yäisä zur akça tüläp kaytuıñ häyerleräk…

— İke kibetemneñ bersen sorıylar. Bu minem öçen artık zur yugaltu. Moña hiç bara almıym. — dip, mäsäläne şaktıy açık itep kuydı İlmira.

— Birergä kiräkmi dä. Başka yullar ezlärgä kiräk, — dide Mirväli. — Sindä niçä keşe bar?

— Sin närsä, Mirväli! Min urman urtasında halık sugıştırırga telämim. Keşe kanı tügelergä tiyeş tügel, añlıysıñmı şunı?

— Keşe kanı tügelmäyäçäk, İlmira. Köçkä karşı köç kuyarga kiräk, şul gına. Köç köçtän genä kurka. Şulay da, niçä keşeñ bar?

— Unbiş-egerme… Bälki utızdır… Sereca dusların çakırsa, tagın un keşe… Läkin beznekelär «strelka»ga yörep öyränmägännär, Mirväli. Annarı… alar öçäü, öç tugan… Böten rayonnı totalar. Barıber alarga karşı torırlık köç cıyıp bulmayaçak.

— Ä min närsägä? Mine dä onıtmagız! — Süzgä çittäräk tıñlap utırgan Sabir kart kuşıldı. — Min üzemneñ frontoviklardan gına da yegerme keşe cıya alam.

— Sabir abzıy, sin genä katnaşa kürmä, zinhar, — Mirväli torıp uk utırdı. — Bötenesen bozıp kuyarsıñ. Kiçäge öçen meñ-meñ rähmät üzeñä. Tik… irtägä atışu tıyıla…

— Şulay da, mine isäptän çıgarıp betermägez äle.

— Mine dä, mine dä! — Yannarına Ğadel dä yögerep kilde. — Minem mıltıgım bar!

— Yarar, şulay itärbez. Mindä ber ideya bar. İlmira, sluşay syuda!

— İdeya?

— Minem Fäzhät isemle ber tanışım bar. Detdomda bergä üstek. Häzer ul detdomnan çıkkan yegetlärne üz tiräsenä cıygan. Uramda bik abruylı keşe. Ofisı da bar. Nindider tübä astında yäşi. Närsä belän şögıllängänen belmim, ämma banditlar anı bik hörmät itälär.

— Banditlar gına citmägän ide, Mirväli!

— Bandit tügel ul! Banditlarnı akılga utırtıp yörüçe genä. Belmim, häzer niçekter, küptän kürgänem yuk. Şulay da, barıp karıym äle.

Şulay kileştelär. Mirväline yulga äzerli başladılar. Ul inde arulangan, ayagına basıp yöri ala. Yuınıp, kiyenep algaç, keşe tösläre kerep kitte. Serecanı çakırıp kerttelär. Tagın ber märtäbä kiñäşläşep aldılar. Artık cäyelep kitep söyläşmiçä genä çäy eçtelär. Sabir kartnıñ çäye üzenä ber törle tämle ide — ülännär kuşıp peşerä ikän ul anı. Ällä şul çäy täesir itte, ällä inde Mirvälineñ ideyase huş kilde, İlmira da, başkalar da tämam tınıçlandılar, kölep-elmayışıp utıra başladılar.

Fäzhätneñ eşlägän urının bik tiz ezläp taptılar. Mirvälineñ cimerek biten kürgäç, Fäzhät yözen çıttı:

— Sin dä bomc çırayları çıgarıp yörerseñ ikän… Kem?

— Närsä — kem?

— Bu gönahsız yözeñne kem kulı sıypadı, dim…

— Kilüem dä şuña ide. Bu çıray gına — çepuha! İrtägä «stelka»ga barası bar. Yärdäm kiräk…

— Närsä-ä-ä? Kayçannan birle gangsterlar armiyäsendä yöriseñ äle sin? «Strelka»ga vak-töyäk öçen genä çakırmıylar. Anda yäşäü belän ülem mäsäläse häl itelä. «Strelka» ul — baş bälase. Açulanma, min moña katnaşa almıym…

— Fäzhät, katnaşma, kiräkmi… Läkin miña kiñäş bir. Min bu eştä — bötenläy bum-bum… Tıñlıy gına alasıñdır bit? Ällä astıña şär cibärep tä ölgerdeñme?

— Nu-nu, ipläbräk söyläş. Tıñlıym, närsä anda?

— Süz minem hakta gına tügel. Monda hatın-kız häm bala yazmışı. Alarnıñ ikese dä minem öçen bik qaderle cannar. «İlmira» digän säüdä yortın beläseñme? Ber yünsez tatar malayı şul firmaga kızıkkan. Hatın-kıznı niçek tä kurkıtıp, kulga töşerep bulır äle, dip uylagan. İlmiranıñ Ğadel isemle malayın urlamakçı, soñınnan şul sabıyga kibet almaştırıp almakçı bula ul. Äyt sin miña: bu — döresme? Bu — döres uyınmı? Çın uyınmı?

— Kem ul?

— Belmim. Çandır gına bändä. Yanında ber äzmäver bar. Valik isemle.

— Dimäk… Şarhan tagın auga çıkkan…

— Şarhan?

— Äye, Şarhan… Bolay bulgaç min dä baram. Malaynıñ iseme niçek?

— Ğadel.

— Matur isem. Mäğnäle. İseme dä «Gadel» bulgaç, baram. İrtänge bişençe yartıda «strelka»da kötegez. Läkin dürtkä üzegez genä barasız. Tärtibe şundıy. Yartı säğat tora alsagız, kalganı minem eş. Huş ittek. Häzer bar, kit. Minem äzerlänäsem bar…

— Rähmät, Fäzhät…

— Rähmäte soñınnan… Äyt äle, İlmira belän Ğadelgä sineñ ni katnaşıñ bar? Hıtınıñmı? Balañmı?

— Yuk. Min — Ğadelneñ tärbiyäçese. Häzerge tel belän äytsäk — guvernantı…

— Nu, malay, aptıratasıñ sin bügen. Şul hälgä töşteñmeni inde?

— Bezneñ zavodnı yaptılar bit. Eşsez yörgändä Ğadelne oçrattım. Üz ittem. Ul da mine yarattı. Böten tarih şul.

— İlmira belän botka peşäme?

— Belmim. Ul hakta uylaganım yuk. Häzer mindä bütän kaygı…

Şunıñ belän ayırılıştılar. Şunıñ belän yakınlaştılar, tuganlaştılar da.

İkençe könne, açı tañ belän, İlmiranıñ keşeläre Stolbişe urmanı urtasındagı keçkenä alanga cıyıldılar. Yegerme keşe. Mirväline, Serecanı, İlmiranı isäpläsäñ, yegerme öç keşe. Artlarınnan bastırıp Şarhan keşeläre kilep citte. Alar alannıñ ikençe yagına çıgıp tezeldelär. İlleläp bulır. Şarhan üze kürenmi. Maşinasında kötep utıra bulsa kiräk.

Zatlı çit il maşinasında tagın beräü kilep citte. Anıñ iyäse, işegen açıp, ayagın cirgä tiderergä dä ölgermäde, Sereca Mirvälineñ kolagına pışıldadı:

— Graf…

— Nindi graf?

— Sudya. Vor v zakone. Şul hökem itäçäk. Änä — Şarhan da kilä. Kürdeñme — yılmaep küreştelär, dimäk, bazar bulgan, botka peşkän. Bezneñ yakka karamıy da. Bez «strelka»da berençe märtäbä genä… Keşelärebez dä az. Başlıgıbız da hatın-kız… Sinekelär kilmäsä, bezgä — hana!

Şulvakıt Graf İlmiranı üz yanına çakırdı. Aña Mirväli iyärde. Şarhan Valik isemle taza yeget belän ide. Urtalarında — Graf. Ul ike yakka da ber-bersennän yegerme-egerme biş adım kala tuktarga kuştı. Çiratlap sorau birde:

— Kem?

— Şarhan.

— Kem?

— İlmira.

— Summa? — Bu sorau Şarhanga atalgan ide.

— Yartı limon.

— Närsä öçen?

— Yıllık vznos.

— Tübä öçenme?

— Yuk, territoriyä öçen.

— Añlaşıldı. Ä sin ni dip cavap birerseñ? — Graf İlmiraga taba borıldı.

— Min berkemgä dä tiyeş tügel. Min nuldän başladım. Ul vakıtta territoriyä dä, tübä dä yuk ide. Şuña kürä, min üzemä üzem huca.

— Añlaşıldı…

Şulvakıt urman yulında kılka gına ber avtobus kürende. Barısı da därräü şul yakka borıldılar. Alanga citäräk tuktap kalgan avtobustan unlap keşe töşte. Frontoviklar. Änä — tüşlärendä orden-medal plankaları… Stroyga tezelep kilälär. İñ alda — Sabir kart titaklap bara. «Süzendä torgan, kartlaç! Menä rähmät!» — dip uylap aldı Mirväli.

Graf kölemseräp kuydı. Şarhan da kıçkırıp kölde.

— Äy, İlmiroçka! Nyankaña gına ışanmıysıñ, dimäk, häzer frontovik kartlar artına ışıklanmakçı bulasıñmı? Äydä, Graf, tizräk häl it!

Graf hökem süzen äytergä cıyınıp kına betkän ide. Urman avızınnan maşinalar kolonnası suzılıp çıga başladı.

— Kemnär?

— Minekelär. — İlmira kıyulandı, hätta algarak tagın ber-ike adım atlap kuydı.

— Kem? — Graf yukka soramıy. Anıñ küñelenä şik-şöbhä kerep oyalagan ide inde.

— Detdom yegetläre.

— Fäzhät? «Betman»?

— Äye.

Graf Şarhanga taba borıldı.

— Sin närsä? Minem başnı kaya tıkmakçı bulasıñ? Fäzhät — mirovoy yeget. Ul bulgan cirdä döreslek bar. Ul üze — sudya! Problemanı üzeñ häl it. Min kittem… Bütän miña kilmä…

Fäzhät üze illegä yakın keşe alıp kilgän. Alar da İlmiranıkılar yanına, frontovik kartlar yänäşäsenä ike rät bulıp tözelep bastılar.

Graf, cähät kenä maşinasına utırıp, kitep bardı, sudya urınına Fäzhät kilep bastı. Anı kürgäç, Şarhanga ällä närsä buldı. Ul üzeneñ ayanıçlı hälen, nihayät, añlap citte bulsa kiräk: yögerep kilep, Fäzhät karşına tezlände:

— Kiçer mine, padlo budu!

— Sal ıştanıñnı!

— Töşermä mine, Fazik! Betman! Kolıñ bulıp hezmät itäm, mıskıl itmä…

— Ä bala urlau, hatın-kız räncetü — töşü tügelme? Sal ıştanıñnı!

Şarhan buysındı. Çalbarın töşerep, uçları belän can ciren kaplap, baskan urınında cirgä çükte. Kiçäge uçakka utıru ğalämäteder — anıñ böten art yagı kızarıp, bürtep çıkkan, alalı-kolalı şeşlärgä kaplangan ide. Mirväli kölemseräp kuydı. Fäzhättän kürmäk, çalbarın eläkterep torgan kayışın suırıp çıgardı. Annarı, şul uk Fäzhättän kürmäk, kiyerelep kizände dä aldında tezlänep, başın aska iyep torgan Şarhannıñ şärä, şeşle tänenä kiterep suktı.

Fäzhät sukkanga tüzgän bändä, Mirväli kayışına çıdıy almıyça, hätär ıñgıraşıp, yöze belän cirgä kadaldı.

İñ kızıgı şunnan soñ buldı. Şarhannıñ tigez rät bulıp basıp torgan yegetläre, därräü kuzgaldılar da, bu yakka taba kilä başladılar. İlmira keşeläre dä, Fäzhät-Betman yegetläre dä, alardan kürmäk, Sabir kart frontovikları da, ber adım alga atlap, üzläreneñ sugışka äzer buluların beldertep kuydılar. Yöz keşegä karşı ille keşeneñ yabırılıp kilüe genä säyer bulıp toyıldı.

Betman isä, yözenä vayımsız çıray çıgarıp, bu säyer manzaranı karap tora birde. Ul inde nider añlap algan ide. Menä Şarhan yegetläre öyerelep kilep cittelär dä cirdä küten kızartıp, şıñşıp yatkan Şarhanga ciränep karap tora başladılar. Şulay ilämsez, sıtık çıray belän beraz basıp torgaç, tökerenep, maşinaları kalgan alan yagına kitep bardılar…

Fäzhät İlmira yanına kilde. İşaräläp, Mirväline çakırıp aldı.

— İlmira bit äle?

Kürgännärennän önsez kalgan İlmira başın kagıp kuydı.

— Monıñ belän bette dip uylama, çibärkäy. Bu äle başı gına. «Strelka»ga citkerergä yaramıy. Dimäk, kaydadır yalgışkansıñ. Bütän yalgışma.

— Tırışırmın. Rähmät, Fäzhät… Betman…

— Tagın basa başlasalar, minem isemne äyt. Betman älegä köçendä. Şulaymı, Mirväli? Detdom bireşmi äle, ä?!

— İlmira da bezneke, Fäzhät.

— Şulaymıni? Bu yaklap bäheteñ bar ikän. Hotya… nindi bähet inde ul… — Bermälgä tın kalıp torgaç, Fäzhät Mirväli yagına ımladı. — Ä menä bu yegetne ıçkındırma. Ul bezneñ öçen beläseñme kem? Päygambär! Alla! Äye-äye! Anı böten balalar yortı hörmät itä ide. Döres keşe ul. Menä ul çın Betman. Min Betman tügel. Min şundıy uk bandit. Ämma min bervakıtta da bala urlamadım, hatın-kız köçlämädem. Andıylarnı rähät yäşätmädem dä… Moña bezne äti dä, äni dä öyrätmäde. Bezneñ äti dä, äni dä menä şuşı dustıbız buldı. Keçeräklär anı «äti» dilär ide, ä bez… bez prosto yarata idek…

— Rähmät, Fäzhät, äybät süzeñä. Kilüeñ öçen rähmät. Min siña gomer buyı burıçlı bulaçakmın…

— Kiräkmi, Mirväli… Min monı sineñ öçen eşlämädem. Kem dideñ äle? Ğadelme? Änä şul matur isemle malay öçen eşlädem. İseme bik mäğnäle anıñ. Ğadel… Bu — minem öçen nindider znak, ilahi işarä bulırga tiyeş… Annarı… «İlmira» da minem öçen qaderle isem. İlmira isemle tuganım bulgan, dilär. Ä bälki… Ä bälki sinder ul, ä İlmira?

— Belmim… Min berni dä belmim…

— Çınlap ta, sin minem señlem bulıp çıksañ? Ägär şulay ikän, monnan soñ mine berkem dä «yatim» dip ürti almayaçak. İke keşe ğailä bit inde ul, ä? Mirväli?

— Fäzhät! Dustım! Avırttırma küñeleñne. Tınıçlan. Barısı da äybät bulır. Äydä, kaytışabız. Frontoviklar da argannardır.

— Kem soñ ul? Änä tege başlıkların äytäm…

— Daça kürşese. Boyıvoy kart. Kiçä şul kart mine ülemnän alıp kaldı. Bügen böten polktaşların cıyıp kilgän…

— Da… Porh bar ikän äle. Yarıy, kuzgaldık. Häyerlegä bulsın! — Fäzhät tagın İlmiraga taba borıldı. — Tugan tugannı sizä dilär. İlmira, sin berär närsä sizmiseñme?

— Min bügen kurıktım gına…

— Kileştek, kurkuıñ ütkäç, tagın ber söyläşerbez, yäme?

— Yarar, Fäzhät… Betman…

12. Ğadel. İlmira. Mirväli

Bäla kaza-mazar kitermiçä genä ütep kitte. Küñellär üz urınına utırdı, tormış üz cayına kayttı. İlmira köne buyı eşendä yugalıp yörde, Mirväli böten vakıtın Ğadel belän ütkärde. Kayçakta alarga Sabir kart kilep kuşıla. Şulay da, alar ikese genä bulırga yaratalar. Şulay rähäträk. Kiç soñ gına İlmira kilep citä. Kayçakta kunıp ta kala. Uçak yagıp, kiç utıralar. Bügen kayda bulgannar, närsä eşlägännär, irtägä kaya baraçaklar — süz kübräk şul hakta. Ütkändäge hätär hällär hakında süz kuzgatmaska tırışalar. Läkin, köleşep-şayarışıp utırganda, İlmiranıñ karaşı, Mirväli kükrägendäge cärähät cöyenä tap bulıp, kinät siskänep, kaltıranıp kitä, annarı moñsulanıp, boyıgıp kala.

«Strelka»dan soñ İlmira nık üzgärde. Mirväligä üz tiñe itep, hätta aña soklanıp, tabınıp karıy başladı. Ämma beraz çitläşte dä. Ğaşıyq cannar belän şulay bula. Kübäläk kebek, alar uçaktan çittäräk oçıp yörilär. İlmira da Mirväligä yakın kilergä kurıkkan kebek. Süzlären dä ülçäp kenä söyli, küz karaşların da yäşerebräk tota…

Gadel, kiresençä, Mirväligä nıgrak tartıldı. Alar bolay da bik kileşälär ide, häzer ayırıp ta, kayırıp ta alıp bulmaslık buldılar. Malay küptän sizenä: änisenä Mirväli abıysı bik oşıy. Mirväligä dä anıñ änise oşıy. Nindider ihlas ber samimilek belän, ul Mirvälidän berniçä märtäbä sorap ta karadı:

— Siña äni oşıymı?

Mirväli bu sorauga hiç künegä almıy, gel kauşap kala. Şulay da:

— Oşıy, oşıy, sin dä oşıysıñ, — digän bulıp, süzne bik tiz çitkä alıp kitä.

Berkönne bakçaları artındagı yalanda yörgändä Ğadel sorap kuydı:

— Bez nigä üzebez belän änine almıybız?

Mirväli baştarak bu sorauga artık iğtibar birmäde.

— Sineñ äniyeñ gel eştä bit. Anıñ vakıtı yuk, — dip kenä kuydı.

Soñınnan añına barıp ireşte: çınlap ta, alarnıñ öçäüläp yörgännäre yuk ikän bit! Şul gomer eçendä İlmira ber kön dä yal itmägän bulıp çıga! Bu ayanıçlı hälne tizräk tözätergä kiräk!

İlmira yal köne hakında işetergä dä telämäde. «Tabış kerä torgan çak, tovar kilä, vakıtım yuk», — dip çäpçede. Läkin kürenep tora: karışsa da uñaysız, ä üze «eş-eş» dip, «tabış» dip kıtıklana…

Mirväli, bütän berniçek tä ışandıra almagaç, soñgı süzne äytte:

— Şundıy vakıt citär: ber köneñne tügel, yöz köneñne birerdäy bulırsıñ, ämma Ğadelne kaytarıp ala almassıñ. Här kön sayın ul sinnän yıraklaşa bara, beläseñme şunı!.. Yugaltasıñ kilmäsä, malayıñ yanında kübräk bulırga tırış…

— Min siña ışanam, Mirväli. Sin aña naçar tärbiyä birmässeñ…

— Alay tügel, İlmira. Min bit mäñgelek tügel, berär eş çıgu belän, Ay kürde Koyaş aldı bulır… Annarı… Ğadel miña nık iyäläşte, çönki ul gel minem belän… Sin miña birep betermä anı, beraz üzeñä dä kaldır… Nu?

Şulay itep, İlmira üz gomerendä berençe märtäbä yal köne aldı. Mirväli irtän torıp çıkkanda İlmira küldä ürdäklär aşatıp yöri ide. Tabiğat moğcizası bulıp tugan bu can iyäläre anı tämam äsir itkännär, ahrı, ul, keşe telen onıtıp, ürdäk telenä küçep betkän ide.

— Bak-bak-bak, bak-bak-bak… Tü-tü-tu, tü-tü-tü, Tü-tü-tü… Bak-bak-bak…

Mirväline kürügä, İlmira, kulın izäp, anı üz yanına çakırdı. Kür, yänäse, menä närsä taptım…

— Cirne yaratkan ürdäklär şuşı bulamı inde?

— Kstati, alar keşelärne dä yaratkannar. Yağni mäsälän, bezne dä…

— Beläm-beläm, Ğadelneñ iñ yaratkan äkiyäte bu.

— Nişläp äkiyät bulsın?!

— Ällä çınlap ta şuña ışanasıñmı, Mirväli?

— Işanam, nigä ışanmaska? Yäle, karale sin alarnıñ küzenä. Keşe küze belän karıylar alar…

— Kara, kara, çınlap ta şulay ikän. Şundıy itep karıylar — canga ütep kerä, billähi! Ällä närsälär beläseñ sin, Mirväli…

— Äydä koyınıp çıgabız.

— Minem östä külmäk kenä…

— Kem kürä sine?..

— Sin küräseñ…

— Äydä bolay itäbez: sin çişenep suga kergänçe, min su astında, toram…

— Tik karama, yäme!..

— Kararlık tügelmeni?

— Kararlık şul, şuña kürä äytäm dä… Sukırayırsıñ dip kurkam. Ä miña küz tiyär…

— Alaysa, min çumam?

— Davay!

Mirväli, çalbarınnan çıgıp, külgä töşep çumdı, İlmira cil kebek cefäk külmägeneñ bilbavın çişep cibärde…

Menä alar kül urtasında kapma-karşı basıp toralar. Su İlmiranıñ kükräklären kümär-kümäs kenä. Imsındırgıç mizgel. Kagılır ide, Mirväli hatınnı räncetermen dip kurka. Kagılmas ide, tagın, räncetermen, dip uylıy. Kagılmıyça gına kagılası ide dä… Bula ikän! Kagılmıyça da kagılıp bula ikän!

Mirväli kuşuçlap su çumırıp aldı da İlmiranıñ tänenä koydı. İlmira da näq şunı eşläde. Şulay alar ozak kına ber-bersen koyındırıp tordılar. Bu siherle töştän berençe bulıp İlmira aynıdı. Ul Mirvälineñ kulınnan totıp aldı da yomşak kına, ipläp kenä, suda kürener-kürenmäs torgan tulı, yomırı kükräkläre östenä kuydı. Kalganı Hoday Täğalä ihtıyarı belän eşlände. Alar ozak kına übeştelär, nazlaştılar, ämma söyläşmädelär.

Alarnıñ bu mäldä küzläre, kulları, ayak-botları, kükräkläre, tännäre söyläşä ide. Tagın… cannarı serläşä ide… Alarga serläşergä, nazlaşırga su bulışa, yakında gına çelteräp agıp yatkan çişmä bulışa, ofık çitennän sızılıp atıp kilüçe tañ bulışa… Mähäbbätkä, bähetkä susagan cannar gına şulay serläşälär, nazga susagan tännär genä şulay nazlaşalar… Alarga koyaş şahit, Hoday Täğalä şahit…

…Üzäk yal parkına qadär avtobuska utırıp kildelär. Läkin şunda uk park alleyasına kerep kitmädelär äle.

— Äydägez Fäzhätkä tiyep çıgabız, monda gına ul, dip täqdim itte Mirväli. İlmiranıñ da Betmannı bik küräse kilgän ikän, bu hakta Mirväligä äytergä genä kıyınsınıp yörgän. «Betman» digäç, Ğadelneñ dä «kolagı tırpaydı».

— Kem ul, kem? — dip bertuktausız soraşırga kereşte.

Fäzhät, berniçä dustı belän, üzeneñ «Şähsi iminlek saklau» firmasında alarnı kötep utırgan kebek utıra ide. İlmira belän Mirväline kürgäç, bolay da citdi yözen kırıslandırıp, ayagürä bastı.

— Tagın närsä buldı? Kem tide?

— Yuk-yuk, Fäzhät, borçılma, berni dä yuk. Menä parkka kilgän idek — yal itärgä. Sineñ yanga kerep çıgarga buldık. İlmiranıñ da siña äytäse süze bar…

— Süz dip… Min ni… Niçek äytergä dä belmim inde…

— Ällä berär närsä toydıñmı, İlmira?

— Toymadım da… Läkin ber äyber iskä töşte. Mine karap üstergän tärbiyäçe äbi gel äytä ide: «Sez ike tugan bulgansız, onıtma, beregez — malay bulgan», — di ide. Menä şul iskä töşte.

— Ä isemen, isemen äytmädeme?

— İsemen häterlämim… Äytmäde bugay… Ällä äytkänder dä… Bala bit, kayan istä kaldırasıñ…

— Bälki minder ul malay ä, İlmira? Ä, Mirväli? İsemdämeni eş! Miña kalsa böten yätim balalarga da «Gadel» dip isem kuşar idem min. Bik mäğnäle isem: Ğadel… Güyä keşelärgä gel äytep tora: «Gadel bulıgız», — di…

Süzgä Mirväli kuşıldı:

— Menä inde ul Ğadel digän malay. Tanış bul. Vo-o-ot… Sin, Fäzhät, bezgä kilgäläp yör, yäme. Yuk, İlmiranıñ tuganı bulganıñ öçen genä tügel. Yakın itep, dus itep kil. Kunakka kil. Ozakka kil. İlmira, sin dä äyt, çakır. Sin çakırsañ, kilä ul…

İlmira da çakırdı. Fäzhät kilep yörergä süz birep kaldı, Mirvälilär öçäüläp parkka kittelär. Berniçä attaraktsionda küñel açıp algaç, Kazansu buyına töştelär, şunda ber aulak çirämlek tabıp, cäymä cäyep, tabın äzerlädelär.

Mirväli belän Ğadel, çalkan suzılıp yatıp, üz şögıllärenä kereştelär — küktäge bolıtlarnı, törle kıyafät-obrazga kertep, üzara «sugıştıra» başladılar.

— Änä, änä, Betman kilä! — Ğadelneñ küñelenä nık kerep kalgan bulıp çıktı bu obraz. — Ul menä bu faşistlarnı kırırga kilä, şulaymı?

— Şulay, — dimi närsä disen inde Mirväli.

Aşap, tamak yalgap algaç, tagın söyläşep yattılar. Bu yulı süzgä İlmira da kuşıldı. Annarı Mirväli şiğır ukıdı. İlmira basınkı gına ber cır köyläde. Ul cırlaganda Mirväli, küzlären yomıp, iläslänep yattı. Annarı, İlmiranı bülep, şiğır ukıy başladı:

Cäyge koyaş bulıp balkıysıñ da,

Küñelemne kagındırasıñ.

Ber mizgelgä genä çitkä karıym,

Şul mizgeldä sagındırasıñ…

Başlıysıñ da moñlı cırlarıñnı,

Yörägemne, ah, yandırasıñ…

Çıtırdatıp yomıp küzläremne,

Barıber küz aldında torasıñ…

Beraz tın yattılar. Annarı İlmira anıñ tagın şiğır ukuın soradı. Mirväli tagın ukıdı. Ğadelneñ yakında gına nindider böcäk kuıp yörüennän faydalanıp, übeşep-söyeşep aldılar. Läkin bu nindider moñsu übeşü, moñsu söyeşü ide. Çönki ikese dä belälär: alar arasında närsäder başlandı, ä närsä ikäne tögäl genä mäğlüm tügel äle…

Almaşlap su koyınıp çıgarga buldılar. İñ elek Mirväli belän Ğadel barıp kildelär, annarı, su buyında uynap kalgan Ğadel yanına İlmira kitte, nihayät, çirat Mirväli belän İlmiraga citte, Ğadel tabın saklap kaldı.

Alar tämam häldän taygançı yözdelär, şayardılar. Tännäre, cannarı irtänge külne onıtıp betermägän ide äle, şuña kürä, ul çaktagı mähäbbätle mizgellärne iskä töşerü, yañartu alarga berni tormadı…

Berençe bulıp İlmira aynıdı.

— Bezneñ Ğadel kayda?

Çınlap ta, agaçlar ışıgannan kürener-kürenmäs toruçı tabın yanında berkem dä yuk ide. Mirvälineñ canı ällä kaya ubılıp töşep kitte. «Urlagannar!» — berençe tere uyı şul buldı. Ul, sudan çıgıp, agaçlıkka taba yögerde. Ber çittäräk çäçäk cıyıp yörüçe Ğadelne kürgäç, kinät tuktap kaldı, tezlärenä töşte häm, böten cir şarın koçıp alırga telägändäy, koçagın kiñ cäyep, alan östenä kaplandı… Ğadel dä kürep ölgergän ikän. Yögerep kilep tä citkän. Üze bertuktausız söylänä:

— Äydä äniyemä çäçäk cıyabız. Äniyem çäçäklär yarata. Aña berkem dä çäçäk birmi. Gel üze satıp ala. Üze satıp ala da, kürşedäge Valya apaga: «Büläk ittelär», — di. Aldıy. Olılar aldarga tiyeş tügel, şulaymı? Äydä äniyemä çäçäk cıyabız. Ul bit häzer sineñ dä äniyeñ…

Mirväli yatkan kileş kenä Ğadelne eläkterep aldı, üzenä tartıp kiterde, koçagına kıstı.

— Sineñ äniyeñ üze çäçäk, beldeñme?

— İlmira digän çäçäk bulamıni?

— Bula şul, bula! Ğadel digän malaylar iseme bar bit. Nişläp İlmira digän çäçäk bulmasın?

Köleşä-köleşä çäçäk cıydılar. Annarı cıygan çäçäklären tabın äzerläp yörüçe İlmiraga kiterep tapşırdılar. Kinät alar urtak, tigez mähäbbätkä, bähetkä tardılar…

Şulay da, Ğadelne yugaltıp algan berniçä minut eçendä Mirvälineñ küñelenä kara şom kerep ölgergän ide inde. Şul anı gel borçıp, tınıçsızlap tora. Mirvälineñ meñ märtäbä sınaganı bar: yukka gına kermi aña bu şom. Küñele sizger anıñ, hay sizger…

Bu yulı Ğadelneñ üzen genä kaldırmadılar. Anıñ yanında härvakıt kemder buldı. Menä bervakıt Mirväli belän Ğadelgä koyınıp kilergä çirat citte. İlmira avız eçennän genä nindider cır köyläp kaldı. Käyefe äybät çagında ul şulay basılıp kına cırlarga yarata ikän…

Tege şom haman betmäde. Üze Ğadelne yözärgä öyrätä, üze uynap-şayarıp bulaşa, üzeneñ küzläre İlmirada. Ürtälep tä kuya: bäla çakırgan kebek yöri, ahrı, ul. Ämma berni dä eşli almıy, küzläre haman İlmira kalgan yakta.

Tukta! Nindi keşelär alar? İlmira yanında basıp torgan dürt yegetne Mirväli şunduk tanıp aldı — Şarhan! Yanında — ike tän sakçısı belän tege tanış äzmäver zat… «Kildelär… Taptılar… Akılga utırmagannar…» — Mirvälineñ zihenen sızıp ütkän berençe uy şul buldı. Närsä kiräk alarga? Kem kiräk?

Kıyın çakta zihen tiz eşli başlıy bit ul. Mirväli iñ elek Ğadel hakında uyladı. Malaynı saklarga kiräk! Niçek? Niçek… Fäzhät yanına cibärergä kiräk! Äye, beryulı ike kuyannı tota. Malay da kotıla, Fäzhät tä yärdämgä kilä…

Mirväli cılı yılga suında vayımsız gına uynap yörüçe Ğadelne üzenä däşte.

— Ğadel, äydä ber uyın uynıybız. Min häzer siña ber härbi zadaniye biräm, sin şunı ütärgä tiyeş, añladıñmı?

— Äniyem uynıymı soñ?

— Äniyeñ dä uynıy, tik bu zadaniye siña gına kagıla. Sin Betman torgan urınnı iseñdä kaldırdıñmı? Parknı uzıp, yul aşa çıgasıñ da, berençe yort…

— Beläm-beläm, öyrätmäsäñ dä beläm. Öçençe katta tora ul…

— Menä şul Betmannı barıp tabasıñ da: «Äniyemä doşmannar höcüm itte, kotkarırga barıgız! — diseñ. — Mirväli abıy sugışıp kaldı», — disen. Añladıñmı? Uyın dip äytmä. Çınlap sugışalar, digen, yäme… Läkin tiz bul, yögerep kenä yör, äniyeñneñ yazmışı sinnän tora häzer…

— Yıst! Ä kiyemnär?

— Kiyenep torırga vakıt yuk. Bar, yöger! Yulnı karap çık…

Gadel kitte. Mirväli İlmiralı, Şarhanlı aulak alanga aşıktı. Ul yögerep kilep citkändä Şarhan, cäymä östendä çalkan yatkan İlmira karşına çügäläp, aña nindider käğazlär suzıp tora ide. Mirväline kürgäç, şunduk ayagürä bastı.

— Ä-ä, bu sıñarı da monda ikän… Köçege dä şuşında bulırga tiyeş. İke çandır yeget kayadır kitep yukka çıktılar, äzmäverdäy adäm üz urınında torıp kaldı.

— Şarhan! Cibär İlmiranı! Menä min… Mine al… Alalsañ inde!

— Miña sin kiräkmi. Miña İlmira kiräk. Menä şuşı dokumentka kul kuysa, anıñ da kiräge kalmayaçak…

— Anıñ karavı, sin miña kiräk. Nu, kil monda…

Şarhan kilergä uylamadı da. Äzmäverenä genä baş kaktı, tegese, alpan-tilpän atlap, Mirväligä taba kilä dä başladı. Mirväli öçen bu bändä artık zur häm köçle ide, şuña kürä ul kürälätä yıtkıç avızına başın tıkmadı, äle ber yakka, äle ikençe yakka talpınıp, tabın tiräsendä äylängäläp yörde. Olı, avır gäüdä kıymıldagan arada üze ber-ike märtäbä bärgäläp aldı. Läkin kayçan da bulsa üzenä dä elägäsen belä ide Mirväli. Ozak biyep yörep bulmayaçak.Änä — tege äzmäver bändäneñ kulında pıçak yaltırap kitte, Ğadelne ezlärgä cibärelgän tän sakçıları da ällä kaydan gına päyda buldılar. Häzer iñ hätäre başlanaçak…

Mirväli dürt keşegä ozak karşı tora almadı. Anı bik tiz yıgıp saldılar, bugazına pıçak törttelär, «kan çıgardılar»…

Ber çittä bäylänep yatkan İlmira özgälänep, ürsälänep kıçkıra başladı:

— Kiteregez, kul kuyam, aña gına timägez!

— Kuyma, İlmira, kuyası bulma! Berni dä eşli almıylar alar…

Mirvälineñ avızına suktılar, tipkäli başladılar. Nindi ğadätter bu — äzmäver bändä tagın anıñ östenä menep utırdı, şulay atlanıp utırgan kileş, Mirvälineñ küz aldında pıçagın uynatırga kereşte.

Şulvakıt, küktän işetelgän kebek, tanış ta, tanış tügel dä ber tavış, döresräge, iñräüle avaz işetelde:

— Şarha-a-an!

Mirvälineñ añ-zihenenä bik tiz barıp ireşte: bu — Fäzhät tavışı ide. Dimäk… Ğadel barıp citkän! Tapkan… Tapkan!..

Barısı da tavış kilgän yakka borıldılar. Alannı uratıp, Fäzhät-Betman keşeläre tezelep baskan ide. Şarhan yegetläreneñ kikrikläre şunduk şiñde. Şarhan üze dä kauşap kaldı, kiräkmägän eş eşlägän ğayeple bala kebek, mañgayın cıyırıp, astırtın, ämma moñsu küzläre belän «sözep», kötelmägän kunaklarga taba karap tora başladı.

Fäzhät uhıldıy-uhıldıy torıp azaplangan Mirväli yanına kilde. Ayagına basarga bulıştı. Östen kakkaladı. İlmiranıñ da kul-ayakların çiştelär.

— Barıgız, kayta torıgız, — dide Fäzhät. — Ä bolar bezneñ belän kala äle. Häzer alar belän kapitalno söyläşäçäkbez! Borçılmagız. Çakırıp döres eşlädegez…

— Ğadel! Ä Ğadel kayda? — Mirväli şunda gına İlmiranıñ malayın isenä töşerde.

— Ulım! Kayda ul! Mirväli, kaya kuydıgız Ğadelne?

— Şul malayıñ çakırdı bit inde bezne. — Fäzhät yegetlärenä karap endäşte. — Tege börçä malaynı kürmädegezme?

— Barıbız da torıp çaptık, bezneñ belän çıkkan ide, yulda yugalıp kaldı, ahrı…

— İh sezne! İlmira, Mirväli, biş minuttan yegetlär tabıp kitererlär anı, borçılmagız, zinhar…

— Yuk, Fäzhät, bez anı üzebez tababız, şulaymı, İlmira?

İlmira, huplap, baş kaktı. Alar, ber-bersenä totınışıp, parkka taban atladılar. Şulay däşmi-nitmi genä tau başına — üzäk alleya başlanıp kitä torgan mäydançıkka kütäreldelär. Ğadel kürenmäde. Böten çat-tıkrıklarnı karıy-karıy barıp, mäñgelek ut yanına kilep çıktılar. Ğadel haman kürenmäde. Karamagan agaç töbe, çokır-çakır, yul-sukmaklar kalmadı. Ğadel barıber kürenmäde.

Arıp-alcıp, ber eskämiyägä kilep utırdılar, ber-bersenä sıyınışıp, tın kaldılar.

— Häzer nişlibez inde, Mirväli, Ğadelne niçek tababız?

— Ezlärgä kiräk, İlmira, ezlärgä kiräk… Tapkançı ezlärgä kiräk. Yırak kitmägänder ul…

— Ällä kaytıp kitkänme?

— Yuktır… Kaytmagandır… Bezsez kaytmas… Şulay da, tagın ber cirdä bulırga mömkin ul. Äydä!

— Kaya, Mirväli?

— Häzer kürerseñ… Arttan kalma!..

Berniçä uram ütep, tagın Kazansunıñ tekä yarına kütäreldelär. İñkülekne çıguga Fuks bakçası başlana… Bakçaga citäräk Mirväli adımın akrınayttı. Ürelep, İlmiranıñ kolagına pışıldadı:

— Ts-s-s! Änä ul…

Çınlap ta, tür eskämiyälärneñ bersendä ayagın asılındırıp, başın tübän iyep, şäp-şärä ber malay utıra. Anı älegä tanıp bulmıy, ämma şulkadär Ğadelgä ohşagan! Şul! Ğadel!

İlmira belän Mirväli, malaynı kurıktudan şiklängändäy, sak kına atlap, şul yakka kittelär. Ğadel alarnı kürmi, üzaldına nider mıgırdanıp, döresräge, mışkıldap yılap utıra. Anıñ yanına iñ elek Mirväli kilep çügäläde. Ul, ürelep, malaynıñ kerfeklären, yöz-bitlären çılatıp betergän küz yäşlären sıpırganday itte dä, yomşak, yagımlı tavış belän:

— İsemeñ niçek, Ğadel? — dip soradı. Malay moña ber dä gacäplänmäde, böten yözen tutırıp yılmaydı da Mirväline muyınınnan koçaklap aldı. Üze, aklangan kebek, bertuktausız söylände:

— Barganda yulnı tiz tapkan idem, kire kilgändä adaştım…

— Ulım minem! Ğadel! — Çın analarça yılap-sıktap, ämma kinät kilep baskan bäheten yäşerä almıyça, anı yäşerergä dä telämiçä, Ğadel belän Mirväligä İlmira kilep kuşıldı. Şulay, öçäüläp, ozak kına koçaklaşıp, yılaşıp, üz bähetlärenä läzzätlänep tordılar. Yakındagı uram çatınnan işetelgän maşina signalı siskändermäsä, tagın da şulay torgan bulırlar ide äle. Şul tavışka därräü başların kütärdelär. Tanış maşina yanında, alarga kul izäp, Sabir kart belän Sereca basıp toralar ide…

Gıynvar, 2003 yıl.

ANA SÜZE
(Hikäyä)
Palatada ikäü. Ana belän bala. Döresräge — bala belän ana. Bala ülem kulında, ana… Ana yazmış karamagında.

Bala häräkätsez. Cansız. Hätta sulış alganı da sizelmi, tını üpkäsenä ük töşep kitkän. Ä ana uyau. Ul inde berniçä kön kerfek tä kakmıy gaziz balası, can kisäge, bäğır ite yanında bökräyep utıra. Şunda ul oyıp, çerem itep ala, aşarına da tüşäk yanına gına kiterälär. Ul ülem belän köräşep yatuçı, törle şeşälärgä, törebkälärgä çornalıp betkän sabıyınnan ayırılırga kurkıp şulay utıra. Ayırılsa, balası ülär kebek toyıla aña.

Palatada ikäü. Kayçakta öçäü, dürtäü bulalar. Borçulı yözlären avız yapmalarına yäşerep, ber-ber artlı tabiblär, tabibälär kerep çıga. Şäfkat tutaşları yögereşä. Alar nişlärgä kirägen belälär, üz hezmätlären tögäl başkaralar. Tik tüşäktäge bala gına haman küzlären açmıy, añına kilä almıy. Yulda maşina bärgäç, zihenen, huşın tomalap kuygan can teträülärennän kotıla almıy ul. Yugıysä, cärähätläre dä küp tügel, sıngan buınnarı da tözälerlek…

Tabiblarnıñ yöze könnän-kön karañgılana bara. Şuşı öçençe täülektä dä huşına kilmäsä, küzlären açmasa, yäşi genä başlagan bu can kisägeneñ yaktı kön belän, dönya belän saubullaşuı da ihtimal. Küpne kürgän küzlär üzara şul hakta söyläşälär. Ana keşe ul küzlärne, ul karaşlarnı kürmi, ämma toya, sabıyına afät yakınlaşuın sizenä. Ser birmi, hälsez gäüdä çitendä yatkan cansız näni kullarnı uçlarına kısıp, tik utıra… Yazmış kulınnan çıgıp, täqdir ihtıyarında kalgan mäle şul anı… Şuşı aranı ömet bäyläp tora. Läkin bu ömet şulkadär az, şulkadär zägıyf, köçsez, ul teläsä kaysı vakıtta yukka çıgarga, cimerelergä, sünärgä mömkin…

Öçençe täülek tögällänep kilgändä, palataga ap-ak halatlı, ölkän yäştäge, färeştä kebek, ciñel, cil-cil atlap, atlap ta tügel, salmak kına yözep yörüçe ber apa kilep kerde. Äbekäy dip tä äytergä bulır ide, ak halat beraz yäşärtä bit ul, bu apa da avır isle, avır sulışlı hastahanä bülmäsenä nindider yaktılık, ciñellek, hätta ömet alıp kergän kebek buldı. Ul däşmi-nitmi genä täräz töplären, işek yañakların, östäl öslären sörtkäläde dä, işek töbendä kalgan çilägenä sulı çüprägen sıga-sıga, idän yuarga kereşte. Ä üzeneñ küzläre… avıru yatkan tüşäktä ürelä dä karıy, ürelä dä karıy… Nider äytmäkçe bulıp avızın da aça, läkin däşmi kala, yokımsırap, basılıp utırgan anadan kıyınsına.

Menä ul, eşen beterep, çıgıp kitmäkçe buldı. Çiläk-çüpräklären totıp, işek katına kilep bastı. Beraz uylanıp torgannan soñ, äyberlären kuyıp, kabat türgä — avıru bala belän bähetsez ana yanına atladı…

— Sin, kızım, söyläş, anıñ belän. Bolay cäfalanıp, beterenep utırma. Söyläş…

— Ä? Närsä? Söyläşergä? Niçek söyläşim inde, ul bit añında tügel…

— Söyläş, barıber söyläş. Bertuktamıy söyläş. Ber minutka da süzeñnän, tavışıñnan özmä. Añındamı, tügelme — anısın sin dä, min dä belmibez. Vraçlar da belmi. Sin bit anıñ gaziz anası, söyläş. Ul sinnän süz kötep yatadır, bälki…

— İşetmi ul, yoklıy da yoklıy, yoklıy da yoklıy balakayım. Berni dä eşli almıym… Vraçlar da ömetländermilär…

Ana keşe, mışık-mışık kilep, yılarga cıyına başladı.

— Barıber söyläş. Özmä sin anı yäşäü gamennän. Sineñ süzeñ anı bu yaktı dönya belän totaştırıp toruçı berdänber yul bulır. Söyläş. Üze işetmäsä, Hoday Täğalä işeter, ul aradaşçı bulır. Söyläş. Häzer ük söyläş, tuktamıyça söyläş!

— Närsä söyläşim soñ?

— Närsä hakında bulsa da söyläş. Tik kenä torma. Küñeleñ närsä äytergä teli, şunı äyt, şunı söylä… Ul sine toyarga tiyeş.

Ana, nihayät, terelep, uyanıp kitkändäy buldı. Añladı.

— Añladım, apa, añladım. Barısın da añladım. Söyläşäm, häzer ük söyläşä başlıym. Rähmät siña, apa canım… Söyläşmimme soñ?! Äle niçek kenä söyläşäm!

— Hi, bu varaçların äyter idem, balanı şulay yatkıralar dimeni… — Cıyıştıruçı kıyafätendä kergän färeştä üzeneñ ak, yuka kulları belän avıru balanı uñ yagına äyländerep saldı, tezlären aldına cıydı, kulların, parlap, kükräk turısına kuydı. Üze haman söylände. — Şunı da belmilär bit, avıru bala terelsen öçen, anı ana karınında yatkan räveşendä kaldırırga kiräk… Şunnan soñ bala kabat tugan kebek bula, yaktı dönyaga küzen aça, terelä… Sin dä karabrak tor, yäme, şuşılayrak yatsın…

Cıyıştıruçı äbi tavış-tınsız gına çıgıp kitte, ana keşe, urındıgın tartıp, tüşäkkä yakınrak kilep utırdı, sabıyınıñ mamık kebek yomşak, cansız kulların uçına alıp, beraz sıypap, irkäläp, nazlap tordı, annarı, şul cansız, sansız kullar belän söyläşkän kebek kenä, süz başladı:

— Beläseñme, balam, toyasıñmı — min bit sineñ äniyeñ. Menä öç kön inde yanıñda küzläreñ açılgannı kötep utıram. Yuk, yuk, miña kıyın tügel, armadım da… Argansıñdır bar, yat, yal it, diseñme? Ber tamçı da armadım. Üz balası yanında ana keşe ara dimeni?! Ä sin minem gaziz ulım, berdänberem. Sin bit minem öçen barısı da — bala da, irem dä, tugannarım da… Sinnän başka berkemem dä yuk minem. Ätiyeñ bar ide… Ul bezne taşlap kitep bardı. Kaya kitkänen dä äytmäde. Ul bulsa, yalgızıñnı gına şulkadär yırak cirgä futbol kararga cibärer idemeni?.. Yuk, cibärmäs ide. Äybät ide bit ul. Yäşäven dä äybät yäşäde. Bala çüpräklärennän, bala tavışınnan kurkıp kitte. Soñınnan ükengänder dä soñ… Bez sineñ belän ikäü dä naçar yäşämädek, şulaymı? Äybät yäşädek. Yätim üssäñ dä, yätimlekneñ ni ikänen belmi üsteñ. Äni urınına da, äti urınına da üzem buldım. Şuña da sin miña kayçakta “ättä” dip, kayçakta “ännä” dip däşä ideñ… Kölgän bula ideñ. Kızık toyılgandır şul, ber ük keşe äni dä, äti dä bulgaç… Ä min… Ä min, yözem belän yılmaysam da, küñelem belän sulkıldap yılıy idem… Küñelem belän genä tügel, küzlärem belän yılagan çaklarım da küp buldı. Niçek kenä siña sizdermäskä tırışsam da, barıber sizä ideñ… “Kem mäemäy itte?” — dip sorıy ideñ… “Min anı üzem mäemäy itäm”, — digän bula ideñ… Üzeñä dä eläkkäläde, anısı öçen açu saklama, balam. Ana keşedän balasına töşem töşä inde, nişliseñ… Ana keşe yaratıp kına suga ul, üz itep kenä. Avırtsın dip tügel… Ber sukkanım öçen äle dä ükenep betä almıym. Gomer buyı eçemnän ärnep, üz-üzemne bitärläp yäşim…

Eşemnän bik arıp kayttım ul könne. Eştä ber yünsez ir bäylänep intekterde citmäsä… Ber kulı belän beläkläremnän kayırıp totıp, ikençe kulınıñ dımlı uçların bugazıma kiterep teräde dä: “Bähetle itimme?” — dide. Min, çak-çak tın alıp: “Min bolay da bähetle cibär mine!” — dip çäbäländem. Tege tagın da nıgrak buarga kereşte. “Kilerseñ ber, yalınırsıñ, stenaga ürlägän çaklarıñ bulır, läkin min bulmam. Yahşılık belän kileşik”, — dip telenä salına üze. Berkemne dä küräse kilmiçä kayttım. İremne süktem, üzemne bitärlädem. “Äniyem!” — dip karşıma yögerep kilgän balama sugıp cibärdem. “Sin dä can ürtäp torasıñ, olak küz aldınnan”, — dip kıçkırdım… Sin yılıy başladıñ, ä min yuatmadım… Häzer şul çagımdagı yülärlegem öçen kıyınsınıp yörim… Hi, yülär dimä inde — balalarga işetergä yaramagan närsälär hakında söyläp utıram lasa… Açulanma, balakayım. Sansızlıgım öçen, sabırsızlıgım öçen açulanma. Açulanmıysıñ bit? Min dä açulanmıym. Äytmi-nitmi çıgıp kitkäneñ öçen açulanmıym. Açulanıp nişlim? Annarı zur bit inde sin. Ukırga bara torgan yılıñ bıyıl. Siña niçek tä isän kalırga kiräk, terelergä kiräk, balam. Ukırga barmıy kalırga yaramıy. Keşe kölär… Şulkadär äzerlänep… Häreflär yatlap, sanarga öyränep yukka gına kiçlär buyı utırdıkmıni bez? Barabız, ukırga da barabız, mäktäpne dä tämamlıybız, ällä nindi maktaulı eşlärdä dä eşlibez äle bez sineñ belän. Allahı boyırsa… Boyırır, boyırır… Moña qadär märhämätennän, izgelegennän taşlamadı, monnan soñ da kaldırmas…

Ana keşe söyläde dä söyläde. Balasınıñ zägıyf, yabık kullarına karap böten can cılısın tükte, küñelen buşattı. Ul arada ber törkem tabib kilep kerde, alar, anaga kagılmıyça gına, hätta iğtibar da itmiçä, avıru malaynıñ pulsın, temperaturasın tikşerde, baş oçındagı pıyala savıtlarnı rätläşterep, törebkälär buyınça akkan alsu sıyıklıknı tikşerdelär…

— Bervakıt sineñ suga batuıñ hakında kaytıp äyttelär. Yörägem özelep töşä yazdı. Kara yarga yögerep barıp citkändä sine yarga çıgarıp salgannar, eçeñdäge sunı çıgargannar ide inde. Min, häleñne dä soraşıp tormastan, siña barıp yabırıldım — şaşarday bulıp, açırgalanıp yılıy-elıy, sukkalıy başladım. Ä üzem bertuktausız tirgim imeş: “Nişliseñ sin, bala aktıgı? Nişlätäseñ mine? Üteräseñ bit, tere kileş gürgä kertäseñ bit! — dim. Annarı tagın sugam, tagın tirgim. — Ülsäñ-nitsäñ, öygä kaytıp yörmä, işetseñ kolagıñ!” — dimen… Ä sin… Sin, hälsez kerfekläreñne çak-çak kına kütärep, küzläreñne tutırıp, yaratıp-söyep karadıñ da: “İ änkäy, ülgäç, kaytıp bulamıni?!” — dideñ. Şul çaktagı sabırsızlıgım häm tilelegem öçen häzer oyalam. Böten keşe aldında sukkalap taşladım bit… Ana digen inde mine…

Ä bersendä… Balalar bakçasınnan kaytkaç, közge aldına kildeñ dä, çäçläreñne taraganday itep: “Änkäy, min Gölnazga öylänäm”, — dideñ. Kıçkırıp köldem. Ä sin haman üzsüzländeñ: “Gölnaz miña kiyäügä çıgarga buldı, irtägä öyläneşäbez”, — dip ücätländeñ. Bu yulı kölmädem. Şkaftan barıp aldım da, ak külmägeñne ütüklärgä kereştem. Ä ikençe könne sin bu hakta onıtkan ideñ inde… Kiler ber kön, sin tagın kaytıp äyterseñ. Min bu yulı kölmäm. Şunduk ak külmäk äzerlärgä kereşermen. “Yarıy, ulım, min riza, bähetle bulıgız”, — diyärmen… İ bala, bala… Barısı da alda bit äle bezneñ… Terel genä, uyan gına, ä niçek bähetle bulırga beler idek äle. İsänlek-saulık kına kiräk… Tönnären minem bik yış başım avırta. Sin, uyanıp, yanıma kilä ideñ dä, başıma çornalgan yüeş sölgene sıypıy-sıypıy: “Ülmä, äniyem, ülmä, ülsäñ min nişlärmen”, — dip yalvara ideñ. “Başım bik avırta bit”, — disäm, sin dä: “Mineke dä avırta”, — digän bulıp, başıñnı yüeş çüpräkkä urap, minem yänäşämä menep yata ideñ… İh, yärdäm itä torgan bulsa, min dä sineñ yanıña menep yatar idem dä… Añlamaslar şul… Annarı… min dä yatsam, kem sineñ öçen kaygırır, kem borçılır, kem yanıñda, sineñ uyangannı kötep utırır? Ätkäñme? Ätkäñ yırak şul, ul bezneñ kayda ikänne dä, nindi bälagä tarıgannı da belmider…

Şulvakıt ananıñ borçudan, yokısızlıktan arıgan kerfekläre kaltıranıp kuydılar, küz karaşları, nider sizenep, balasınıñ ak, näzek kullarınnan ayırılıp, öskä taba menä başladılar. Menä alar, ak cäymädän kotılıp, balanıñ kügärep, kara yanıp betkän yözenä tap buldılar… Annarı anıñ dönyaga tutırıp karap yatkan, huşlı, zihenle, açık küzlärenä ubılıp töşep kittelär.

— Ulım?..

Uyanıp, terelep yatkan bala, berni bulmaganday, kalkınıp kuydı da, änisenä mölderämä karap:

— Ätkäy kayda minem? — dip soradı.

10-11 sentyabr, 2004 yıl.

BULAT NİGÄ YOKLAMIY?
(Moñsu hikäyä)
1.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Ul bügen oçı-kırıyı bulmagan Kazan uramnarında üzeneñ Kuyanın kaldırıp kayttı. Kuyan digäç tä, kuyan tügel ul, bıyıl cäy Bulatlarnıñ daçalarında yäşägän et. Urmanga bargaç, gölcimeş kuagı töbennän tabıp algannar ide. İseme şul tapkan çaktan uk yabışıp kaldı. Bulatnıñ ätise anı kuyan balası dip belgän. “Kuyan, kuyan!” — dip yögerep barsalar — der-der kilep, kurkıngan köçek utıra. Tänendä yünläp yonnarı da yuk äle. Ber canı gına bar. Anısı da çıgam-çıgam dip tora. Şunduk “Kuyan” dip isem birdelär. Menä şundıy kızık tarihı bar bu etneñ.

Häzer üste inde. Tik ul berkemgä dä kiräk tügel. Nişläp kiräk bulmasın?! Bulatka kiräk, bik kiräk! Ä menä änisenä, ätisenä kiräk tügel. Ä bit änisen dä, ätisen dä yarata Bulat. Kuyannı yaratkan kebek yarata. Änise, ätise Bulatnıñ üzen dä bik yaratalar, anıñ öçen ülep toralar. Ä menä Bulat yaratkan Kuyannı yaratmıylar Bulat şunı añlamıy…

2.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Cäy buyı bakçada bergä yäşädelär. Bulat üz öyendä, Kuyan üz öyendä. Bulat äti-änise belän, Kuyan yalgızı gına. Bulat belä: härkemneñ äti-änise bar. Här can iyäseneñ äti-änise bulırga tiyeş. Kuyannıñ ätise, änise bardır. Kayda alar? Närsä bulgan alarga? Yırtkıç bürelär talaganmı? Adaşıp kalgannarmı? Ällä?.. Ällä üzläre adaştırgannarmı balaların? Niçek kenä bulmasın, Kuyan yätim kalgan. Şuña kürä aña yamansurak, kıyınrak. Ämma Bulat Kuyannıñ şunı belgänen belä: malay gına bulsa da hucası anı bervakıtta da taşlamayaçak; ul här könne irtän yögerep çıgaçak ta anı çakırıp alaçak, annarı ozak itep sıypap, söyep irkäläyäçäk, üz avızınnan özep alıp çıkkan tämle-tämle rizıklar aşataçak…

Ätise dä, änise dä Kuyannı üz ittelär. Ätise cıynak kına oya yasap kuydı, änise anı ber genä aştan da kaldırmadı.

Bulatlar cıyılıp şähärgä kaytıp kitkändä, keçkenä bulsa da, Kuyan bakça öyen saklap kala. Çit-yat keşelär yakınaya başlasa, barlı-yuklı tavışın kızganmıyça, örgän bulıp, can äsäre barlıgın belderä.

Ber kön aña taş atıp kittelär, imgätä yazdılar. Cärähätlärennän akkan kannı köçkä tuktattılar. Kurkınıp, kaltıranıp yatkan Kuyannnıñ küzläre bik boyık ide ul vakıtta. Bulat, kızganıp, anı berençe märtäbä üz tüşägenä, yanına alıp kerep yatkırdı. Kuyannıñ yaraları tämam tözälgänçe şulay bergä yäşädelär. Läkin, Kuyan az gına arulanıp, ayakka basu belän, ätise anı tışka, üz oyasına çıgarırga kuştı. Änise dä ätise yaklı ide.

— Tatarlar öydä et asramıylar, etneñ urını tışta. Änä, yort-cirne saklasın. Işıklanır urını bar, tamagı tuk. Tagın närsä kiräk?! Et kenä bit ul!..

Bulat bik añlıy da soñ… Keşe tügel, et ul, et. Monı kem belmi?! Et kenä dä tügel ul. Kuyan ul, Kuyan! İseme bar anıñ. İseme bulgan et — et kenä tügel ul, tügel! Bulat şulay uylıy. Änä bit — ul keşe kebek karıy, hätta keşe kebek añlıy da… Söyläşergä tele genä yuk. Menä şul ayıra da inde anı keşelärdän.

Tagın ber närsä belän ayırılıp tora äle ul malaylardan. Uramdagı malaylar üz süzlärendä tormıylar, yalgançılar, kurkaklar… “İrtägä min sineñ belän uynıym”, — dip, ikençe könne uyınga çıkmıy kalu, yäisä, dus-işlären taşlap, başka malaylar belän uynarga kitü berni tormıy alarga. Ä Kuyan — çın dus, tugrı dus, ul hucası Bulat yanınnan ber adım da çitkä kitmi, anı gel saklap yöri. Çönki Bulat üze dä anı saklıy. Olı etlär kilep çıksa, şunduk Kuyannı kulına ala, kuyınına yäşerä. Şulay ber-bersenä tugrı dus bulıp, alar cäy buyı bergä yäşädelär.

3.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Anıñ uyları haman yaratkan ete hakında.

Kuyan, äkiyättäge kebek, ay üsäsen kön üste, tiz arada üzeneñ çın kıyafäten aldı: kolakların tırpayttı, koyrıgın utırttı, teşlären ırcaytıp ırıldarga öyrände… Küksel tunı gına anı haman äle kuyanga ohşatıp, küzgä kerep tora ide. Çapkanda da kuyannı häterlätä — artkı ayakların bot arasına kuyıp, sikerä-sikerä çaba… “Kuyan! Kuyan!” — dip kıçkırasıñ gına, kuşayaklap çabıp kilep tä citä. Şulkadär kızık… Bulatnıñ kölä-kölä eçläre katıp betä… Kayçandır ayaklarında da basıp tora almagan, atlap yörgändä dä alpan-tilpän kilep, äle ber yakka, äle ikençe yakka çaykalıp yörüçe bu köçek sıñarı ike ay eçendä üzen yaklıy alırlık çıp-çın et bulıp üsär dip kem uylagan?! Ä ul üzen genä tügel, torgan yort-ciren, hucaların yaklıy alırlık can iyäse bulıp citeşte.

Ul könne barısı da bakçada ide. Härkemneñ üz şögıle. Bulatnıñ ätise munçaga utın hästärli, änise tütällärdäge çüp ülännären utap yöri. Bulat üze dä mavıgıp kitkän, öy artındagı kom öyemendä maşina kua, Kuyan isä, Bulattan yırak ta tügel, çişmägä iltä torgan sukmaktagı çit-yat iskä yulıgıp, pırhıldap, töçkerep yöri…

Bulat üzeneñ karşında kalıkkan ul yılannı tiz genä şäyli almadı. Kırauda karayıp kipkän ülän sabagına ohşagan ide şul ul. Kürep kalgaç ta torıp yögermäde, anıñ yañagınnan sarı tap ezli başladı. Bu yılanda andıy tap yuk ide. Tuzbaş tügel bu… Töse dä başkaça, kıyafäte dä, hätta ısıldavı da… Änä niçek suzıp-suzıp ala yarık telen!.. Kara yılan bit bu, agulı yılan!

Menä şunda gına Bulatnıñ keçkenä yörägenä kurku töşep citte. Ul telsez, önsez kaldı. Yılan ike çatlı telen uynatıp tora birde. Menä ul tagın berniçä märtäbä telen çıgarıp alır da öskä taşlanır, kabıp uk yotmasa da, agulı teşläre belän şundıy itep teşläp alır, Bulat şunduk yıgılıp can birer kebek…

Läkin yılan Bulatnı çaga almıy kaldı. Anıñ şomlı ısıldavın Kuyan da işetkän ikän. Änä ul, ike genä sikerde dä, yomgakka cıyılgan “tere kayış” Bulat östenä taşlanam digändä genä, anıñ baş tiräsennän kabıp ta ölgerde, annarı ütken azau teşläre arasında çäbälängän yılannı cirgä bärgäli başladı. Üze, borının poşkıldatıp, başın yak-yakka çaykıy, teşlärennän ıçkındırmıyça gına, haman äle böterelep çäbälängän “kayış”nı cirgä suzıp salıp, täpiläre belän taptap ütermäkçe bula.

Nihayät, Bulat, huşın cıyıp, kıçkırıp cibärde. Anıñ açı tavışın işetep, ätise, änise yögerep kildelär. Ällä Bulatnıñ tavışınnan siskänep, ällä kinät kenä öy buyınnan kilep çıkkan hucalardan şiklänep, Kuyan, titaklıy-titaklıy, yılanı-niye belän çitkä — sazlık buyına kitep yugaldı.

— Närsä buldı, ulım?

— Yılan?

— Çaktımı ällä?

— Kayda ul?

Bulat, tınıçlanıp, barısın da tükmi-çäçmi söyläp birgänçe, Kuyan äylänep tä kayttı. Ul da tınıçlangan. Ämma avız çitennän salınıp torgan kara yılannı taşlap kaldırmagan. Menä ul üzeneñ yıltır küzlären yak-yakka yögertkäläp, yakınrak kilde dä, korbanın Bulatnıñ ayak oçına uk kuydı. Ul şulay maktanıp almakçı buldımı, ällä: “Kurıkmagız, ul häzer berni dä eşli almıy”, digän kebek, üzençä tınıçlandırırga telädeme — anık kına berkem dä äytä almıy ide. Çönki etlär söyläşä belmilär.

— Ay Allam! — Bulatnıñ änise bigräk kurkak bulıp çıktı. Bulat hätta yözen çıtıp kuydı.

— Ülgän bit inde ul, kurıkma… Bezneñ Kuyan çın geroy häzer, beldeñme?

Bu vakıygadan soñ Kuyannıñ abruyı arttı. Ul tagın bakça öyendä — Bulat yanında kuna başladı.

4.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Böten borçular köz citkäç, sentyabr kergäç başlandı. Bulat, şähärgä kaytıp, mäktäpkä yörergä tiyeş ide. Çönki başkaça bulmıy. Här bala ukırga tiyeş. “Ukıgan keşe genä keşe bula”, — dip yazgannar ber kitapta.

Yal könnären kötep ala Bulat. İrtän irtük torıp, äti-änilären uyata, alardan da aldarak bakçaga barırga cıyınıp kuya. Anda Kuyan kötep tormasa, bu qadär irtä torır idemeni ul. Sagına, bik sagına ul Kuyannı. Kuyan da sagına. Oçraşkanda, ber-berenä karşı yögerep kilep, koçaklaşıp küreşälär, ozaklap söyläşälär, nazlanışalar… Bulat anı atna buyı cıygan tämle rizıklar belän sıylıy. Kuyan da üz hucasına yararga tırışa, yä anıñ öçen berär söyäk tabıp kayta, hiç bulmasa, tıçkan yäisä baka kiterä…

Ä ber könne ul Bulatnıñ cäy könnärendä ük yugaltkan söyäk saplı päkesen tabıp alıp kayttı. Bik qaderle ide bu päke Bulatka. Ul anı sabantuyda köräşep aldı. Üz yäşendäge unike malay arasında baş batır kaldı.

Şul päkesen tabıp kitergäç, ber atna buyı üzenä eläkkän böten täm-tomnı etenä birep bardı Bulat. Kuyan üze dä tämle tamak bulıp çıktı. Ul äle kıyar da, alma da aşıy… Çın keşelär kebek. Şuña kürä Bulat uylap ta kuya: Kuyan ällä çınlap ta keşe mikän? Änä bit ul nindi akıllı! Yöz-kıyafäte genä etlärneke. Ä üze — keşe! Bigräk tä küzläre keşeneke!

Könnärne suıta başlagaç, ike-öç atnaga ber genä bara torgan buldılar. Kuyan böten bakçaga ber yalgızı kala. Üz könen üze kürä, üz tamagın üze kaygırta…

Bulat anı bik kızgana. Ber barganda ul äti-änisennän Kuyannı şähärgä alıp kaytuların soradı. “Min anı karap kına torırmın, çın menä, çın menä!” — dip, ant birgän kebek, kat-kat äytte.

Alıp kaytuın alıp kayttılar, ämma şähärdäge fatirga avır iyäläşte Kuyan. Çönki ul bakça ete ide. İrek ete. Kısan bülmälär eçendä yäşäü andıy etlär öçen ülem belän ber… Östävenä tärtip yagı da çamalı. Ul äle divan çiten teşläp kitä, äle göl yafrakların özep kaba, äle täräzä pärdälären umırıp töşerä…

Ber kiçne Bulat äniseneñ ürtälep söyläşüen işetep kaldı.

— Bar, çıgarıp at şul eteñne, änä, bügen dä, bez eştä çakta, tüşäklär östendä yörgän… Böten cirdä şunıñ yonı oça, böten cirdä şunıñ selägäye…

Änisen añlıy Bulat. Çönki anıñ änise çistalıknı yarata. Artık çista, pöhtä şul ul. Nigä ul qadär çista bulırga inde? Bulat, mäsälän, üzeneñ kitap-däftärlären tärtipkä salıp, cıyıp kuysa, kiräkle äyberen taba almıy integä. Ä menä taralıp yatkan çakta bötenese küz aldında, şunduk tabıp alasıñ… Änise andıy tügel şul… Ätisenä dä ohşap betmi anıñ çistalık yaratuı…

— Yarar inde, ul qadär çäpçemä, tormışta gel pöhtä genä torıp bula dimeni? Balalı yortta beraz tuzan da tuza inde, nişliseñ… Ä Kuyanga kagılma, timä… Ul bit Bulatnıñ berdänber yuanıçı, dustı… Can dustı. Niçek dilär äle? Can dustınnan ayırılgan keşeneñ küñelenä ränceş kerä, dilärme?

— Nindi keşe? Bala gına bit äle ul!

— Ä-ä, yalgışma, hatın; bala ränceşe — ikelätä, öçlätä, unlata avır ul. Monıñ belän şayarmıyk, yäme?..

— Yarar soñ, äyttem isä kayttım. Minem üzemä dä yakın lasa ul et. Öy tuzganga gına ürtälep äytüem…

— Hatın, äy, hatın…

— Närsä inde?..

— Äydä üzenä iptäşkä ber bäläkäy genä kız alıp kaytabız…

— Hi, yülär, akrınrak söyläş. Yä tege avıldagı tege keşe işetep kalır… Nindi kız inde ul… Äle ber balalı kileş tormışıbıznıñ oçın oçka çak yalgap barabız…

Bulatnıñ ätise moña berniçek tä cavap birmäde, avır itep suladı da ikençe yagına äylänep yattı…

5.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Anıñ küñele tınıç tügel. Ul bügen üzeneñ söyekle eten Kazan uramnarında adaştırıp kayttı.

Barısı da yuktan gına başlandı. Bulatlarga kunaklar kilgän kön ide. Kuyan kunaklarnıñ bersen şunduk yaratmadı — örep karşı aldı. Anı tür bülmägä kertep yaptılar. Tege bändä sügenä-sügenä zal yagına kerep kitte.

Bulat ta yaratmıy anı. Östäl artında iñ küp aşagan keşe şul. Aşasın — Bulatka cäl tügel. Läkin ul gel aşap utıra, söyläşmi dä, kölmi dä, uynamıy da. Sügenä genä. Äti-änise dä bu hakta belä. Ämma barıber çakıralar. Çönki ul — ätiseneñ naçalnigı. Süz äytsäñ, Bulatnıñ ätisen eştän kuarga mömkin. Bervakıt Bulat üze kürde: bu keşe, ber mäcles vakıtında, alarnıñ yaltıravıklı kaşıkların kesäsenä yäşerde. Bulat änisenä äytep karagan ide, tegese: “Ts-s, alsa alsın inde, ozaklamıy ätiyeñne kütärälär, endäşergä yaramıy”, — dip kırt kiste.

Bulat äniseneñ “kütärälär” digän süzen töşenep betmäde betüen, ämma anıñ bik tä möhim, mäğnäle süz buluın tiz añlap aldı.

Bulat, Kuyan yanına bik keräse kilsä dä, kermäde, tüzde. Änise kuşmadı. Äniseneñ kuşkanın ütäp, kunaklarga iyärep kilgän bala-çagalar belän uynarga, döresräge, alarnıñ uyınnarına küz-kolak bulıp torırga tiyeş ide ul.

Mäcles matur gına barganda, anıñ iñ kızgan ber mälendä eçke bülmädäge Kuyan yarsıp-yarsıp örä başladı. Aña berazdan kemneñder açırgalanıp kıçkırgan tavışı kilep kuşıldı. Bötenese dä därräü sikerep tordılar.

Bulatnıñ äti-änise, torıp kına kalmadılar, säyer tavışlar kilgän tür bülmägä yögerep kerep kittelär. Artlarınnan Bulat ta iyärde. Alarnıñ küz aldında päyda bulgan küreneş Amerika filmnarında da siräk oçrıy torgandır, mögayın. Härhäldä, Bulat şulay uylıy.

Östäl lampasınıñ tıynak utı bülmä eçen tonık kına yaktırtıp tora. Tür östäl yanındagı idändä, çalkan töşep tege sömsez kunak yata. Anıñ sıñar kulı Kuyannıñ ilämsez zur avızında. Teşläre genä hätär ırcayıp tora. Naçalnik keşeneñ kulı yodrıkka töynälgän. Şul yodrık turısınnan teşläp algan Kuyan teşlären nıgrak kısıp cibärde, ahrı, tege bändä cir yırtıp kıçkırıp cibärde häm yodrıgın açtı. Neçkä, ozın barmaklar arasınnan parket idängä şapıldap ence kaşlı yözek kilep töşte. Bulat şunduk tanıp aldı: bu — bıyıl gına ätise änisenä büläk itkän altın yözek ide. Anı Bulatnıñ meñ märtäbä totıp karaganı bar. Bik kızık yözek ul: kaşına kuyılgan taş su tamçısın, encene häterlätä, kayçakta küz yäşenä dä ohşap kitä… Änise ätisenä şulay di:

— Sin miña küz yäşe büläk itkänseñ… — di.

Ätise kölep cavap birä:

— Şatlık yäşe ul, hatın, bähet yäşe…

…Eşneñ närsädä buluın şunduk añlap aldılar. Bulat, yögerep barıp, Kuyannı karak bändädän tartıp aldı. Ul arada ätise akırıp-bakırıp yatuçı naçalnigı tiräsendä böterelä başladı. Änise, idändä yatkan yözekne alıp, açık torgan östäl tartmasına töşerep cibärde…

Kunaknıñ kulın bäyläp, meñ märtäbä iyelä-bögelä gafu ütenep, aşıgıç yärdäm maşinasına töyäp cibärdelär. Podezd töbendäge miläş agaçında anıñ usal sügenü süzläre genä elenep kaldı…

Mäclesneñ yäme bette, kunaklar tarala başladı. Üzläre genä kalgaç, ätise belän änise Bulatnı däşep aldılar.

— Ulım, bolay bulmıy bit inde. Keşegä yabışa başladı bit, nişlibez häzer?

— Urlaşmasın, yabışmas…

— Närsä söyliseñ sin, ulım?

— Üzem kürdem. Sin dä kürdeñ… Äniyem, kürdeñ bit? Ätiyem siña büläk itte ul yözekne. Belmi diseñme ällä? Tege vakıtta kaşıklarnı da ul urlagan ide… Üze ğayeple ul…

— Ğayeple dip inde… Ettän talatıp üterergäme?

— Urlamasın…

Bu yulı süzgä ätise dä kuşıldı:

— Bulat, tıñlale. Ber märtäbä keşegä yabışkan et ikençe märtäbä dä, öçençe tapkır da yabışaçak. Şuña kürä Kuyannı öydä kaldırırga yaramıy. Añla. Bulmıy. Et belän yäşäp bulmıy. Tagın kiläçäk ul abıyıñ, tagın teşlärme?

— Kilmäsen…

— Kilmi bulmıy şul, niçek şunı añlamıysıñ sin, Bulat, ä?!

— Eşeñnän genä kua kürmäsen inde, häyersez… Änä bit, ällä närsälär akırıp-bakırıp, yanap kitte…

Äniseneñ soñgı süze Bulatka nık täesir itte. Şul süz bötenesen häl itte dä kuydı.

— Yarar, yäşämäs…

— Menä añladıñ… Akıllı bala bit sin. İrtägä irtük şähärneñ berär aulak urınına alıp barıp, adaştırıp kayt. Üskän inde ul, açtan ülmäs. Anıñ kebek etlär Kazan tulıp yörilär änä… Nişliseñ, yazmışına şulay yazılgandır. Karamadık tügel, karadık bit inde… Räncemäs, inşalla…

Ätise ber süz däşmäde. Bulat añlıy, aña gına tügel, ätisenä, änisenä dä kıyın ide bu minutta. “Bütänçä berniçek tä bulmıy”, — dilär bit…

İh, keçkenä şul äle Bulat, hay keçkenä. Zurrak bulsa, barıber berär cayın tabar ide, Kuyannı öydä, üze yanında kaldırır ide. Niçek tiz üsärgä soñ, niçek üsärgä? Niçek?

Östäl astında moñsu küzlären mölderätep karap yatkan Kuyan närsä uyladı ikän? Bu hakta berkem berni belmi kaldı.

6.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Ul üzeneñ bala akılı belän: “İnde häzer nişlärgä?” — dip uylıy. İrtän toruga uk äti-änisennän: “Kuyannı kire öygä alıp kaytıyk, ul bütän berkemne dä teşlämäs”, — dip sorasınmı? Kuyannı iltep adaştırganga ber kön, ber tön ütkän bula bit inde… Yuk, tıñlamayaçaklar… Alar häzer Kuyannı da, Bulatnı da elekke kebek yaratmıylar…

Bulat üze dä ätisen, änisen beraz yaratmıy başladı. Yaratuın yarata ul… Läkin başkaça yarata. Näq alar Kuyannı yaratmagan qadär kimräk yarata… Ul üzeneñ näni genä küñele belän borçılıp uylıy: “Niçek yäşärgä? Kuyansız yäşäü kıyın bit… Anıñ bit äle Kuyansız yäşäp karaganı yuk. Alay yäşäp bulamı soñ? Ällä… Ällä yäşäp bulmıymı?

Bulat üzeneñ keçkenä yräge belän kaltıranıp, kurkınıp kitte. Yäşäp bulmasa? Ägär ul ülsä? Kem yäşär anıñ tormışın? Kem üsär anıñ öçen? Kem kartayır? Kem äti bulır? Yuk, äti keşe bulmas ul. Anıñ ulı da şulay ber et belän duslaşsa, ul etne uramga kuıp çırarımı? Yuk, yuk, monı eşlämäs öçen genä bulsa da Bulat üsmäyäçäk, yäşämäyäçäk… Äti keşe bulmayaçak…

Bulat haman uylıy: “Niçek yäşärgä? Nişlärgä?”

Ä menä anıñ Kuyanı närsä uylıy ikän bu minutta? Şulay uk: “Niçek yäşärgä, nişlärgä?” — dip uylıy mikän? Uylamıydır. Üpkälämider dä. Ul keşe tügel bit… Etlär yarata gına belälärder. Menä häzer dä Kuyan Bulatnı sagınıp yatadır. Anı töşendä küräder. Niçek uynagannarın, şayargannarın küräder… Bulat ta anı töşendä kürer ide, tik yoklıy almıy. Yoklamıyça, töş kürep bulmıy şul, Kuyannı kürep bulmıy… Ä küräse kilä!

Bulat täräzä yagına karap äylänep yattı. Bügen tön şundıy karañgı! Yoldızlar bar mikän? Kuyanga iptäş bulırlar ide… Änä bit niçek kurkınıç. Ällä yoldızlar da yuk inde? Ber genä köngä, ber genä töngä bulsa da nigä kalmadı ikän Bulat üzeneñ ete yanında?.. İh… Häzer barsa? Yuk, häzer soñ inde. Tönlä yulnı taba almayaçak. Adaşaçak… Yugalaçak…

Taba, nişläp tapmasın?! Ul bit kaya iltkänen belä! Belä! İñ elek alar tramvayga utırdılar. Tramvaydan töşkäç, ber ozın uram buylap bardılar. Bara torgaç, taşlandık yortlarga kilep çıktılar. Bulat Kuyannı iñ elek şunda kaldırmakçı buldı. Läkin ber dä oşamadı aña bu cir. Kire uyladı. Arı kittelär. İke tıkırık ütep, yar buyına kilep çıktılar. Bulatnıñ malaylar belän kilgäne bar bu cirgä. Ämma tagı da arırak barganı yuk ide äle. Bu yulı tagın beraz barırga buldı.Änise kat-kat äytte bit: “Kaytmaslık bulsın!” — dide.

Nindider agaçlıkka barıp cittelär. Keçkenä park, bakça bulıp çıktı ul. Bargançı ber süz söyläşmädelär. Bulat hätta Kuyanga borılıp ta karamadı. Çönki belä ide: Kuyannıñ küzenä karasa, kızganıp, kire alıp kitäçäk ul anı.

Ä kaytkaç ni diyär? Yuk, yılak bulırga yaramıy. Änilär süzen tıñlarga kiräk. Mäktäptä dä şulay öyrätälär. Tugız yäştä genä bulsa da, Bulat belä: ana hakı berençe urında, ul başka böten haklardan da östenräk!

Kuyan üze belä mikän üzen adaştırırga alıp bargannı? Belmider. Änä bit — äle alga yögerep kitä, äle artka kalıp, tegendä-monda tıkşınıp, törle islär isnäp yöri. Annarı, çabıp kilep, Bulat belän şayarmakçı bula. Ä Bulatnıñ şayarası kilmi. Bügen anıñ käyefe yuk. Çönki ul iñ yakın dustın — söyekle eten adaştırıp, taşlap kaldırırga bara…

Bulat ber aulak kuaklık yanında tuktap kaldı. Yak-yagın küzätep çıktı. Monda taşlandık taktalar küp ikän, yakındagı kül buyında kamışlık ta bar. Bulat şulardan Kuyanga oya yasarga buldı. Korı yalanga yatıp yoklamas bit inde. Häzer kilep citä ul kış…

Menä ul taktalardan ämälläp, tıynak kına öy torgızdı, kesäsennän päke çıgarıp kamış kisep alıp kilde. Oya östen şul kamışlar belän kaplap, tomalap çıktı. Şunnan soñ gına oya karşına öydän alıp kilgän tärilkäne kuydı, aña su saldı, kesäsenä törep salıngan ikmäk sınıkların çıgardı…

Kuyannıñ muyınçagın almadı Bulat. İyäsez, hucasız dip uylamasınnar äle. Anıñ bit çınlap ta iyäse bar. Bergä genä yäşämilär.

Bulat kitärgä äzerlände. İñ kıyını saubullaşu ikän. Sugıştagı kebek… Yuk, Bulatnıñ sugışta bulganı yuk. Ämma ul belä: sugışta näq şulay bula. Anda da fronttaş duslardan ayırılu kıyındır. Üzennän-üze küz yäşläre agadır, yılıysı, koçaklaşası kiläder…

Bulat, Kuyannıñ aldına tezlänep, üzeneñ az gına yäşägän gomerendä berençe märtäbä äytelä torgan iñ möhim süzlärne pışıldarga kereşte. İzge kartlar doga pışıldagan kebek, tınıç, salmak, basınkı tavış belän, hätta nindider moñlı-zarlı cır köylägän kebek söylände ul:

— Min häzer kitäm, sin kalasıñ. Añlıysıñmı? Sin kalasıñ. Ä min kitäm. Bez bütän ber dä oçraşmayaçakbız, beldeñme? Tik sin mine onıtma, yäme. Min dä sine onıtmam. Bervakıtta da onıtmam! Üskäç tä, äti keşe bulgaç ta, babay keşe bulgaç ta… Töşemdä kürep torırmın. Sin dä mine töşeñdä kürerseñ. Etlär töş kürä mikän soñ? Yuk? Barıber mine onıtma. Ä äniyemä üpkälämä. Äniyem dä, ätiyem dä naçar keşelär tügel. “Etlär öydä yäşärgä tiyeş tügel”, — dip kenä uylıylar alar. Alarnıñ bäläkäy çaklarında etläre bulmagan, sineñ kebek äybät et belän uynamagannar, yäşämägännär alar. Üskäç, olı bulgaç, kartaygaç, min sine barıber kilep alam, üzem belän yäşärgä alam. Häzergä şuşında yäşäp tor, yäme. Berkaya da kitmä. Bütän malaylarga iyärmä. Naçar malaylar da bar bit, kara anı… Yarar, min kittem, öydä kötälärder…

Kuyan ber süz däşmäde, koyrıgın yak-yakka bolgap, tik basıp tordı. Etlär söyläşä belmilär şul, örä genä belälär.

Kuyan, çınlap ta, berniçä märtäbä örep kuydı, annarı, çitkäräk kitep, oyası tübäsenä taşıganda koyılıp kalgan kamış kıyakları östenä barıp yattı…

Ällä añlap, ällä añlamıyça, Kuyan iyärmäde. Bulat ta, ällä belep, ällä belmiçä, yüri artına borılıp karamadı. Şulay ayırılıştılar. Bulat äle cannıñ, yöräkneñ närsä ikänen belmi, ä menä şul cannıñ, yöräkneñ ber kisäge kitelep kalganın toydı. Şunı da toydı — bik qaderle, gaziz kisäk ide ul…

7.

Bulat yoklıy almıyça yata.

Ul bügen söygän eten adaştırıp kayttı.

Kaytkaç, ätise belän dä, änise belän dä söyläşmäde. Söyläşäse kilmäde. Ällä niçek şunda — anıñ urınında bötenläy başka keşe yöri kebek. Bulat üzeneñ nık üzgärüen toydı. Kinät kenä üsep, olıgayıp, hätta kartayıp kitkändäy buldı… Äye-äye, üze malay, üze kart. Dusların yugaltkan sayın keşe olıgaya mikän ällä? Şulaydır, borçular, yugaltular olıgayta keşene, sagış olıgayta. Üzeñ belep yugaltsañ, tagın da tizräk olıgayasıñ…

Bulat änise äzerläp kuygan sötne barıp eçte dä, üz bülmäsenä kerep, tüşägenä yomarlanıp yattı. Annarı kiç buyı yatagınnan tormadı, tönlä dä tormadı… Menä äle dä yata… Yoklıy almıyça yata. Yoklarga telämi dä. Bütän inde yoklıy da almas kebek. Ä yoklarga kiräk… Yoklamagaç, niçek töş küräseñ, niçek Kuyannı küräseñ di?!

Öndä kürsäñ, tagın da äybäträk anısı… İh, nişli ikän ul anda yalgızı? Ul da şulay, yoklıy almıyça, uylanıp, Bulatnı sagınıp yata mikän? Kinät kenä yanına barıp çıksañ, i söyener ide ul! Bulat anı kısıp koçaklap alır ide… Kuyan isä hucasınıñ kulların, bitlären, borının yalar ide, tämle äyberlär sorar ide…

Bulat torıp utırdı. Ul bit yulnı belä! Bu vakıtta tramvaylar yörmi yörüen… Ä nigä — cäyäü barırga bula! Barasıñ da barasıñ, barasıñ da barasıñ…

Bulat, kiyemnären tabıp, aşıgıp kiyenä başladı. Annarı, ayak oçlarına gına basıp, bülmä işege yanına kilde, kolagın kuyıp, tıñlap tordı.

Öydä kelt itkän tavış ta yuk. Zal yagınnan zur säğatneñ yörgäne genä işetelä. Säğat tä bügen Bulat yaklı: “Kit-kit, kit-kit”, — dip yöri. Yağni, Kuyan yanına kit, ul sine kötä, sagına, di.

Bulat, işekne sak kına açıp, mıştım gına zal aşa ütte, annarı, kuhnyaga kerep, östälgä kuyılgan berniçä kümäçne eläkterep aldı. Tışkı işekne bik ozak açtı. Karañgıda işek keläsen döres bora almıyça azaplandı. İkençe kat işek tä avır açıldı. Ämma barıber açıldı. Bulat, işeklärne kısıbrak açıp, tışkı yakka ürelep karadı. Ä anda… Anda bügen kürergä tiyeş bulıp ta kürelmi kalgan matur töşe başlanıp yata ide…

… Yap-yaktı işek töbendä şulkadär tanış, qaderle ber can iyäse utıra. Ul bik tä, bik tä, Bulatnıñ Kuyanına ohşagan! Şul, şul! Kuyan! Änä, kolagındagı kitek urın şul uk! Küzläre dä yaratıp, özelep töşärdäy bulıp karap toralar…

Bulat beraz vakıt önnän töşkä küçärgä kurkıbrak tordı da, täväkkälläp, busaganı atlap çıktı. Şunda gına Kuyan avızındagı söyäk saplı päkene şäyläp aldı. Häm… añladı: töş tügel bu, ön bu, ön…

Menä bit hikmät nidä?! Kuyan bu yulı da Bulatnıñ kamışlık buyında töşerep kaldırgan päkesen tabıp kitergän! Şul gına!

Bulat uylap ta beterä almadı, Kuyan, ipläp kenä kilep, avızındagı päkene hucasınıñ ayak oçına kuydı, annarı, minem eşem bette, kitärgäme, yukmı, digän kıyafät çıgarıp, ber çitkä barıp utırdı.

Bulat, nihayät, töşennän önenä kaytıp citte, atılıp barıp, eten koçaklap aldı. Moña qadär üzeneñ kiräklegenä şiklänebräk utırgan Kuyanga şul gına kiräk bulgan, ahrı. Ul, koyrıgın sikertep, torıp bastı, Bulatnıñ kulların, bitlären tämläp-tämläp yalarga kereşte.

Şulvakıt Bulat artındagı işek, ällä nindi şomlı tavışlar çıgarıp, şıgırdap açıla başladı, şul uk mizgeldä annan, bersen-berse etä-törtä, ike kurkıngan yöz kilep çıktı. Bulat çak-çak tanıdı: ätise belän äniseneñ yözläre ide alar.

Malay baştarak dertläp siskänep kitsä dä, berazdan, huşın, isen cıyıp, aklanırga kereşte:

— Tirgämägez anı… Ul bit minem yugalgan päkemne tabıp kitergän. Häzer kitä ul, häzer kitä…

“Bütän berkemgä dä birmim, berkaya da cibärmim, ul mineke, mineke genä!” digän kebek, Kuyanın koçaklap, üzeneñ gaziz ata-anasına özelep, yalvarıp karap torgan Bulatnıñ küzenä bu vakıtta ike ence böyetegennän başka, yuk, yuk, ike nur börtegennän başka berni dä kürenmi ide. Ul ence, ul nur börtekläre ana keşeneñ balasın yugalta yazıp borçılgan küzläre çitendä, äle soñgı vakıtta gına sızılıp kitkän ör-yaña sırlar kuyınında nindider ilahi ser, tılsım yärdäme belän yaralıp, tuıp kilälär ide…

Gıynvar, 2004 yıl.

BÄHET YuLDA YaŞİ
(Hikäyä)
1.

Zölfirä yulda yörergä yarata. Şuña kürä dä, böten keşene şakkattırıp, häldän kilgänçä akça cıydı da ber tanışınnan maşina satıp aldı. İskeräk kenä bulsa da, küzgä matur kürenä üze. Kaya gına barsa da, aptıratıp beterälär: “Yaña yaña inde… Şäpme?” — digän bulalar.

Şäp. Küz tiyärlek däräcädä “şäp” bulıp çıktı Zölfiräneñ maşinası.

Avılga kaytıp, kabat şähärgä kileşe ide. Ayga ber märtäbä yalgız anasınıñ hälen belep kilä ul. Äniseneñ genä tügel, böten avılnıñ hälen belä. Alay gına mikän? Yulnı, şuşı serle dä, şomlı da taş tasmanı sagına, ahrı, ul... Yul toygısı — iñ köçle toygı, dilär bit. Şul sihri tasma buylap barasıñ da barasıñ… Küpme barsañ da oçı, ahırı bulmayaçagın belep barasıñ… Nindider yäşeren, tatlı toygı bu. Ömet toygısı, ımsındırgıç bähet toygısı…

Bähetkä bötenäymäde şul ul. Berençe mähäbbäte, könläşüennän şartlarga citkäç, üz avılına kaytıp kitte, yalganın kiçerä almıyça, ikençesennän üze vaz kiçte. Nindi bähet inde ul?! Küñel digännäre yalgız gına yäşi almıy şul. Şuña da ütkänen onıtmıy cäfalana, ä kiläçägenä härvakıt ımsına, ömetlänä...

Közge tötengä kümelep utıruçı avıllar küz aldınnan ber-ber artlı uza toralar. Çiratlaşıp, ürlär, urmannar artka küçä bardı, bersennän-berse cıynak, matur itep salıngan küperlär, koyma belän uratıp alıngan çişmälär küzgä çalınıp kaldı…

Kazanga citärgä utız-kırık çakırımlap kalgandır, Zölfiräneñ “şäp” maşinası kinät bik säyer ıñgıraşa başladı häm berniçä märtäbä töçkerep kuygaç, bötenläy tuktap kaldı. Yuk, hiç kenä dä barırga telämi, hätta kabınmıy da.

Zölfirä, maşinasınnan töşep, kopotın açtı, böten belgänen cigep, maşinanıñ totırga mömkin bulgan böten ciren totıp, kapşap çıktı. Kabınmadı. Annarı, cansız maşinasına karap tordı-tordı da yılap cibärde. Yuk, maşinası kabınmagan öçen tügel... Üz yazmışınıñ şulkadär märhämätsez buluına açınıp yıladı ul. Ügi-yatim canınıñ kaya barıp sıyınırga belmiçä izalanuın toyıp yıladı…

Zölfiräneñ küz yäşlären Hoday Täğalä bik tiz kürep aldı — Arça yagınnan kilüçe yul oçında ber maşina kürende. Läkin bu Hoday digännäre adäm balasın ber sınıy başlasa, ahırına qadär sınıy bit ul. Bu yulı da şulay buldı — tege maşina, usal cillär börkep, uzdı da kitte.

İkençese, öçençese dä, annan soñgı maşinalar da tuktamadılar… “Ähä, tuktau ğadäte yuk ikän bu yullarda”, — dip uylap aldı Zölfirä. Elegräk “şofer şofernı taşlamıy” digän süz bar ide. Anıñ ätise dä gomeren rul artında ütkärde bit. Menä ul yulda vatılıp yatkan ber maşinanı iğtibarsız kaldırmıy ide.

İnde ömeten özep, çarasızdan, kabat kabinasına kerep utıram digändä genä, sızgırıp ber ak “Volga” kilep tuktadı. Anıñ işegennän kara-kuçkıl yözle, çem kara mıyıklı, kara kaşlı, pöhtä kara çäçle ber yeget kürende.

— Närsä, kabınırga telämime ällä?

— Kabınmıy şul…

— Kay cire avırta?

— Närsä-närsä?

— Kay cire vatılgan, dim.

— Belmim…

— Yäle, kürsät can cirlären…

Zölfirä şunduk, tıñlauçan bala kebek, citez genä kopotın kütärep kuydı. Tege yeget, zifa gäüdäse belän suzılıp, maşinanıñ canı yäşägän cirgä çumdı…

“Kara, nindi matur keşe bu! Buyı töz, zifa, kiyemnäre kileşle, tavışı moñlı… Ä küzläre! Küzläre — ser çişmäse. Yuk, siher çişmäse! Zölfirä, şul küzlärne kürgäç, yörägeneñ sikerep çıgarday bulıp,eş-eş tibä başlavın toydı. Çıgıp, şuşı yegetne üz kuyınına algan kopot eçenä sikerep töşep kitär ide, billähi!”

— Menä buldı da!

Zölfirä bu süzgä ällä ni söyenmäde. Nik söyensen ul — menä häzer bu çibär yeget, ipläp kenä kopotnı yabıp kuyar da, baş kagıp kına saubullaşkaç, üz maşinasına utırıp, cil alganday yukka çıgar…

Zölfiräneñ yegetne cibäräse kilmäde. Närsäder sorarga kiräk bulgandır… Bälki… isemen sorargadır?..

Berni dä sorarga ölgermi kaldı, tege yeget, çınlap ta baş kagıp kına saubullaştı da kitep bardı. Kitkänçe äle, täräzäsennän ürelep, Zölfirägä tutırıp karadı, bu yulı inde, küptänge tanışına karagan kebek, üz itep, yaratıp karadı…

Zölfirä isä, tigez genä ritmda eşläp utırgan maşinası yanında yalgızı basıp kaldı.

2.

Kazanga citäräk Zölfiräneñ “maktaulı” maşinası tagın töçkerä başladı.

Berazdan ul bötenläy tuktadı — berniçä märtäbä uhıldap, alga ırgılıp kuydı da şıp buldı.

Zölfirä bu yulı maşinasınnan töşep tä tormadı. Tagın üksep yılıysı kilde. Tege, baya tuktalıp kitkän yeget hakında uyladı. Kazanga barıp citkänder inde? Naçalnigın algandır. Bälki inde öyenä ük kaytkandır… Anıñ hatını yäisä yörgän kızı bardır… Yuktır… Bolay üz itep, yaratıp karamas ide… İh, nigä soramadı ikän anıñ isemen? Kem buluın, kayan buluın?..

Mañgayın rulğä kuyıp, uylanıp utıruçı Zölfirä, kemneñder yan täräzägä şakuınnan siskänep, başın kalkıttı. Häm… şul mäldä ük canı oçıp çıgıp kitä yazdı: tışkı yakta äle baya gına anıñ maşinasın kabızırga bulışkan kara-kuçkıl yözle yeget basıp tora ide!

— Se-e-ez?

— Sez tügel, Aydar. Aydar min — tanış bulıyk…

— Min… Min — Zölfirä…

— Zölfirä? Matur isem. Tagın närsä buldı? Avırmıysıñdır bit? — Bu yeget, küptänge tanışın oçratkan kebek, “sin” dip söyläşä başlagan ide.

— Yuk-yuk… Şul inde. Kabınmıy intekterä…

— Häzer anı tereltäbez… Yäle, ıçkındır kopotıñnı.

Zölfirä üze dä tışka çıktı. Maşinanıñ “avızına” uk kerep betkän Aydar yanına kilde. Bu yulı yeget dvigatel tiräsendä ozagrak bulaştı. Ämma eşen barıber eşläde. Maşinanı kabızıp, kopotın yabıp kuygaç, kulların sörtä-sörtä, Zölfirä yanına kilde. Läkin karaşın kütärep karamadı. Nindider kauşau, kıyınsınu bar ide yegetneñ çibär yözendä. Anıñ karavı, Zölfirä üze kıyulanıp kitte:

— Sin küktän töşteñme ällä?

— Ä? Küktän? Şulay disäñ dä yarıy.

— Niçek?

— Kazanga citä yazgan idem inde. Tukta, min äytäm, kiläme?.. Tuktap kötep tordım. Annarı kire borıldım…

— Sin bit kayadır aşıga ideñ?

— Aşıgam. Utız biş minuttan naçalniknı kerep alırga tiyeş min. Äydä, kuzgaldıkmı?

— Yuk-yuk, min üzem baram. Sin oç, siña aşıgırga kiräk…

— Yuk, bu yulı min sine kaldırmıym… Äydä aldan bar, ä min iyärermen. Gazga kurkıp basma. Häzer maşinalar kimede, yul irken…

Alar ber-bersenä tagılıp, yartı säğat digändä Kazanga kaytıp cittelär. Zölfirä gazga cälläp basmadı — maşinasındagı kanatlarnı toyıp bardı ul. Çınlıkta isä artınna kilüçe ak “Volga” ide anıñ kanatı. Aydar… Kem soñ ul? Nindi keşe? Keşeme, ällä färeştäme?

Zölfiräneñ küñelendä, näq yöräk turısında, nindider tatlı da, sagışlı da his kuzgalıp kuydı. Ällä? Ällä bu yeget anıñ küñelenä kerep kilä inde? Yarata da başladımı?.. Bulmas la… Berençe kürüdä ük keşene yaratalar dimeni? Ä nigä? Yaratmaslık tügel lä… Böten cire kilgän. İñ möhime — igelekle, izge can ul. Änä bit — Zölfiräneñ yünsez maşinasına tagılıp, anı saklap, karavıllap kilä. Niçek izge bulmasın, niçek mähäbbätle bulmasın?!

Kazanga kilep kergäç, Aydar kıçkırtıp uzıp kitte. Kürenep tora — ul bik nık aşıga ide. Ä Zölfiräneñ aşıgası yuk. Eşenä kayçan barsa da yarıy. Eşe şundıy. Reklama agentlıgında eşli ul. Bügen buşrak kön. Avıldan kilgän köndä eşen şulay irkenräk köyli.

3.

Bügen bötenläy dä eş turında uylıysı kilmäde anıñ. İrtänge säyer hällär, Aydar isemle igelekle şofer yeget küz aldınnan kitmäde. Uylanıp, äle üzaldına yılmaep, äle yamansulap tik utırdı. Radio da anıñ belän bergä moñlandı. Ul da gel sagışlı cırlar gına cırlıy bügen…

Kayda sin, qaderlem, kayda sin,

Koyaştamı, ällä Ayda sin?

İh, Aydar da işetsä ikän şuşı cırnı! Nişläp işetmäsen? Ul bit maşinada! Anıñ da radiosı bar! Här tatar keşese kebek, ul da “Tatar radiosın” tıñlıydır…

Şunda Zölfiräneñ başına ber säyer uy kilde. Yuk, ul küptän bulgan inde, tik menä häzer genä, Zölfiräneñ küñele matur hislärgä ölgerep citkäç kenä isenä töşte ul. Ägär radio aşa sälam cibärsä? Rähmät äytsä? Keşeçä rähmät tä äytä almadı bit ul Aydarga… Äytä almayaçak ta. Familiyäsen dä sorap kalmadı içmasam. Kayda eşlägänen dä, nindi naçalniknı yörtkänen dä belmi, hätta maşina nomerın da karap kalmagan… Tämam huştan yazgan bulgan ikän, häyersez…

Zölfirä säğatenä karadı. Köndezge ike tulıp kilä. “Här säğat başındagı kotlau”ga da küp kalmagan. İh, şuña ölgerergä!

Hoday Täğalä bu yulı da Zölfirä yaklı ide. Berniçä märtäbä cıyıp karauga uk kiräkle keşesenä eläkte.

— Sez kem?

— Zölfirä.

— Kayan?

— İbrahimov prospektındagı reklama agentlıgında eşlim.

— Kemgä sälam cibäräsez? Kemne kotlıysız?

— Yuk, kotlamıym. Rähmät äytäsem kilä. Bügen irtän maşinam vatılıp yulda kalgan idem. Şunda Aydar isemle ber izge can kilep çıktı, maşinamnı tözätep, Kazanga qadär ozatıp kuydı. Menä şul yegetkä, rähmät yözennän, cır tapşırsagız ide…

— Bik matur teläk bu. Şulay da,nindi cır belän äytergä telär idegez üz rähmätegezne?

— Nindi dip… Matur mähäbbät hakında, berençe kürüdä ük uyangan yaratu hise hakında bulsın ide cır…

— Şulay ukmıni?!

— Yuk-yuk, berni dä uylamagız. Miña mähäbbät cırları bik oşıy, şul gına…

— Şul gına, dimäk? Ä bez sezgä: “Şulay şul”, — dip cavap biräbez. Häzer Aydar isemle şofer yeget öçen Zölfirä isemle mölayım tutaştan Räsim Nizamovnıñ “Şulay şul” digän cırı yañgırayaçak!

4.

Zölfirä bügen eşennän moñsu küñel belän çıktı. Nindider bik kıymmätle, qaderle äyberen yugaltkan keşe kebek his itte ul üzen. Läkin küñelendä şom äsäre yuk, kaygı hise dä yuk. Barı tik yaktı sagış kına, matur hislär genä bar… Bu sagışnıñ, bu hislärneñ kem belän bäylängänen dä bik yahşı belä Zölfirä, tik bu hakta nıklap uylarga gına kurka. Çönki, uylıy başlasa, ul uylarnıñ oçına çıga almayaçagın, üzenä yaña borçular, küñel tetränüläre genä alaçagın belä ul…

Uram aşa çıgarga cıyınganda gına yänäşädä tezelep torgan maşinalar yagınnan anıñ isemen kıçkırdılar.

— Zölfirä!

Zölfiräneñ böten tänenä kaynar dulkın yögerde. Moñ-sagışka tulı küñelennän taşıp çıkkan bu dulkınnar anıñ küzlären şul tavış kilgän yakka kütärelep kararga mäcbür ittelär. Ä anda… Ap-ak “Volga”sı yänäşäsendä, ber koçak kızıl rozalar kütärep, nindider ğayeple eş eşläp totılgan sabıy kebek samimi yılmaep, Aydar basıp tora ide.

27 oktyabr, 2003el.

BALTA OSTASI
(Novella)
Mäftuha karçıknıñ öye işelep töşkän, digän häbär Gaffannarga kilep citkänçe bu vakıygaga berniçä kön uzıp ölgergän ide inde. Şuña küräme, Äsmäbikäne cimerelgän öy üze ällä ni kızıksındırmadı, Mäftuha karçıknıñ ayanıçlı yazmışı borçıdı. Häbärlär kuanırlık tügel ikän şul: karçıknıñ yarımçerek öyen sütep, utınga sataçaklar, şunnan kergän akçaga kiräk-yarak yünätep, üzen rayonga – kartlar yortına ozataçaklar, imeş. Älegä ul kürşeläre Foatlarda torıp tora ikän. Ber dä kitäse kilmi ikän. «Rafisımnan berkaya da kitmim», – dip yılıy, di. Yalgızı gına üstergän berdän-ber malayı ul anıñ. Äfgan sugışınnan timer savıtta kaytıp, häzer avıl ziratında yata. Ul vakıtta kolhoz räisläre, rayon citäkçeläre sugış geroyın kümgändä: «Bez sineñ anañnı yalgız kaldırmabız», – dip väğdälär, antlar birgännär ide dä soñ... Mäftuha karçıknıñ ire dä şul ziratta. Yäş çagında uk kombayn uragında kiselep harap bulgan. «Hatınımnı, balamnı taşlamagız», – dip kenä äytä algan...

Taralıp betä yazgan «Yaktı tormış» kolhozında räis bulıp yörgän Tukran Ähäte Mäftuha karçıknı rayonga taşır öçen maşinasın birergä väğdä itkän, ä avıl sovetı Hälimä kiräkle käğazlärne cıyarga kereşkän dä inde. Uramdagı äbilär çuagı ütä dä kitä ul, kara közgä qadär Mäftuha karçıknı niçek tä rayonga iltep urnaştırırga bulgannar...

Üzaldına söylängän kebek, avıldagı soñgı yañalıknı öydägelärgä häbär itärgä tırışkan hatınınıñ süzlären Gaffan üzençä bäyäläde: «Karale, söyengän kebek söyli bit bu, monıñ öyen Mäftuha äbineñ häle tügel, häbär üze möhimräk läsa...» – dip uylap aldı da, işekne kiyerep açıp, işegaldına çıgıp kitte. Kelät stenasındagı büränä yarıgına kıstırılgan baltasın alıp, yarsıp-yarsıp ütkerlärgä kereşte...

Läkin Gaffan üz küñelenä ürmäläp kerä bargan tıngısız uylardan balta yöze ışkıp kına kotıla almadı. «Kaya bara digen bu dönyanı, ä? İren kolhoz kombaynı özgäläp taşladı, malayın sugış aldı, üze gomere buyı fermalardan kaytıp kermäde... Ä nigez nıgıtırlık ta, öy terärlek tä eşli almagan... Nik yırak yörergä? Gaffannıñ üzeneñ dä yuk andıy malı, andıy akçası. İrtägä tägäräp ülsen, öyendä tormış itärlek cay kalmayaçak, billähi... Malayları şähärdä ukıp yöri, aña yıl sayın ber sıyırlık akça kitä, Äsmäbikä dä kübräk öy tiräsendä... Kolhoz bölgäç, fermalar da taraldı, basularnıñ da räte kitte...

Yarıy la Gaffannıñ kulı eş belä. Üze «kolhoz» tözep, yallanıp, öy salıp yöri... Yağni mäsälän, balta ostası. Böten tirä-yakta belälär. İrenmä genä, eş tabıla. Kulı balta tota algan çakta ğailäsen aç totmayaçak ul... Şulay da, bu arada eş betep torgan ide äle. Kiçä töngä karşı Tukran Ähäte üze kilep kerde.

- Gaffan, yaşti, brigadañnı cıya tor, berär atnadan malayga öy sala başlıym, - di.

- Bäy, sineñ ul molokososıña biş-altı yäş kenä tügelme soñ äle?

- Bulsa ni?! Üsep citüenä öy kötep torsa, naçarmı ällä?

- Yuk-yuk, naçar dimim... Ni bit... Keşe tormagan öy tiz kartaya, şuña gına äytüem.

- Mineke iskermäs. İskersä, tagın salırbız! Pon-n-nimayış!

Gaffan tile tügel, barın da añladı: salaçak bu, kiräk ikän, ike yort ta, un yort da salaçak. Tik... närsägä, nindi baylıkka sala soñ ul anı? Böten kolhoz cimerelep, taralıp yata bit... Küpme gomer itep tä, menä monısın añlarlık tügel ide Gaffan...

Döresen genä äytkändä, Gaffanga barıber: Tukran Ähäte öçen akça küktän yausa da, sudan agıp kilsä dä, aña barıber. Ul üze dä şulay yäşämi meni? Yıl ahırına qadär, olı malayınıñ ukularına tülär öyen, 20-25 meñ sumnı barıber yünätep kuyaçak ul... Änä, az-maz agaçı da, takta-kirtäläre dä bar, yazga çıkkaç, malayı ukuın beterep kaytuga, yaña öy dä hästärli başlayaçak äle...».

h h h

Uylarınıñ oçına çıga almasa da, koralların şaktıy uk rätkä kiterep, alarnı, pöhtäläp, biyek totkalı ärcäsenä urnaştırıp, töşke aşka kergän Gaffan bu yulı üze sorap kuydı:

- Öye bötenläy rätlärlek tügel mikänni?

Süzneñ kem turında barganın bik tiz töşenep algan Äsmäbikägä rähätlänep söylänergä cay çıktı:

- Tügel ikän şul. Ber yagı bötenläy cimerelgän, di. Gel çerek, di... Tübäse mälceräp, matçasına qadär urtalay özelgän, di... Äl dä üze öydä bulmagan... İke börtek tavıgına cim salırga gına çıkkan, di... Hoday saklar ikän izge bändäsen... İzgelekkä anısı izge inde. İren kolhozga, malayın ärmiyägä birde bit... Üze genä häzer berkemgä dä kiräkmi... Hodaydan başka...

Hatını söylänep kaldı, Gaffan tagın işegaldına çıgıp kitte, koyma buyınça pöhtäläp öyelgän takların barlıy-barlıy, abzar katına yünälde, ozak kına ındır yagındagı büränälär öyemenä karap tordı, teräü-kazıkların barladı, tarttırıp bäylängän bauların tikşerep çıktı...

Öy yagına kerep, tagın kelätkä taba kitte. Tagın baltasın alıp, ütkerli başladı... Ul gel şulay, berär närsä uylıysı, häl itäse bulsa, baltaga totına... Kayan kilgänder bu ğadät – Gaffan üze dä belmi; alay disäñ, balta ostası bulgaç, balta ütkerlägändä uylanmıy kayçan uylansın soñ ul?!

... Gaffan bala çakta Mäftuha karçıknıñ «May apa» digän iseme bar ide. Rafiska iyärep kergän malaylarnıñ barısına da kalın itep akmay yagılgan ipi teleme tottırıp çıgara ide ul. May östenä beraz gına şikär komı sibärgä dä onıtmıy äle. Şikäre erep, gäräbä tösenä kergän maylı ikmäkne çemetep kenä kabıp aşıysıñ... Tel östendä erep kenä yukka çıga...

Sıyır savuçı bulıp eşlägän keşedä artık söt tä bulgandır şul. Bälki bulmagandır da. Bälki ul soñgı rizıgın birgänder ul çakta. Bala canlı, yomşak küñelle apa bit ul. Andıylarga «küñele may kebek» dilär. «May» süze elek-elektän izgelekne beldergän. «Tora küktän may tamıp» digän süz dä şunnan kilä, ahrı. Yağni, küktän izgelek tamıp tora... Gel may bula ide bu yortta. Änise eştä çakta, köne buyı cil kuıp yörep, tamagı açsa, Gaffan, Rafisnı soragan bulıp, alarga yüri kerä ide. Tamagı tuyıp, dönyası bötenäyep çıga ide. Olı telem ikmäkne May apasınıñ kulınnan alganda malaylarça havalanıp ta cibärä äle:

- Beläsezme, May apa, min üskäç närsä eşlim? Beläsezme... närsä eşlim?..

Üskäç närsä eşläyäçägen täğaen genä äytep birä almagan Gaffanga karap, May apası kölä genä:

- Närsä eşlärseñ soñ, Gaffan balam, ä? Närsä genä eşli alırsıñ ikän soñ sin?

- Minme? Min... Min siña menä digän öy salıp biräm, beldeñme?

- Öy diseñme? Menä öy salıp birsäñ, rähmättän başka süz äytmäs idem. Öyebezneñ nigeze iskerde, äybät öy bik kiräk bezgä!

Şulay kileşälär. Küñele bulgan May apası kalın itep may yagılgan tagın ber ikmäk teleme tottıra, ä Gaffan, tagın ber märtäbä, üskäç öy salıp birergä väğdä birä...

May apası sorap kuya:

- Balta ostası bulasıñ inde, alaysa?

Gaffan üzeneñ kem bulasın älegä belmi, tik, May apasına öy salırga kiräklegen añlap, şunduk rizalaşa:

- Ihı, balta ostası bulam...

... Äye... Häzer kolhoz räise bulıp yörgän Tukran Ähäte dä Rafisnıñ yakın duslarınnan ide. May apanıñ mayın iñ küp aşagan keşe şul bulgandır äle. «Tukran» kuşımatınıñ tarihı da May apaları belän bäyle. İkmäk teleme östendäge maynı yalarga yarata ide Ähät. Şulvakıt borını belän mayga tiyep-tiyep ala. Anı kürep, malaylar: «Tukran! Tukran!» – dip kölä başlıylar...

h h h

Gaffan kolhoz räiseneñ tau kebek mähabät yortı karşına kilep tuktagan gına ide, kapkadan Tukran Ähäte üze kilep çıktı. Menä ul kapka töbendä torgan çit il maşinasınıñ közgesen ciñnäre belän sıpırıp ütte dä, ere-ere atlap, balta oastası yanına aşıktı:

- Nihäl, ahir, avans kiräkme ällä? Biräbez anı, pon-n-nimayış!

Gaffan canı belän ürtälep kuydı. Anıñ eşne eşläp betermiçä ber tiyen dä almaganın böten keşe belä läsa... Tozlap-borıçlap cavap kaytarası kilsä dä, bu yulı Tukran belän ärepläşmäskä buldı.

- Yuk, anıñ öçen kilmädem. Bütän süz bar.

- Nindi süz ul? Kileştek bit inde...

- Ähät, May apaga yärdäm itärgä ide, ä?

- Ä-ä, sin dä şul hakta. Bügen un keşe kerde inde... Kayan? Niçek? Närsä belän? Kolhoznıñ ber büränäse, ber taktası, ber börtek kadagı yuk. Million burıçı bar, şul burıçnı büränä itep äväläp bulsa, pocalısta, irtägä ük salıp biräm... İ, ahir, siña gına tügel, miña da yakın, qaderle ul May apa! Anıñ maylı ikmäge mine dä keşe itte, min dä aşap üstem anı, sin genä tügel... Yuk, bulmıy, Gaffan, sorama da, nitmä dä... Bulmıy.

Gaffan küp söyläşergä yaratmıy. «Bulmıy tek bulmıy. Bulmaganga elep bulmıy», – dide dä, eşem keşese kebek, kırt borılıp, kitep bardı. Ähätneñ: «İrtägä niçek soñ? Başlıybızmı?» – digän üteneçle, hätta ükeneçle soravına borılıp cavap birüne dä kiräk tapmadı.

Alarnıñ öy araları yırak tügel. İke-öç bagana aşa gına. Şuşı yulda, şuşı arada bötenese häl itelde dä kuydı. Gomerdä bulmagança, nindider ber täväkkällek, hätta ücätlek belän Gaffan äle irtänge yakta gına barlap çıkkan agaç-taktaların aktarırga kereşte... Annarı nider isenä töşkändäy, işegaldına huş islär añkıtıp yatkan taktalarınnan ayırılıp, yögerep diyärlek öyenä kerep kitte, keçe malayın tabıp, anı yomışka yögertte:

- Bar, balam, böten ostalarnı monda çakır: Zinnät abıyıñnı, Korbangali babañnı, Räsimne, Şamilne, İmamgaline, Täskirä apañnıñ iren, Barıy abzañnı, Sälimne kiyäve belän, minem belän eşläüçe Mansurnı, Sälimgäräyne onıtma...

h h h

Kolhoz cıyılışı da, avıl cıyını da, tarihtan uk bilgele «massonnar» utırışı da tügel ide bu. Üz kul köçläre belän kön kürüçe balta ostalarınıñ üzara kiñäşläşüe, añlaşuı ide. Başka vakıtta ber süz alır öçen canıñnı birä torgan Gaffan bügen ayıruça küp süzle. Ämma buş süzle tügel – anıñ här äytkänendä gomer bähasenä tiñ tirän mäğnälär bar kebek.

- Här ostanıñ ihatasında, abzar artında kayandır artıp kalıp öyenä kaytkan ber-ike agaç, ber-ike takta bula...

... Yuk, min bu cıyında söylängän süzlärne kabat söyläp çıgarga cıyınmıym. Berençe märtäbä üz-üzemä hıyanät itäm häm hikäyämneñ iñ kızık öleşen töşerep kaldıram. Ukuçınıñ üzenä dä uylanırga, farazlarga yul kaldıram... Şunı gına äytäm: Avıl tarihında, halık tormışında andıy cıyınnar küp bulmıy. Keşe yazmışları, hätta avılınıñ üz yazmışı häl itelä torgan söyläşülärneñ berse ide bu.

İrtägäsen, kırga çıgıp kitkän kötü artınnan tuzan basıluga, cilkälärenä büränä, takta kütärgän avıl abzıyları Mäftuha karçık yortına agıla başladılar. Bu häl avıl öçen ser tügel ide inde. Barısı da kön kebek açık: avıl irläre, Gaffannar yortına cıyılıp, Mäftuha karçıknıñ cimerek öyen torgızırga niyät kılgannar. Yaña yort öçen nirgäleklärne, bäpkäleklärne, takta-borıslarnı öy borınça cıyarga bulgannar.

Ostalarnıñ küñelläre kütärenke. Menä alar üzläre belän alıp kilgän agaç-taktalarnı koyma buyına öyep kuydılar da Mäftuha karçıknıñ ber yakka kıyşaygan öyen sütärgä totındılar. Kitte şayarıp söyläşü, kitte şau-şu... Sälim cırlap uk cibärde:

Tıpır-tıpır biyergä

Timer idännär kiräk;

Timer idännär östenä

Hätfä kelämnär kiräk...

Ul arada kıyamät tuzannarı kuptarıp yatkan yort yanına ostalarnıñ hatınnarı cıyıla başladı. Sälimneñ telen kort çakkan diyärseñ:

Altın kaşıklar totarga

Kara kaşlı kız kiräk;

Kara kaşlı kız yanına

Batır yegetlär kiräk!..

Hatınnar arasınnan kaysıdır çäreldek tavış belän sayrap kuydı:

- Än-ne-käyem!.. Cengä äverelgännär bit bolar. Bolay da çibärlekläre ällä kem tügel ide...

Ostalarnıñ iñ ölkäne – Korbangali kart – üzaldına söylängän kebek kenä äytep kuydı:

- İrlärgä närsägä ul çibärlek? Yögän kidergändä at örkerlek bulmasa, şul citkän...

Hatınnarnıñ kaysısı katık-äyrän, kaysısı tabagı belän peşkän yaña bäräñge, kaysısı itäk tutırıp alma alıp kilgän. Küp yalındırıp tormadılar, irlär çirämgä äzerlängän «sıy östäle»nä yabırıldılar...

Mäftuha karçık üze genä kürenmi... Avırıp tora, didelär. Läkin ber minutka da kulındagı disbesen kuymıy, telennän, küñelennän dogaların özmi, di...

h h h

Öçençe köngä çıkkanda Mäftuha karçıknıñ yaña öye keşe biyeklege ide inde. Söyenergä kiräk tä bit... Läkin balta ostalarınıñ yöze haman çıtıla, küzläre borçulı gam pärdäse belän tomalana bara... Çönki härkem belä: öyne öy itär öçen mirdän cıyılgan agaç kına citmi şul... Tagın ber cıyıştırıp çıgargamı? İnde alayga kitsä, kem yortsız, munçasız, kem koymasız, kapkasız kalaçak... Nişliseñ bit...

Ul arada kayandır Tukran Ähäteneñ küz yavın alıp torgan kara maşinası kürende. Ul ükertep kilde dä koyma buyına barlap kuyılgan yomıçka öyeme östenä menep ük tuktadı. Predsedatelneñ yöze karañgı, karaşları usal ide.

- Sez närsä, yegetlär?! Mine oyatka kaldırmakçı, avılda yäşämäslek itmäkçe buldıgızmı? Miña äytmiçä närsä kılanıp yatasız monda?! İke köngä genä çıgıp kittem, avılnıñ astın öskä kitergänsez, pon-n-nimayış!.. Gaffan, ä, Gaffan! Min siña nindi naçarlık kıldım? Min dä sineñ kebek ük keşe läsa! Äydä, änä, bagacnikta ike yäşik kadak yata, şularnı buşatırga bulış. Annarı... yalanda yaña yortka digän agaçlardan kiräk qadär barıp alıgız. Nigä doşmanga karagan kebek karap torasız? Min bu – Ähät! Alıp kilegez digäç alıp kilegez! Takta, şiferlar da şunda uk... İh, yegetlär, kıyın miña sezneñ belän. Minem dä «May apa» bit ul! Şulkadär oyatlı ittegez, ponimayış...

Niçek cen kebek kilep tuktagan bulsa, şulay uk dulap kitep tä bardı Ähät. Gaffan kadaklarnı eçkä alıp kerergä kuştı, berniçä yäşräk keşene yalanga – Ähätneñ tau kebek öyelep yatkan agaçların kararga cibärde...

h h h

Ber atna digändä öy äzer buldı. Kümäkläp totıngaç, öy citkerüneñ berniye yuk ikän. İrläre täräzälärgä pıyala, işeklärgä totka-kelä kuyıp bulaşkan arada, hatınnar Mäftuha äbineñ iske öyennän çıkkan sandıklarnı, tüşäklärne, samavır, tabak-savıt işe äyberlärne kabat yaña yortka kertep tutırdılar, çarşau-çıbıldıklar eldelär, büläkkä göllär alıp kildelär, idängä buy-buy palaslar cäydelär...

Äbineñ ut kürşeläre dä şunda uk: kem yaña peşkän ipi, kem söt, may kitergän, kem çiläge belän bäräñge, çülmäge belän katık kertkän...

Menä şatlık: Mäftuha karçık üze dä terelep çıkkan! Änä ul Foatlar kapkasınnan ayırıldı da, sabantuy bulıp cıyılgan halıknı urtalay yarıp, üzeneñ yaña öye buyına uzdı. Tuktalıp, uçların mañgayına kuyıp, bolay da cıyırçık baskan yözen çıtıp, ozaklap älege ğalämätkä karap tordı, annarı, yäşäü nurları balkıtıp, tormış isläre añkıtıp torgan öy büränälären söyällänep katkan barmakları belän kapşıy-kapşıy, urap-äylänep çıktı, şunnan soñ gına, kırt borılıp, ber yak çitkä tezelep baskan ostalarga taba kitte. Äle genä yaña öyen nazlagan kıtırşı uçları belän iñ elek Gaffannı, annarı Zinnätne, Sälimne, Mansurnı, başkalarnı yözlärennän sıypap uzdı, şunnan soñ gına, cıyılgan halıkka borılıp:

- Rähmät, olannar. Rafisım söyengänder... Miña kürsätkän izgelegegezneñ rähäten küregez... Min häzer samavır kuyam, östäl äzerlim, berazdan kerersez, – dide. Artınnan berniçä hatın iyärmäkçe bulgan ide, kırt kiste:

- Yuk, üzem...

Halık därräü ömägä kereşte: kem cir tulıp yatkan yomıçkalarnı cıyarga, kem büränä, takta kaldıkların koyma buyına ärdänäläp öyärgä kereşte, Gaffan, ostalarnı cıyıp, uram yaklap alıngan koymanı üz urınına urnaştıra başladı.

Küktän töşkän kebek kenä, Tukran Ähät maşinası päyda buldı. Kön dä ber kilep kitä ide ul. «Närsä kiräk? Niçek bara eşlär?» – digän bula. Bügen ul tagın da citdiräk. Maşinasınnan sikerep töşte dä tup-turı Gaffan yanına kitte.

- Yäşti, min bu könnär öçen sezgä hezmät hakı yazarga buldım. Kolhoznıñ andıy gına häle bar...

Gaffan anı şunduk bülderde.

- Kiräkmi, Ähät! Kiräkmi...

- Ponyal, añlaşıldı...

Uramda, işegaldında eş tämamlandı, böten tirä-yak yalt itte. Öy eçennän samvır çıcıldavı da işetelä başladı. Halık, üzara sz kuyışkan kebek, berdäm açık işekkä taba omtıldı. İñ aldan balalarnı kerttelär, annarı kız-kırkın, hatın-kız, äbi-karçıklar kerde. İñ ahırdan ir-atlar, üsmer yegetlär kuzgaldı. Ahırdan, işekne äybätläp yabıp, Gaffan kerde. Ul öy eçendäge ülem tınlıgına gacäplänep, küñele belän nindider afät toyıp, beraz taptanıp tordı da, keşelärne aralap, öy türenä uzdı. Häm... borıngı rivayätlärdä genä bula torgan izge – ilahi küreneşgä tap buldı.

Ap-ak tüşäge östendä ozınça ap-ak külmäktän, başına ak yaulık bäylägän Mäftuha karçık suzılıp yata... Kulların, çalıştırıp, kendek turına kuygan... Küzläre yomık. Yöze tınıç. İrennärendä sizeler-sizelmäs kenä yılmayu... Nindider razıy, bähetle yılmayu...

Ä östäldä!.. Östäldäge olı tabakta – öy eçen tutırgan halıknıñ barısına da citärlek qadär ipi telemnäre... Kalın itep may yagılgan ikmäk telemnäre.

14 may, 2006 yıl

BÜRELÄR HÄM İOHANN SEBASTYaN BAH
(Hikäyä)
Elekstriçkadan töşkäç, Lenar stantsiyäne uratıp algan pıyala kibetlär yanında ozak yuanmadı, kürşedäge Bürele avılında yäşäüçe äbisenä küçtänäçkä kipkän cimeş, yartı kilo limon häm berniçä kap çäy satıp aldı da cäyäüläp kenä olı yulga taba kitte. Äbise avılına avtobus yörmägänen belä ul. Kiçä kiç buyı änise şul hakta kolak iten tukıdı:

- Bürelegä iltä torgan yulga çık ta bara tor. Barıber ber maşina kuıp citä ul. Üzeñ genä yörmä. Berärse belän söyläşep-kileşep barıgız. Yulnı belmässeñ häzer... Soñgı yıllarda ul yakta bürelär dä işäyde...

Lenar şulay itte dä. Skripkası salıngan futlyarın iñbaşına caylap elde dä yulga kuzgaldı. Yuldaş bulırday keşe ezläp tormadı. Tuktalışta da tuktamadı. Unınçı sıynıfta ukuçı yeget öçen biş-altı çakrım närsä ul?! Ber säğattä kaytıp citäçäk, billähi! Ay kürde, koyaş aldı bulır!

Çınlap ta, yartı säğat digändä yartı yulnı ütkän ide inde ul. Aşıkmadı. Yul öslegendä uyılıp kalgan maşina eze buylap bardı da bardı. Kön salkınçarak bulsa da, küktäge nurlı koyaş küñellärne cılıtıp, därtländerep tora. Cem-cem kilep yatkan fevral karı da, dönyaga yäm birep, küzlärne kamaştıra, yazga küp kalmaganlıgı hakında şulay häbär itärgä teli, ahrı...

Öç yıl kaytkanı yuk inde Lenarnıñ. Elegräk yıl sayın, hätta yılga berniçä märtäbä kaytıp kilä ide. Häzer vakıtı yuk. Häzer ul skripkada uynıy. Muzıka mäktäben tämamlap, uzgan közdä konservatoriyä karşındagı mahsus uçilişega kerde. Äle şuşı könnärdä genä Mäskäüdä bulıp kayttı. Yäş skripkaçılar konkursında katnaştı, laureat buldı. Soñgı ike yılı şuña äzerlänep ütte dä inde. Ul anda İohann Sebastyan Bahnıñ skripka öçen yazılgan sonataların uynadı. Anı Mäskäü konservatoriyäseneñ zur zalında ayagürä basıp alkışladılar. Menä şul bähetle muzıkanı äbisenä uynap kürsätäse kilde, şuña kürä üze belän skripkasın da aldı. Änise: “Salkında bozıla”, - dip karşı töşsä dä, Lenar üzeneken itte, änisen tınıçlandırır öçen, instrumentın yop-yomşak, ap-ak şälyaulıkka törep saldı. Menä häzer dä, biläüdäge sabıy kebek, yomşak, cılı şäl eçendä rähätlänep yatadır...

Niçek dip iğlan ittelär äle? “Tatarstannan Lenar Samat ulı Väliyev İohann Sebastyan Bah sonataların başkarıp berençe urınnı aldı”, - didelär. Lenar sähnä urtasına Tatarstan flagı kütärep çıktı. Kul çabarga kereştelär! Bu yulı zal Tatarstannı, anıñ yäşelle-aklı-kızıllı töslären alkışladı.

Lenar, mikrofon yanına kilep, rähmät äytä başladı. Şunda aldagı rätlärdä utırgan beräü saf tatar telendä:

- Tatarça äyt, tatarça! Sin bit tatar malayı! – dip kıçkırdı. Aña tagın berniçä keşe kuşıldı. Lenar beraz kauşap kaldı. Çönki ul tatarça belmi ide. Elegräk, avılga kaytıp yörgändä, äbisennän beraz öyrängän ide öyränüen... Soñgı yıllarda kaytmıy başladı şul. Ä elek belgännären genä oyıştırıp äytä almas, mögayın. Şulay da, bötenläy däşmi kalırga telämäde Lenar.

- Rähmät... Min... äni... äti... Tatarstan... yaratam... – dide ul kıyusız gına. Şunda uk ber yak çittäräk, olı, zatlı urındıklarında çumıp utırgan äti-änisenä karadı. Niçekter bäläkäylänep, basınkılanıp kalgannar ide alar. Baya gına talantlı ulları belän gorurlanıp, kükräklären kiyerep, başların çöyep utırgan ata belän ana bu minutta bähetsez, hätta şomlı-sagışlı kıyafätkä töşkännär ide.

Lenar alarga ike törle küz belän, döresräge, his belän karadı. Berençe karaganda: “Berär niçek yärdäm itegez inde, böten ışanıçım sezdä”, - dip karasa, berazdan anıñ karaşında: “Närsä inde bu? Nigä mine tatarçaga öyrätmädegez?” – digän moñsu sorau päydä buldı.

Şunda uk küñelendä ayırmaçık, nıklı ber uy yaraldı: “Monnan çıgıp, isän-sau Kazanıma kaytıp citä alsam, ikençe könne ük avılga, äbekäy yanına kitäm. Böten däreslärne, muzıkanı, kinät işelep töşkän dannı, kotlaularnı taşlıym da... Kaytıp kiläm! Ber atnaga, öç köngä, ber köngä bulsa da kaytam! Äbekäy belän gel tatarça gına söyläşäm, añlamasam, añlagançı soraşam... Ä öydä... Öydä berni barıp çıkmayaçak... Äti belän äni ikese genä kalganda da rusça söyläşälär, kaya inde tatarçaga öyränü...”

2

Avılga ike çakrımlap ara kalgaç, olı yuldan, basunı kisterep, avılga taban taypılıp at yulı töşep kitä. Lenar şul çatta tuktap kaldı, ikelänep uylanıp tordı. Olı yuldan kitsä, yul katırak, ämma ozınrak, ä çana yulına kersä, yul şaktıy kıskara, ämma kar izmäse ayaklarnıñ buının ala, atlaunı kıyınlaştıra...

Lenar avılga at yulınnan töşärgä buldı. Bu yaklap kaytsa, uramga kerep tormıyça, üzläreneñ ındır artlarına kilep çıgaçak. Annarı... anı uñ kulda kala torgan ärämälek tä, magnit kebek, üzenä tartıp, çakırıp tora. Cäy könnärendä malaylar belän şul ärämälekkä menälär ide. Annan arırak urman başlana. Şunda sugışlı uynıylar ide, ciläk, çiklävek, şomırt cıyalar... “Büre çokırı” digän uysulıkka gına yakın barmıylar. Äbiseneñ söylägäne bar. Kayçandır ul çokırda büre öne bulgan. Keşelär şul önne pır tuzdırgannar, ata bürene, anıñ balaların ütergännär... Ana büre genä bik serle yukka çıkkan. Ni üze, ni mäyete tabılmagan... Şunnan başlap avıl keşeläre ärämäneñ ul töpkelenä yakın barmaska tırışalar ikän...

Aldagı kalkulık artında yatkan basu yagınnan et örgän tavışlar işetelä başlagan gına ide, Lenarnıñ küñelenä nindider bilgesez, hätta şomlı toygı kilep kerde. Ul ber säbäpsezgä borçıla başladı. Avılga yakınaygan sayın, balaçaknıñ dulkınlandırgıç hatiräläre şulay canın tıngısızlıymı, ällä Mäskäüdän iyärep kaytkan avır toygılar baş kalkıtırga azaplanamı?

Yuktır. Bu bütän toygı. Toygı gına tügel, toyım, sizemläü... Gel şulay – toyım barıber bervakıt çınlıkka äverelä. Bu yulı da şulay buldı. Lenar uñ yakta karayıp torgan ärämälek belän tigezläşügä, kuaklıknıñ argı oçınnan yazgı su akkan kebek, karañgı tasma şuıp töşä başladı. Nindider kük, hätta çuar tasma... Ämma tere tasma!

Lenar, ärämälektän karşına bormalanıp töşep kilüçe bu tasmaga karap, döresräge, anıñ sihri-zähmäti şaukımına yulıgıp, baskan urınında kattı da kaldı. Işanası gına kilmi, ul inde toya, hätta tögäl belä: nindider yırtkıçlar öyere bu. Etlär... Kırgıy etlär... Ä? Bürelär? Bürelär şul... Änä alar, ak kır östennän, ruhi zatlar kebek, tavış-tınsız gına “agıp” kilep yatalar. Aldagısı aldarak bara... Arttagıları ber-bersenä tagılgan kebek baralar...

Lenarnıñ küñelenä şom kersä dä, kurku tiz genä kerep citmäde äle. Ul güyä bu mäldä ber hätär töş kürep yata. Hätär bulsa da, töş kenä bit ul. Ällä... berär naçar kino karıymı? Änä ap-ak ekran... Kükle-çuarlı tasma... Bürelär öyere... Kızık kilälär... Başların aska iyep, karnı sözgän kebek, alga taba salulap kilälär... Kütärelep tä karamıylar, içmasa. Ällä... yuldagı keşene kürmilärme? Alaysa, nigä Lenarga taba kilälär soñ alar? Ön şul bu, ön... Ön läsa bu?! “ Büre öne”nnän çıkkan ön! Bette baş!.. Harap buldı!..

Lenarnıñ üz gomerendä büre kürgäne yuk. Mondıy hätär häldä kalganı da yuk. Şuña kürä bu häldä nişlärgä kirägen ul belmi. Bürelär dä belmilär, ahrı. Änä alar tuktap kaldılar, borılıp, avılga taba karap tordılar... Annarı, kabat üz yullarına töşep, üz niyätlärenä kaytıp, Lenarga töbäp kuzgaldılar.

Kakkan kazık kebek basıp toruçı Lenar yalt itep artına borılıp karadı, tayanıç ezläde.

Olı yulda berkem yuk. Bulsa ni, yögerep tä barıp citä almayaçak ul aña. Nişlärgä? Nişläsen inde? Kötärgä... Hoday Täğalägä ışanırga... Tabiğatneñ üz akılına ışanırga... Az gına vöcdanı bulsa, ul Lenarnı räncetmäyäçäk, kıyırsıtırga da irek birmäyäçäk...

Kırık-ille adımnar kala, bürelär tagın tuktadılar, kütärelep karap tordılar. Bu yulı, Lenarga töbäp, bezdän kotıla almassıñ, ülemeñä äzerlän, digän kebek karadılar. Tagın kuzgaldılar. Yulga cittelär. Aldan kilüçe yırtkıçlarnıñ ereräge şul yul urtasında kinät tuktap kaldı, anıñ artınnan kilüçe dürt büre, parlap-parlap, yulnıñ ike yak çitenä urnaştılar. Lenar alarnı ayırmaçık kürä, hätta şul yaktan hälaqät şaukımı bulıp kilüçe sihri dulkınnarnı da toya... Şulay da ul beraz tınıçlandı, zihenendä bärgälängän uylar da, bilgele ber ezgä töşep, salmak kına yögereşä başladılar.

Bürelär şul uk etlär kebek ikän. Läkin alar gäüdägä ereräk, yonnarı törle yakka tärtipsez tırpayıp tora. İñ hätäre – bu yırtkıçlarnıñ başları zur, yañakları kiñ... Alarnıñ azau teşläre köçle. Kolakları da muldan, yöntäs, kilbätsez... Bolay da ilämsez çıraylarına zäñgärsu-kümer küzläre tagın da hätär tös birälär. Lenar alarnı kürmi, ämma... kürä dä! Ul küzlär anıñ canın-küñelen ötep ala torgan, bägıren çokıp kerä torgan karaş bulıp kilep ireşälär.

Bürelär tagın kuzgaldılar, karşıga kilä başladılar. Bu yulı tezeleşep tügel, härberse üz yulı belän kilä ide. Dimäk, alar Lenarnı häryaklap kısrıklamakçı, uratıp almakçı bulalar...

Lenar, üze dä sizmästän, artkarak çigende. Tik artka barıp nişläsen ul?! Avılga da yögerep kenä citep bulmayaçak. Şunda gomere özeler mikänni? Kızganıç bulaçak... Yäş bit äle ul. Äle yäşi genä başladı. Ömetle muzıkant, dilär ide... Talantlı tatar, dilär... İnde konkursta da ciñde... Cäl… Äbise dä cäl... Üz ındırı artında onıgınıñ bürelärdän talanuın belsä, anıñ yöräge şunduk meñgä yarılaçak, billähi, yarılaçak... Yuk, bolay gına ülärgä yaramıy. Nider eşlärgä kiräk. Bürelär närsädän kurka soñ äle? Mıltıktan... Uttan... Uttan! Tik närsäne yandırırga? Skripkanı! Skripkanımı? Yuk, üze şuşı urında can birsä birä, ämma skripkasına timäyäçäk. Bu – izge skripka. Unsigezençe ğasırda uk eşlängän uyın koralı. Annarı... anıñ şırpısı da yuk. Lenar, bu avır hälgä eläkkäç, berençe märtäbä söyenep kuydı: anıñ şırpısı yuk!

Tagın nişläp bula soñ? Ni kılıp bula?

Şul vakıt Lenarnıñ yırak küñel töpkelendä tıynak kına ber hatirä kalkınıp kuydı. Kayçandır kemder aña kara urmanda ayuga oçrap, garmun uynap isän kaluı hakında söylägän ide. Kırgıy cänleklär muzıka yaratuçan bulalar ikän; moñlı itep cırlagan yäisä uyın koralında uynagan keşegä timilär, imeş...

Lenar, tiz-tiz genä iñbaşınnan salıp, kulına futlyarın aldı. Cirgä çügäläp, anı yul östenä kuydı, bigennän buşattı, açıp cibärde. Biyäläylären salıp, yul çitenä attı. Kükräk balası kebek ak biläüdä yatkan skripkasın ipläp kenä kulına algaç, beraz uylanıp tordı. Bürelärgä taba kütärelep tä karamadı, skripkasınnan karaşın cibärmiçä, smıçogın ürelep aldı, annarı, ayagürä basıp, akrın gına uynarga kereşte. Küñelennän genä, yuk-yuk, pışıldap kına, üzaldına iğlan itte: “İohann Sebastyan Bah. Sonatalar...”

Beraz uynagaç, niçek sez anda, digän kebek, bürelärgä kütärelep karadı. Änä alar yul östendä tezeleşep utıralar. Şaktıy yakınaygannar. Köy, muzıka täesir itte mikän - önsez bulıp, tuktap kalgannar. Bu yañgıraşnıñ çınlap da can iyälärenä şaukımı bar mikän ällä? Bardır. Yırtkıç büre bulıp ta bu qadär iläslänep, isängeräp utırmaslar ide...

Kulındagı skripkada, alay gına da tügel, üzeneñ yörägendä nindider sihri köç toyıp, Lenar, tagın da därtlänebräk, yarsıbrak uynarga kereşte.

3

Lenar uynadı da uynadı. Bürelär bütän yakınaymadılar. Läkin yuldan da kitmädelär, berketep, kagıp kuygan kebek utıra birdelär. Älegä añlau mömkin tügel – Bahnıñ därtle-yarsulı, ämma beraz usalrak muzıkası bürelärne şulay tınıçlandırganmı, ällä tämam kurkıtıp, şomlandırıp cibärgänme? Yuktır. Kurkıtırsıñ alarnı... Änä bit ozın yonnarın kabartıp, oçlı, kümerle kzlären töbäp, yotarday bulıp utıralar... Berse genä, keçeräge, yäşräge, başın äle ber yakka, äle ikençe yakka kıyıgaytıp, üzeneñ kızıksınuın yäşerä almıyça gacizlänep utıra... Ä ikençese başın kükkä çöyep, borının kütärep, ulagan kebek tora. Tik tavışı gına çıkmıy. Ällä çıgamı? Skripkanıñ köçle ahäñe genä işettermime?

Lenarnıñ barmakları öşi başladı. Skripka kıllarında niçek kenä tiz yögerep yörsälär dä, alar, äkrenläp, berni toymas hälgä kildelär. Kemneñder: “Barmaklarıñnı sakla, az gına öşetteñme – sin inde skripaç tügel”, - digän süze isenä töşte.

“Nik kitmilär inde bolar, küpme uynarga bula?” – dip uyladı Lenar. Uynap torgan kileş, eçennän genä bürelärne yuldan kitärgä ügetlärgä kereşte: “ Barıgız inde, kitegez, üz urmanıgızga kaytıgız. Ä mine äbiyem kötä... Annarı... öşedem dä inde, barmaklarım bik öşede...”

Bürelär anıñ uyların añlamadılar, küräseñ, ber-bersenä karanıp, kuzgalışıp kuydılar da, tagın tınıp, baskan urınnarında katıp kaldılar.

Lenar uynavın dävam itte. Ul Bahnıñ bişençeme, altınçımı sonatasın uynıy ide, tau artınnan, äbise yortı yagınnan töten baganası kütärelde. “Äbekäy miçenä yaktı, berär tämle äyber peşerergä yöri, ahrı”, - dip uylap aldı Lenar. Şunda gına ul üzeneñ irtännän birle avzına berni kapmaganlıgın isenä töşerde. Anıñ eçendä dä bürelär ulıy ide... Säğat niçälär bar ikän? Soñdır şul. Änä bit karnıñ cemeldävege betkän, kük yözendäge koyaş erep yukka çıkkan, taular artındagı ofıkka eñger pärdäse tarala başlagan...

Lenar tämam arıdı. Uynap tügel, basıp torıp arıdı. Ayakları da şakırayıp katkan, küräseñ, kuzgatırlık da tügel. Kuzgatırga yaramıy da. Kuzgala başlasañ, tege zähmätlär häzer kilep citärlär...

Ällä söyläşep karargamı? “Sezneñ alda minem ber gayıbem da yuk”, - diyärgäme? Alay dip äytergä tatarça belmi bit ul. Ä bolar – tatar büreläre. Alar tatarça gına añlıylar... Ä-ä?! Dimäk, alar muzıkanıñ da tatarçasın gına üz itälär? Bälki, änä şul tatar köyen kötep utıralardır da? Kızganıç, Lenar ber tatar köye dä belmi... Halıkara konkurslarda klassikanı gına uynarga turı kiläçäk, didelär. Şulay da Lenar ber köyne belä... Belä ide... Häzer niçekter... İkençeme, öçençeme sıynıfta ukıganda nindider bäyrämdä ul tatar köye uynarga tiyeş buldı. Ukıtuçılar aña Tukaynıñ “Tugan tel” şigırenä yazılgan muzıkanı birdelär. Bu äsär Lenarga bik oşagan ide. Ul anı, tatar köye kiräk bulganda, üskäçräk tä uynap yörde. Küptän uynaganı yuk inde...

Lenar häylägä kereşte. Üze Bah sonatasın uynıy, üze, sizdermiçä genä, Tukaynıñ “Tugan tel”en kıstırıp, iyärtep cibärä. Şulay häteren yañarta. Älegä äybät çıkmıy, ällä hätere tomalanıp kitkän, ällä zihene öşegän... Ällä tuñgan barmakları tıñlarga telämime?

Bergä uynaganda Bah muzıkası belän tatar köye kızık çıga ikän... Ataklı nemets kompozitorı skripka öçen az yazgan. Anıñ äsärlären skripkaçılar siräk uynıylar. Çönki uynau kıyın. Bah köyendä tavışlar küp. Alarnı böten kileş alıp baru öçen ostalık kına citmi, küñel baylıgı da, can toyımı da kiräk. Ä bit tatarnıñ üz köye dä - küptavışlı, bay tösmerle köy. Lenar şuña da yakın itte mikän ällä ul Bahnı? Ul bit tatar malayı. Ä tatar keşese Bahnı äybät uynarga tiyeş, çönki Bah ta, tatar da köyne bertörle añlıylar... Kızık bu.

Nihayät, Lenar “Tugan tel”ne isenä töşerep beterde. Älegä, Bah muzıkasına kuşıp, kisäkläp kenä uynıy ide, häzer tulısınça uynap-başkarıp çıgaçak. Şunnan beläçäk inde: bürelär tatar köyen añlıymı, yukmı?

Karañgılık iñä başlagan kışkı yalanga moñlı tatar köye tarala başlauga, bürelär tagın kuzgalışıp kuydılar, hätta tıngısızlana başladılar. Lenar, gacäplänüennän cılınıp kitkändäy buldı: ällä çınlap ta täesir itteme? Fan-tas-tika!

Köy, moñ şundıy serle, hätta siherle äyber bit ul. Yalgız gına yäşi almıy. Aña süz kiräk, mäğnä kiräk. Köyle, moñlı Keşe bu köy-moñnıñ süzen, mäğnäsen dä iskä töşerergä, andıy süz bulmasa, anı üze uylap çıgarırga tiyeş bula. Ä “Tugan tel”neñ süzläre bar! Tukaynıñ bu ataklı şigıren Lenar tögäl genä häterlämi. Ämma matur, mäğnäle şiğır ul... Yomşak, yagımlı gına başlanıp kitä. Şunduk küñellärgä sarılıp kerä başlıy...

İ tugan tel, i matur tel, ätkäm-änkämneñ tele!

Dönyada küp närsä beldem sin tugan tel arkılı...

Bu moñ, bu sihri moñ yırtkıçlarnıñ da yırtkıçı, yavızlarnıñ da yavızı bulıp yörgän bürelärneñ küñelenä dä barıp ireşte bugay. Şulaydır şul, alarnıñ da küñele bardır. Alar da can iyäse. Ä can iyäseneñ küñele bulmıy kalmas. Änä bit niçek mökibbän kitep, başların öskä çöyep, yotlıgıp tıñlap utıralar... Närsä uylıylar ikän, närsä kiçerälär ikän alar bu minutta? Bu moñ – alar öçen yugaltu sagışmı, ällä... Ällä kiläse yazga yaktı ömetme?

Nihayät, Hoday Täğaläneñ säğate suktı! Hodaynıñ ilahi işaräse, ımı bürelärgä barıp ireşte. Menä alar, berdäm kubıp, dürt ayaklarına kalkındılar, annarı Lenarga karap, döresräge, bagıp, hätta bagınıp tordılar da kilgän eläre buyınça kitep bardılar... Kük-çuar tasma, şuışıp, “agıp”, ärämä ışıgına kerep kitkänçe uynadı äle Lenar. Annarı, buınsız kalıp, görseldäp yul östenä avıp töşte, skripkası ber yakka, bürege ikençe yakka oçtı...

Bernikadär vakıt häräkätsez yattı. Küzlären yomıp, küñelendäge his-toygıların berämtekläp barlarga kereşte. Üläse kilde. Annarı kabat yäşise kilde... Äbise küz aldına kilep bastı. Anıñ cılı miçe... Cılı tüşäge... Cılı karaşı... Süze...

Lenar, ayakların yaza-yaza, köç-häl belän torıp baskanda, cir östenä karañgı töşep betkän ide inde. Ul, tuñgan kul-barmaklarına hälsez, ämma cılı tının örä-örä, tirä-yakta çäçelep yatkan äyberlären cıyıştıra başladı. Ul inde bürelär hakında uylamıy. Ul hätta äbise hakında da uylamıy. Ul berni dä uylamıy... Anıñ küñelendä ber genä his, toygı bar. Ul anıñ yöräge, bägıre kebek, canı kebek... Üze gazaplanıp ärni, üze söyenä:

İ tugan tel, i matur tel, ätkäm-änkämneñ tele!

Gıynvar, 2003 yıl.

ALTIN KIYSSASI
(Hikäyä)
1.

«Avılga çegännär kergän», — digän häbär hatını Zöhrä tele belän kaytıp ireşkändä Zinnät yalgızı gına salkın aş aşap utıra ide.

— Nişlä-ä-äp? Nik cılıtmıysıñ?

— Esse köndä salkın aş üze ber rähät, bolay da bara, — dip, Zinnät yılmaebrak aklana başlagan ide, Zöhrädän tagın eläkte:

— Bolay da sälamätlegeñ yuk, aşkazanıñnı äyter idem inde… Bügen tugan kebek yäşiseñ üzeñ dä…

— Yarıy, hatın, yarıy, çäpçemä. Bütän alay eşlämäm. Bik aşıgam şul. Könnär äybät tora, basuga kiteşli genä kerdem. Kombaynım tıkrık buyında kaldı… Yögerdem…

Kapkadan kilep çıguga, Zinnät zatlı yaulıgınnan kara-tut bödrälären salındırıp kuygan ber «cen hatını» belän yözgä-yöz bäreleşte.

— Oy, daragoy!.. Day ruku, pagadayu…

Zinnät añın cıyıp alganda, tege «cen hatını» anıñ kulın totıp ölgergän ide inde.

— Cizn u tebya, daragoy, dlinnaya, bogataya, semya krepkaya, duşa spokoynaya… A eto çto? Zoloto! Zolotaya liniyä… U tebya pod domom zoloto lecit… Pridetsya vıbirat: zoloto ili cizn… Daragoy, day çervonets. Ya tebe skolko zoloto padarila, deneg ne caley…

Zinnät, bu «cen hatını»nnan kotılu öçen genä birgän kebek, küptännän kesäsendä bögärlänep yörgän unlıknı çıgarıp tottırdı da, tıkrık çatınnan ürelep karap torgan kombaynına aşıktı, ä tege çegän hatını kürşe İldarnıñ timer kapkasın şakıp kaldı…

«Närsä di? Altın dime? — Zinnätneñ küñelenä töşep kalgan serle-säyer uy üzen sizderep, kuzgalıp kuydı. — Yort astında, di bit… Dimäk, nigezdä… Bulmas… Kayan kilsen alarga altın? Yalgançı çegän hatını äytä dip inde… Ä bulsa? Çın altın yatsa alarnıñ nigezendä?

Şunda, ällä kayan gına, Zinnätneñ häterenä kayçandır märhüm ätkäse söylägän süzlär kilep töşte. Şuşı yortların yañartıp salganda äytä torgan ide ul: «Bezneñ nigezgä altın kümelgän, dilär. Babañ — hälle keşe ide: bulsa bulgandır — altını da bulgandır… Menä şuşı keçe yakka turı kilä, imeş. Baz kazıganda gel bütän törle balçık çıga, bälki, dörester dä…»

Bügen Zinnätneñ eşe eş bulmadı. Uyı gel öy nigezendä yatkan altın tiräsendä böterelde. Ul äle kürşe kartnıñ: «Baylık östendä utırasız sez, balam, belmisez genä», — digän ütä dä serle süzlären dä isenä töşerde. Soñgı vakıtta töşendä mal kötüen yış kürüen dä, yalan buylap kaytkanda sıyır tizäkläre cıyıp yörüen dä şuşı altın häzinägä kiterep bäyläde Zinnät.

Kıskası, tämam tınıçlıgın cuydı ul. Kiçen dä uyçan ide. Şuña kürä dä Zöhräse adım sayın:

— Närsä buldı siña, märtkä kitkän kebek yöriseñ? Ällä eşeñdä berär küñelsezlek barmı? Avırmıysıñdır bit? Aşkazanıñ niçek? — dip sorap, bimazalap tordı.

2.

Altın gamendä ber atna ütte. Zinnät tämam yabıktı, keşelektän çıga yazdı. Zöhrä aptırap bette: ireneñ tagın avıru öyänäge kuzgaldımı? Eş, eş dip, ser birmiçä genä yörime? Tagın nindider kaygısı barmı? Ällä?.. Ällä küñelen berär çäçbikä kuzgatıp cibärdeme?

Hatınınıñ poşamanga kaluın kürep, Zinnät könnärdän ber könne Zöhrägä küñelen açtı, öy astında yatkan altın hakında äytte. Tegese kıçkırıp kölde genä. Cilbäzägräk şul ul. Zinnätneñ moña cen açuı çıksa da, däşmäde, küñelennän nıklı ber karar berketep, kelätkä çıgıp kitte. Şaltır-şoltır kilep, işegaldında ozak yörde. Berazdan ber koçak koral kütärep kerde, köräk, lom, käylä işe äyberlärne, beräm-beräm, poçmakka söyäp kuydı. Annarı, koyaşta yangan, tufrak tösenä kerep betä yazgan yözen sıpırıp aldı da:

— İrtägä kazıy başlıym, — dide.

— Närsä-ä? — Keçkenä Bulatların yuındırıp toruçı Zöhrä baştarak berni dä añlamadı. — Närsä kazıysıñ? Bäräñgegä irtäräk bit äle…

— Öy astın kazıy başlıym, küpme äytergä bula inde… Altın bar anda, altın!

Bu yulı Zöhrä kölmäde. Häl kölüdän uzgan ide inde. Niçek kölsen — ire tämam akılın cuyıp yata lasa! Altın şaukımı, altın cene kagılgan aña! Tege çegän hatınınıñ kahärle eşe genä bu! Şunıñ sihere!..

Zöhrä iren yumalap ta, açulanıp ta, oyaltıp ta karadı, ämma Zinnät üzeneñ uylagan niyätennän kire kaytmadı, irtän irtük torıp, eşkä kuzgalgançı, keçe yaktagı idän taktaların kuptarıp taşladı, oçlı başlı ütken körägen nigez tufragına batırdı…

Bu häl kiçke yakta da kabatlandı, irtägesen dä, annan soñ da…

Zinnät küzgä kürenep üzgärde. Şuşı berniçä köndä anıñ küzläre eçkä batıp kerde. Canı da ällä nindi yırak çoñgıllarına töşep kitte. Ul üz küñelenä kerep biklände. Küzlärendäge oçkın gına, yöräk türendä uynagan hıyal acagannarı balkışınnan häbär bulıp, fani dönya tormışına, cir mäşäqatlärenä işarä birep toralar ide.

Zöhrä nişlärgä dä belmäde. Tormışlarınıñ räte kitep baruın bik tiz toyıp aldı ul. Öy eçen tufrak tuzanı bastı, bakçaga balçık taşıy-taşıy eçläre töşä yazdı, baştarak miç kıyşaydı, annarı çolan astındagı nirgä cimerelep töşte… Yäşärlek kalmagaç, Zöhrä Bulatnı kürşe avıldagı analarına iltep kuydı, üze dä, Zinnät akılına kilmäsme dip, berniçä märtäbä tugan avılına kaytıp yäşäp kilde…

Alar häzer az söyläşälär. İrtän torıp kapkalap alalar da, beraz balçıkta kazıngaç, eşkä yögerälär, kiç tagın şul uk altın game, şul uk baz… Töngä çaklı kazıylar…

Zinnät, çokıy torgaç, ike keşe buyı cir kazıdı inde. Ber urında kazıp töşkäç, kulın seltäp ikençe cirdän totındı… Şulay öyneñ dürt poçmagına dürt koyı kazıp kuydı ul. Kazıgan cirne taktalar, teräülär belän nıgıttı, öy burası astına da çatlı-botlı baganalar utırtıp çıktı…

Ber äyber dä tabılmadı, dip äytü döres bulmas, borıngırak çınayak vatıkları, kügärep betkän pıçak sınıgı, tösen yugaltkan töymä borçagı, tagın ällä närsälär çıktı. Berär äyber kulına tigän sayın Zinnät üzençä söyenep, tel şartlatıp kuya, ämma älegä küñelen buşatıp cibärmi, böten şatlıgın-söyeneçen kiläçäkkä kaldırıp, tınçu bazda kazına…

Nihayät, çıktı! Altın çıktı. Ällä ni maktanırlık tügel tügelen: kaşsız yözek! Altın da tügel — kömeş! Şul citä kaldı. Zinnät tämam akıldan şaştı. Ul häzer köne-töne cir kazıy. Eşen dä taşladı. Bu gına närsä? İñ hätäre: älege tabıldık yözek böten avılnı isängerätep cibärde.

Ul häbärne Zöhrä alıp kayttı. Kayttı da, işek tupsasına utırıp, kıçkırıp yılap cibärde.

— Zinnät, nişliseñ sin? Keşe kölkesenä kalıp bettek bit inde!.. Änä, tübän oçtagı Färit tä bazın kazıy başlagan, abzañ Hälim dä, kürşe İldar da, klasstaşıñ İlşat ta, kolhozdagı eşlären taşlap, altın ezlärgä kereşkännär…

— Minem alarda eşem yuk, üz altınım üzemä bik citkän. Başkalar üzlären üzläre karasınnar. Min berkemgä dä katnaşmıym…

— Tapmasalar…

— Tabaçaklar, barıber tabaçaklar. Min äytte diyärseñ…

— Kayan beläseñ soñ sin?

— Sizäm min monı, toyam, añlıysıñmı? Ällä kay cirem belän toyam! Färeştäm äytep tora!

— Kit, cülär! Närsä söyliseñ sin?! Färeştäneñ altınga ni katnaşı bar? Ceneñder ul?! Şaytanıñdır…

3.

«Zinnät altın tapkan», digän häbär, çınlap ta, Baylar avılın ayakka bastırdı. Kemder kölde, kemder, könläşep, eçtän yandı, köyde, ä kemder, böten eşen taşlap, üze dä yort nigezen kazırga kereşte. Bu añlaşıla da. Elek-elektän Baylar avılında halık bay yäşägän. Änä bit iseme ük şul hakta äytep tora. İke yortnıñ bersenä «altın şaukımı» timi kalmagandır. Monı işegaldındagı balçık öyemnärennän dä çamalarga bula. Urıp-cıyunıñ iñ kızgan ber çorında avılda eş tuktaldı. Kolhoz räise tız-bız çaptı, halıknı kabat imanına, döresräge, basularına kaytarırga tırıştı, ämma barıber ällä ni maytara almadı. Altın balkışınnan avıl tämam sukrayıp, çukraklanıp betkän ide inde.

Şulay da, Zöhräneñ küzläre döresräk kürä ide, döresräk toya, añlıy ide. Bälki, bu «sarı şaukım»ga berençe bulıp iyärep kitkän keşeneñ hatını bulgangadır? Bälki… aña altın kiräkmider? Kiräk, nik kiräk bulmasın? Ul da adäm balası, anıñ da matur tormışta, bay tormışta yäşise kilä. Yaña yort citkererlär ide, maşina yünäterlär, ide… İñ elek Zinnätneñ avıruların dävalıy torgan sanatoriygä putevka alırlar, ös-başların kararlar ide… Tagın… Tagın… Märhümä analarınıñ kaberlärenä çardugan kuydırırlar ide… Tik… Zöhrä barıber dä altınga riza tügel. Çönki… Çönki altın lasa ul. Altın! Şaytan kotkısı! Ak babay şulay di ide bit. Tuktale-tuktale, Ak babayları bar bit alarnıñ. Şuña barıp karasa? Ul, kilep, Zinnätne akılga utırta almas mikän? Mäçettä imam-häzrät tä bit äle ul. Doga iyäse…

Zöhrä, ber buş arada, avılda Ak babay bularak telgä kergän Kiram kart yäşägän yugarı oçka yögerde. Küñelendä tuıp algan ömet çatkısı aña küzgä kürenmi torgan kanatlar kuygan ide. «Menä bit ul, — dip uyladı ul, — Hoday üze yärdämen birep tora, Ak babaynı da ul birgänder äle? İzge doga yärdäme belän Zinnätne akılına kaytarsak, başkalar da üz islärenä kilerlär ide…»

Kiram kartnıñ yäşel kapkasın kiyerep açıp cibärü belän, Zöhrä artına avıp kitä yazdı. Telsez genä tügel, buınsız-sansız kaldı… Buınıñnan da, teleñnän dä, hätta akılıñnan, canıñnan yazarlık küreneş ide şul: häzrätneñ işegaldında, häl alırga gına cirgä yatkan äzmäver albastı kebek, ör-yaña balçık öyeme çekeräyep karap tora ide!

Zöhrä niçek kire çıgıp yögerüen dä, niçek kaytıp citüen, niçek öygä kerep, yotam-yotam dip torgan dähşätle bazga töşüen dä, işegaldına çıgıp kitkän Zinnätneñ körägen alıp, yarsıp kazıy başlavın da añışmadı. Ul monı kemder kuşıp, etep-törtep, yäisä kulınnan totıp eşlätkän kebek kenä eşläde. Ul, hätta, üze dä tügel, Zöhrä üze Kiram kart kapkası töbendä basıp kalgan, ä monda anıñ şäüläse genä, ımı-işaräse, ruhı-canı gına…

Üze kazıy, üze yılıy Zöhrä. Yuk, yöze yılmaya, küzläre genä yılıy. Küñele, canı yılıy. Zar yılıy. Zar… Bäy, baksañ «zar» digän süz, şul uk Korän iñgän teldä «altın» digänne belderä läsa. Zöhrä menä şul «altın» belän, «zar» belän yılıy… Ul, hätta baştarak toymadı da: anıñ köräk oçı küptän inde ber katı äyberne çüki: «tek-tek», «tek-tek»… Balçık arasınnan yaltırap, balkıp berniçä altın alka, beläzek şuışıp kilep çıkkaç kına dertläp aynıp kitte ul. Tışta agaç teräü yünätep yörgän Zinnätkä ürelep kıçkırmakçı buldı. Tavışı çıkmadı. Tamagına kilep tıgılgan töyerne yotıp cibärä almagaç, Zöhrä tagın tabıldık häzinä östenä kaplandı, can açuı, yuk, cen açuı belän yarsıp kazırga kereşte.

Läkin vakıtında kiräkle urınga kuyılası teräü kuyılmıy kalgan ide şul.

Zöhrä ber-ike seltänügä, salkın börkep torgan balçık stena soñgı märtäbä kaltıranıp kuydı da, cähännäm tavışları çıgarıp, ahıldap işelep töşte, aña iyärep, nigez taşları, idän nirgäläre kuzgaldı, iñ ahırdan, nişlätäsez inde mine, niçä yıl tordım, tagın torır idem äle, digän kebek, şıgır-şıgır kilep, olı böten öy ber yakka yantaya başladı… Zöhrä, üz östenä kaplangan bu afätne totıp kalırga telgändäy, körägen öskä kütärde. Ämma… totıp kala almadı…

Kulındagı yuan agaçnı ber yakka atıp, yarım cimerek öy eçenä kilep kergän Zinnät häläl hatınınıñ kayandır cir töpkelennän tonık kına işetelgän iñräüle tavışın işetep, akılınnan yazdı…

— Altın! Altı-ı-ın…

16 avgust, 2003 yıl.

AVILDAŞ
(Hikäyä)
Gosman isemle avıldaşlarınıñ törmädän çıguı hakındagı häbärne Köyek avılı sagayıp, şomlanıp karşı aldı. Keşe ütergän öçen unbiş yıl zindanda yatkan adäm zatı kurkıtmas cirennän kurkıtır şul. Kiyek atu yäisä hayvan taptatu gına tügel bit, adäm balasınıñ canın kıyu – iñ hätär gönahlarnıñ berse. Can kıyuga din dä, tabiğat tä, yäşäeşneñ böten bulgan kanunnarı da döm karşı.

Avılda Gosman digän keşeneñ soñgı tormışı, yazmışı, bigräk tä cinayate hakında ni dä bulsa häterläüçelär tabılmadı. Çit-yat cirlärdä küp yıllar elek bulgan hällärne nikadär genä açıklarga tırışsalar da, belä almadılar: kayda kemne ni öçen niçek ütergän soñ bu imansız Gosman adäm tikle adäm balasın?..

Halık arasında yörgän süzlärdän şul añlaşıldı: Gosman – yätim üskän, äti-änise kinät kenä avırıp, ber ük köndä parlap bakıylıkka kitep bargaç, äbisendä - Mäftuha karçıkta yäşägän. Unbişe tular-tulmas avıldan kitep, kaydadır ukıp bulaşkan, annarı tözeleştä eşlägän... Äbise isän çakta kaytkalap yörgän äle ul. Mäftuha karçık vafat bulgaç, avıldan bötenläy vaz kiçkän...

Häm menä - unbiş yıl zindanda yaktı dönya nurına mährüm bulıp, mi çeretep yatkannan soñ – kaytırga bulgan. Anıñ kaytaçagı hakında Gosman utırgan törmädän avıl sovetına häbär itkännär. Andıy cirdä bulgan keşelärne, mahsus yazu belän, üz tugan yaklarına kaytarıp cibärälär ikän.

Häbär kilep, berniçä kön göcläp algannan soñ, Köyek avılı tınıp kaldı. “Zek”, yağni mäsälän, “zaklyuçennıy” da keşe bit, ällä kem tügel, niçek tä yäşärbez äle, dip, üz yazmışı belän kileşte ul. Tegermänçe Kıyam gına:

- Kem başına kayta ikän inde, häsrät? – dip, tämäke töben çäynäp tökergän, imeş.

“Zek” Gosmannıñ kaytuın sizmi dä kaldılar. Cäy urtasında kem kayda bit - öydä torgan keşe dä yuk. Mäftuha karçıknıñ küp yıllar yabık torgan yortı yagınnan çükeç-balta tavışı kilä başlagaç kına añlap-töşenep aldı halık: “Kaytkan... İnde närsä bulır?..”

Kemder, kızıksınuın basa almıyça, bu tavışlı yortnıñ koymasınnan ürelep-ürelep karap ütte, kemder gönah şomlıgı iñgän bu urınnı çitlätebräk ütärgä, başka uramnardan yörergä tırıştı.

Nihayät, berdän-ber könne Gosman digän adämi zat dönyaga faş buldı. İke kulına ike çiläk totıp, avıl çitendäge Koyılı kül çişmäsennän kaytıp kilä ide ul.

Avılnıñ iñ berençe uyı şul buldı: “Bigräklär dä täbänäk, arık lasa, niçek kenä keşe üterä aldı ikän soñ bu? Yöze dä ul qadär kilbätsez tügel, hätta yarıysı gına açık, mölayım... Änä niçek soklanıp karap bara avıl çitendä bödrälänep utırgan yäşel ärämälekkä!..

Läkin sızganulı ciñennän çıgıp torgan şärä belägen kürügä avıl halkı şunduk küñellärendä balkıp kabına başlagan nurnı örep sünderde. Yazu-sızularga çuarlanıp betkän bu ak, yabık beläklärgä, keşe canı kıyıp, tiyeşle cäzasın alagan “zek”nıñ ayanıçlı yäşäü tarihı yazılgan kebek ide...

Gosman uramda siräk kürende. Kürensä dä, çişmä tiräsendä yäisä kibet katında gına küzgä çalınıp kala. Kübräk äbisennän kalgan iske yortnı ipläü-sipläü belän mäşgul ide ul...

Şulay da, ber könne brigad yortına kerep çıkkan, didelär. Läkin eş ala almagan, imeş. Bik katı söyläşkän anıñ belän Gazıy-brigadir. “Turısın äytkängä açulanma, kem... avıldaş, brigad malın kürälätä torıp kurkınıç astına kuya almıym bit inde min, iñ elek doveriyägä ker”, - digän. Gosman berni dä kıla almagan, kırt borılgan da çıgıp kitkän...

Işanıç-doveriye digännäre döres anısı. Törmädä gomer ütkärep çıkkan bändädän teläsä närsä kötärgä bula. Näq şul hakta uylap, avıl keşeläre Gosman kaytkançı uk itäk-çabuların cıyıp kuydılar. Kem işek-kapkasına gomer bulmagan keläsen elde, kem iske mıltıgın karap-yunätep kuydı, yäisä, ber dä bulmasa, tayak-täpäç ämälläp, işek katına urnaştırdı...

Balalar da uramga bik çıgıp yörmi häzer. Mal-tuar da siräk kürenä. Hätta oçar koşlar da oçmas buldı, ahrı. Kıyamät köne, ahırzaman mähşäre yakınlaşa diyärseñ, billähi gazıym!

Avıl ambarlarında karavıl toruçı Mansur da mıltık totıp yöri başlagan, di. Mıltık nigä kiräkter aña... Sakta torsa da, aynıgan çagı siräk anıñ, bigräk tä yanına şeşädäş dustı Hälim kerä kalsa...

Ni gacäp, ahırzaman mähşäre Mäftuha karçıknıñ avılnı yämsezläp toruçı yarım cimerek yortınnan tügel, soñgı yıllarda imanga kaytıp, mähabbät mäçet citkergän, tau-tau yortlar salıp, matur gına tormışka çıkkan avıl halkı yagınnan başlanıp kitte. İñ elek Gosmannıñ uram täräzäsenä at başı qadär taş ırgıttılar. Annarı kapkasın saldırıp alıp, ike çakrımdagı ülät bazına iltep taşladılar. İkençe könne tañ belän Yaman kül çokırınnan kapka kütärep kaytuçı Gosmannı mıskıllap kaluçılar da tabıldı.

Ütä dä sabır keşe bulıp çıktı “zek” Gosman. Avılnıñ bu kılanmışları öçen üpkälämäde, hätta avız açıp sıñar süz dä äytmäde.

Monısı borçularnıñ balası gına bulgan ikän şul. Berdän-ber könne Gosmannıñ öyenä ut törttelär. Rähimä digän yalgız hatınnıñ tärtipsez malayı, ällä keşe kotırtuı buyınça, ällä üzeneñ tile şuklıgı belän, anıñ yortına bäla-kaza yullap kilgän bulıp çıktı. Niçek tärtipsez bulmasın, ata kulı, ana nazı kürmiçä üskän bala lasa ul. Ätisen bötenläy dä belmi, änise gomer buyı kolhoz fermalarınnan kaytıp kermägän, monda kemne ğayeplärgä dä belmässeñ...

Läkin tege malay aktıgı telägenä ireşä almagan. Gosman anı kuıp totkan da üzeneñ art çabuına ut törtkän, annarı uramga çıgarıp cibärgän. Ayrat avıl çitendä atlar eçerer öçen kuyılgan sulı yalgaşlar yanına çak-çak barıp citkän... Älegä qadär öyendä çimä-çi art sanın tuñkaytıp yata, di...

Rähilä digännän, anısı ikençe könne ük Gosman yanına barıp kergän. Yuk, ızgışmagan, tirgäşmägän, barı tik malayı öçen gafu ütengän, di. Niçek kurıkmagandır – Gosman yortında ozak kına torıp çıkkan. Kürşe-külän moña bik borçılgan, hätta “zek” yortına bärep kerergä cıyınıp betkän bulgannar. Yözendäge yılmayuın yaulık çite belän yäşererä-yaşerä çıgıp kilüçe Rähimäne kürgäç kenä kaysı-kaya posıp kalgan... Şunnan soñ taralgan da inde yaña süz: imeş, Gosman Rähimäne yäştän ük belgän, belep kenä dä kalmagan, yaratıp yörgän. Tege vakıtta avılga kaytıp yörüe dä şunıñ öçen genä bulgan, imeş... Ut belän şayaruçı Ayrat ta alarnıñ urtak tüşäklärennän özelep töşkän cimeş tügel mikän äle?.. Änä bit niçek kileşkännär!

...Härvakıttagıça, bäla kötmägändä kilep çıktı. Ul da Gomannıñ törmädän kaytuı belän turıdan-turı bäylängän ide.

Berdän-ber könne, döresräge, tönne, tagın da döresräk äytsäk, açı tañ belän, ambar karavılçısı Mansur, äle genä törmädän kaytkan Gosman dip belep, üzeneñ ahir dustı Hälimne atıp üterde...

Halık kötü kuganda bula bu häl. Sıyır-sarıkların kötüçegä iyärtep cibärep, kem – eşkä kitkänçe, kem – yänädän cılı tüşägenä kerep yatkançı, işegallarında yuk eşne bar itep yörgän halık, ambarlar tiräsendä yañgıragan mıltık tavışına siskänep, poşamanga töşte. Häkemneñ küñelenä avır şom ürmäläp kerde: “Başlandı... Tege “zek” Gosman kemneñder başına citte...”

Därräü kuzgalıp, ambarlar yagına yögerdelär. “Ä” digänçe, olı timer kapka yanına sabantuy mäydanı qadär halık cıyılıp ölgerde. Eteşä-törteşä, härkem kapkaga yakınrak kilergä tırıştı. Ä anda... Baltası, döresräge, mıltıgı suga töşkän kebek, başın cirgä qadär iyep, älege dä bayagı, şaytan tayagı digändäy, karavılçı Mansur utıra...

Kayandır kilep çıkkan Gazıy-brigadir tamak töbe belän kıçkıra-kıçkıra añardan sorau ala:

- Ke-e-em? Ke-e-emne?..

Mansurnıñ cavabı kıska buldı:

- Hälim... – Ul, başın kagıp kına, yänäşädäge biyek taş koymaga taba işaräläde. Tagın yılamsırap kabatladı: - Min... Hälimne...

Barısı da, mäñgelekkä salgan kebek, kayçandır şabaşnik ärmännär tözep kitkän mähabät koyma başına kütärelep karadı. Anda, taş koymanıñ kirtläç yözendä, kul-ayakların yak-yakka asılındırıp, çınlap ta, Hälimneñ cansız gäüdäse yata ide... Akşarga buyalgan stena buylap kızıl tasma suzılgan... Monısı inde märhümneñ sunıp ta betmägän tänennän tibep çıkkan kan yulı...

Halık bermäl güläp kuydı. Annarı, yörägen kısıp, tınıp kaldı. Bu tınlık - ıgı-zıgı aldınnan gına bula torgan şomlı tınlık bulıp çıktı. Aptırap-yugalıp kalgan halık törkemenä bervakıt can kerde:

- Üz başına yörgän ikän märhüm...

- Ä monısı üz başına mıltık algan...

- Mansurga timägez, ul bit karak kerä dip atkan...

- Hälim nindi karak bulsın di... Kit, yünsez!.. Keşe bakçasınnan alma da özgäne yuk bit anıñ...

- Yuk ide, digen... Ülgän bit inde ul...

- Ä bälki ülmägänder?

- Niçek ülmäsen, änä bit ber çümeç kanı akkan...

- Ästägıy, şulkadär ükme? Ay-yay-yay-yay...

- Militsiyä çakırtırga kiräk, cämäğat!

- Uçastkovıy artınnan kittelär inde, ozaklamıy kilep citärlär...

- Anasına äytkännär mikän?

- Anası da avıru içmasam... Äle yarıy öylänep ölgermäde, küpme keşene yätim itär ide...

Ul arada tegermänçe Kıyam Mansurnıñ izüenä yabışıp ölgergän:

- Sin närsä, iserek täre, keşe canı kıyıp, tege, ni... “zek” Gosmannan ürnäk almakçı bulasıñmı? Ä?.. Şul gına citmägän ide bezneñ avılga! Gosman artınnan häzer sin bezne risvay itäseñme? Nik däşmiseñ, nik? A nu cavap bir! Eşen eşlägänseñ ikän, cavap ta birä bel!

Mansur yılar hälgä citkän:

- Min... Min anı... Gosman dip beldem...

Şuşı isem genä äytelergä tiyeş bulgan ikän. Halık arasında pışan-pışan söyläşülär başlandı: “Gosman?.. Gosman...” Şulvakıt kemder:

- Änä üze... Monda kilä... Gosman kilä!.. – dip kıçkırdı. Ul arada halık törkemeneñ ber oçı, urtalay yarılıp, avıl yagınnan kilüçe Gosmanga yul birde.

Gosman isä üzen bik säyer tottı. Ber avız süz däşmiçä, nık adımnar belän halık däryasın yırıp ütte dä, agarıp katkan yözen uçları belän kaplap, yılamsırap utıruçı Mansur karşına kilep tezlände häm cirdä aunap yatkan mıltıknı kulına aldı. Halık, “ah” itep, ber adım artka avıştı... Kemder aşıgıp-kabalanıp, törtelä-törtelä doga ukınırga kereşte, kaysıdır neçkä, çıyıldık tavış belän yılap cibärde...

Läkin Gosman berkemne dä atarga cıyınmıy ide. Ul mıltıknı centekläp karap-öyränep çıktı da, köpşäsen, tütäsen, başka cirlären ciñe belän sörtkälärgä kereşte. Kükkä töbäp, köpşädäge patronnarnı tikşerde. Şunnan soñ gına Mansur yänäşäsenä çügep utırdı, citdi karaşları belän halık törkemen aykap çıktı, annarı, tavışın kütärä töşep, tagın da säyer häm teträndergeç süzlär äytte:

- Min üterdem anı... Min!.. Sorasalar, şulay diyärsez!..

Halık tagın güläp kuydı. Berençe bulıp tagın Gazıy-brigadir is-akılın cıyıp ölgerde:

- Ni söyliseñ sin, Gosman? Kürälätä östeñä bäla alma, kürgäneñ dä citärlek... Gönahısı küp anıñ...

- Min ber märtäbä keşe gönahın östemä algan idem inde... Bu yulı da alam. Min inde ul tormışka künekkän. Ä bu bändä... Mansur... törmä öçen tügel... Çıdıy almayaçak ul anda, tiz betäçäk... Nigä keşene kürälätä harap itärgä?.. Yäşäsen...

- Gosman, nu bit... Bu bit döres närsä tügel...

- Ä kayda soñ ul döreslek? Kayda? Yä, anı kemneñ kürgäne bar? Kemneñ? – Gosman, mıltıgın kuşkullap totkan kileş, halık törkemenä uktaldı... Keşelär arasında tagın şau-şu kuptı. Kemder, kurkuınnan, artka taypılıp yıgıldı, kemder, tözälgän mıltık köpşäse kürep, buınsız, telsez, añsız kaldı....

Berazdan Gosman da, halık ta tınıçlandı. Keşelär, tämam gacizlänep, başların aska idelär, şul räveşle, Gosman belän kileşkän kebek buldılar.

Ul arada halık arasınnan Rähimä atılıp çıktı.

- Gosman, nişliseñ sin? Nik üzeñä tagın açı bäla alasıñ? Nigä mine yalgız kaldırasıñ? Miña yalgız yäşäü rähätme ällä? Tormış itü, bala üsterü rähätme?.. Gosma-a-an!..

Gosman, mıltık tütäsenä yabışıp, yarsıp-ürsälänep yılauçı hatınnı çak-çak tınıçlandırdı. Anıñ tuzgan çäçle başın sak kına kükrägenä aldı, bala köylägän kebek, nazlap-yumalap söyli başladı:

- Şulay kiräk, Rähimä. Şulay kiräk... Küräseñ, yazmışıma şulay yazılgan minem... Barıber avıl kabul itmäde. Yat itte. Ä beläseñme, törmädä ciñelräk ide miña... Anda üz idem min. Bu tormışta iñ kıyını – çit-yat bulıp, kilmeşäk bulıp yäşäü ikän... Şuña da min kitäm. Kaytkan ciremä kitäm. Kitüemnän nindider fayda bar ikän – bu naçar tügel, şulaymı? – Ul soñgı süzlären avıldaşlarına taba karap äytte: - Cibäregez mine, ütenep sorıym sezdän, cibäregez...

Karşılarında mıltık koçaklap, namazga tezlängän kebek tezlänep, yalvarıp toruçı “zek” Gosman Köyek avılı keşelären tämam tetränderde, ahrı. Adäm balaları, üz-üzlären beleştermiçä, nindider izge ber zat karşında kalgan kebek, beräm-beräm tezlärenä çügä başladılar...

Hoday Täğaläneñ cir yözenä hakıykat iñdergän serle mizgele ide bu.

- Ih! Ih!.. I-ı-ıh!..

İlahi dönya karşında, çuardan-çuar yazmışları aldında tezlänep torgan Köyek halkı, därräü kalkınıp, cähännäm töpkelennän yañgıraganday işetelgän iñräü avazına kütärelep karadı häm... “ah” itte.

Baya gına mäyet yatkan taş koyma başında, kulına vatık şärab şeşäse totıp, särhuş Hälim utıra ide...

5 noyabr, 2007 yıl.

1 NÇE İYÜN
(Novella)
Niyäz här yılda bu könne sagayıp, şomlanıp kötep ala. 1 nçe iyün – anıñ tugan köne. Yuk, tögäl genä äytä almıy ul üzeneñ yaktı dönyaga kilgän könen. Yätimnär yortında tugan könnärneñ isäbe bötenläy başkaça şul... Bu könne ul üze uylap çıgardı. Baliğ bulıp, pasport alganda, tugan köne itep yazdırdı...

Äye, 23 yıllık gomere buyı sınalgan fal: här yılnıñ 1 nçe iyünendä anıñ tormışında säyer, gacäyep hällär başlana da inde.

Äle bala çagında uk şuşı köndä, karşına ber kart çıgıp, tüşenä dogalı böti tagıp kitkän ide. Başınnan sıypap: “Sin - möselman ähelennän, tatar malayı, dineñne, teleñne onıtma”, - digän ide.

Niyäz kartnıñ äytkännären şunduk üzeneñ kep-keçkenä yörägenä aldı, yätimlektän gaciz küñele aşa ütkärde. Tormışında nindi genä hälgä yulıksa da, doga iyäse buluın, tatarlıgın isennän çıgarmadı: tatar malayları yanındarak yörde, tatarça äybät kenä söyläşergä dä öyrände. Tüşendäge bötilek-doga härvakıt anıñ belän buldı. Şul bötine tartıp alırga telägän malaylar belän kara kanga batkançı sugışkanın da häterli äle ul...

Berdän-ber könne – üsmer çagınıñ 1 nçe iyün könendä - kayçandır tüşendäge izge bötigä kanıkkan malaylar, muyınına taş bäyläp, anı yakındagı sazlık külenä salırga uyladılar. Şul tirädä häyer estäp, rizık ezläp yörüçe divana hatın bulmasa, kem belä, anıñ yätim gomere şunda tögällängän dä bulır ide. Keşe märhämäte belän kön kürüçe bu hatın sudan söyräp çıgarganda Niyäz ni tere, ni üle ide... Läkin alışınıbrak yörüçe bu säyer hatınnıñ küzlären yahşı häterläp kaldı ul: niçekter, üz, yakın, qaderle ide bu karaşlar. Şomlanıp, kurkınıp kına tügel, yaratıp, söyep karıy ide alar malayga...

Niyäz, ni öçen ikänen üze dä belmiçä, soñınnan ul üksez hatınnı ezläp tä karadı, ämma taba almadı. Tege yünsez malaylar meskenkäyne kıynap, imgätep taşlagannar, şunıñ öçen hökem itelep, törmägä yabılgannar imeş, digän häbär genä kilep ireşte.

Niyäznıñ yäşlek tañı armiyädä attı. Näq şul könne – 1 nçe iyündä - ul tagın ber märtäbä yazmış sınavına duçar buldı. Härbi öyränülär vakıtında anıñ paraşyutı açılmadı. Artınnan uk sikergän dustı Häbir bulmasa, ul cirgä taştay kadalıp töşkän bulır ide. Änä şul dustı, bu bälane kürep, Niyäznıñ artınnan kuıp citä dä kısıp koçaklap ala, şunnan soñ gına paraşyutınıñ bocrasın tarta... Ber keşelek avırlıkka isäplängän paraşyut ike dusnı hälaqättän yolıp kalsa da, imgänülärdän saklap beterä almıy.

İkesen dä şul säğattä samolet belän yırak şähärlärgä ozatalar. Bu alarnıñ soñgı oçraşuları, soñgı “koçaklaşular”ı bula...

Yartı yıllap gospitallär tüşägendä aunagannan soñ gına ayagına basa Niyäz. Häbir dustı hakında berdän-ber istälek bulıp, tabiblarnıñ: “Mantımas, ahrı, ber isän söyäge dä yuk”, - digän süze genä kolagında yañgırap kala. Terelep ayakka baskaç, armiyä, ber koçak akça belän gariplek yazuı tottırıp, Niyäznı üze tärbiyälängän yätimnär yortına kaytarıp cibärä. Anı iske binada buş yatkan ber bülmägä urnaştıralar. Şunda yäşi-yäşi ul tormışınıñ kızıksız, gomereneñ mäğnäsez, yazmışınıñ märhämätsez buluın añlıy. Ul äle teşe-tırnagı belän arakı şeşäsenä yabışa, äle şikle törkemnärgä iyärep, keşelektän çıgıp yöri, şulay itep, bu çarasızlıktan kotılırga teli.

Näq ike yıl elek, älege dä bayagı 1 nçe iyün könendä, Niyäz, dönyadan vaz kiçep, üz küñele belän satulaşıp, iske matratslar tüşälgän timer karavatında yata ide.

- Sin bit dönyanıñ yämen, yäşäüneñ räten belmiseñ, häçterüş!.. Ber doga da belmiseñ bit sin, mänsez!.. Arakı çömerep, tüşäk izep, tämam müklänep, tutıgıp betäseñ bit inde, yünsez täre!..

Şulvakıt Niyäznıñ häterendä armiyägä qadärge hatirälär kalkınıp kuydı. Şuşı iske binanıñ çarlak poçmagında anıñ dogalık bötiye yatarga tiyeş lasa! Tege vakıtta malaylar kanıga başlagaç, ber kilep alırmın äle dip, buranıñ iñ öske nirgäsenä kıstırıp kuygan ide...

Çarlaktan dogalık tabıp töşkän könne ük Niyäz üz-üzenä ant birde: niçek tä bireşmäskä, niçek tä yäşärgä! Ul armiyädän kalgan akçasına ber iske genä maşina satıp aldı da, ber taksi firmasına yallanıp, şähär buylap keşe taşıy başladı...

Menä bügen dä ul küñelenä huş kilep ölgergän eşenä totındı: iske taktalardan korılgan garacına kerep, maşinasın kabızdı, anı äylänep, centekläp karap çıktı, bolay da yalt itep torgan täräzä-faraların, közgelären sörteşterde, kapotın açıp, tigez genä göreldäp utırgan motor tavışın tıñlap tordı... Annarı salon eçenä kerep, mañgayın rul yözlegenä kuydı, küzlären yomdı...

1 nçe iyün... Bıyıl närsä birer aña bu kön? Tagın ni bulıp, kem bulıp kiler? Afät bulıpmı, ällä... mähäbbät bulıpmı? İh, ber çibär kız oçrasın ide dä Niyäznıñ küzlärenä tutırıp karap äytsen ide: “Min sineñ tetkälänep kabat cıyılgan täneñä, yäp-yäş kileş cöygä, cıyırçıkka çornalgan yözeñä karamam, min sineñ matur, yaktı küñeleñä, mähäbbätle yörägeñä kararmın... Bez bik bähetle bulırbız...” – disen ide. İh!.. Bulmastır şul... Bulsa da, naçarı bulır... Bıltırgı kebek... Närsä buldı soñ äle bıltır?

Uzgan yılnıñ 1 nçe iyünendä Niyäz maşinası belän hälaqätkä oçrıy yazdı. İnde eşen tögälläp, garacına kaytıp citäm digändä genä, anıñ karşına nindider bala zatı kilep çıkmasınmı!.. Kem bu? Mondıy karañgı töndä şähär çitendä yapa-yalgızı nişläp yöri ul? Yätimnär yortındagı bar bala da cäyge lagerlarga taralgan bit...

Hätär sızgırtıp, kıçkırtıp kilep tuktagaç ta beraz vakıt isen cıya almıy tordı Niyäz. İşegen açıp uramga çıgarlık häl kergäç kenä tege malaynı ezläp kitte. Akkan su kebek salmak kına yätimnär yortı kapkasınnan kerep baruçı kara şäülädän başka berkem dä kürenmäde...

Şulvakıt zihenendä Niyäznıñ küñelen öşeterlek uy yaktırıp kitte: “Ällä?.. Ällä anıñ yätim bala çagı yörep yatamı bu şaukımlı köndä?..”

Tukta, nigä bolay küñelsezlänep utıra soñ äle ul? Yäşäüdän kurıkkan kebek bula lasa bu! Kiläçäktän, yazmıştan kurıkkan kebek... Ul bit belä: “Tormış katlaulı bulsa da, yazmış barıber märhämätle ul”. Niçek tä yäşärgä kiräk, bähetle bulırga... Teşne kısıp bulsa da bähetle bulırga...

Başka yul yuk.

Niyäz, maşinasın salmak kına yörtep, şähärgä alıp kerä torgan olı yulga çıktı. Läkin ul üzäk uramnarga barıp citä almadı, karşısına üzennän dä ozınrak tayak tayangan, cäyge çellä buluına karamastan, östenä kalın cilän kigän, äkiyätlärdäge Hozır-İlyasnı häterlätkän ak sakallı kart çıktı... Olı yulnıñ eçenä ük kerep, yabık, söyälgä katkan kul-barmakların tıynak kına alga suzıp, maşina tuktatırga torgan bu kartnı baştarak tanımadı Niyäz. Üz yanına kerep urnaşkan karttan:

- Kaya barasız? – dip soragan ide, Hozır-İlyas aña şunduk sorau belän cavap birde:

- Min birgän doga isänme äle?

Niyäz bu soraudan dertläp kitte, böten gäüdäse belän, hätta maşinası belän kalkınıp kuyganday buldı. Bar bulgan köçenä tormozına basıp, çat yul urtasında tuktap kaldı...

- Si-i-in? Se-e-ez? Tege vakıttagı babaymıni?

- Äye, şul...

Niyäz şunda gına tanış çalımnarga iğtibar itte. Şul uk ak sakal, kılgan kebek ozın çäç... Küzläre!.. Matur, mölayım, ämma tonık, tössez küzlär!.. Yözendä ällä kaysı zamannarda uk yaralgan tirän cıyırçıklar nik kuzgalıp, kıymşanıp kuysın! Açılır-açılmas irennärendä bayagı sorau:

- Dogalarıñ isänme?

Niyäz kabalana-kabalana izüen kapşarga kereşte, külmäk töymälären ıçkındırıp, kükräk östendä yörtkän kün bötine tartıp çıgardı... Kart isä dogalıkka taba borılıp ta karamadı. Ämma Niyäznıñ işaräsennän bik tä razıy ide.

Menä ul çıgarga cıyına başladı. Läkin şunduk çıgıp kitmäde. İşekne açkaç, aldagı yul öslegenä bakkan kileş, işeteler-işetelmäs kenä äytep kuydı:

- Yazmış – kotılgısız. Şuña kürä annan kurkırga yaramıy.

...Karttan soñ Niyäznı ber hatın tuktattı.

Tös-kıyafätenä karaganda, yazmış anı ayamagan. Yözen kürep betermäsä dä, şälyaulık ışıgındagı küz karaşlarınnan töşkän moñsulıknı toymıy mömkin tügel ide.

- İsänme-saumı, ulım?

- İsän genä äle.

- Allaga şöker, digen.

- Allaga şöker. Kaya barasız?

- Min kilep cittem inde, ulım...

Niyäz siskänep, hätta şiklänep kuydı.

- Niçek inde, äle kuzgalıp ta kitmädek bit...

- Min üz ezlägänemne taptım inde. Sin... balalar yortındagı Niyäz bit? Şulaymı?

- Äye... Niyäz... – Niyäz, tagın ber kötelmägän vakıygaga oçravın toyıp, urındıgına nıgrak señde. Ämma, kart belän bulgan hällärdän soñ ul ällä nindi ğalämätlärgä dä äzer ide...

- Min... tege vakıtta sine sudan tartıp algan idem...

- Sez... tege divana hatınmı? – Niyäz üz avızınnan yünsez süz ıçkınganın sizmi dä kaldı. Läkin soñ ide inde.

Hatın ziräk akıllı bulıp çıktı. Ul hätta Niyäznıñ äytkännären cöpläp ük kuydı:

- Divana idem şul. Häzer tereldem inde. Barısı da isemä töşte. Bala kitergännän soñ iläslänep kalgan idem bit min... Şunnan soñ sine minnän ayırdılar...

- Mine?..

- Äye, sine. Sin bit minem ulım. Ä min – sineñ anañ... Räşidä isemle bulam min... Tege häyersez malaylar öyere başımnı töygändä barısı da isemä töşte. Ämma min ul vakıtta siña bu hakta äytergä kurıktım. Kiçermässeñ dip uyladım. Häzer dä kiçermäseñne beläm... Şuña kürä dä kitäm... Läkin äytep kitäm: sineñ gaziz anañ isän. Ul bar. Ul yäşi. Anıñ izge teläge, dogası sine afätlärdän saklayaçak, anıñ yazmışı sineñ yazmışıñnı üzenä sıyındıraçak...

İşetkän-kürgännärennän Niyäz telsez, añsız kaldı. Hatın artınnan yabılıp kalgan işek tavışı da anı tiz genä is-akılına kiterä almadı...

Niçek inde - änise? Änise isänmeni anıñ? Dimäk... ul yätim tügel? Tügel! Tügel... Tüge-e-el...

Niyäz cähät kenä maşinasınnan töşep, arı çaptı, bire çaptı, ämma äle genä anıñ yanında bulıp kitkän hatınnı... änisen taba almadı. Çarasızlıktan, maşinasına kerep utırdı da gazga bastı...

Ämma bu yulı da yırak kitä almadı. Maşinasın üz irkenä kuyıp kına ölgergän ide, uram aşa çıgıp kilüçe härbi keşeneñ östenä barıp menä yazdı... Niyäz, maşinasın sünderep, gafu ütener öçen tışka çıktı häm tege keşe belän yözgä-yöz oçraştı.

- Niyäz? Sin?..

- Sin? Häbir?..

- Äye, min... Bratan!

- Bratan!

Alar ozaklap küreştelär, ber-bersennän ayırıla almıyça, koçaklaşıp tordılar.

- Sin isänmeni?

- Ä sin?

- Häbir...

- Niyäz...

- Sin häzer kayda?

- Min... armiyädä. Terelep çıkkaç ta härbi uçilişega kerdem. Häzer desantniklar äzerlim... Menä sezneñ şähärgä yaña nabor alırga kildem...

- Sineñ häleñne bik avır digännär ide...

- Buldı inde hällär... Sınmagan cir kalmagan ide, yöräk belän bäğır isän bulgaç, yäş söyäk tiz yalgana ikän ul... Ä sin soñ? Sine dä keşe bulmas didelär iç...

- Kabat cıyıp yabıştırdılar... Barıber ayakka bastırdılar. Häzer menä taksist bulıp eşlim...

- Taksist? Ä armiyä?

- Sin dä uçilişega barırga bulgan ideñ bit...

- Häbir! Ni söyliseñ sin?! Äle menä bu maşinanı yörtü öçen dä pravanı söyläşep kenä aldım. Tönnär buyı sızlanıp, yoklıy almıy çıgam... Kay cirem avırtkanın da belmim... Canım, bägırem nervılardan töynälgän kebek minem, Häbir... Bratan...

Saubullaşıp ayırılışkaç kına Niyäzga barıp citte: ul bit Häbirdän adresın sorap kalmagan! İs-akılına kilep, kabat uramga bakkanda, hezmättäş dustı yuk ide inde...

Üzen-üze beleştermiçä, Niyäz rulenä sugıp kuydı. Häm şulay rulne kıynıy-kıynıy uyanıp kitte... Baksañ, ul bu hällärneñ barısın da töşendä kürep yata ikän!.. Başın rulğä kuyıp kına torgan ide, yugıysä... Şul arada yazmışka tiñ gomer kiçerelgän...

Yuk, bolay yaramıy. Kuzgalırga kiräk, tizräk kitärgä! Akıldan yazgançı, uylardan şaşkançı kitärgä! Bu hätär kön hakında onıtırga, onıtırga!

Üzen bimazalap intektergän töş-hatirälärdän aynırga telägändäy, Niyäz başın çaykap kuydı da küptän inde göreldäp eşläp utırgan maşinasın uramga alıp çıgıp kitte...

Läkin 1 nçe iyün köne başlanıp kına kilä ide şul...

Yatimnär yortın uzıp, berniçä tıkrık ütügä, Niyäznıñ maşinasın, yabık kulların yul östenä suzıp, äle genä töşenä kerep, izge dogalar hakında soraşkan säyer, ämma bik tä tanış kart karşı aldı...

29 noyabr, 2007 yıl.

ARTİST
(Hikäyä)
Spektakl başlanırga un-unbiş minutlap vakıt kaldı. “Berençe teatr”da Häbibrahmannı uynauçı İlgäräy yuk ta yuk. Alay soñga kalmıy torgan ide… İnde nişlärgä, kaya barırga belmiçä torganda, küktän töşkän kebek kenä päyda buldı İlgäräy. Baş kagıp kına isänläşte dä, tuktap ta tormıyça, üzeneñ kiyenü-yasanu bülmäsenä kerep kitte…

Spektakl üz vakıtında başlandı. Şıgırım tulı zal da, baya gına şartlar däräcägä citep, sügenep yörgän kart recisser da, İlgäräyneñ mavıktırgıç uyınına iyärep, “teatr” digän serle, tılsımlı dönyaga kerep kittelär.

— Nu uynap ta karıy, artist! — dip yılmaep kuydı sähnägä çıgarga çirat kötüçe Bibi-Miñzifa.

— Hi, närsä aña Häbibrahmannı uynau! Tormışta da şul uk bit ul! Kloun!

Monısın Väli-Rafael äytte. Böteneseneñ süzen recisser yomgaklap kuydı:

— Arti-i-ist… — Soñrak tagın kabatladı. Yözendä şul uk yılmayu, kinaya: — Nu artist!

İlgäräyne “artist” dip yörtälär. Bu bik añlaşılıp betmi, çönki ul üze dä artist bulıp eşli. Kem bulsın, sähnägä çıkkan härkem artist buladır inde… Yuk şul, barı tik İlgäräygä karap kına: “Artist!” — dilär. “Hi, artist…” — dip tä cibärälär äle.

Baştarak bu kuşamatka bik ürtälä ide İlgäräy. Häzer kolak ta salmıy. Ällä künekte, ällä… yazmışına buysındı… Het ällä närsä dimägäyläre! Üze şundıy küñelçän, kämitçän bulgaç, nişliseñ…

Şulay da bu süz maktap, hörmätläp äytelgännän bigräk, kölep, hätta kimsetep, kıyırsıtıp äytelä kebek. Änä bit, cıyılıp alsalar: “Tege mäzäkne söylä äle, bezgä kileşmi, siña yarıy, çönki sin üzeñ şundıy”, — dip üzäkkä ütälär. Törle tantana-banketlarga çakırganda da: “Şäpläp kölderergä tırış inde, malay, küñelle bulsın. Nu… Sin — artist, üzeñ beläseñ… — dilär…

Tormışta da, sähnädä dä adäm kölderep yörgäç, äyterlär şul. Aña gel kölkele, hätta tile-mileräk rollär birälär. Bulmagan talantnı ezläp azaplanası yuk, üze şundıy, yänäse.

…Bügen dä, İlgäräy-Häbibrahmanga karap, zal rähätlänep, yäşenä tıgılıp kölde. Spektakl betkäç tä bik ozak kul çaptı, kul çabıp kına kalmadı, “İl-gäräy! İl-gä-räy!” — dip, ayagürä basıp, ozak kına alkışlap tordı.

İlgäräy halık aldına çıkmadı. Anı kiyenü-yasanu bülmäsennän dä taba almadılar. Väli-Rafael annan kulına telegramma käğaze totıp çıktı. Yöze citdi. Üzeneñ çak-çak kına tele äylänä:

— Menä… Östälendä kalgan… Ä bez kölgän bulabız… “Artist”, imeş… Ä bit ul… ul… çın artist!

Berni añlamıyça, barısı da Rafael kulında kaltıranıp torgan käğazgä yabırıldılar. Ä anda… Anda keşegä üz gomerendä ber genä kilä torgan açı kaygı häbär itelgän ide: “Äniyeñ vafat. Tiz kayt!”

6 avgust, 2004 yıl.

ARTİST
(Hikäyä)
Spektakl başlanırga un-unbiş minutlap vakıt kaldı. “Berençe teatr”da Häbibrahmannı uynauçı İlgäräy yuk ta yuk. Alay soñga kalmıy torgan ide… İnde nişlärgä, kaya barırga belmiçä torganda, küktän töşkän kebek kenä päyda buldı İlgäräy. Baş kagıp kına isänläşte dä, tuktap ta tormıyça, üzeneñ kiyenü-yasanu bülmäsenä kerep kitte…

Spektakl üz vakıtında başlandı. Şıgırım tulı zal da, baya gına şartlar däräcägä citep, sügenep yörgän kart recisser da, İlgäräyneñ mavıktırgıç uyınına iyärep, “teatr” digän serle, tılsımlı dönyaga kerep kittelär.

— Nu uynap ta karıy, artist! — dip yılmaep kuydı sähnägä çıgarga çirat kötüçe Bibi-Miñzifa.

— Hi, närsä aña Häbibrahmannı uynau! Tormışta da şul uk bit ul! Kloun!

Monısın Väli-Rafael äytte. Böteneseneñ süzen recisser yomgaklap kuydı:

— Arti-i-ist… — Soñrak tagın kabatladı. Yözendä şul uk yılmayu, kinaya: — Nu artist!

İlgäräyne “artist” dip yörtälär. Bu bik añlaşılıp betmi, çönki ul üze dä artist bulıp eşli. Kem bulsın, sähnägä çıkkan härkem artist buladır inde… Yuk şul, barı tik İlgäräygä karap kına: “Artist!” — dilär. “Hi, artist…” — dip tä cibärälär äle.

Baştarak bu kuşamatka bik ürtälä ide İlgäräy. Häzer kolak ta salmıy. Ällä künekte, ällä… yazmışına buysındı… Het ällä närsä dimägäyläre! Üze şundıy küñelçän, kämitçän bulgaç, nişliseñ…

Şulay da bu süz maktap, hörmätläp äytelgännän bigräk, kölep, hätta kimsetep, kıyırsıtıp äytelä kebek. Änä bit, cıyılıp alsalar: “Tege mäzäkne söylä äle, bezgä kileşmi, siña yarıy, çönki sin üzeñ şundıy”, — dip üzäkkä ütälär. Törle tantana-banketlarga çakırganda da: “Şäpläp kölderergä tırış inde, malay, küñelle bulsın. Nu… Sin — artist, üzeñ beläseñ… — dilär…

Tormışta da, sähnädä dä adäm kölderep yörgäç, äyterlär şul. Aña gel kölkele, hätta tile-mileräk rollär birälär. Bulmagan talantnı ezläp azaplanası yuk, üze şundıy, yänäse.

…Bügen dä, İlgäräy-Häbibrahmanga karap, zal rähätlänep, yäşenä tıgılıp kölde. Spektakl betkäç tä bik ozak kul çaptı, kul çabıp kına kalmadı, “İl-gäräy! İl-gä-räy!” — dip, ayagürä basıp, ozak kına alkışlap tordı.

İlgäräy halık aldına çıkmadı. Anı kiyenü-yasanu bülmäsennän dä taba almadılar. Väli-Rafael annan kulına telegramma käğaze totıp çıktı. Yöze citdi. Üzeneñ çak-çak kına tele äylänä:

— Menä… Östälendä kalgan… Ä bez kölgän bulabız… “Artist”, imeş… Ä bit ul… ul… çın artist!

Berni añlamıyça, barısı da Rafael kulında kaltıranıp torgan käğazgä yabırıldılar. Ä anda… Anda keşegä üz gomerendä ber genä kilä torgan açı kaygı häbär itelgän ide: “Äniyeñ vafat. Tiz kayt!”

6 avgust, 2004 yıl.

GÖLLÄR DÄ YıLIY
1
Min ul äbekäyne küptännän beläm. Bezneñ işegaldında min belä-belgännän birle yäşi ul. Anıñ belän berkem dä aralaşmıy. Monıñ bik möhim säbäbe bar. Ul här könne uramga ber göl kütärep çıga. Podezd işegendä yaltıravıklı çäy käğazenä törelgän göl savıtı kürenü belän, işegaldında bulgan keşelär ber-berlärenä karaşıp alalar, annarı, kem — kibetkä, kem — üz öyenä, kem kaya taralışa başlıy. Hätta taktalar belän bülep alıngan komlıkta uynap utıruçı bala-çaga da bermälgä tınıp kalganday bula. Böten işegaldın säyer tınlık biläp ala. Nindider şomlı tınlık…

Näq şulay, işek katınnan iñ elek yaltıravıklı, kömeş balkışlı käğazgä çornalgan göl savıtı kilep çıga, annarı, kuyı yäşel yafrakları belän dönya tutırıp, göl üze kürenä. Berazdan şul küperep torgan yäşellek oçında, küzlärne irkäläp, cete kızıl çäçäklär päyda bula. Matur, yuk, matur gına tügel, güzäl, äkiyäti ber küreneş bu. Tik bu güzäl äkiyät ozakka barmıy. Göl artınnan uk anıñ iyäse — tege säyer karçık üze küzgä çalına. Kıyafäte-yöze belän ällä ni kurkınıç tügel ul. Yuk-yuk, bötenläy dä kurkınıç tügel! Hätta… nindider mölayımlık ta bar bu äbidä. Kiyemnäre iskedän bulsa da, ul bik pöhtä, çista kiyenep yöri. Ak yaulıktan, yäşel çäçäklär kungan ak, ozın külmäktän. Yäşel çäçäkläre yäşkelt töskä kergän, kayber urınnarda, küp yuıludan uñıp, bötenläy dä üz töslären yugaltkannar. Ayagında yuka, ämma tıgız häm tigez itep bäylängän, kıska kunıçlı oyıkbaş, anıñ östennän yaltıravıgı tonıklana başlagan galoş kiyep kuygan…

Dimäk, tatar äbiye bu. Tatar äbiläre genä şulay pöhtä, matur itep, iñ möhime, aktan kiyenep yörilär. Tatar äbiläre genä yaulıklarınıñ çiten şulay kaytarıp bäylilär. Tatar äbiläreneñ yöze genä şulay açık, mölayım bula. Nindider yaktı, igelekle nur balkıtıp tora bu yözlär. Avız çitlären kaplap, keşe küzenä tutırıp kararga kıymıyça gına söyläşälär, gäpläşälär tatar äbiläre.

Bezneñ işegaldında yäşäüçe äbekäyneñ söyläşkänen kürgänem bulmadı, ämma ul näq şulay, tıynak kına, kıyınsınıp kına söyläşäder kebek… Ap-ak, çista yözenä tigez häm matur, yagımlı cıyırçıklar kungan, küz çitlärendä dä cıyırçıklar, mañgayına da berniçä rät burazna tartılgan, küzlärendä — nindider tanış tügel, ämma ütä dä yaktı gam, sagış bar… Karaşlarına yabışıp, şul küzläre aşa eçke dönyasına kerep kitsäñ… Ällä nindi serle-siherle dönyalarga barıp çıgarsıñ kebek…

Alaysa kaysı yagı belän säyer soñ bu äbekäy? Älbättä inde uramga alıp çıgıp yörtkän göle belän. Şul göle arkasında anıñ belän aralaşmıylar, hätta annan şiklänälär, yatsınalar… İñ kızıgı, andıy göl berkemdä dä yuk. Nindider çit-yat göl ul, bernindi kitapta da tapmassıñ anı. Menä şul gölen kütärä dä çıga, kütärä dä çıga äbekäy. İrtänge koyaş kürşe yortlar artınnan ürelep karau belän, işegaldında päyda bula ul. Salmak kına kilep, urtalıktagı eskämiyägä urnaşa, gölen yänäşäsenä utırtıp kuya, annarı yakında gına uynap yörgän balalarnı küzätä başlıy, ara-tirä genä gölenä karap ala, hätta anıñ belän söyläşä, gäpläşä… Min anıñ närsä söyläşkänen belmim, tik bu äñgämäneñ bik tä cılı, bik tä itağatle häm igelekle buluın toyam. İñ yakın, iñ gaziz cannar belän genä şulay söyläşälär, niçekter ilahi ber halätkä kerep, yaratıp, üz itep söyläşälär.

Menä şul äbekäy minem küñelemne kuzgattı da inde…

Bäy, uylap karagız: kem inde öyendäge gölen tışka, kön-koyaş yaktısına alıp çıgıp yöri? Etlärne alıp çıgalar – monısı härkemgä mäğlüm. Mäçelärne dä uramga cibärälär… Ä menä göllären uramga alıp çıgıp yörgän keşelärne kürgänem dä, alar hakında işetkänem dä yuk… Säyer, bik säyer bit bu. Ällä çınlap ta akılga ciñelräkme bu karçık?

2

Yazmış sukmagı bezne üze oçraştırdı. Yazmış sukmagı da tügel, yazgı, bozlı, taygak ber sukmak ide ul. Berkönne menä şul sukmakta tayıp yıgıldı tege äbekäy. Min işegaldındagı ber utırgıçta, aprelneñ cılı koyaşına yözne kuyıp, dönya belän gäpläşep utıra idem ul könne. Tirä-yakta halıknıñ isäbe-hisabı yuk. Kem keläm kaga, kem et uynata, kem koşlarga cim sibä, kem bala arbasına tagılgan. Balalarnıñ üz mäşäqatläre… Şuşı böten halık aldında tayıp yıgıldı ul. Ämma berkem dä yärdämgä kilmäde aña. Yakında uynap yörgän balalar gına pırhıldap kölep cibärdelär…

Min kürşeläremne hurlarga cıyınmıym. Alarnı añlarga tırışam. Çınlap ta, bu “divanarak” karçıkka kagılıp, tiyep kenä kitü dä avır toygılar uyatadır, hätta yäşäeşlären agulıydır, bälki?

Min tüzmädem, böten şik-şöbhälärne çitkä atıp, taygak sukmakta torırga azaplangan äbekäy yanına aşıktım. Barıp citkänçe ük, anıñ ni öçen şulay ozak tora almıy yatkanın añlap aldım. Kulındagı gölenä zıyan kitermäs öçen arkasına töşkän ikän ul, ä tayanırga kulları buş tügel. Min iñ elek anıñ alga suzılıp torgan kullarınnan gölne aldım. Anı cılı koyaş nurları astında kibä başlagan asfalt östenä kuydım. Annarı, ber kulın cilkämä salıp, ipläp kenä ayagına bastırdım. Şunı çamaladım: ciñel, bik ciñel ide ul! Mamık kebek, kanat kebek, uy kebek…

Şulay kulınnan totıp, eskämiyägä alıp barıp utırtÄtım üzen. Gölen dä alıp kilep birdem. Şul berniçä minut ayırılıp torgan arada sagınışıp ta ölgergännär ide alar. Kulına algaç, äbekäy üz gölenä ozak kına karap tordı, annarı nep-neçkä, ütä kürenmäle barmakları belän anıñ yafrakların, çäçäklären sıypap aldı, sak kına kükrägenä kıstı…

Min dä utırdım. Ber dä tile yäisä divana karçıkka ohşamagan ide bu äbekäy. Açık zihenle här keşe kebek, ozaklap rähmät äytte, matur tavışı belän doga ukıdı, teläklär teläde… Çıp-çın tatar äbiläre kebek! Ahırdan:

— İsem-atıñ kem soñ sineñ? – dip sorap kuydı. İsememne äyttem.

— Beläm-beläm, Sälmänneñ olı malayı bit sin… Ä min Cihan äbiyeñ bulırmın…

Bu süzlär mine nık gacäpländerde. Kayan belä ul mine? Ällä çınlap ta berär siher barmı bu karçıkta?

Cihan äbi minem uylarnı ukıp bara ide.

— Ber dä şiklänmä, balam. Minem küz aldında üstegez bit. Menä şuşında utırıp, karap torıp üsterdem min sezne… Ätiyeñne dä beläm, ul da küz aldında yäşäde…

— Ä nigä alaysa minem isemne soradıgız?

— Hi, balakayım, min bu ihatadagı böten keşeneñ, böten sabıynıñ isemen beläm. Soravım süz başlau öçen genä…

Cihan äbineñ süze ışandırdı. Çınlap ta, ul bit min belä-belgännän birle şuşında. Nigä aptırarga – barısın da kürep-işetep torgandır şul.

— Alaysa… Nigä sez keşelär belän söyläşmisez, aralaşmıysız?

— Nişläp alay diseñ, balam? Aralaşu ul – söyläşü, serläşü genä tügel bit äle. Köne buyı söyläşep yörgän keşe belän dä añışmıy, añlaşmıy ayırılışırga mömkin. Ber süz kaytmıyça da rähätlänep söyläşep, añlaşıp bula…

— Şulayın şulay da… Keşelär barıber söyläşep añlaşalar bit…

— Anısın döres äytäseñ, balam. Küñelläre, cannarı belän aralaşa almagannar telläre belän aralaşalar. Anısı döres… Tik… İñ elek can… Annarı gına tel belän süz…

— Säyer söyläşäseñ sin, äbekäy, serle dimme… — Şul urında üzemneñ “sin”gä küçüemne sizmi dä kaldım. Can-küñelenä tämam yakınayıp bettem, ahrı…

— Ber dä serle tügel, balam. Can-küñel hakında söyläşergä kurkalar häzer adäm balaları. Ä bit şularsız keşeneñ asılına töşenep bulmıy; keşeneñ genä tügel, böten tereklekneñ, tabiğatneñ asıl hasiyätlärenä töşenü dä mömkin tügel…

— Ä bit sez haklı, Cihan äbi… Sez haklı…

Min üz gomeremdä berençe märtäbä can-küñel hakında uyladım. Nişläp elegräk uylanganım bulmagandır, belmim… Ä bit can-küñel hakında keşe kön sayın, säğat sayın uylanırga tiyeş. Yäşäü mäğnäse, keşeneñ böyeklege hakında uylanu bit bu…

— Min keşelärgä üpkälämim, — dip süzen dävam itte Cihan äbi. — Min alarnı añlıym. Köne buyı uramda göl kütärep yörgän karçık bik säyer toyıladır şul…

Min anı bülderdem:

— Nindi göl soñ bu, äbekäy? Minem berkayçan da, berkayda da mondıy gölne kürgänem yuk…

— Yuktır şul… Bu bit ğadäti göl tügel… Göl genä tügel ul… Añarda keşe cannarı bar…

— Niçek inde? Nindi can, kemneñ canı ul, äbekäy? Üländä can bula dimeni, hätta iñ matur çäçäklärdä dä can bulmıydır ul. Ällä bulamı?

Cihan äbi, avırtkan bilen ua-ua, torırga cıyına başladı.

— Ber söylärmen äle, balam. Ä häzer miña kerergä kiräk. Gölem koyaş kürde, üzemneñ dä sulışım irkeÄnäyde, aprel cılısı aldatkıç bula, berük salkın timäsen bäğır kisäkkäyemä, kerim äle…

Şulay söylänä-söylänä, Cihan äbi kerep kitte. Ä min, avır, ämma ımsındırgıç toygılar belän şıplap tulgan küñelemne can-bägıremä kısıp, yapa-yalgızım basıp kaldım…

3

Göl kütärep kilep çıkkan Cihan äbine min kütärenke küñel belän, şatlanıp kötep aldım. Ul da mine kürde, tıynak kına yılmaep, yıraktan uk başın kagıp kuydı. Tagın tayıp yıgılmasın dip, anı podezd töbenä qadär barıp aldım. Gölenä ürelgän idem dä, birmäde. Artık yalınmadım, üze beläder äle dip, anıñ bu kirelegen eçemnän genä ütkärep cibärdem.

— Menä şulay kön sayın çıgıp yöribez… Min torgan yakka koyaş karamıy bit, kön yaktısı töşmi. Yortıbız karşına arakı kibete tözep kuydılar. Şul häyersez närsä häzer täräzämne bötenläy tomalap tora…

Yuk, zarlanmıy ide Cihan äbi. Gomumän, zarlana belmi, ahrı, bu karçık. Anıñ här süze doga kebek yagımlı çıga. Hätta zarı da…

Nindider çista, yagımlı, imanlı karçık bu. Nigä elegräk belmädem ikän min anı? Bik kızık, gacäyep matur dönyada yäşi bugay ul. Nindider yaktı, ilahi ber halättä…

— Sez miña şuşı gölegez hakında söylärgä bulgan idegez… Anı tere dip tä äyttegez äle…

— Ä, äye şul. Ällä ni zur sere yuk anıñ. Ä menä canı hakında döres äyttem. Tere göl bu. Keşelärdäge kebek anıñ da canı bar, küñele bar, kaygısı-zarı, şatlıgı bar…

— Kayan beläsez soñ anı, Cihan äbi?

— Küzlärenä karap…

— Niçek inde? Göllärneñ küzläre bulamıni?

— Bula şul. İh, sez, yäşlär… Yakınnarıgıznıñ küzenä tutırıp kararga da vakıtıgız yuk bit sezneñ. Ä här ülänneñ, här üsemlekneñ, gölneñ, çişmäneñ, yılganıñ, taunıñ, koyaş-yoldızlarnıñ küzenä kararga bötenläy dä vakıtıgız kalmıy… Menä kara äle bu çäçäklärgä… Menä taclarına, kerfeklärenä kara… Ul kerfeklär arasınnan küz almaların ezläp tap… Taptıñmı? Şuşı küzläre belän söyläşä ul yaktı dönya belän… Şuşı küzläre belän söyenä, şatlana, dönya bändäsenä äverelä. Bu vakıtta altınsu töskä kerä ul. Borçılganda da şuşı küzlär belän kaygıra, boyıga, sagına… Borçılgan vakıtta bu küz almaların karañgı elpä kaplap kitä. Anıñ östenä mölderäp torgan yäş tamçısı kuna. Şul tamçı gölneñ can açısı bula da inde…

— Bik kızık ikän bu… Cihan äbi, äytegez äle, kayan kilep eläkte soñ sezgä bu göl? Nişläp sezdä genä mondıy göl? Berär sere barmı ällä anıñ?

— Ay-hay ozın tarihka alıp keräseñ sin mine, balam.

— Ozın bulsa ni, söylägez äle, minem vakıtım küp…

— Yarar, alaysa, tıñla. Tik… Äydä, beraz ayak yazıp alıyk. Zinnätne dä koyaşlırak urınga alıp barıyk…

— Kemne-kemne?..

— Zinnätne, dim. Bu gölneñ iseme “Zinnät” bit. Sugışta ülep kalgan häläl iremneñ iseme ul. Sin soragan tarih ta Zinnätemne yolıp kalgan kahär sugışka barıp yalgana…

Bez kuzgalıp kittek. Cihan äbine cähät kenä kultıklap aldım. Ul ayakların şudırıp kına atlıy — tayıp yıgıludan kurka. Min anı cilterätep kenä alıp baram. Ul ällä ni karışmıy. Böten cegäre, iğtibarı — kulındagı gölendä. Ut totıp baramıni! Tagın ber iskärdem: şundıy da ciñel gäüdäle keşe bulır ikän! Ällä?.. Ällä ul keşe tügel mikän? Bälki, ul berär färeştäder, ilahi ber zattır? Keşelärgä dönya gıybrätlären belderergä cibärelgän ilçeder, ruhtır? Çäçäk… Göl… Göl-çäçäk — şuşı izgelekneñ matur ber işaräse genäder?

— Zinnätem yäştän ük göllär belän hıyallandı. Şul göl şaukımı arkasında miña öylände dä ul.

— Gölneñ şaukımı bulamıni?

— Bula, balam, bula. Härnärsäneñ şaukımı bar. Keşeneñ genä üz şaukımı, üz yegäre bik az. Anı kübräk tirä-yagındagı başka şaukımnar yörtä, yäşätä… Yäisä yäşätmi…

— Şul hakta söylä äle, Cihan äbi. Çäçäk şaukımı nindi ul? — Min tagın “sin”gä küçkänmen ikän. Bu äbigä gel “sin” diyäse kilä şul. Ul miña bik tä üz, yakın bulıp kitte äle…

— Anı söyläp kenä, añlatıp kına bulmıy, balam. Şulay da tıñla.

Min Cihan äbine tagın eskämiyägä alıp kilep utırtÄtım. Kullarım, uçlarım kıtıklanıp torsa da, gölenä kagılmadım. Böten küñelemne nindider serle, moğcizalı tarih tıñlarga köylädem. Kötkänem ras kilde.

— Zinnätem bik zägıyf bala bulıp tugan, — dip söyläp kitte äbekäyem. – İmçe karçık äytüe buyınça, anı cide törle kır çäçäge suında cide kön totaş yuındırıp torgannar. Şulay isän kalgan. Üsä töşkäç tä göllärdän ayırılmagan ul. Bakçalarında gel çäçäk üstergän. Keşe kölä dip tormagan, üstergän. Şul çäçäkläre belän söyläşep yörgän. Min üzem dä çäçäk üsterä idem. Alay uk äsärlänep tügel, ämma matur çäçäklärem bar ide. Soñınnan gına beldem: min üstergän şämähä miläüşägä kızıkkan Zinnät. Sorarga kıyınsıngandır inde, tönlä belän karaklıkka kergän bu. Şul kergän cirendä yatıp kaldı canaşım, koymadan yıgılıp töşep, bilen kuzgattı… Alıp kerep saldık. Küzemä kararga da oyala meskenkäyem… Bik tärbiyälädem üzen. Şulkadär dä nık karaganmın, ike aydan kulımnı sorap kilde. Ber koçak çäçäk bäyläme kütärgän. Ä min anıñ karşına ber uç miläüşä totıp çıktım. Şulay kavıştık, yäşi başladık… Tik… Ozak yäşärgä nasıyp bulmadı şul, ber atnadan sugış başlandı, tagın ber atnadan Zinnätemne alıp ta kittelär…

— Ayırılu ay-hay avır bulgandır…

— Yuk äle, baştarak avır da tügel ide. Ber atnalık tormış keşe yazmışına ällä ni yagılıp ölgerä almıydır şul… Soñrak üzäklärem özelde… Yalgızlık bik kıyın bit. Ul keşene eçtän kimerä, eçtän aşıy… Ä eçtä — can… Yalgızlıktan can gariplänä, balam…

— Şunnan? İsän-sau kayttımı soñ ul? Zinnäteñ?

— Yuk, kaytmadı… İstälekkä, anıñ can-ruhı bulıp, şuşı göl genä kaldı.

— Niçek inde? Söylä äle, Cihan äbi?

— Söylärmen… Tik… başka vakıtta, yäme, balam. Ä häzer Zinnätemne öygä alıp kerergä kiräk. Dönya gamennän arıgandır inde meskenkäyem… Yä, balam, sau bul, ayak astıña karap yör…

Cihan äbineñ säyer ğadätlärenä haman da künegä almıym ikän äle min. Kayçandır sugışta ülep kalgan häläl ire – Zinnäte hakındagı soñgı süzlärennän küñelemä tagın kara uylar yögerep kerde. “Ällä çınlap ta akılga ciñelräkme bu karçık? Min üzem dä şul ciñellekkä elägep baram tügelme?”

4

Bu yulı min anı üzem ezläp taptım. Fatirına uk barıp kerdem. Berniçä kön kürenmi tordı şul ul. Kürşelärennän sorap, bülmäsen beldem, berär kön kıyınsınıp yördem dä, täväkkälläp, işegen şakıdım.

Säyersenep kenä açtı Cihan äbi. Küräseñ, min soñgı yıllarda bu işekkä yakın kilgän berençe yat keşe bulganmındır. Tanıp aluga uk kiñ itep yılmaep cibärde, üz itep arkamnan söyde, annarı türgä däşte, artsız urındıknıñ çitenä genä utırıp, doga kıldı… Anıñ Ämondıy mönäsäbäten toyu küñelgä nindider, älegä tanış tüÄgel ber rähätlek birä ide. Min üzemne çın mäğnäsendä bähetle keşe itep toydım. Keşegä küp kiräkmeni?! Ä, yuk… Keşegä, bähetle bulu öçen, şundıy küp kiräk! Şuşı yapa-yalgız, säyer karçıknıñ üz itüe, hörmätläp, yaratıp karavı kiräk!

Kerä-kereşkä ük bülmä eçenä küz saldım. Ul şunda uk üzeneñ pöhtälege, çistalıgı belän cälep itte. Bülmä cihazları ah itärlek tügel, ä menä tür karavattagı mendärlär öyeme şunda uk küñelne yaulap aldı. Alarnıñ çigüle tışlıkları şulkadär dä küzne irkäläp tora, kaydadır can türendä tatarlıgım öçen gorurlık hise baş kalkıtıp kuydı. Täräzä pärdäläre, östäl cäymäläre, aşyaulık, çıbıldıklar da çın tatarça tegelgän, bizälgän, çigelgän ide. Tür stenaga elengän berdänber fotosurättä min şunda uk Zinnät-soldatnı tanıp aldım. “Tanıp” diyüemä gacäplänmägez, min anı küptän beläm kebek, bezneñ arada küptän häm… küktän nindider qaderle, gaziz baglanış nurları suzılıp ölgergän ide. Zinnätneñ yöze çınlap ta tanış kebek toyıldı miña. Yuk, küzläre tanış… Kayda kürdem soñ min alarnı? Ä! Cihan äbi kön sayın uramga alıp çıga torgan göl küzlärendä… Änä ul göl…

Cihan äbineñ hälen soraştım. Ä ul, cavap birer urında, mine çäy östälenä çakırdı. Çäy östäle täräzä karşına kuyılgan. Bu berdänber täräzädän yaktılık yalındırıp kına kerä. Ni öçen digändä, uram yakta, täräzägä teräp diyärlek taş stena öyep kuygannar. Arakı kibete şuşı buladır inde…

Äbekäy döres äytkän – göl üsärlek yaktılık ta, hava da yuk monda. Min monı gölgä karau belän añlap aldım. Ğadättä, göl çäçäkläre tışkı yakka – köngä, koyaşka karauçan bula, Cihan äbineñ göle isä öy eçenä taba borılgan. Küräseñ, öy iyäseneñ cılısın, yaktılıgın häm igelegen toyıp şulay borılgan ul… Canga can tartıla, dilär bit…

Limon salıp, şikär kabıp çäy eçä torgaç, süzgä-süz yalganıp kitte. Cihan äbi tege vakıtta özelep kalgan cep oçın yugaltmagan ikän, näq şul çaktagı halätenä kaytıp, yagımlı häm üzenä kürä bertörle, moñlı süzen başladı:

— Zinnätemnän öç hat kilep kaldı. Bersendä: “ÇäÄçäklärem isän-saumı?!” — dip soragan. İkençesendä: “Monda — Ukrainada — şundıy matur çäçäklär üsä, sugıştan soñ kabat kaytıp alıp kiläm äle”, — digän. Ä öçençe hatında: “Monda sugışlar hätär bara, öygä kaytıp bulmas, minem tösem itep şuşı gölne üster”, — dip yazgan. Bu öçpoçmaklı hatınıñ ber poçmagına berniçä börtek orlık kıstırgan… Ozaklamıy “kara käğaze” kilde. Şul Ukraina cirendä yatıp kaldı Zinnätem. Üze cibärgän göl üskän cirdä…

Min inde berniçek tä tüzep tora almıy idem, Cihan äbineñ süzen bülep, sorap kuydım:

— Bu göl şul orlıklardan üsep kitteme?

— Äye, Zinnätem cibärgän berniçä börtek orlıktan şıtıp çıktı. Şulay turı kilüen äyt äle: göl orlıgı salgan könne hälaq bulgan märhümkäyem… Küñelem belän toydım: hälälemneñ canı şuşı göl orlıgına küçep kayttı, kaytkaç, matur göl bulıp şıtıp çıktı… Häm menä… Minem yanda ber keşe gomere qadär gomer yäşäde…

— Göllär keşe gomere qadär yäşi alamıni?

— Yäş sabakların küçerä–küçerä, min anıñ gomeren gel ozaytıp tordım. İ–i, balakayım, äytergä onıtıp toram ikän, min bu gölne başkalarga da birgälädem. Ämma berkemdä dä üsmäde, mantımadı ul. Menä, Zinnätemneñ hatiräse, can-ruhı bulıp, ber mindä genä balkıp, yanıp utıra bahırkayım…

Cihan äbi, östäl artınnan kütärelep, täräzä töbenäräk omtıldı, kömeş şar östendä kalıkkan cete yäşel bolıtnı sıypap, anı üzenä tabarak tartıp kuydı. Min şunda tagın ber märtäbä bu ike can arasında nindider ilahi baglanış barlıgın toydım…

Cihan äbineñ soñgı vakıtta ni öçen uramga çıkmavı belän kızıksındım.

— Avırıp toram äle, balam. Yazgı cil şaukımı buldımı şunda… Yörägem turısında nider kadap tora. Can-bäğırne enä belän çänçegän kebek…

— Gölegezneñ dä niçä kön inde uramga çıkkanı yuk…

— Yuk ta soñ… Zinnätem kön dä irtän özelep karap tora… Ä min alıp çıga almıym. Şulay ikebez dä küzlärebezne ber-berebezgä mölderätep karap torabız… Anıñ küzendä dä yäş, minem küzdä dä yäş…

— Kaya, karıym äle, Cihan äbi, minem göllär yılaganın kürgänem yuk bit…

— Yäşläre kipte inde anıñ. Zinnätem çın ir-eget ide. Şuña kürä dä keşegä kürsätep yılamıy ul…

— Cihan äbi, bir miña anı, üzem yörtep alıp keräm. Kurıkma, borçılma, göleñne bütän berkemgä dä tottırmam…

Cihan äbi minnän mondıy täväkkällekne kötmägän ide. Başta ul kartlıktan cetelege yuıla başlagan küz karası belän säyersenep, şiklänep karadı. “Monıñ uyında närsä bar ikän?” – digän kebek karadı. Annarı ütä dä yagımlı, mölayım, moñlı-dogalı tavışı belän yılmaep cibärde:

— İ-i, bala, izge keşeder sin. Hoday Täğalä üze cibärgänder sine… İntegep bette bit inde bäğırkäyem, koyaş yaktısı kürmägänenä niçämä-niçä könnär… Mä, al, balam, yörtep, kön kürsätep ker… Bu igelegeñ öçen Hoday taşlamas üzeñne, anıñ kolagına böten belgän dogalarımnı ukıp torırmın…

Sak kına totıp, “Zinnät”ne uramga alıp çıgıp kittem. Şul çıguımda min işegaldı halkı arasında “tanılıp” ta ölgerdem. Sabıy bala totkan kebek, gölne koçagıma alıp uramga kilep çıkkanda, aldan uk kisätep kuyılgan şikelle, böten halık, berdäy bulıp, miña taba borılıp karadı. Cihan äbi belän aralaşkan vakıt eçendä minem ruhım nıgıp ölgergän ide inde, kauÄşap kalmadım, nık adımnar belän eskämiyälärneñ bersenä barıp utırdım. Gölne yänäşämä kuyıp, tirä-yünne küzätä başladım.

Ölkännär minem yanga kilergä batırçılık itmädelär. Ä menä bala-çaga halkı şunda uk yakınrak yılışa başladı. Miña bu häl oşıy ide. Hätta kızık ta bulıp kitte. Bala-çagadan da kurkıp tormam bit inde.

Şulay… Bu minutta min moña qadär tanış bulmagan kanäğatlänü hise kiçerä idem. Niçä yıllar buyı Cihan äbidän kölep yäşägän halıknıñ “borınına çiyerttem” bit! Belsennär! Hikmät Cihan äbidä tügel, hikmät menä bu göldä! Menä şuşı canlı, tere göldä! Min bit tile tügel… Tügel! Ä şuşı gölne uramga, kön yaktısına alıp çıktım! Menä küräsezme?! Kölep karagız häzer Cihan äbidän!..

Nihayät, yakındagı komlıkta uynap yörgän öç kızıy karşıma uk kilep bastılar. Boları iñ kıyuları, ahrı.

— Abıy, babulya kayda? Bu tsvetok belän nişläp utırasıñ?

— Babulya üzeneñ öyendä, – min äytäm, – ä min bu tsvetok belän söyläşep utıram. Anıñ da canı, duşası bar bit, ul da tere. Menä sineñ kebek, sineñ kebek, sineñ kebek, menä minem kebek!..

— Oy, niçek interesno!

— Bu gölneñ tarihın sezgä dä söylimme soñ?

— Söylägez, söylä!..

— Häzer söylim… Tik sez häzer ük işegaldında uynap yörgän böten malaylarnı, kızlarnı monda cıyıp alıp kilegez. Bötenegez bergä cıyılsagız gına söylim, karagız anı, ber bala da kalmasın!

Çır-çu kilep, öç kız öç yakka çäçelde. Un minuttan yegermeläp par küz miña yotlıgıp karap tora ide inde.

— Bu çäçäkneñ iseme “Zinnät”,– dip söyli başladım. – Zinnät ul – sez belgän babulyanıñ ire. Ul sugışta bik zur batırlık kürsätkän, geroy bulgan, ilebezne, vatanıbıznı saklap kan tükkän, ämma barıber yavız doşmannı kuıp cibärgän. Üze kayta almagan, yau kırında hälaq bulgan, ä canın, çäçäk orlıgı itep, öyenä, hatınına – Cihan äbiyebezgä cibärgän. Şul geroy Zinnätneñ canı bula bu göl, beläsegez kilsä… Ä sez kölgän bulasız şul äbidän… “Babulya” disez… Ul bit sezgä Cihan äbi…

— Cihan äbi?

— Ni digän süz ul – Cihan?

— Cihan ul – ğaläm, kosmos digän süz. Dimäk, izge, igelekle digän süz…

— Bez bütän bervakıtta da añardan kölmäyäçäkbez…

— Bez bit belmädek…

— Geroylardan kölärgä yaramaganın beläbez bez…

— Veterannardan da kölärgä yaramıy…

— Bez bütän kölmäbez… Bez bit belmädek…

— Monı añlagaç, bik äybät. Bügen Cihan äbiyegez avırıp tora, şuña kürä çıga almadı. Zinnätne menä miña alıp çıgarga turı kilde. Bu göl bit – geroy canı, ä geroylarnıñ canı koyaşsız, könsez, yaktısız tora almıy, beldegezme?

— Beldek…

— Belgäç, şul. Cihan äbi avırtkanda, sez aña yärdäm itegez, eşlärendä bulışıgız, kibettän ipi-söt kertegez, menä şuşı gölen uramga, koyaşka alıp çıgıgız. Kileştekme?

— Kileştek!

— Oy, niçek kızık!

— Oy, kak interesno!

— Klassno!

5

İkençe könne böten işegaldı barı tik Cihan äbi hakında gına söyli ide. Balalar üz eşlären eşlägännär: Zinnät-soldat tarihın tirä-yak yortlarga taratıp ölgergännär. Min moña, töşkä taba Cihan äbi fatirına barıp kergäç, tämam inanıp cittem. Anıñ bülmäsendä miña tanış tügel ike hatın utıra ide. Cihan äbi başın mendär öyemenä kuygan, ayakların karavat buyına suzıp cibärgän. Mine kürgäç, tormakçı buldı. Aña älege ike hatın bulışa başladı. Alar Cihan äbine östäl artına utırtıp kuydılar da, öydä kalgan eşlären säbäp itep, aşık-poşık saubullaşıp, çıgıp kittelär.

Äbekäyneñ şunduk “tele açıldı”:

— İ-i, balam, nişlätteñ bu halıknı? Bügen açı tañ belän kerä başlagannar ide, boları inde öçençeme, dürtençeme par. Änä küçtänäç belän tutırdılar öyemne, kaymagı-balı kalmadı, cimeşe-yözeme dä ber yılga ciÄtärlek cıyıldı… Berse mamık şäl, ikençese sırma kütärep kergän… Kızık bu keşe digäneñ, gölne totıp–totıp karıylar – tereme, yänäse… Zihengä ciñeläygän divana bändälär kebek kılanalar, billähi!.. Balam, nişlätteñ sin alarnı, ä, siherlädeñme ällä?

— Yuk, Cihan äbi, bernindi siher dä, tılsım da tügel bu. Siña kerüçelär barı tik üzläreneñ iñ ğadäti keşelek asıllarına, iñ tabigıy ruhi halätlärenä kaytkannar, şul gına!

— Şulay diseñme, balam? Şulay gına bula kürsen inde… Ya Hodayım, bändäläreñä sabırlıklar bir, ruhların, cannarın sınap cäfalama…

Kinät täräz töbendäge gölgä küzem töşte. Ul bügen beraz şiñebräk kitkän, yomşap töşkän, boyıkkan kebek kürende. Cihan äbi bu yulı da uylarımnı belep aldı.

— Min avırtkanga şulay ul. Hälem naçarlansa, şulay şiñä başlıy Zinnätem, bäla, kaygı yakınlaşkanın toya, ahrı…

— Nindi kaygı turında söyliseñ sin, Cihan äbi?

— Yuk-yuk, bolay gına äytüem… Avırıym min, balam, nık avırıym… Şuña gölem dä avırıy. Bersendä ul bötenläy ülep, şiñep betkän ide. Yalgız yäşäü kıyın dip, beräügä väğdä birgän idem. Şunı kiçerä almadı bäğrem. Min ul vakıtta kiyäügä çıkmadım, yalgızlık canıma, bägıremä töşep cäfalasa da, Zinnätemä tugrı kaldım…

— Niçek yäşi aldıñ soñ şulkadär gomer yapa-yalgız? Min añlap beterä almıym monı, Cihan äbi.

— Min, balam, gomer buyı bolay yalgız biklänep utırmadım. Başta kolhozda tir tüktem, annarı şähärgä küçep kittem, uram seberdem, boz vattım, kar körädem… Menä şuşı karañgı bülmäne birdelär… Zinnätem yanda bulgaç, berni dä kurkınıç tügel ide miña. İkäüläp şuşında yegerme ike yıl gomer yäşädek…

— Min sine añlıym, äbekäy. Yuk, añlamıym… Ul qadär gomer yalgızım yäşi almas idem min. Açulanma, Cihan äbi…

— Minem dä yäşi almagan çaklarım buldı. Bersendä, salkın kış urtasında, täräzäne açıp tışka attım Zinnätemne…

— Niçek inde? Çın bulgan hälme bu?

— Açuım bik kilgän çak ide. Ni yalgızım yäşi almıym, ni berär keşegä sıyına almıym… Min bit kayçandır yäp-yäş, kaynar kanga tulışkan hatın idem… Yılıy-elıy räncedem dä buran eçenä ırgıttım gazizemne… Äle artınnan açırgalanıp kıçkırıp ta kaldım. Närsä kıçkırganımnı gına belmim… Üzem şunda uk artınnan çıgıp yögerdem… Öşep, tuñıp ölgergän ide inde bäğırkäyem. Alıp kergäç, cılı tınımnı, sulışımnı da örep karıym, tamırları arasınnan isän kalgannarın aralap, kabat utırtıp, cirläp tä karıym. Törle şifalı sular siptem, çäy çübe belän dä, äyrän belän dä aşladım… İke atna digändä kabat üsente birde, uyanıp, terelep kitte… Şul vakıtta ülgän bulsa, üzemne kiçermäs idem, mögayın…

Cihan äbi söyläde dä söyläde. Ä min, ara-tirä başımnı kakkalap, tıñladım da tıñladım. Gacäplänep tıñladım. Huplargamı anı, ällä bitärlärgäme?.. Nindider göl, çäçäk öçen fani tormıştan, Hoday Täğalä büläk itkän, näsel iyäläre miras itep kaldırgan parlı, tigez, tabigıy yäşäeştän vaz kiçü, üz-üzeñne häter, väğdä, mähäbbät bärabärenä korban itü – döresme bu? Ällä döres ük tügelme?

Şulay da kübräk soklandım min aña. Cihan äbineñ fidakarlege, ruhi batırlıgı mine tañ kaldırdı. Üzem öçen barısın da açıklap beterü maksatınnan ber genä sorau biräsem kaldı:

— Cihan apa, balagız bulmadımı?

— Bulmadı. Bulsa, bu hälgä kalmas ta idem. Tik sin, balam, bu karçık ber dä bala töse kürmägän ikän, dip uylama. Gomerem buyı sukır balalar yäşägän yätimnär yortına bulıştım. Kürşelärem belmäsä dä, böten yätim bala, garip-goraba belä mine. Böten eşlägänemne şularga birep bardım. “Berär sabıynı üzeñä al”, — diyüçelär buldı. Almadım. Yätim yazmışımnı ikençe ber yätim yazmış belän bäylisem kilmäde. İke ärneştän öçençe ber ärneş kenä tua ala, dip uyladım. Menä şulay yäşädem min, balam, menä şulay yalgız kaldım… Nişläp yalgız kalıym, änä Zinnätem bar minem… İnde menä sin dä bar… Nişläpter yakın ittem min sine, balam. Tuası bulıp, tumıyça kalgan balam kebek sin… İnde sizep toram – aldagı könnärem sanaulı. Min kitärmen inde. Ä menä Zinnätem kala… Kala, bäğırkäyem…

Şul vakıt işek şakıdılar. Cavap ta kötep tormıyça, bülmägä ike çit-yat hatın kilep kerde. Alar, şaulap-görläp, Cihan äbi yanına uzdılar, anıñ hälen soraşırga kereştelär, alıp kergän küçtänäçlären, sıyların çıgara başladılar… Bu minutta min alar yanında artık idem. Häm, saubullaşuımnı belderep, Cihan äbigä karap baş kaktım da, tege ävärä kilep yörgän hatınnarga sizdermäskä tırışıp, bülmädän çıgıp kittem. Äbekäy isä minem arttan, nider äytergä telägändäy, sagışlı, yalvarulı yöze belän ürelep karap kaldı…

Bu yözne min küz aldımda öç kön yörttem. Ä tönnären töşläremdä kürep uyandım. Şuña töşendem: Cihan äbi — Hodaynıñ izge ber bändäse – minem yazmışıma mäñgelekkä kerep urnaşkan ide inde…

6

Cihan äbi tagın öç ay yäşäde. Anıñ yanınnan keşe özelmäde. Soñlap kilgän qader-hörmät yäşätkänder dä anı, yugıysä bu dönyanı kaldırırga ul küptän äzer ide inde. Tagın… göle – Zinnäte yäşätkänder. Hiç kenä dä ayırılası kilmäde gazizennän…

Cihan äbi avırıp tüşäkkä yıgılgaç, bu gölne kürşeläre, yakın-tirädä yäşäüçelär, hätta anı bötenläy belmägän keşelär uramga alıp çıgıp yörtä başladılar. Bezneñ işegaldında änä şundıy säyer, ämma ütä dä matur yola barlıkka kilde. Härkemneñ şuşı moğcizaga kagılası, anı üz tormışı, üz yazmışı, üz küñele aşa ütkäräse kilde. “Şul gölgä kagılgan keşe bähetle bula ikän, avırulardan kotıla ikän” digän süz dä taraldı. Keşelär üzlärenä matur, ämma ütä dä döres äkiyät uylap taptılar. Bu yaña äkiyät Cihan äbi öyenä tagın da kübräk halıknı iyärtep alıp kerde… Bezneñ işegaldı Sabantuy mäydanına, ä Cihan äbineñ karañgı bülmäse keçkenä Mäkkägä äverelde…

Cäy ahırında Cihan äbi can täslim kıldı. Vasıyate buyınça, äyberlären kürşe-külängä tarattılar, fatirın hökümätkä tapşırdılar. Ä menä gölen… Zinnätne… miña atap äytkän. Anı kütärep, Cihan äbine soñgı yulına ozata bardım, ä savıtına kabereneñ cılı tufragın östädem.

Şunda berençe märtäbä min göllärneñ yılaganın kürdem. Berençe märtäbä gölgä kuşılıp üzem dä yıladım… Tın gına yıladım. Yau kırında can dustın kümgän soldat kebek yıladım… Täübä itä-itä, antlar birä-birä yıladım… Ul täübä dä, ul ant ta minem mäñgelek serem bulıp kaldı…

Minem täräzälär koyaş yagına karıylar. Şuña kürä göllärne uramga alıp çıgıp yörüneñ kiräge dä yuk. Ämma kayçakta, Cihan äbine bik yuksıngan minutlarda, min Zinnätne uramga alıp çıgam. Söyläşep, gäpläşep yöribez şulay, Cihan äbine, anıñ avır, ämma ocmah türe kebek yaktı gomeren iskä töşeräbez… Bezneñ yanga keşelär cıyıla. Alar Cihan äbine izgeläşterep söylilär, aña atap häyer birergä, Korän ukıtırga kiräk äle, dilär… Şulay söylänep kalalar, ä bez tın gına tagın öygä kerep kitäbez…

Ul göl äle dä mindä. Ber täräzä töbemne tulısınça aña birdem. Nindider köç-egär, can-ruh barlıgın toyam min añarda. Anıñ yanında minem zihen kuätem arta, tänemä, buınnarıma köç iñä, yörägem yarsıp tibä başlıy.

Küptän tügel genä öyemdä şämähä miläüşä göle päyda buldı. Cihan äbineñ töse, istälege itep totam min anı. Bu mölayım äbekäyneñ izge, igelekle canı şuşı çäçäktä yäşi kebek. Min monı toyam, sizäm. Yuk, tögäl beläm!

Dekabr, 2001

MÖSÄLLİM KART DOGALARI
1
Ölfätneñ gomere rul artında ütte. Menä yegerme biş yıl inde ul Kazan şähäre belän rayon arasında talpına. Baştarak keçkenä “pazik”ta eşläde, annarı olırak “LAZ” birdelär, häzer änä tau qadärle “İkarus”ta cilderä. Bu gomer eçendä olı yulda nilär genä bulmadı da nindi genä gıybrätlärgä oçramadı ul?! Açı buranda yul yugaltıp, isän kalu öçen, böten tägärmäçlärne yagıp tön çıgu diseñme, urman eçennän çıgıp utırgan mari hatınınnan bala taptıru diseñme, hätär yañgır vakıtında, yäşen taşı kerep, avtobusta utlı zilzilä kuptaruı, ämma, berkemgä dä zıyan kitermiçä, açık täräzädän kabat çıgıp kitüe diseñme… Läkin şulkadär vakıt avtobusta eşläü däverendä Ölfätneñ häterendä kalgan iñ olı moğciza — Biyektau avılınnan Mösällim kart bulgandır… Menä, içmasam, moğciza disäñ dä moğciza ul. Uylap karagız — yegerme biş yıl buyı, här şimbäneñ irtänge säğatlärendä, Arça yagınnan Biyektauga kergän çatta kul kütärep utıra, Kazanga kilep citügä töşep kala, kire kaytkanda tagın şuşı uk avtobuska karşı çıga. Kulında berniçä kirpeç ikmäk salıngan cıynak kapçık bulır. İkmäk isläre añkıtıp kilep kerer, tür işek yanındagı yalgız utırgıçka utırır, kapçıgın ipläp kenä tez östenä salır, annarı, maşina aldınnan yögerüçe yulga töbälep, tirän uyga kalır… Ara-tirä genä kuyın kesäsennän kün tışlı yuka däftären alır, şunnan nider ukıp, irennären meder-meder kiterep barır, berazdan tagın yul gamenä bireler…

Şundıy säyer kart ul! Yuk, häzer alay uk säyer dä toyılmıy inde. Elgäreräk yıllarda bu Hoda bändäsenä künegä, iyäläşä almıyça intekte Ölfät. Ällä nindi gamle-sagışlı, niçekter üz eçenä biklänep yäşi torgan kart, ahrı, ul. Kiyemnäre dä säyer — niçä yıllar buyı şul kük cilänen salmas, ayagında iske genä kün çitek, anıñ östennän şundıy uk kün çüäk kiyep kuyar… İñ kızıgı — anıñ yöz-çırayı; bu çıray yegerme biş yıl buyı ber tamçı da üzgärmäde bugay — söt kebek ak, cıynak, mölayım sakal-mıyık, şomırt kebek çem-kara töymä küzlär, ul töymäÄlär östendä — kıygaçlap kitkän ak kaşlar… Kıska, tigez itep alıngan ak çäçe östennän şämähä töstäge bärhet tübätäyen kiyep kuya, kışın bu tübätäyne tuza başlagan soldat bürege, ä cilänen kıska tun alıştıra. Tagın… Sakal-mıyıgına çornalgan yuka häm kirtläç irennäre, äkiyätlärdäge izge zatlarda gına bula torgan kılıç borını anıñ mölayım, matur yözen ber dä bozmıylar, kiresençä, nindider üzgälek, gayre tabigıylek birep toralar…

Çınlap ta, nindider izge kart buldı, ahrı, ul. Başkalar kebek zarlanmıy, ürtälmi, berkemne dä sükmi, gaybät satmıy… Anıñ üz dönyası, üz game… Yözendäge aklık, çistalık, saflık bu “mogciza”nıñ küñelennän, canınnan sarkıp çıga — Ölfät monı bik küp yıllar elek ük toydı. “Avıl mullası, imamı yäisä anıñ ak babayı, aksakal kartı bulırga tiyeş bu” dip uylap kuygan ide ul vakıtta. Ällä bu gönahlı cir zatı bulmıyça, keşelärne rätkä kerter öçen, alarga az gına bulsa da ilahi şaukım, ahirät game birer öçen cibärelgän Hoda ilçese yäisä berär izge färeştäme ul? Ä bit nindi tınıç, itağatle, keşelekle… İmanlı. Ul bulganda, can tınıçlana, küñel üz urınına utıra, yöräktäge, bäğırdäge taşlar eri…

Şulay da bötenläy ük kük keşese, ilahi zat tügel, ahrı, ul. Änä cir belän, keşelär belän ayırılmaslık itep bäyläp kuya torgan ber dälil bar. Anı kürmi kalu mömkin tügel! Tüşenä berketelgän yaltıravıklı medal — ütkän sugış bilgese… Kaysıdır Ciñü bäyräÄmendä här frontovikka birep çıkkannar ide anı. Dimäk, bu kart ta hätär sugışta bulgan, şuşı cirebez öçen, ilebez, halkıbız öçen häläl kanın koygan. Şulay bulgaç, nindi izge-ilahi kart inde ul…

Mösällim isemle bu kartnı cir game, keşelek häyätı belän turıdan-turı bäylägän ikençe ber närsä — ul kulındagı kapçık bulgandır. Öç-dürt kirpeç ipi salıngan bu kapçık Ölfätneñ küz aldında berniçä märtäbä tuzıp ölgerde, ber-ike ay elek kenä aña tagın ber uç qadärle yamau kundı. Nigä ser bulsın? Bälki, ul yalgızı gına yäşider, ipi salırga keşese yuktır? Hatını vafattır, ä balaları çittä gomer söräder? Yartı avıl şundıy bit häzer. Bälki… Bälki, bu kart küp mal asrıydır? Ölfätneñ işetkäne dä, kürgäne dä bar — häzer keşe abzardagı duñgızın da şähärdän alıp kaytkan kümäç belän tuydıra… Yuk la, Mösällim kart alay eşlämäs. Yalgız can bu. Hätta… yapa-yalgız!

Ölfät tagın ber närsägä iğtibar itte: Biyektau kartınıñ küp eşläüdän yargalanıp, söyällänep betkän uçları, yomrı buıntıklı barmakları da kara cirdä hezmät itkän adäm zatınıkı ide. Ul barmaklarnı, kan tamırları bürtep öskä kalıkkan neçkä beläklärne kürgäç, äle berniçä minut elek kenä küñeldä kalkıp algan säyer uylardan oyalıp kuyasıñ…

Şulay da bu keşe — ğadäti genä tatar keşese tügel. Äye-äye, berençe kürgän könnärdän ük Ölfät anıñ tatar buluına şiklänmäde. Kart belän bergä kergän keşelär: “Mösällim abzıy! Äydä, kil, utır…” — dip, çat tatarça özgälänep toralar änä. Kart üze söyläşmi. Baş kagıp kına rähmät äytä dä buşagan urınga kilep utıra. Annarı Ölfät anı üze çakıra başladı. İşek yanındagı urınnı, vak-töyäk äyberlären kuyıp, Biyektauga qadär saklap alıp kilä dä, yulda Mösällim kart kürenügä, tiz-tiz genä buşatırga kereşä… Kart üze dä moña bik tiz künekte: işektän kerü belän, yak-yagına karanıp ta tormıyça, şul buşagan urınga cäyelep utıra, yanına berär balanı çakıra, annarı kulına kün däftären ala…

Änä şul däftär serle itä dä inde bu kartnı. Körän tışlı älege kün däftären hiç kenä dä kulınnan töşermi şul ul. “Dogalık tügel mikän?” — dip uylaganı buldı Ölfätneñ. Çönki izge-ilahi dogalarnı gına şulay qaderläp totalar, şulay birelep, nindider serle-siherle, ahiräti dönyaga kitep, onıtılıp ukıylar…

Äye… Yıllar uzu belän bu kartta küp närsä üzgärde — kiyemnäre dä tuzdı, alışındı, yöz-bitenä aklık kundı, şulay uk yul da, urmannar, avıllar da, hätta dönya üze dä üzgärde, alışındı… Ä menä Mösällim kart kulındagı kün däftär şul kileş kaldı. Tagın… tege sorau kaldı: “Nilär yazılgan ikän bu serle däftärgä?”

2

Ölfät Mösällim kartnı berniçä märtäbä söyländerergä tırışıp karadı. Ämma moñardan berni dä barıp çıkmadı. Ölfät: “Nihäl, abzıy?” — di. Kart: “Hodayga şöker”, — di. Ölfät: “Bügen kön kızu”, — di. Kart moña: “Kızuga tüzep bula, salkını hätär”, — di. Şunıñ belän vässälam! Hiç kenä dä söyläşep kitä almıylar. Unbiş-egerme yıl eçendä küp bulsa unbiş-egerme minutlık süz cıyılgandır.

Ä menä soñgı berniçä yılda Mösällim kartnıñ “tele açıldı”. Ul söyläşä başladı. Barıber küp söyläşmi, ämma yomgak sütkän kebek matur, yomşak tavışı belän, süz artınnan süz tezep, uy yomgagın sütä dä sütä…

Böten hikmät Ciñü bäyrämendä, yämle, koyaşlı may könendä kilep çıktı. Ul könne Mösällim kart üzeneñ ipi kapçıgın almagan ide. Östenä dä rätleräk kiyengän, hätta tüşenä dä, berne genä tügel, dürt medal takkan!

İsänläşkäç, häl-ähvällär beleşkäç:

— Kaysı frontta sugıştıgız soñ, Mösällim abzıy? — dip sorap kuydı Ölfät.

Kart mondıy soraunı kötmägän ide bulsa kiräk. Siskänep başın kütärde. Ber mälgä, tın kalıp, Ölfätneñ küzenä kererdäy bulıp karap tordı. Annarı, avır sulap, böten küñelen, canın, tänen buşatıp cibärde:

— Minem front tege yakta buldı, tugankay… — Üze, şul üze äytkän frontnı küzlägändäy, yul oçındagı ofıkka töbälde…

Ölfät şunda uk añlap aldı: bu kart plenda, totkınlıkta bulgan ikän. İnde nişlärgä — tagın da soraşırgamı, kagılırgamı anıñ bu hätär yarasına? Ällä telne teşlärgäme? Süz başlagaç, soraşası da kilä. Ämma… Kartnıñ bägırenä dä bik töşäse kilmi… Änä bit niçek siskände. Küzlären kürsäñ ide!..

Bötenläy kötmägänçä kilep çıktı, süzne Mösällim kart üze dävam itte:

— Sugışka kerü belän barıp kaptım. Närsä eşliseñ iske mıltık belän, aña östäp birelgän biş patron belän?! Soñgı patronımnı atkanımnı häterlim. Kinät yanımda cir kubarıldı, min märtkä oçtım… Faşistnıñ iñ hätär lagerların kürergä turı kilde. Öç märtäbä kaçtım. Tottılar… Ettän talattılar… Ber märtäbä stenaga teräp attılar. Anda da yöräkkä tiderä almadılar, isän kaldım… Şul lagerlar minem frontım buldı…

— Niçek kotıla aldıñ soñ ul mähşärdän?

— Döres äytäseñ, mähşärneñ dä mähşäre inde ul plen digännäre… Polyak partizannarı kilep kotkardı. Tänemdä canım gına elenep tora ide…

— Mösällim abzıy, anda, tegendä, iñ kıyını närsä buldı? Kıynalumı, etläreme, ällä açlıkmı?

— Yuk, tugankay, kıynaluga da, et talavına da tüzep, hätta künegep bula. Açlıknı da toymıy başlıysıñ berzaman… Aşau eläkkändä genä açlık hätär bit ul. Plenda iñ kıyını — hatın-kızlar…

— Niçek inde?

— Yuk la, ul turıda äytmim. Bezneñ baraklar yänäşäÄsendä hatın-kızlar baragı bar ide. İrlär lagerena hatın-kızlar nigä kiräk bulgan diseñme? Yuk, belmiseñ. Nıgrak totın, ruleñne kuldan ıçkındıra kürmä. Faşistlarnıñ hayvani ihtıyacların kanäğatländerü öçen totalar ide alarnı… Hatın-kızlar yagında aşau da äybäträk ide. Nemets ofitserları şunnan hatın-kızlarnı aldırıp toralar, bik siräklär genä kire äylänep kayta. Alarnıñ kanga batkan, kıynalıp, teşlänep, botarlanıp betkän gäüdälären barak aldına kiterep taşlıylar… Ofitserlardan soñ bu gönahsız kızlarnı äzmäver soldatlarga birälär, şuña da sakçılar yortınnan küplär isän çıkmıy. Şuşı hälgä ike katlı timerçıbık koyma aşa karap torabız… Meñärlägän ir-at karşında ıñgıraşıp yata özgälänep betkän cansız gäüdä… İh… Üläselär kilä şul çakta!.. Bu hälgä çıdıy almıyça, çäneçkele çıbıkka taşlangan totkınnar da buldı. Alarnı şunduk atıp töşerälär. Min dä taşlandım. Tiderä almadılar, üzebeznekelär tartıp aldı…

— Hätär hällär bulgan ikän… Sugışnıñ bu frontı hakında berni dä belmibez bit bez…

— Belmägez dä, kiräkmi dä… Yörägegezne betermägez…

Mösällim kart töşep kaldı. Ölfät isä äle genä küñelendä barlıkka kilgän avırlık belän torıp kaldı. İke törle his kiçerä ide ul. İñ elek kartnıñ aña, näq menä aña küñelen açuına söyende ul. Läkin Ölfät bu söyläÄşüdän soñ üz küñelenä yaña gam, yaña, älegä tanış tügel uylar öyermäse aluın da bik yahşı töşenä ide. Şulay bulıp çıktı da — oçraşkan sayın, süzgä-süz yalganıp, äñgämä dävam itte. Ber açıla başlagan kart üze dä tuktıy almadı — niçämä-niçä yıllar buyı küñel töpkellärendä asragan uy-hatirälären tügep beterergä, bu avırlıktan küñelen buşatırga tiyeş ide. Şulay itep, alarnıñ ikese öçen dä ör-yaña dönya açıldı. Alar könnän-kön ber-bersenä yakınaydılar, üz bula bardılar.

Ber söyläşü vakıtında hatın-kızlar baragında Värisä isemle tatar kızı buluı, Mösällimneñ çittän genä aña mähäbbät totıp yörüe açıklandı. Donetsk tiräsennän kuıp kiterelgän bu kız belän çäneçkele koyma aşa söyläşep, häbärläşep torgan ul. Çibär bulgan Värisä. Şuña kürä dä yış çakıralar ikän anı ofitserlar. Ämma soldatlarga birmilär. Üzläre öçen genä totalar.

Bervakıt ofitserlar yortına barudan baş tarta Värisä. Andıy oçraklar bulgalıy ikän. Mondıy kızlar ozak yäşämi. Alarnıñ üz cäzası. “Otkaznik”larnı irlär baragına alıp kilep köçlilär. Böten ir-at äsirlär aldında. Yegermeläp soldat, koridor yasap, ike rätkä tezelep basa. Urtaga kuyılgan östäl östenä cäzaga tartılgan hatın-kıznı yöztübän yatkırıp bäyläp kuyalar. Annarı çiratlap üzläreneñ kara eşlären başlıylar… Mondıy cäzadan soñ hatın-kız isän kalmıy… Mondıy cäzadan soñ ir-atlarnıñ da yöräge isän kalmıy…

Berdänber könne Mösällimnär baragına Värisäne söyräp alıp kilälär. Alıp kilälär dä, kıznıñ kıynaludan kügärep betkän şärä gäüdäsen östälgä kaplandırıp bäyläp kuyalar… Baraktagılar Mösällim belän Värisä arasındagı hällärne yahşı belä. Aldan uk häsÄtärlek kürep, Mösällimne öske kat tüşäkkä bäyläp ırgıtalar da, avızına çüpräk tutırıp, östenä iske-moskı taşlıylar. Mösällim üze berni dä kürmi. Ämma ul Värisäseneñ zarlı-kargışlı tavışın, açırgalanıp-özgälänep ıñgıraşuın, sünä bargan karaşı belän tirä-yakta cıyılıp torgan äsirlär arasınnan Mösällimne ezläven, anıñ soñgı sulışın, ahın küñele-canı belän tetränep toya… Şuşı tetränü, şuşı toyım anı gomere buyı ezärlekli, şuşı toyım anı ütermi dä, isän-imin dä yäşätmi…

Värisäsez kalgan Mösällim üze dä yaktı dönyadan vaz kiçä. Ülem ezli, äcäl çakıra, ämma, üç itkändäy, äcäl anı üzenä alırga telämi, izalanıp, cäzalanıp yäşä äle, digän kebek, usal yılmaya da çitkä kitep bara…

Bervakıt ul barakta yalgızı kala. Yırak poçmakta ülem kötep yatkan mişär kartı isäpkä kermi. Anıñ tatar ikänen belmi äle Mösällim. Çüpräk-çapraktan elmäkÄle bau yasap, anı tüşämdäge çöygä elep, asılınırga yörgän Mösällim yanında kötmägändä-uylamaganda päyda bula ul. Kayan häl-egärlek algan digen. Ay buyı kuzgalmıyça, keşe kulınnan eçep-aşap yatkan, söyäk-taktaga kalgan bu şäülä, çın Hozır-İlyas bulıp, Mösällim karşında basıp tora, imeş!..

— Nişliseñ sin, Hoda bändäse?

Yarım ülek kartnıñ berni bulmaganday yanında basıp toruına ällä ni aptıramıy Mösällim. Anı mişärÄçäläp äytelgän tatar söyläme nıgrak siskänderä.

— Min… Min…

— Ülem çakırasıñmı? Säğateñ sukmagan kileş yaktı dönya belän saubullaşasıñmı?

— Kem sin?

— Kem dip uylıysıñ soñ?

— Mine alırga kilgän Gazrail tügelder bit?

— Kem-kem, ä Gazrail tügel…

— Alaysa kem soñ?

— Nicgar mişäre min. Häbibrahman digän keşe.

— Sine ülä dilär ide bit…

— Minem yanga ülem bügen kiläçäk… Ä sin keşe öleşenä kermäkçe bulasıñ…

— Yäşisem kilmi minem, beläseñme şunı, yukmı?! Faşist pulyasınnan da üläsem kilmi!..

— Beläm min sineñ tarihnı…

— Belgäç… Yäşär ideñme soñ sin şunnan soñ? Ul kız bit miña räncep kitte...

— Räncemäde ul siña. “Minem öçen dä yäşä, ikebez öçen dä yäşä”, — dip, şuşı fani dönyanı vasıyät itep kitte…

— Sin kayan beläseñ monı?

— Beläm… Min — üläse keşe. Ä ülär aldınnan adämi zat tege dönya belän aralaşa. Min ul kıznıñ yöräk tavışın, can sagışın işettem, toydım. Ul siña şuşı sugışka, şuşı facigalärgä, ülemnärgä üç itep yäşärgä kuştı…

— Şulaymı, çınlap äytäseñme?

— Hoday karşına barırga torgan keşe yalganlıy alamı, yä äyt?..

— Çınlap şulay dideme?

— Şulay dide. Sin anıñ öçen dä, başka bik küplär öçen dä, menä minem öçen dä yäşärgä tiyeş, olan. Sin — nık yeget. Tatarlar — çıdam halık. Yarsuıñnı, açuıñnı basıp tota alsañ, isän kalırga tiyeş keşe sin. Minnän ämanät şul. Ülem turında uylama, yäşäü turında kaygırt. Minem bu süzlärem genä ruhıñnı nıgıta almasa, menä gomerem buyı üzem belän yörtkän, ata-babalardan ämanät-yadkar bulıp tapşırılıp kilgän dogalık däftären kaldıram… Yäşäp bulmaslık kıyın çaklarıñda tot ta şuşı däftärne açıp ukıy başla. Küñeleñne tınıçlandırır, ruhıñnı nıgıtır, imanıñnı saklar, ömeteñne kaytarır dogalar şunda bulır…

Şulay di dä Häbibrahman kart kuyınınnan kün kenägä çıgarıp birä. Annarı, hälsez ayakların çak-çak österäp, üz poçmagına kitä, tüşägenä yatıp, can täslim kıla. Mösällim, anıñ artınnan barıp, küzlären yomdıra, kulların, ayak-sanakların cıyıp, anı soñgı yulga äzerli… Häbibrahman kartnıñ mäyete östendä ul şuşı serle häm izge däftärdän berençe “doga”nı ukıy: “Ülemgä äzerlän, ämma yäşäü turında kaygırt…”

3

Mösällim isän kala. Äsir mişär kartınıñ “Dogalıgı” anıñ küñel közgesenä, iman şartına äverelä, härdaim saklap, yaklap tora. Sargayıp, maylanıp betkän käğaz bitlärenä matur garäp härefläre belän tezelgän tigez yullar Mösällimneñ yazmış tamgasına, yäşäü, gomer mäğnäsenä äverelä.

“Keşe dä tamırlı bulırga tiyeş. Keşeneñ tamırı — iman”.

“Närsä ul irek? İrek ul — Allahı Täğalägä buysınu”.

“Keşe izgelek kılganda da, yavızlık kılganda da, berkem kürmi dip uylıy. Keşe bervakıtta da yalgız tügel. Anıñ yanında härvakıt Hoday Täğalä tora…”

“Närsä öçen yäşägänen añlagan keşene ciñep bulmıy”.

“Şulay yäşärgä kiräk: keşelär belän aralaşkanda, sineñ canıñnan färeştä oçıp çıksın”.

Polyak partizannarı azat itkäç, Mösällim höcüm itep baruçı sovet ğaskärlärenä kuşıla. Berlinga qadär barıp citä. Ciñü yaulap, yalgız anası yanına kaytkan yegetne öydä yaña sınau kötä — faşist totkınlıgın iskä töşerep, anı tagın zindanga yabıp kuyalar. Sigez yıl buyı lagerdan lagerga küçep yörgän Mösällim tege dogalık däftären dä üzennän kaldırmıy. Niçek kenä yäşerep yörtmi ul anı! Böten dogalıknı yattan belsä dä, yugaltırga telämi, ul yugalsa, imanınnan, ışanıçınnan, ömetennän, hätta gomerennän mährüm kalır kebek toyıla aña. Moğciza da şunda — kıyın häldä kalgan çakta şul däftärdän berär hikmätle süz pışıldau da citä. Afät kagılmıy, kaygı-bäla urap uza, ömet taşlamıy…

“Işanuda ömet nurı yäşi…”

“Ömet härvakıt bähet bulıp tua…”

“Keşedä ömet iñ ahırdan ülä. Annan soñ gına anıñ canı ülä…”

Sovet lagerlarında da şul uk häl: hatın-kız zatı törmä sakçıları, nadziratellär, konvoylar itege astında yäşi. Andagı kimsetelülär, cäberlänülär diseñme, törmä başlıklarınıñ mayga lakıldap torgan gäüdäläre astında izelülär diseñme… Baş birmägännärne ugolovniklardan, “blatnoy”lardan köçlätälär… Kaysıdır barakka öç köngä taşlangan ber kıznıñ ülemennän soñ säyäsi totkınnar baş kütärälär. Bötenese belän bergä Mösällimne dä sıpırıp alıp çıgıp kiÄtälär. Sovet palaçları faşistlar eşlämägänne eşlilär: totkınnarnıñ can cirlären, näsel kapçıkların östälgä salıp töyälär… Çıdıy almagannar stenaga ırgıy, mañgayların taşka ora, şulay gomerlärennän vaz kiçälär, çıdagannar, can cirläre korıp, näselsez kala… Mösällim dä, ike atna buyı, ayaksız-buınsız kileş, kan eçendä yata. Baraktagı ber yähüd kartı nindider dävalar belän anıñ gomeren saklap kala kaluın, ämma irlek gayräten kaytara almıy inde… Bu yulı da kün däftärdäge hikmätle süz tınıçlandıra. Mösällim anı küñelenä uyıp yazıp kuya: “Näfräteñne keşeleklegeñnän östen kuyma. Näfrät — kollık hise. Här näfrätÄlänü keşene beraz üterä. Här kargış keşene küpläp üterä…”

Lagerdan kaytkaç ta, reabilitatsiyälängäç tä ozak yıllar buyı militsiyä karşında hisap totıp yäşi ul. Töple genä ber eşkä urnaşa almıy. Alam dip tä tormıylar. Kiyez itek basıp, tun tegep, kolhozdagı tözeleş eşlärendä katnaşıp gomer ütkärä. Baştarak şiklänebräk yörsälär dä, tora-bara ul avılnıñ iñ hörmätle kartına, aksakalına äverelä. Yaña tözelgän mäçettä imam urınına basa. Ämma küñelen Korän Kärim belän nıklap bäyläp kuygaç ta, Mösällim gomere buyı yöräge yanında yörtkän “Dogalar”ınnan ayırılmıy, anı, Korän süräläre belän ber kürep, öyeneñ dä, küñeleneñ dä iñ tür şürlegendä tota…

“Tormışta keşegä iñ avır birelgän närsä — hakıykat belän söyläşergä öyränü…”

“Keşegä döreslek iñ elek üze öçen kiräk!”

Öylänmi. Avılnıñ menä digän kızların dimläp karıylar. Üz hälen üze genä belä Mösällim. Ämma… Can cire sau bulsa da öylänmäs ide ul. Faşistlar botarlap taşlagan Värisäneñ kaygılı yöze önendä dä, töşendä dä tıngılık birmi yödätä… Mesken änise tönnär buyı ulınıñ tüşäge yanında utırıp çıga. Töş şaukımınnan can oçırır yäisä divana bulıp kalır dip şiklänä ul.

Änisen cirlägäç, Mösällim bötenläy üz küñelenä kerep biklänä. Halık belän az aralaşa, zamana borçularınnan, säyäsättän yırak tora. Avıl keşeläre kiñäş-tabış itärgä kilgälilär. Kemgäder dogalık-böti yazıp birä, kemgäder şämail-tugra yasıy, kemneder hätär avırudan öşkerep imlägändäy itä, kemneñder yugalgan äyberen ezläp, yazmışın yurap, kitap aça… Mulla bulıp yörgän bu serle kartnıñ säyer ğamällärenä halık bötenläy dä ürtälmi, anıñ saf, imanlı küñelenä ışanıp, tıngısız canı, avıru täne belän bergä, üzeneñ izge hislären, gaziz yazmışın da rähätlänep tapşıra… Ä här yazmışka cavap bar, här borçuga däva bar, här küñelgä yaraklı doga-süz bar…

“Yahşılıknı kimsetkän çagında, yavızlık işek töÄbendä posıp torır…”

“Sabıy yazmışı hakıykattän östen…”

“Bala çagınnan üsep çıkkan keşedä ömet bar… Balalıgın yugaltkan keşe keşelegen dä tiz yugaltır…”

“Hıyanät-yalgannı kiçerü gomer kiçerügä karaganda da avır”.

“Här yazmış bähetle bulıp tua…”

“Ayırılışu öçen meñ säbäp tabu da kıyın tügel, oçraşu öçen ber säbäp tabu da kıyın…”

“Keşedäge iñ möhim sıyfat — keşeleklelek…”

Ölfät soñgı berniçä yılda Mösällim kartka şulkadär künekte, anıñ belän oçraşası kilep, şimbä könnären tüzemsezlek belän kötep ala başladı. Yazmışınıñ kaysıdır yagı belän Mösällim kart yazmışına bäylänä baruın toydı ul. Mösällim kart belän nıgrak aralaşkan sayın, üz tormışı, yäşäeşe hakında kübräk uylandı.

Menä ul da yäşägän bulıp yäşi. Nigä “yaşägän bulıp”? Äybät yäşi ul! Härhäldä, başkalardan ber kim cire dä yuk. Hatını Nuriyä belän ike malay üsterälär. Avıldagı äti-änilärenä bulışıp toralar. Bakçaları bar. İske genä bulsa da, “Moskviç”ları yörep tora. İñ möhime — tupıldap torgan ike malay üsterälär. Ölfät toya gına tügel, tögäl belä: ul üz gomeren şuşı malaylarga bagışladı, alar öçen yäşi, alar öçen kön dimi, tön dimi, baranka äyländerä…

Läkin… Olı keşe gomere öçen bu gına az tügelme? Keşe balalarınnan, ğailäsennän kala, üz asılın, üz canın da kaygırtıp, tuktausız tärbiyäläp, kamilläşterep yäşärgä tiyeş tügelme soñ? Keşe bulu — ir yäisä ata bulu gına tügel bit äle… Här keşe beraz gına ruhi zat, hätta päygambär bulırga tiyeş tügelme? Dönyalıkta üz urının tabıp, keşelär arasında izge isemen kaldırıp, tege dönyaga gına tügel, mäñgelekkä kitärgä tiyeşter läsa ul? Monıñ öçen yänäşä gomer kiçerüçe adämi zatlarga nıklık birerlek, alarnı ruhlandırırlık, ömetländererlek, tärtipkä, ählakka, imanga kündererlek süz-dogalar belergä, bu dogalarnı ukırga, äytergä öyränergä kiräkter? Keşeneñ yaktı dönyadagı maksatı gomer sörü genä tügel bit (änä sörü süze üze ük anıñ karaşın cirgä kadaklap kuya), keşeneñ maksatı — keşelekkä genä tügel, izgelekkä ireşü dä…

4

Menä aydan artık inde Mösällim kart yulga çıkmıy. Ölfät närsä uylarga da belmäde. Vakıtın, könen üzgärtkänme, ällä avırıp kitkänme? Kartnıñ urını buş yöri. Ölfät aña berkemne dä utırtmıy.

Bügen ul täväkkälläde. Äybät kenä cay da çıktı. Kire kaytkanda keşe küp tügel ide. Artkı urındıkta ber-berenä sıyınışıp utırgan ike yäş cilkençäk belän şähärgä söt alıp kilep satkan ber avıl apası gına. Ölfät alarnıñ rizalıgın aldı da Biyektau stantsiyäsenä töşä torgan yul çatında avtobusın tuktattı. Töşep, ütkän-sütkän keşelärdän soraşa başladı.

Mösällim kartnı avılda yahşı belälär ide. Ul yäşägän uramnı äybät itep öyrätep cibärdelär. Şulay da Ölfät ber närsägä iğtibar itte. Keşelär, Mösällim kart hakında işetü belän, niçekter sagayıp kalalar, ber-berlärenä karap alalar da, kartnıñ kayda yäşägänen añlatkaç, artıgın söyläşmiçä, tizräk kitü yagın karıylar.

Mösällim kart yortına citäräk:

— Mösällim abzıy öydä mikän? — dip soradı Ölfät. Apa telsez kaldı, annarı, avız eçennän nider mıgırdıy-mıgırdıy, cavap ta birep tormıyça, siherdän kaçkan kebek, aşıgıp üz yulına kitep bardı… Ölfät tagın da nıgrak säyersende. Şul apa belän oçraşudan kalgan aptıraulı yözen täbänäk kenä yortnıñ keçkenä kapkasına tıktı. İşegaldında can äsäre kürenmäde. Tavış-mazar da işetelmi. Ämma işek açık, işek töbendä berniçä par käveş tezelep tora.

Ölfät kıyusız gına ihata türenä ütte, öy işegenä yakınlaştı. Anıñ maşina isennän, benzin isennän kotılıp kına kilgän borınına tämle aş-su ise kilep bärelde. Nindider säyer toygı biläp aldı Ölfätneñ küñelen. Yapa-yalgız yäşägän kart öyendä nindider mäcles baramı? Ay-hay serle, hätta şomlı bu dönya… Häzer açılaçak ul ser… Menä şuşı işektän keräse dä…

Läkin öy eçenä barıp kergäç tä, ser açılmadı. Kiresençä, Ölfät üz aldında päyda bulgan küreneştän yıgılıp kitä yazdı. İsänläşergä dä onıttı, ahrı. Öydäge manzara, çınlap ta, kurkınıç däräcädä şomlı ide. Bülmä urtasında ozın östäl kuyılgan. Anıñ tiräsendä, kulların dogaga kuşırıp, yegermeläp kart utıra. TürÄdä kaysıdır çalımnarı belän Mösällim kartnı häterÄlätkän çandır häzrät menep kunaklagan. Ul, küzlären yomıp, eçennän genä nindider doga ukıy ide bulsa kiräk. Şulkadär üz küñelenä kerep kitkän, doga şaukımına birelgän, hätta Ölfätneñ kerüenä kerfek tä kakmadı. Anıñ karavı kalgannar, berdäy bulıp, çakırılmagan kunakka taban borıldılar. Alar arasında Mösällim kart yuk ide. Ölfät, nindider kıştırdau işetep, yartı öy eçen alıp torgan miç ışıgına küz saldı. Anda yaulıkların artka börep bäylägän ike äbekäy kazan tiräsendä aş-su mäşäqate belän yöri ide…

— Mösällim abzıy monda toramı? — Nihayät, Ölfät, böten yegären cıyıp sorap karamakçı, şul sorauga iyärep kilgän cavap belän bu säyer, sihri dönyadan cir dönyasına, gamle, borçulı, Mösällim kartlı häyätka kaytmakçı buldı.

Ämma sihri-äkiyäti tormış haman dävam itte, Ölfätne tagın da nıgrak şomlandırıp, östälneñ tür başındarak utırgan ber keçkenä kart, sak kına torıp, işekkä taba kilä başladı.

— Sin Ölfätme?

— Ölfät…

Töş, siher şaukımı Ölfätne inde kurkıtmıy, barı tik, nindider säyer, bilgesez toygı bulıp, salkın uy bulıp, küñeleneñ eçenäräk kerä bara ide:“Kayan belä ul mine? Min kayda? Nindi päri tuyı bu? Mösällim kart digännäre çınlap ta cen-pärilär zatınnan bulganmı ällä? Ägär şulay ikän, bette baş…”

— Bez sine köttek… Avtobus şoferı Ölfät bit sin?

— Äye… Mösällim abzıynı ezlim min…

— Mösällim häzrät vafat buldı. Bügen — kırıgı.

— Kırıgı? Üldemeni ul?

— Ülmäde, vafat buldı, Hoday Täğalä katına kitte.

— Nişläp ülde? Niçek vafat buldı ul?

— Yattı da can täslim kıldı… Avırıp, sırhaulap berkemne dä intektermäde märhüm. İntekterer keşese dä yuk ide anıñ…

Ölfät, tizräk saubullaşıp, bu şomlı öydän çıgıp kitärgä teläde. İşekkä taba borıldı.

— Huşıgız…

— Ber genä minut sabır it, olan. Bez sine köttek. Mösällim häzrät vafatı aldınnan sine telgä aldı. “Avtobusta eşläüçe Ölfät kerergä tiyeş. Şuña biregez”, — dip, menä şuşı däftärne kaldırdı. “Kırıgımda kötegez”, — dide…

— Min belep kilmädem…

— Belep kildeñ sin, olan, akılıñ, ziheneñ belän tügel, yörägeñ belän toyıp, belep kildeñ. Añ-belem dönya kulında bulsa, can-yöräk Hoday Täğalä kulında, olan, şunı onıtma…

Ölfät tege kart suzgan kün däftärne kulına aldı da, rähmät äytep tä, saubullaşıp ta tormıyça, tışka atılıp çıktı. Uramda berkem dä yuk. Yak-yagına karanıp, berara sulış alıp, is cıyıp tordı, annarı, yögerä-atlıy, uram başında kalgan avtobusına taba kitte. Beraz bargaç, kulındagı kün däftärne isenä töşerde, kisken tuktap, anıñ oçraklı ber biten açtı. Ukıp kitte: “Här keşedä bähetle ruh yäşi. Keşene räncetsäñ, bu ruh tirängä töşep yäşerenä. Keşene söysäñ, därtländersäñ, ömetländersäñ, anıñ bähetle ruhı şunda uk öskä kalka, üzen dä, häyätnı da kuandıra…”

Ölfät tagın açtı, tagın ukıdı, tagın, tagın…

Menä iñ soñgı bit. Aña şämähä kara belän ap-açık itep: “Här yaña buınnıñ gomere aldagı buınga karaganda möhimräk, ozınrak, çönki här keşe ülgännär öçen dä yäşärgä, alarnıñ gomeren dävam itärgä tiyeş”, — dip yazıp kuyılgan ide.

Dekabr, 2001

FÄREŞTÄ
1
Bügenge tabışın barlıy-barlıy, Yosıfnıñ başı kattı. “Barlıgı unike sıra şeşäse cıyılgan. Bişese karañgı töstä, aları kıymmäträk tora. Biş märtäbä 1 sum 10 tiyen… 5 sum 50 tiyen bula; cidese — 80şär tiyenlek. Menä siña 5 sum 60 tiyen. Arakı şeşäläre kübräk. Şulay bulmıyça, arakını sıraga karaganda kübräk eçälär… Yegerme ike şeşä. Bökegä köylängännäre un şeşä. Dimäk, 10 sum. Kalgan unikese — 9 sum 60 tiyenlek… Cämgısı küpme bula inde? 30 sum… 70 tiyen… Moña ipi alırga bula, vak balık, kefir, tämäke… Şunıñ belän vässälam! Yuk, bügen häl alay uk naçar tügel. Tamagı tuyaçak, tämäkese bulaçak… Bu azmıni?! Töştän soñ bazar tiräsendä kaynaşıp alır… Ul tirädä barıber nider çälergä mömkin… Anısı kiçkelekkä…”

Yosıf ike avır töyençegen ike kulına caylap tottı da, şul töyençeklärdän başların suzıp torgan şeşäÄlären şıltırata-şıltırata, uramnıñ karşı yagında urnaşkan azık-tölek kibetenä taba kitte. Anıñ ber poçmagında eçemleklärdän buşagan savıt-sabanı kabul itü öçen mahsus bülek açkannar. Yosıf kebek eşsez sukbaylarga can asrarga bulışuçı berdänber izge urın şuşı bula inde. Menä häzer dä ul şuşı urınga barır, kanga tulışkan, kızıl yözle, taza äzmäver zatnıñ aldına şeşälären tezep kuyar, anıñ mayga bürtengän barmaklarınnan tauşalıp betkän öç unlık, tagın 50 tiyen akça alır (bu äzmäver ir här sukbaydan, ni öçen ikänen äytep tä tormıyça, 20 tiyen totıp kala), annarı kürşedäge kibetkä kerer, ber köngä tamagın bötenäyter, tormışın köylär… Şulay üzeneñ gomeren dävam itterer…

Yuk, Yosıf bomc tügel. Anıñ äybätme-naçarmı fatirı bar, tugan yagı, avılı bar, tugan-tumaçası, gaziz änkäse bar, yahşı gına tanışları, iptäşläre bar. Eşe genä yuk. Eşe dä bar ide. Tormışı da, hıyalları da, küze töşep yörgän kızı da bar ide. Kaysıdır ber mäldä nider buldı anıñ belän, Yosıf üze dä nıklap añlap beterä almıy kaldı. Berdänber könne ihtıyar köçe tökänep, küñele cebede, yäşäüneñ yämen, tormışnıñ mäğnäsen yugalttı… Kıskası, ruhı kakşadı. Eçkeçelekkä birelep kitte, eşen taşladı, uramga çıktı… Ä uramda yünsez duslar tiz tabıla ikän…

Närsä buldı soñ, närsä? Närsä buldı?.. Ul vakıtta närsäder buldı. Tik närsä? “Perestroyka” didelär. Yänäse, üzgärtep, döresräge, cimerep, yañadan koralar!.. İñ elek partiyä bette, profsoyuz… Annarı vauçerlar belän aldadılar, eş hakın birmi başladılar, kibetlär buşap kaldı… Kibetlär genä tügel, küñellär, cannar buşap kaldı ul vakıtta. Küp keşelär eşsez, aşsız kaldı. Küplär uramga çıktı. Yosıf ta çıktı. Yaratıp yörgän kızı, aña kulın seltäp, avılga kaytıp kitte, änkäse, avıldan kilep, anı imanga kiterep karagan ide, yämsez süzlär belän kuıp kına çıgardı…

Arakı söremennän, aynıtkıçlarnıñ kamera işekläÄre tavışınnan ozak aynıdı ul. Şulay da aynıdı. Bervakıt eçüen dä taşladı, yaña “dusların” da onıttı… Ämma söygänen, eşen kire kaytara almadı. Menä häzer yalgız başı keçkenä fatirında yäşäp yata. Könnän-kön dönyaga ömete, üzenä hörmäte kimi… Küñele suına… Äle yarıy kürşesendä Fäüziyä äbi bar. Äle yarıy uram bar… Eçüçelär bar. Dimäk, şeşälär bar…

Yosıf uylıy torgan uyın töynäp beterä almadı. Cil iskän kebek kenä, karşısına kemder oçrap, bärelep diyärlek uzıp kitte. Uzıp kına kitmäde, däşep kitte...

— Saumı…

Kem buldı bu? Yosıf başın kütärde, borılıp karadı. Uzıp kitkän “cil-keşe” dä artına borıldı. Sälämä genä kiyemnärgä törengän malay kisäge ikän. Un yäşlär çaması bulır… Kürenep tora — uram malayı. Soñgı yıllarda andıy sukbay balalar kübäyde. Läkin bu malay bütännärgä ohşamagan. Berençe karaşka şundıy uk uram malayı kebek… Tik yöze… Yöze olı bändälärneke… Küzlärendä — yözellık tormış game. Yözendä dä… Hätta cıyırçıklar da bar. Ämma borçu yuk, kaygı yuk. Gamle nur bar, ä borçu yuk… Säyer bu, ay-hay säyer…

“İsänme-saumı… Älegä isän, älegä sau…”

Yosıf, başın çaykıy-çaykıy, yulın dävam itte. Ämma yırak kitä almadı, kayandır acgırıp kilep çıkkan yök maşinası, ällä nindi tämug tavışları çıgarıp, kıçkırtıp cibärde. Yosıf üze maşinanı kürmäde, anıñ küñele, küñele belän bergä küzläre dä tege sukbay malay artınnan iyärep kitkän ide, döresen genä äytkändä, tagın ber märtäbä çitkä borılıp kararga anıñ vakıtı da, yegäre dä yuk ide.

Rezina tägärmäçlärneñ asfalt östendä açı çıyıldap şuışa başlavınnan barısın da töşende Yosıf: ul hätär bälagä, afätkä yulıkkan ide. Tege malay oçramasa, yulnı çıgıp ölgergän ide, billähi!.. Häzer soñ inde…

Üz hälen çamalap algan Yosıf ber yakka da taypılmadı, kiñ uram urtasında basıp torgan kileş, kullarındagı töyençeklärenä çat yabışıp, yañakların avırttırgançı teşlären kısıp, inde bütän açmaska teläÄgändäy, çıtırdatıp küzlären yomdı… Şul vakıt yöräk turısında ciñelçä genä çänçü barlıkka kilde. “Ähä, — dip uylap aldı Yosıf, — can oçıp çıgıp kitärgä cıyına başladı…” Ul tel oçına kilep eläkkän berençe doga kisägen ukınırga kereşte: “Ämäntä billähi väm yäü milähiri välkadäri hayrihi vä şärrihi minällahi täğalä väl-bäğsi bäğdäl-mäüti…”

Kayçandır kürşe Fäüziyä karçık öyrätkän şuşı doga belän Yosıf tämam ülärgä äzerlänep bette. Ul inde, doga belän genä çiklänmiçä, anıñ asıl mäğnäsen dä üzeneñ tomalana başlagan zihene aşa ütkärep ölgerde: “İnandım Allahı Täğalägä, anıñ färeştälärenä, kitaplarına, päygambärlärenä dähi ahirät könenä häm täqdirneñ yahşısı da, yamanı da Allahı Täğalädän buluına häm ülgännän soñ yänä terelügä…”

İnde maşina aña kilep bärelgän bulırga tiyeş. Ul ülgän bulırga tiyeş… Şulay ülälär ikän. Ä kayda tege färeştä? İseme niçek soñ äle anıñ? Äy, niçek bulsa da yaramıymı? Anıñ isemen belüdän ni fayda? Ä bälki… bälki, ul üze, ülep, färeştägä äverelgänder? Ul üze färeştäder, izge ruhtır? Yuktır… Cir yözendä yünle, tärtiple, färeştä bulırlık tormış belän yäşämäde ul… Berärsenä berär izgelek kıldımı? Yuk. Berärsen berär bäladän yolıp kala aldımı? Yuk. Het berär telägenä ireşä aldımı? Yuk. Yuk häm meñ märtäbä yuk! Mähäbbäten cuydı, anasın räncette — barı tik şul gına. Adäm kölkese!.. Böten kük dönyası kölär inde üzennän… İh, keşeçä yäşäp bulmadı, yuk, bulmadı…

Bernindi bärelü, imgänü, avırtınu toymasa da, ÄYosıf, nihayät, üzeneñ ülüenä ışanıp citte. Yöräge turısındagı çänçü kimede, berazdan ul bötenläy bette. Ciñeläyep, buşanıp kalgan tän-gäüdä menä-menä oçıp kitär kebek… Äle yarıy kullarında töyençeklär bar…

Yosıfnıñ bu karañgı, buş, salkın dönyadan tizräk kitäse, kaçası kilde. Tik menä niçek kotılırga bu ülem karañgılıgınnan, gönah şomlıgınnan? Niçek inde “niçek”? Küzlärne açası da kotılası! Ul bit äle haman da küzlären yomıp tora. Açarga kiräk alarnı… Yuk! Açmayaçak! Kerfek tä kagıp karamayaçak. Bik şomlı, kotsız, hätta gazaplı dilär bit ülemneñ tege yagın… Yosıfnıñ zihenendä kabat tege doga yañardı: “İnandım… ülgännän soñ yänä terelügä…”

Şuşı doga belän anıñ küzläre kayırılıp açılıp kittelär. Häm… şaklar katudan tagın ber märtäbä märtkä kitä yazdılar. Yosıfnıñ küz aldında şul uk uram cäyräp yata ide! Ul bup-buş. Nindider säyer tınlık. “Tege dönyada da mondıy uramnar bar ikän”, — dip uylap aldı Yosıf. Ällä?.. Ul ike dönya ber-berseneñ çagılışı gına mikän? Şulaydır… Änä bit nindi ilahi tınlık… Matur, güzäl dönya… Gel izge eşlär genä eşlise kilep tora… Säyer halät… Söyeneçle mizgel… Söyenerlek şul: Yosıfka ülemneñ äybäte, igeleklese nasıyp buldı bit…

Änä uramnıñ argı başında nindider canlılık päyda buldı. Anıñ kaysıdır çatınnan atılıp-bärelep tagın ber maşina çıgıp kilä ide. Şul uk minutta kürşedäge kibettän ap-ak kiyemgä törengän tatar äbise büselep kilep çıktı. Yosıfnıñ bolay da iläs-miläs küñelenä nindider bilgesez şom yögerde: bolar belän ber-ber häl bulmagayı… Şunda uk anıñ yırak küñel töpkelendä ber säyer toygı baş kalkıttı. Bu inde küptän onıtılıp betkän cavaplılık hise ide. Yosıf, üzen-üze beleştermiçä, kabat kibet yagına borıldı, äbigä taba kitte.

— Äbekäy, şunda gına torıgız, häzer üzem çıgarıp kuyam…

Äbi işette, trotuar çitendä tuktap kaldı, kötä başladı.

Maşina göreldäp uzıp kitte, Yosıf, kulındagı töyençeklären yul çitenä kuyıp, karçıknıñ belägennän kilep tottı.

— İ-i, rähmät töşkere. Hoday Täğalä cibärgän kebek buldı bu. Gel şuşı urında gına çıga almıy cäfalanam. Yortım tege yakta bit minem, ä kibet bu yakta… Rähmät yausın üzeñä, balam… Ber rähmät meñ bäladän kotkara ul…

— Rähmät, rähmät, äbekäy… — Äbineñ rähmätenä karşı Yosıf üze dä rähmät ukıy başladı, uñ kulın kükräk turısına kuyıp, berniçä märtäbä başın da igäläp aldı… Säyer, mondıy ğadäte yuk ide läsa. Yä, yarıy, savabı bulır, berär igelek bulıp kaytır, nigä anıñ öçen aptırarga?!

Kire urap çıkkanda, Yosıfnıñ töyençekläre tiräsendä ber uram sukbayı mäş kilep yöri ide.

— Sin nişliseñ? Kem sin?

— Minme? Min… İbray… İbrahim. Şeşä cıyam… Menä, Hodaynıñ rähmäte, ällä küpme şeşä taptım…

Hodaynı telgä aldımı? Ä üzendä imannıñ äsäre dä kalmagan… Kön kızuınnan, uram tuzanınnan karayıp katkan, şeşenep betkän yözendä, nursız küzlärendä ber genä uy: “Kayan eçärgä tabarga?..”

Şulay da Yosıf bu Hoda bändäsenä hiç ürtälmäde. Açulanıp ta bulaşmadı. Kiresençä, anıñ küñelendä teläktäşlek, şäfkatlelek hise uyandı. Üze dä aptıradı: bu keşegä yärdäm itsä, ülgän cirennän kabat tereler, yaktı dönyaga kaytır kebek ide…

— Şulaymı?.. Äybät bulgan… Menä şulayrak, ipläbräk tot, yäme. Arakıga yakın barma, içmasam, bügen tamagıñnı tuydır…

— Rähmät, tugan…

Şulay itep, Yosıf ber minutta bernärsäsez kaldı, yartı könlek hezmäte yukka çıktı, azmı-küpme tabışınnan da kolak kaktı. Läkin ni hikmät anıñ küñelendä ber tamçı ükeneç tä yuk ide. Hätta söyenep tä kuydı äle: bügen ber sukbaynıñ tamagı tuk bulaçak!

Yosıf üzen tanımadı. Närsäder buldı anıñ belän. Küñelendäge yaña şaukımga cavap tabarga telägändäy, ul arı bärelde, bire bärelde, annarı yakındagı ber eskäÄmiyägä barıp utırdı da başın uçları belän totıp tınıp kaldı. Şulay şaktıy utırdı. Yuk, bu yulı uy gamenä birelmäde ul. Ülgän-betkän. Nindider säyer dönya… Ütkändäge gönahlı dönyanıñ çalış çagılışı… Moña qadär yäşälgäne dä mäğnäsez buldı. Monnan soñgısı da mäğnäsez… Anısı hak — izge, ilahi… Hoday karşında… Ämma mäğnäsez… Söygännärneñ ränceşennän soñ, analarnıñ fatihasınnan başka barıber mäğnäsez…

Şul vakıt Yosıfnıñ iğtibarın kaysıdır tıkrıktan bärelep-sugılıp kilep çıkkan iserek tavış cälep itte. Akırıp-bakırıp kilüçe bu bändäne ul şunduk tanıp aldı. Baya gına: “Rähmät, tugan”, — dip, mölayım yılmaep kalgan sukbay uram buylatıp päri tuyı yasap kilä ide.

Yosıf tagın ber märtäbä akılın cuya yazdı. Cirdä bit ul! Gönahlı cirdä! Şul uk uram. Şul uk arakı kibetläre. Şul uk isereklär… Ya Hoda! Ul isän, isän! Tik… Kem soñ ul häzer? Kem?..

Yosıf, başın talkıgan soraularga cavap tabarga telägändäy, sikerep torıp, öyenä aşıktı. Yul uñayınnan, nindider telänçegä soñgı tiyennären birep kitte, kayırılıp taşlangan işek töbendä böreşep utırgan aksak kügärçengä kesäseneñ kaysıdır çitendä yörgän berniçä börtek könbagış sipte, sıngan yükä agaçınıñ käüsäsen turaytıp, ülän kamılı belän bäyläp kuydı…

2

Yosıf üz öyendä siräk bula. Kaytsa da, kunarga gına kayta. Şuña kürä anı bik karamıy da. Şulay künekkän, şulay aña yarıy, hätta oşıy da. Läkin ul bügen öyenä oyalıp-kıyınsınıp, beraz ciränebräk kerde. Karañgı, kotsız bülmäsenä ozak kına karap tordı. Annarı cähät kenä häräkätlär belän cıyıştırırga kereşte. Töngä qadär çistarttı ul üz bülmäsen. Annarı üze yuındı. İñ ahırdan tämläp çäy eçte.

Täräzä artında tañ belenep kilä ide inde. Nindider sihri, ilahi tañ ide bu. Alsu da tügel. Kömeşsu-ak tañ… Dimäk, izge tañ, igelekle, ömetle tañ… Yosıf avıldan änkäse birep cibärgän, ozak yıllar şkaf östendä yatkan şämailne isenä töşerde, anı, ezläp tabıp, işek başına elep kuydı. Ällä tañ yaktılıgınnan, ällä şuşı şämail nurınnan öy eçe, çınlap ta, açılıp, yaktırıp kitkändäy buldı. Yosıf tınıçlanıp täräzä yanındagı urındıkka kilep utırdı. Tın, cansız uramga karap, uylar gamenä birelde…

Haman şul sorau: närsä buldı anıñ belän? Dönya belän närsä buldı? Närsäder buldı bit… Tik närsä buldı soñ? Halıkta “imanga kaytu”, “ipkä kilü” digän süz bar, şundıyrak närsä kebek bu… Yäşäüneñ mäğnäse barlıkka kilde, ahrı… Menä bit — aña häzer öyeneñ çista, pöhtä buluı möhim, küñeleneñ tınıç buluı, hätta sızılıp tañ atuı da bik möhim. Härnärsädä anıñ katnaşı bar kebek. Häm kiresençä dä — härnärsäneñ añarda eşe, game bar sıman…

Şul vakıt, özelerdäy bulıp suırılıp, küñelenä avılda yäşägän gaziz anası hakındagı uylar kilep kerde. Niçek ul anda? Berdänber ulına räncep yata mikän? Kaytıp kilergä kiräk. Şunnan soñ yäşi başlarga da mömkin. Yätim, ügi keşe kebek küpme gomer itärgä bula?! Gomer itü tügel bu, gomer sörü. Änä niçek belep äytkänÄnär — “gomer sörü” digännär. İñ avır eş bit ul — cir sörü, igen igü. Gomer sörü, dimäk, avır tormış belän yäşäü, integep yäşäü…

Täräzä töbendä utırgan Yosıf ul malaynı şunduk şäyläp aldı. Podezd töbendäge çüp savıtında nider ezlänep, çokçınıp yöri ide bu bala kisäge. Tukta-tukta… Tanış lasa ul!.. Kaydadır oçraganı bar anıñ Yosıfka. Tik kayda? Kayda? Kayda gına bulsa da, oçravı hak…

Yosıf kiçke “uborka”dan kalgan çüp-çarnı kütärep çıkkanda, tege malay haman äle çüp savıtında kazına ide. Ul inde bozıla başlagan ber banan tabıp algan, ikençe kulına eçelep betmägän sıra şeşäse totkan…

İşeklärne şıgırdatıp kilep çıkkan Yosıfka kütärelep tä karamadı ul. Yokıdan aynıp citmägän, eçkä batkan küzlären tañ yagına taşlap, oçkınlandırıp, balkıtıp aldı da artı belän borılıp bastı.

— Sin kem?

Malay däşmäde. İşetmämeşkä salıştı. Ällä çınlap ta işetmädeme? Yosıf yakınrak kilde. Kulındagı çüp-çarnı zur timer savıt eçenä töşerep cibärde.

— Sälam! — Yosıfnıñ malaynı üzenä taba karatası, söyländeräse kilä ide.

— Saumı…

Ähä! Tanış tavış bit bu! Tanış isänläşü: “Saumı…” Ul bu süzne kayçandır ber işette inde. Äye, kiçä, uramda, kibetkä şeşä tapşırırga barganda cillänep uzıp kitkän ide anı bu malay. Menä tagı oçraştılar… Säyer, bik säyer bu… Malayı da säyer… İsänläşüe dä… Tanışı diyärseñ… Ä bälki, tanıştır?

— Äy, enekäş! Sin kem bulasıñ?

Malay telen yotıp toruında buldı.

— Äydä miña çäy eçärgä…

Malay haman “telsez” ide.

— Äydä miña kerep çıgabız, çäy suına anda… Üzemä genä küñelsez…

Malay ser birmiçä toruında buldı.

— Yä, keräseñme? Min kittem.

— Sin… Sin Yosıfmı?

Yosıf kerä torgan cirennän kire borıldı.

— Äye.

— Alaysa, keräm…

— Äydä, kalma…

Närsä dide? “Yosıf” dideme. Kayan belä ul anıñ isemen? Monısı bigräk tä gacäp…

Malaynıñ kinät kenä sorap kuyuı säyer toyılsa da, Yosıf däşmäde, salmak kına borılıp, üz öyenä yünälde. Artında çaştır-çoştır kilgän ayak tavışı anıñ küñelenä cılılık häm tınıçlık birep tora ide.

Yosıf iñ elek malayga yuınırga kuştı. Tegennän-monnan tabıp, çista kiyemnär birde. Beraz zurrak bulsalar da, kileşep kuydı tagı, üz vakıtında Yosıf çista eşlärdä eşläp, zatlı gına kiyem-salım cıyıp ölgergän ide şul. Häzer genä ul kiyemgä talımsızlandı…

Bar bulganı belän çäy eçtelär. Söyläşmädelär. Döresräge, küzläre-karaşları belän genä söyläşep utırdılar. Malay öy eçen öyrände. Yosıf — malaynı… Şuşı sabıy yözendä niçämä-niçä genä yara cöye bar ikän? Yosıf iñ elek şul arkılı-torkılı cöylärgä iğtibar itte. “Küpne kürgän ikän bu malay, ay-hay küpne tatıgan”, — dip uylap aldı ul. Kürüen kürgän, ämma küñel körlegen, hıyalıylıgın yugaltmagan. Änä bit üze öy eçen küzätä, ä küzlärendä… Balkış! Ut! Oçkın! Bigräk tä işek başında elenep torgan şämailgä ozak karap tordı ul. Annarı barıp tözätep elde. Yosıf şämailne astın-östen butap elgän ikän…

— İsemeñ niçek?

Malay üze elep kilgän şämaildän küzen almıyça gına cavap birde:

— Baki. — “A” härefenä basım yasap, nindider çit-yat teldä äytte ul bu isemne.

— Yağni, bezneñçä, Bakıy bula inde. Yağni “mäñgelek” digän süz…

— Miña barıber…

— Siña niçä yäş?

— Belmim…

— Kayan soñ sin?

— Belmim.

— Berär yakın keşeñ, tuganıñ barmı?

— Bar ide, ülde.

— Kem ul?

— İhtıyar babay. Şundıy isemle kart. Min anı Ak babay dip yörtä idem.

— Ni öçen?

— Böten cire dä ak ide anıñ. Sakalı, mıyıgı… çäçe dä… kiyeme dä…

— Yä, söyläle anıñ hakında.

— Närsä söylim soñ?

— Kem ide ul? Kayan? Niçek ülde? Kabere kayda?

— Kabere yırakta… Urmanda… Berkem dä belmi.

— Niçek inde?

— Ber olı şähär çitendä yäşädek. Urman eçendäge yortta. Mine ul tabıp algan. Läkin ul bik kart ide. Kaberen üze kazıdı… Annarı yatıp ülde. Ülgändä äytte: “Mäyetemne şul çokırga töşer, — dide. — Kümep kuy”, — dide. Annarı Kazanga, tatar ilenä barırga kuştı. “Tatarlar äybät keşelär. Şular arasında yäşä”, — dide. Menä min şuşında yäşim. İhtıyar babay äytkän cirÄdä…

— Alay ikän… Ä nigä detdomga kermiseñ?

— Telämim… Anda kıynıylar. Stroy belän yörÄtälär… Ukol kadıylar…

Tagın tın kaldılar. Çäy küptän eçelep betkän. Ämma süz betmägän äle. Monı ikese dä bik yahşı belälär. Tik nindi süz soñ ul?

Nihayät, Yosıfnıñ haman açıla, çistarına bargan küñele ul süzne ezläp taptı:

— Äydä, minem öydä yäşä.

— Ä? Yu-u-uk…

— Nigä?

— Sineñ karavatıñ ber genä. Min alay yäşäp karadım inde. Böten keşe dä mine üze yanına yoklarga yatkıra…

— Min bit böten keşe dä tügel.

— Beläm, sin Yosıf.

— Äyt äle, Bakıy, baya nik minem isemne soradıñ?

— Sine äybät dilär.

— Şulay bulgaç, äydä bergä yäşibez.

Bakıy beraz uylanıp tordı.

— Minem üzemneñ karavatım bulırmı soñ?

— Bulır, nişläp bulmasın! Bar inde ul. Şkaf artında gına tora.

— Yarıy, min riza…

Şul vakıt kürşedäge Fäüziyä karçık kilep kerde. Ul da irtä toruçan. Här kön tañda, keşe-mazar yöri başlagançı, kügärçennärgä cim çıgara ul. Nindider malay iyärtep kerep kilüçe Yosıfnı kürep kalgan ikän. Kötelmägän kunakka taba serle genä karap aldı da suzıp sorap kuydı:

— Kemne apkerdeñ sin, Yosıf bala-a-am?..

— Bakıy bu, Fäüziyä äbi, ul häzer mindä yäşäyaçäk.

Karçık tagın ber märtäbä kütärelep baktı. Ber tın sınap karap tordı. Annarı, stenadagı surätlär belän mäşgul malayga ımlap, Yosıfnıñ kolagına ürelde.

— Balam, bu sabıynıñ küzläre bütänçä karıylar…

— Niçek inde?

— Keşeçä tügel dim…

— Yä inde, Fäüziyä apa, ällä närsä uylap çıgarma. Keşeçä bulmıy, nindi bulsın inde?!

— Cä, bette-bette… Äyttem isä kayttım. Nık uyladıñmı soñ? Sin aña kiräkme?

— Min aña kiräkterme — belmim, ä ul miña kiräk!

Şulay yäşäp kittelär. Ber-bersenä bik tiz iyäläştelär. Yosıf Bakıynıñ ber ğadätenä genä künegep betä almadı. Malay bik irtä tora. Şähär uyangançı uk tora da tışka çıgıp kitä, ällä küpme şeşä cıyıp kayta. Anıñ karavı köndezlären izräp yoklıy. Kiçke yakta tagın dönyaga çıga. Tanış kibetlärdä vak-töyäk eş beleşep yöri, bulganda — iñ kıyın, caysız eşlärdän dä tayçınmıy.

Yosıf anıñ bu tormışın üzgärtergä tırışıp karadı, ämma Bakıy haman üzeneken itte, Yosıf torgançı, uram dönyasına säyähät kılıp kayta torgan buldı. Şulay da ul Yosıfnıñ ber süzen tıñladı: kön sayın berniçä säğaten kitap totıp ütkärä başladı. Böten gomeren uramda uzdırgan bu malay bernikadär ukıy-yaza belä ide inde, kuşu-alunı da çamalıy, zihene dä yahşı eşli.

Yosıf üze dä eşkä urnaştı. Yırak kitmäde — işegaldında uram seberergä kereşte. Häzer ul Bakıy artınnan uk tora. Çäyläp algaç, koralların totıp, şaltır-şoltır uramga çıgıp kitä, seberkesen uram taşı östennän salmak kına şudırıp, cıyıştıra başlıy. Kayçagında aña Bakıy kilep kuşıla. Ällä kayan gına kilep çıga ul. Yosıfnıñ iskärgäne bar: mäçe kebek tavış-tınsız gına yöri belä Bakıy. Cil kebek, tın kebek…

Tizdän alar öçäü, dürtäü buldılar. Berdänber könne Yosıf küşegep betkän, hälsez mäçe balası totıp kerde. Ozak ta ütmäde, Bakıy aksak et kütärep kayttı. Tormışları tagın da bötenäyep, yämlänep kitkändäy buldı. Şulay ozak, bik ozak dävam itär ide, mögayın, ämma ber tañda alarnıñ bu tıynak, ämma üzençä bähetle tormışlarına urgılıp, yaña gam häm yaña his kilep kerde…

3

Ul könne Yosıf irtäräk çıktı. Hätta “tañ koşı” Bakıy da nişläpter yoklap kaldı. Yazgı çüp-çar küptän cıyılıp betkän, közge yafrakka yırak äle. Yöre şunda beräm-säräm töpçek cıyıp… Şulay üz bilämälären centekläp karap çıktı Yosıf. Yartı säğattän eşen tögälÄläp beterde. Öygä keräse kilmäde. Yuk, yokısı kaçkannan gına tügel, nindider bilgesez säbäp bar ide moña. Ul haman aptırap betä almıy: uramda maşina bärep kitä yazgan könnän soñ anıñ küñele tirä-yün tormıştagı här borçuga, här üzgäreşkä sizgerräk bula başladı. Menä bügen dä nider sizenep çıktı bit ul. Kemgäder yärdäm kiräkter, kemder bälagä tarıgandır kebek…

Yosıf kürşe balalar bakçası yanına barıp kilde. Kuyı çagannar ışıgına kuyılgan eskämiyädä utırıp tordı. Tagın torıp kitte. Şunı tögäl belä ide: niçek tä ezläp tabarga tiyeş ul bälagä tarıgan bu can iyäsen. Olaktırılgan mäçeme, räncetelgän köçekme yäisä koş balasımı, yäisä berär üksez bändä kisägeme — kem genä bulsa da, ul bügen Yosıfnıñ yazmışına kagılmıy ütmäyäçäk…

Yosıf ul cansız gäüdäne yakındagı kuaklık arasınnan tabıp aldı. Şärä bot-çatların yak-yakka ayırıp yatuçı bu hatın-kız gäüdäsen kürgäç, anıñ bolay da çak-çak elenep torgan canı tämam özelep töşä yazdı. Kayadır torıp yögermäkçe, bu hätär cirdän kaçıp kitmäkçe buldı. Läkin gäüdäneñ: “Ih!” — dip, böten can açısı belän ıñgıraşıp kuyuı anı şunduk aynıtıp cibärde, şuşı gönahlı dönyaga kabat kaytardı.

Yosıf haman häräkätsez yatuçı gäüdägä yakınrak kilde. Ös kiyemnäre yırtılıp, pıçranıp betkän bu Hoda bändäseneñ kararlık cire kalmagan ide. Kan da bar. Bigräk tä başındagı cärähäte, gayrätne çigererlek bulıp, ukmaşıp katkan. Çigä turısınnan kan sarkıp tora, ul tasma bulıp agıp töşä dä kıznıñ şärä kükräklären buyıy, şul räveşle, alarnı keşe küzennän kaplamakçı, yäşermäkçe bula. Ällä? Ällä kügärep, tırnalıp betkän tänendäge avırtularnı ciñeläytergä telime?

Çem-kara çäçle, kıygaç kaşlı, matur yözle, kaysıdır çit-yat dönyadan töşkän bu kızga tiz genä barıp totınırga kurıktı äle Yosıf. Ülgän bulsa? Yuktır. Häle häl bulsa da, ülmägän äle ul. Änä yözendäge alsulık haman äle küzlärne kamaştırıp, cannarnı ımsındırıp tora… Tik menä zäñgärgä buyalgan irennäre genä bik säyer. Yosıf kübräk änä şul irennärdän şiklände. Kız tagın ber märtäbä ahıldap kuygaç kına, ul, böten can köçen cıyıp, Hoday Täğalä sınavı itep cibärelgän kanlı, hälsez gäüdä östenä barıp kaplandı…

Bakıy täräzädän kürep kalgan, ahrı. Yosıfnıñ kemneder kütärep kilüen kürep, ul podezd işegennän atılıp kilep çıktı. Şulay ber-bersenä yärdäm iteşä-iteşä, alar kıznı tür karavatka kertep saldılar. Kıynalgan, cärähätlängän gäüdäne çüpräk-çaprakka törep tä kuydılar. Yosıf kıznıñ pulsın tikşerde, kükrägenä kolagın kuydı, sulışın tıñladı. Annarı gına, isän buluına ışanıp citkäç kenä, cärähätlären yuarga, bäylärgä kereşte. Bakıy su kiterde, tön kebek zäñgär irennärgä berniçä tamçı su tamızdı. Dımga susagan irennär şunduk terelep kittelär, ber-bersennän ayırılıp, su, bik küp itep su sorıy başladılar. Bakıy alarga kiräk qadär su eçerde.

Kızga häl kergändäy buldı. Anıñ ozın, matur kerfekläre nindider sihri ritmda tibränep aldılar da açılıp kittelär. Annarı tagın yomıldılar. Tagın açıldılar… Bu yulı inde yomılırga, yabılırga telämäÄdelär, böten häl-egärleklären tuplap, şul açılgan kileş kaltıranıp tora başladılar.

— Min… kayda?..

Yosıf üz öyendä buluın da onıtıp kauşap töşte, tirä-yagına karandı. Närsä disen inde ul? Şulay da nider cavap birergä kiräk. Älege cavaptan bu cäberlängän kıznıñ isänlege, gomere, hätta böten yazmışı toradır kebek…

— Sin… sin… äybät cirdä… Borçılma…

— Kayda?..

— Bezdä…

— Sin… Kem? Vasilmı? Yuk… Sin Vasil tügel!..Färeştäme?

— Min? Min… Yosıf…

— Färeştä…

— Yarıy-yarıy, şulay bulsın. Hälläreñ niçek soñ?

— Hällärem… äybät…

— Äybät bulgaç, tereläseñ, ülmiseñ äle…

— Min… äle ülmädemmeni?

— Yuk-yuk, sin ülmädeñ, sin yäşiseñ äle!

— Aldaşma… Min üldem inde…

— İsän sin, isän!

— İsän keşegä färeştä kilä dimeni?!

— Dimäk, kilä…

— Ä sin kem? — Kız başın suzıp torgan Bakıynı kürep kaldı.

Bakıy kauşamadı, kıznıñ aldına uk kilep bastı. Läkin läm-mim ber süz endäşmäde.

— Sin dä färeştäme?

— Färeştä-färeştä… Kem bulsın… Ä sin küp söyÄläşmä, küzläreñne yom da yoklarga tırış. Häzer bez kürşedäge Fäüziyä apanı çakırabız, ul sine äybätläp karar, tärbiyälär, ayakka bastırır… Ä bez… tämle çäy peşererbez… Şulay bit, Bakıy? Bar, yöger Fäüziyä äbiyeñä! Ozak torma, çakırıp kına ker… Bar.

— Bakıy… Färeştä… — Kıznıñ üz tuksanı tuksan ide. Sataşıp, üzaldına söylänep yatuçı yaña tanışına Yosıf inde aptıramadı, haman anıñ tiräsendä böterelde. Läkin ul bu qadär kıyın häldä kalgan hatın-kız belän nişlärgä kirägen belmi ide. Cılı su salıngan tabak belän ak sölge kütärep, tüşäk yanında taptanıp tik tordı.

Menä kız tınıp kalganday buldı. Kürenep tora — sulışı tigezlände, yomılgan kerfekläre dä kaltıranmıy inde, kısılgan irennäre dä tulışıp, maturayıp kitkän.

— Mine… kıynadılar… — Baksañ, kız üz añında, üz telendä ikän. — Cäberlädelär. Töne buyı cäfaladılar… — Ul sulkıldap yılıy başladı. — Min bit… tänemne satıp kön kürdem. Bu yulı… äşäke keşelärgä eläktem… Ber kötü ir mıskıl itte… Nik ülmädem ikän şunda?.. Nik isän kaldım ikän?.. Nik? Nik?.. Ällä… ällä üldemme? Sin bit… Yosıf… Färeştä… Şulaymı?

— Yuk. Berençedän, Yosıf färeştä tügel, päygambär. İkençedän, sin isän. Min dä sineñ kebek ük keşe, añladıñmı?

— Yuk. Sin minem kebek tügel…

— Nu, buldı-buldı… Menä beraz häl alırsıñ da öyeñä kaytıp kitärseñ… Ozatıp kuyarbız.

— Öyem yuk minem.

— Niçek inde?! Här keşeneñ torır urını, öye bula.

— Min bit avıl kızı. Yegetemä iyärep kildem. Vasilga. Ä ul… ul mine satıp cibärde. Üzem kebek kızlar belän yäşädem. Yäşäü tügel bu… Et tormışı…

Şul vakıt şaulap Fäüziyä karçık belän Bakıy kilep kerdelär. Kürşe äbise isänläşep tä tormıyça türgä ütte, annarı kız östendäge cäymäne açıp karadı da, beraz tel şartlatıp, baş çaykap torgannan soñ:

— Barıgız, bar, çıgıgız. Üzem çakırıp alırmın. Sezneñ kirägegez yuk monda. Barıgız!.. — dip kua başladı.

Yosıf belän Bakıy karışıp azaplanmadılar, bersen berse etä-törtä uramga aşıktılar. Artlarınnan kürşe karçıgınıñ yagımlı ahäñe iyärergä tırışıp karadı:

— İsemeñ niçek soñ, kızım?

Şunda uk tüşäk iyäseneñ hälsez tavışı tonık kına yañgırap kitte:

— Rämilä…

4

Rämiläneñ cärähätläre citdi bulıp çıktı. Aña hätta kürşedäge ber tanış tabibnı çakırırga turı kilde. Ul närsä eşläsen, kiñäşlären birde dä çıgıp kitte. “Hastahanägä salırga kiräk”, — dip avızın gına açkan ide, Rämilä kırt kiste: “Ülsäm üläm, barmıym!” — dide. Fäüziyä karçık ta: “Barısın da üzem eş itep beterermen, ber dä borçılma, kızım, darularıñnı yaz da üz yulıñda bul”, — dip, vraç hatınnı köyläp-çöyläp çıgarıp cibärde.

Dürtäüläp utırıp kaldılar. Dürt börtek can. Dürt yätim, dürt ügi. Dürt sanında ömet bar barın. Ul bit dürt tarafnı, tormış nigezeneñ dürt poçmagın belderä… Kalganı sagışlı…

— Niçek tä yäşärbez äle… — Bu süzlärne Yosıf äytte. Işanıp, hätta inanıp äytte.

Kalgannar därräü aña taba borılıp karadılar. Härberseneñ küz karaşında sorau. Härkemneñ üz soravı:

— Mine ulıñ kebek, eneñ kebek kürerseñme?

— Ä minem yazmışıma kem bulıp keräseñ? Tuganım yäisä irem, söyärkäm bulıpmı? Ällä färeştä bulıpmı?

— Sin bu adäm balaların üzeñä belep, añlap yakınaytasıñmı?

— Yä, buldımı? Yäş tügep tormıybız. Barısı da caylanır äle, Hoday kuşsa…

Bu yulı Yosıf üzeneñ süzenä Hodaynı östäp kuydı. İlahi ihtıyardan küp närsä torganın belep kıstırdı ul anı. Şunıñ belän tınıçlanıp kalganday buldı. Aña karap, başkalar da tınıçlandılar.

Berençe töndä ük Rämilägä kızu kaptı. Kızışıp kına kalmıyça, ul ıñgıraşıp, iñräp bärgälänä başladı, añın yugalttı, huştan yazdı. İñ aldan Yosıf üze uyandı. Uyandı da, hälneñ möşkel ikänen añlap alu belän, kürşedäge Fäüziyä karçıkka yögerde. Ul kabat kilep kergändä, böten öy nindider ilahi ber yaktılıkka, nurga, döresräge, sihri küreneşkä tulgan ide. Ä ul küreneş şunnan gıybarät: Bakıy tür karavat yanında basıp tora. Üzeneñ küzläre yomık. İñ gacäbe şul: malaynıñ artında uk nur költäse tibränep tora. Ällä ofıkta belenep kilüçe tañnıñ yırak çagılışı, ällä, çınlap ta, sihri kanatlarmı alar?

İpläp kenä barıp, yoklap basıp torgan Bakıynı, ike yaktan citäkläp, üz tüşägenä taba alıp kittelär. Yatkırdılar. Östenä yurganın yaptılar. Şunnan soñ gına kabat Rämilä tüşägenä kilep çügälädelär. Menä hikmät: anıñ inde kızuı basılgan, yörägendäge yalkınsınu yukka çıkkan. Berni bulmaganday, izräp yoklap yata…

Şulay yäşäp kittelär. Yorttagılar öçen bik säyer toyılgandır bu “gailä”. Säyer bulsa da, çıp-çın ğailä ide bu. Yosıf — anıñ başlıgı, ni disäñ dä, ir zatı. Rämilä, torıp yöri başlau belän, öy mäşäqatlären üz östenä aldı. Bakıy da häzer açı tañ belän tormıy. Aña yaña karavat ämällädelär, çönki anıñ urınında Yosıf yoklıy başladı. Ä Yosıf urınında — Rämilä. Ul kayçakta Fäüziyä karçıkta kunıp kala, ämma barıber “töp yortı”na — Yosıf bülmäsenä kaytıp yäşi. Rämilä anı kölep “färeştäm” dip yörtä. Yagımlı itep, yaratıp äytä. Ämma Yosıf moña ällä ni iğtibar itmi, döresÄräge, iğtibar itmägän bulıp kılana. Çınında ul bu kızıynı üz küñelenä yakın cibärergä kurka. Üzenä ışanmıymı, ällä Rämilädän şiklänäme — tögäl genä äytä dä almıy. Ni disäñ dä, Rämiläneñ ütkäne maktanırlık tügel bit. Anısı… üze dä ocmahtan çıkmagan.

Närsä bulır alar belän? Bergä bulsalar yäisä bergä bulmasalar — närsä bulır? Bergä barıber ışanıçlırak, ömetleräk, igelekleräk kebek bu tormış…

Yaşäü fälsäfäsenä iñ elek Rämilä töşende, ahrı. İñ elek ul tartıldı Yosıfka. Ber tañda, Bakıy üz yulı belän çıgıp kitkäç, Yosıf yanına kilde dä yattı. Yosıf anıñ yomşak, kaynarlanıp, kızışıp torgan kükräklären toyıp uyandı. Bu ımsındırgıç, hätta isertkeç yakınlıktan isen-akılın cuya bargan ir zatı ber genä süz äytä aldı:

— Rämilä…

— Yosıf… Färeştäm minem… Kil miña, min sine bügen bähetle itäm…

— Rämilä… — Yosıf güyä bütän süz belmi ide. Şulay da anıñ zihenendä älegä bik añlaşılıp betmi torgan, ämma ütä dä tanış ber toygı barlıkka kilde. “İñ elek küñel belän yaratırga kiräk, can belän, yöräk belän... Annarı gına tän belän... Bu döres tügel, tügel... Tän läzzäte cannı ügi itä, anı räncetä…”

— Rämilä… Kiräkmi, bar üz urınıña yat…

— Yarar soñ… Bergä cılırak bulır digän idem. Öşedem min, Yosıf…

Berdänber könne, köleşep utırgan çakta, Bakıy äytep kuymasınmı:

— Ä nigä sez öyläneşmisez?

Baştarak bu soraunı añlamadılar. Añışkanda soñ ide inde: Bakıy torıp kitkän, ä Fäüziyä karçık et belän mäçegä rizık salıp yöri. Şulay da Rämilä Bakıynıñ soravına cavap birüne kiräk taptı:

— Färeştälär öylänmi bit…

Yosıf Rämiläneñ mähäbbätle küzlärenä tutırıp karadı da yılmaep kuydı. Huplap ta, karşı kilep tä süz äytmäde.

Şunda uk bötenese onıtıldı. Härkem üz eşenä kereşte.

Alarnıñ tıynak kına tormışlarında härkemgä eş bar ide. Bakıy üzeneñ uramdagı marşrutı buyınça kitte. Yosıf yakındagı kibetkä yünälde. Soñgı vakıtta ul anda yök taşuçı bulıp ta hezmät itä. Akça almıy, azık-tölek äyberläre hakına eşli. Rämilä tabılgan här rizıknıñ qaderen, tämen belä. Peşermägän äyberse yuk. Hätta küpne kürgän, küpne yäşägän Fäüziyä karçık ta, aş-su digändä, anıñ yanına kiñäşkä kerä…

Bakıynıñ säyer, ämma ütä dä tabigıy soravı Yosıfka tıngılık birmäde.

Ä bit malay sizengän! Yosıf küñelendäge üzgäreşne sizengän! Äye, ul Rämilägä başka küzlär belän karıy häzer. Färeştä küzläre belän tügel, ğaşıyq küzläre belän! Kıznıñ kurçaknıkı kebek sılu yöz-bite yäisä koyıp kuygan zifa buyı gına tügel, küñele äsir itte anı. Tik bu küñelgä ul üze barırga tiyeş, berençe can häräkäten, küñel ımın üze yasarga tiyeş!

Yosıf Rämiläneñ ütkändäge tormışı hakında uylanmaska tırışa. Ul hätta tege, Rämilä anıñ yanına kilep yatkandagı tañ hakındagı hatirälärne dä gel çitkä kuıp tora. Uylasa soñ! Uylasa ni bula! Ütkän-betkän, cilgä oçkan! Yalgışkan bit ul, här adäm balası kebek yalgışkan… Yalgışmagan da, avır sınau ütkän. Bolay uylau yahşırak, bolay uylau küñelne tınıçlandıra, sabırlandıra…

Ällä? Ällä ul Yosıfnıñ üzenä sınau itep cibärelÄgänme? Ällä bu kız üze färeştäme? Anıñ ütkändäge tormışı uylap kına çıgarılganmı? Mondıy da saf küñelle, ihlas canlı kız, üz tänen satıp, şuñardan käsep yasap yäşi alamı? Alay yäşägänçe, ut yotıp yäşi ul…

Küñeleñä kürä köneñ, dilär bit. Yosıfnıñ tormışına da menä şundıy säyer, ämma ütä dä rähät gam kerde. Bu gamneñ iseme “Rämilä” ide. Nigä öylänmäskä?! Ul bit äle tormış arbasınnan töşep kalmagan. Barısı da üz urınında — yöräge dä, ayak-kulları da, başı da, başkası da… Tik menä nider buldı anıñ belän. Nider buldı… Ällä, çınlap ta, färeştä sıñarına ävereldeme? Färeştälär öçen mähäbbät hise yat bit. Döresräge, alar böten dönyanı, barlık adämi zatnı beryulı yaratalar, tigez yaratalar… Alar öçen söygän yar yuk. Söygän yar — gönah digän süz… Alay disäñ… Kemneder böten dönyadan östen kürep yaratu gönah tügelmeni?

Yosıf üz uylarında yalgışıp bette. Ber genä uy, ayırmaçık bulıp, anıñ zihenenä sataşırga irek birmi tora ide: “Ällä ul, çınlap ta, yarata başladımı, ğaşıyq buldımı?” Yosıf iñ elek keşe bit. Ul da yarata ala, ul da yaratırga tiyeş! Yuk la, mähäbbät zaruri tügel, mähäbbät ul — büläk. Yosıf küñelendäge yaña his tä, bälki, anıñ böten kürgän-kiçergännäre öçen büläkÄter?

Bügen kibettä aru gına eş eläkte. Akçası da äybät töşte. Yosıf böten tapkanına azık-tölek satıp aldı da öyenä aşıktı. Anıñ tizräk kaytası, Rämiläne söyenderäse, kıznıñ matur, mähäbbätle küzlärenä mölderämä tutırıp karıysı kilde. İrtänge söyläşü isenä töşep, ul tagın ber märtäbä küñelenä berketep kuydı: “Niçek tä añlaşırga kiräk Rämilä belän. Bügen ük…”

Rämilä öydä yuk ide. Köne buyı bulmagan. Bakıy da, Fäüziyä äbi dä berni äytä almıylar. Bakıy gına olılarça gam belän: “Yugaltmıyça tabıp bulmıy”, — dip söylänep kuydı. Yosıf bu süzlärne bik ük añlap beterä almadı. Añlarga, soraşırga vakıtı da yuk ide. Ul anda bärelde, monda sugıldı, ämma bu oçrakta nişlärgä kiÄräklegen belmi izalandı. Rämilä hakında naçar uylarga telämäsä dä, Yosıfnıñ küñelendä davıl kupkan ide inde... Bälagä tarımaganmı? Nişlätkännär? Kayan ezÄlärgä?

Läkin ezläp torırga turı kilmäde, Rämilä, avızın yırıp, üze kaytıp kerde. Bik küñelçän ide ul. Ällä beraz eçkän dä inde?.. İserek bit bu! Şärä ayak-botların yaltıratıp, görseldäp karavatına kilep utırmasınmı?! Yomrı, matur kükräkläre açık izüennän tulışıp töşep kitä yazdı hätta…

— Yä, kötmädegezme?

— Rämilä? Ni buldı siña? Sin kayan bolay?

— Minme? Min… tormıştan!

— Nindi tormıştan?

— Ä siña nigä ul? Sin bit tormışnıñ närsä ikänen belmiseñ… Belergä dä telämiseñ… Sin bit… färeştä! Keşe kaygısı yat siña, yat, beldeñme?

— Rämilä, ni söyliseñ sin?

— Närsä, doga gına ukıp utırır dip uyladıgızmı?

— Yarıy, şulay da bulsın di. Ä menä bu tormış tormışmı?

— Yuk… Busı da tormış tügel… Minem üläsem kilä… Ällä kayçan ülärgä ide miña!.. Nigä kotkardıñ sin mine, Yosıf?

Rämilä östälgä kaplanıp yılarga totındı. Yosıf beraz säyersenep karap tordı da kıznıñ yanına kilep tınıçlandıra, yuata başladı, başınnan, çäçennän sıypadı, yäşlären sörtte, arkasınnan kagıp kuydı.

— Barısı da caylanır, Rämilä. Yä, tınıçlan inde… Yılama, küz yäşe belän yäş gomer agıp çıga, dilär bit, yılama… äydä, yat, beraz yal itep al, annarı söyläşerbez, yäme…

Bakıy da özgälänep tordı. Çäy yasap kiterde, tüşäk äzerläde, ahırdan, Rämiläneñ kolagına iyelep, nider pışıldadı… Anıñ närsä äytkänen Yosıf işetmäde, ämma äybät süz bulgandır ul. Änä bit Rämilä şunduk tınıçlanıp kaldı, nindider sihri ber ihtıyarga buysıngan keşe kebek, däşmi-nitmi genä başın kalkıttı, tirä-yagına karandı, torıp çişenä başladı…

Şul yatudan tañga qadär uyanmadı Rämilä. İkençe könne bötenläy başka keşe bulıp tordı ul. Yözenä moñsulık yagıldı, küzlärenä sagış kerep tuldı, yılmaymas-kölmäs buldı, hätta söyläşmäs buldı…

Yosıf üze dä üzgärde, ahrı. Yuk, bu — ike cannıñ ber-bersennän çitläşüe tügel. Kiresençä, alar ber-bersenä tagın da nıgrak yakınaygannar ide. Soñgı gam, borçu, hätta şom alarnıñ bolay da zägıyf, arıgan küÄñellären tagın da nıgrak aptıratkan häm talçıktırgan ide… Şul gına.

Bu üzgäreşne Bakıy da sizende. Ul ölkän duslarına iğtibarlırak, itağatleräk bulırga tırıştı. Kübräk Rämilä yanında böterelde. Çittän küzätep torgan keşe alarnı ana belän bala dip uylar ide, çın küñeldän kuaÄnır ide. Tagın şul da mäğlüm bulsın: berse — ana nazına, ikençese ğailä cılısına susagan ike can börtege yanında öçençe beräü üzen kaya kuyarga belmiçä cäfalana. Bu ällä kayan sizelep tora. Öy cıyıştırıp yörgändä dä, tabın äzerlägändä dä, ul tege ike canga kısılmıy, alardan çittä yöri, döresräge, bötenläy kitep tä betmi, bik ük yakın da kilmi…

Rämilädän bigräk, anı Bakıy aptırattı. Şuşı näni genä adäm zatı, üze dä yätim, ügi, bähetsez bala kisäge, “ä” digänçe Rämiläne üzgärtte dä kuydı. Tormışka, yäşäügä kaytardı. Här irtädä kerep, hällären belep çıga torgan Fäüziyä karçık ta Yosıfnıñ kolagına:

— Närsä bulgan bu balaga? Bigräk mähäbbätle kürenä bügen… — dip, serle pışıldap çıgıp kitte.

5

Bakıynıñ akılı üz yäşenä karaganda ölkänräk bulıp çıktı. Ber kiçne ul Yosıf belän Rämilägä tantanalı räveştä:

— Bügen min Fäüziyä äbidä kunam. Ul miña RähimÄcan babaynıñ ordennarın kürsätäçäk, — dip belderde.

Yosıf belän Rämilä cähät kenä ber-bersenä karaşıp aldılar. Älbättä, alar bik yahşı añlıylar ide: Bakıy atası belän anası urınına yörgän bu ike keşene aulakta kaldırırga teli.

Teli ikän, yarıy, şulay bulsın. Yosıf ta, Rämilä dä süzsez genä riza buldılar. Ämma kavışırga da, bähetle bulırga da aşıkmadılar. İkese ike karavatta söyläşep tik yattılar. Nindider serle, hätta säyer söyläşü ide bu.

— Yosıf, sin Hoday Täğalägä ışanasıñmı?

— Belmim… Ber-ike doga beläm belüen… Alar mine tınıçlandıralar…

— Ä min ışanam. Elek ışanmıy idem. Keşeneñ qadere bulmagan cirdä Alla bulmıy dip uylıy idem. Sineñ belän oçraşkannan soñ ışanam. Sindä Hodaynıñ katnaşı bar… Hodaynıñ ilçese, färeştäse kebek sin…

— Tügel şul! Niçä märtäbä äytergä bula. Min färeştä tügel! Min — keşe. Berniçä ay elek kürsäñ ide sin mine…

— Yuk, sin kük färeştäse tügel, sin — keşelär arasında yäşi torgan färeştä. Sineñ kebeklär yuk häzer… — Beraz däşmi torgannan soñ, Rämilä sorap kuydı: — Ä ber ay elek sin nindi ideñ? Kem ideñ?

— Şundıy uk keşe idem anısı… Uramda şeşä cıyıp kön kürä idem. Bomclardan berni belän dä ayırılmıy idem…

— Ni söyliseñ sin, Yosıf? Yüri şayartasıñmı?

— Şayartası gına kaldı inde… Berkönne uram urtasında maşina bärep kitä yazdı. Şul minutta ällä närsä buldı miña. Uramnı taşladım, eçüne taşladım… Dönya bötenläy başka töslärdä kürenä başladı. Keşelär üzgärde. Bakıynı taptım. Menä sine taptım…

— Şulay bulgaç, Hoday Täğalä bar bit inde?

— Belmim… Bälki, bardır da. Näq şul könne min anı beraz toyıp kaldım bugay.

Küpmeder tın yattılar. Berazdan tagın Rämilä tıynak kına däşte:

— Yosıf…

— Närsä?

— Tege kön öçen açulanma yäme. Min bit siña üç itep çıgıp kittem. Tile dimä inde, ä? Küpme yäşäp, ber märtäbä dä yakın kilmädeñ bit. Min keşe tügel diyärseñ… Şuña ürtäldem. Hätta ğarländem. Häzer añlıym inde: sin haklı bulgansıñ, döres eşlägänseñ…

— Kayçan niçek döres bulganın kem genä belä inde?..

— Ä bit min ul könne naçar eşlär eşlämädem. Berkem belän dä bulmadım…

— Kiräkmi, Rämilä…

— Yuk, kiräk, Yosıf, kiräk. Sin monı belergä tiyeş — sineñ belän yänäşä yäşägändä, min berkemgä dä tänemne häm namusımnı satmayaçakmın… Şunı bel…

— Min monı beläm. Äydä bu turıda söyläşmibez. Bolay da añlaşıla bit…

— Tagın ber närsä sorıym äle, Yosıf?

— Sora.

— Bakıy siña kem ul? Malayıñmı? Sineñ ğailäñ, hatınıñ bar ideme? Fäüziyä karçık berni dä äytmi. “Üzennän sora” di.

— Yuk, minem ğailäm yuk. Bakıynı uramnan alıp kerdem. Läkin ul minem enem kebek, malayım kebek…

— Tege maşina bärä yazgan könnän soñ üzeñä aldıñmı?

— Äye.

— Ul kön çınlap ta säyer kön bulgan ikän. Min üzem dä şul köngä rähmät äytergä tiyeşter äle…

— Bakıy — äybät malay. Tik ul çın tormışta yäşärgä künekmägän. Öyränep kenä kilä.

— Barıber serle ul…

— Ser bar, kileşäm. Tik ul ser anıñ tormışında tügel, ruhında. Eçke asılında.

— Kemdä genä yuk ikän soñ ul serlär…

Rämiläneñ uftanuına ällä ni iğtibar itmiçä, Yosıf Bakıy hakındagı süzen dävam itte:

— Dokumentları da bulsa!.. Anısın yünätergä turı kiläçäk. Mäktäpkä äzerlise bar… Moña minem genä köÄçem citmäyäçäk. Problema şunda. Annarı… Kayçan da bulsa ul mine taşlap kitäçäk…

— Ä? Nigä?

— Tagın uramga kitäçäk…

— Kayçan? Nigä?

— Sizäm min monı, beläm. Ämma açık kına berni dä äytä almıym…

— Sizäseñme?.. Äytäm bit — izge zattır sin…

— Kölmä inde, Rämilä. Bu bik citdi äyber. Bakıynıñ uramga kitüe…

— Üzem karaşırmın. Mine yakın itä bit ul…

— Anısı şulay. Anısı öçen rähmät. Tik sin avılga kaytıp kitärseñ bit.

— Kem äytä anı?

— Äniyeñ anda yalgızı gına nişlär? Yugaltkandır da inde…

— Ä sine yugaltmagannarmı?

— Sin haklı, Rämilä. Bireläm…

— Yuk, Yosıf, kaytmıym äle min avılga. Äniyem yanına bähetle bulıp kaytasım kilä. Yaratkan keşem belän bergä…

— Vasil belänme?

— Ä? Sin kayan beläseñ anı?

— Bälagä eläkkän könne ıçkındırdıñ bu isemne. Min anı sineñ yegeteñ dip uyladım.

— Yuk, Vasil minem öçen ülde inde… Berkönne uramda oçrattım üzen. Küñelemneñ sıñar kılı da kuzgalmadı. Bägırem tämam katkan ikän aña… Şunı añladım.

— Ä ul?

— Ulmı?.. “Kiläm äle, — digän bula, — üzemneke itäm, — di, — tiz genä kotıla almassıñ minnän, — di… — Burıçıñ kaldı, tülärgä turı kiläçäk” dip tä yanadı…

— Nindi burıç ul?

— Äy, söylise dä kilmi inde…

— Söylä, Rämilä, söylä. Eçeñdä berni dä kalmasın.

— Burıç dip… Törmädän alıp kaldı ul mine. Açka koyrık çänçep yörgändä, ber kibettän balık konservası çälgän idem. Akça öçen keşe astına yatası kilmägän ide… Barıber yattım. Şul Vasil yatkızdı. Üzenä kiräk keşelärdän küp izderde ul minem tänne… Ber genä tügel, meñ märtäbä arttırıp tülädem inde min aña burıçımnı…

Elarga citeşep söylägän Rämilägä närsä äytergä dä, anı niçek yuatırga da belmäde Yosıf. Bolay ikänen belsä, soraşmas ta, söyläşmäs tä ide... Soñ inde...

Beraz söyläşmiçä yattılar.

— Yosıf…

— Äü.

— Sineñ üläseñ kilgäne barmı?

— Yuktır, pocaluy…

— Minem bar. Küp märtäbälär…

— Rämilä, äydä bu turıda söyläşmibez.

— Yarıy.

Tınlık. Uylarga gına çıdar häl yuk…

— Yosıf…

— Äü.

— Ä ülep söygäneñ barmı sineñ?

— Yuktır…

— Bötenläy söygäneñ yukmıni?

— Bar, älbättä. Sin bit ülep dideñ…

— Minem bar. Mähäbbät ülemgä karaganda äybäträk, şulaymı?

Yosıf däşmäde. Dörestän dä, ul bu sorauga tögäl genä cavap birä almıy ide. Anıñ äle çın-çınlap söyep tä, ülep tä karaganı yuk…

Şulay söyläşep, ikese ike tüşäktä tañ attırdılar. Ah, niçek kiräk ide alarga bu tön, bu tañ! Bigräk tä Yosıfka kiräk ide. Annan da bigräk Rämilä mohtac ide aña!

Bakıy kergändä, alar haman şulay gäpläşep yatalar ide. Malay alarga iğtibar itep tormadı, tiz-tiz genä kiyende dä, arka kapçıgın kulına böterep totıp, işekkä taba kitte.

— Bakıy… — Nindider möhim häbär belderergä telägändäy, Yosıfnıñ tavışı kör häm ışanıçlı çıga ide. — Bakıy!

— Ä?..

— Bez Rämilä apañ belän öyläneşäbez.

— Şulaymı? Ä, Rämilä apa?..

— Belmim… — Yosıfnıñ süze Rämilä öçen dä kötelmägän ide. Şulay da ul üzen bik tiz kulga alıp ölgerde. — Yosıf abıyıñ äytkäç, şulaydır inde…

— Min kayda yäşärmen soñ? — Bu uñaysız soraunı niçek birüen sizmi dä kaldı Bakıy.

— Sinme? Bäy, sin bezneñ belän yäşärseñ. Bez bit häzer ber ğailä kebek. Şulaymı, Rämilä?

— Berkaya da cibärmibez, kaya ul! Sinsez bez nişlärbez?!

— Min tagın da tärtipleräk bulırmın, yäme, Rämilä apa?

— Bulmıy gına kara! — Rämilä torıp Bakıynı koçaklap uk aldı.

Malay ozak nazlanırga telämäde, moña künekmägän dä ide ul, tiz-tiz genä kiyenep uramga çıgıp kitte. Yosıf, cähät kenä torıp, Rämilä üz yanına äzerläp ölgergän cılı urınga kerep çumdı.

— Rämilä…

— Yosıf…

— Ülep yaratam bugay min sine…

— Min dä…

6

Vasil üz süzendä tordı — berkön kilep, naçar süzlär belän bitärläp, hätta kurkıtıp kitte. Ämma Rämilä, ul kurkıta, yanıy dip kenä, üz tormışınnan vaz kiçmäde, Yosıf belän yäşi birde. Ul inde eşkä urnaştı, kürşedäge aşhanägä peşekçe yärdämçese bulıp kerde. Tegese-monısı kaytıp torgaç, tamakları tagın da bötenäyep, tämlänep kitte.

Bakıy da üzgärde. Açı tañ belän şeşä cıyıp yörüen taşlamasa da, ul inde uramga çıgıp, häyer estäp yäisä kibetlärdäge iserek gruzçiklarga yallanıp yörmi. Mäktäpkä barırga äzerlänä. Anıñ belän kübräk Rämilä şögıllänä. Bik sälätle malay bulıp çıktı ul. Öyrätäse dä yuk. Ul öyrängän bulıp kılana gına. Öyrätä genä başlıysıñ, ul inde anı küptän töşengän, belgän bula!.. Menä bit nindi hikmätlär!

Yosıf haman uram seberä, yış kına aña Bakıy da bulışa. İrtän-irtük çıgıp kitä dä Rämilä torıp, çäy äzerläp, eşkä barırga cıyınıp betkändä genä kayta. Yäisä kaytalar…

Ä berkönne Yosıfnı äzmäverdäy ir-egetlär çornap aldı. Çıgıp eşli genä başlagan ide. Uramnarnıñ keşesez, cansız çagı, ciläs hava talgın gına isep, irkäläp tora… Ofıktan koyaş üzeneñ barlıgın sizderä genä başlagan mäl. Ällä kayan gına ak “devyatka” pılt itep kilep çıktı da Yosıfka kilep bäreldem digändä genä şıp tuktap kaldı. Öç keşe töşte. Rul artındagısı urınında utırıp kaldı.

— Yosıf? — Äzmäverneñ iñ olısı, küzlären alartıp, Yosıfka uktaldı.

— Yosıf. Şunnan?

— Şunnan şul: Rämiläne kire kaytar. Bezneñ iñ küp tabış birä torgan kız ide ul…

— Hi-hi-hi… Kız imeş… — Monısın yänäşädä basıp torgan ikençe beräü äytte.

Yosıf baştarak kauşap kalsa da, berazdan, huşın cıyıp, söyläşerlek hälgä kilde.

— Sin… Vasilmı?

— Vasil. Nu?

— Vasil, äydä başta uk kileşep kuyıyk. Rämilä äyber tügel. Ul — keşe. Şuña kürä dä keşelärçä häl itik…

— Keşe? Nindi keşe? Prostitutka ul, fahişä, uram kızı!

— Yuk, ul — keşe. Ul — minem hatınım, häläl cefetem, añladıgızmı?

— Vot dela… Nu dayıt devka!..

— Dayıt şul. Monnan soñ kilep yörmägez. Rämilä bütän sezneñ yanga kaytmayaçak.

— Posmotrim… Dönya törle yakka borgalana ul. Şul vakıtta äle borını belän, äle koyrıgı belän bärep ala. İpläp söyläş sin, yeget!

— Söyläşäse-nitäse yuk. Barıgız, üz yulıgızda bulıgız. Min Rämiläne sezgä birmäyäçäkmen.

— Ä Sin kem soñ bezgä ämer birergä? Alla, çto li?

— Alla tügel. Ämma “färeştä” dilär mine.

— Färeştä? “Angel”, znaçit? Çto za klikuha? İz kakoy “motalki”?

— Äydägez äybätlek belän ayırılışabız.

— Äybätlek belän? Nu-ka, yegetlär, totıp karagız äle, çınlap ta, färeştä mikän bu bändä?

Çittäräk basıp torgan ike äzmäver yeget Yosıfnı törtkäli başladılar. Yosıf karşı torırga tırışıp karadı. Läkin köçlär tigez tügel ide. Şulay da yegetlär eşne artık zurga cibärmädelär, tagın berär sugıp çıktılar da elekke urınnarına barıp bastılar.

— Kirtläp kuy kolagıña — Rämiläne birmäsäñ, färeştä dip tormabız, menä şuşı çaganga ber cireñnän asıp kuyarbız!

Egetlär niçek päyda bulsalar, şulay kinät kenä yukka da çıktılar. Yosıf, sızlagan yañagın totıp, beryalgızı uram urtasında basıp kaldı.

Ul bu oçrakta nişlärgä ikänen belep betermi ide. İsen cıyıp, uyların ber urınga tuplagançı, şaktıy vakıt uzdı. “Rämilä niçek anda? Tizräk Rämiläne kürergä kiräk!” — anıñ zihenendä böterelgän berençe tere uy şul buldı.

Kergändä Bakıy belän bäreleşte. Bäy, ul uramda bulırga tiyeş ide läsa!

Küktän töşkän kebek kenä päyda bulgan malay sözep, ämma yaratıp karadı. Yosıf hätta ikese arasında nindider cılı dulkınlanış toydı. Bu küñel dulkınnarı äle ber yarga, äle ikençe yarga kilep bärelälär dä moñlı, ämma tavışsız, tınsız ahäñ çıgaralar… Bu serle-siherle ahäñ, hiçşiksez, yazmış belän, bälki äle täqdirneñ üze belän dä bäyle ide…

— Sin şundıy batır!..

— Köläseñme?

— Kölmim. Bireşmädeñ bit, ä?

— Karap tordıñmı?

— Äye.

— Nik bulışmadıñ?

— Yaramıy ide.

— Yaramıy? Nigä?

— Belmim. Häzer sineñ küñeleñ çista, min dä tınıç…

— Närsä söyliseñ sin? Añlamıym…

— Añlagaç kızıgı kalmıy. Yarar, min kittem. Öydä Rämilä üze genä. Bar ker, yalgızın ozak totma, alıştırıp kuyuları bar…

Rämilägä närsä bulsın! Yomşak tüşägendä yılan kebek bögärlänep, izräp yoklap yata. Yoklaganda ul bigräk tä matur. Yosıfnıñ monı küp märtäbälär iskärgäne bar. Şuşı qaderle, gaziz bäğır kisägen kabat banditlar kulına birsenme?! Ülsä ülä, ämma anı üzennän çitkä cibärmäyäçäk!

Yosıf tiz genä çişenep attı da Rämilä yanına kerep çumdı. Tegese, uyanıp, küzlären açmıy gına: “Färeştäm minem”, — dip pışıldadı, annarı kısıp koçaklap aldı.

Bu qadär dä ımsınıp, därtkä tulışıp söyeşkäne yuk ide äle Yosıfnıñ. Nindider üzençä matur, istälekle irtä buldı bu. Kaynar söyü sorap, yöz-bitlären alsulandırıp yatuçı Rämilä üze färeştälärneñ färeştäse kebek ide. Anıñ nazga, mähäbbätkä susagan täne yazgı görlävek kebek taşıp aktı, ä Yosıf, şuşı yazgı taşkında ber dulkın bulıp, bertuktausız üzeneñ küñel yarların, döresräge, yazmış yarların kagıp tordı. Ul bügen çıp-çın keşe ide. Çönki bügen anıñ küñelendä, ilahi-izge uylar yänäşäsendä, dönya, yäşäü game belän tirän borçu da bar ide…

7

Hoday cäza birmi, kurkıta gına, dilär. Äye, ul Yosıfnı da nık kisätte, kurkıttı. Närsä öçenme? Anısı möhim dä tügel. İñ möhime, Yosıf küktän işarä aldı. “Döres yäşiseñme?” — digän sorau aldı. Päygambär isemen yörtsä dä, berkemgä tırnak oçı qadär naçarlık kılmasa da, ul inde Hoday telenä kerde, Hoday ihtıyarınnan ıçkına yazdı…

Çınlap ta, Bakıy yazmışın, Rämilä yazmışın häl itärgä kem soñ äle ul?! Berär ilahi zatmı? Hoday ilçeseme? Divanamı? Bügen anıñ canı nindi kanunnar buyınça yäşi soñ?

Bernidän dä kurıkmagan keşe berkemne dä yaratmıy. Hak süz bu. Dönya çaklı uk kart tormış tarafınnan meñ märtäbä raslangan fakt. Yosıf ta bermäl kurkıp kaldı, ämma, küpme kurıksa, şulkadär nıgrak yarattı da.

Küklär taşkın mähäbbätkä, söyü hisenä karşı, dip kem äytkän? Koränme?

Berençedän, kük böten mähäbbätkä dä karşı tügel. Hodayga bulgan mähäbbätne kaya kuyasıñ? İkençedän, Korän tanıy: eçendä mähäbbät bulmagan keşe igelek kıla almıy. Kemgäder igelek kılu öçen, möselman zatı iñ elek ul keşene yaratırga, söyärgä tiyeş. Menä bit nidä hikmät!

Ä bilgele hädis närsä di? “Ber-bersen yaratuçılarga ber cirdä dä kısan bulmas”, — di. Kürdegezme? Mähäbbät cirgä, keşelär arasına töşte. Ä menä bu hädis: “Keşe üz yaratkanı belän bulırga tiyeş”. İhlas söyügä gimn läsa bu! İrekle, hör söyügä mädhiyä! Şuşı taşkın häm hör hisläre bärabärenä, niçek kenä eçtän yansa da, Yosıf Vasil belän oçraşuı hakında Rämilägä äytmäde. Borçuların zurga cibärmim, anıñ bolay da izalanıp, arıp-talçıgıp betkän canın tagın ber kat talkımıym dip uyladı.

Läkin keşelek tormışı şulay korılgan inde — ber borçu artınnan ikençese, öçençese kilä dä citä… Bu yulı da şulay buldı, Vasil belän yämsez söyläşü onıtılıp ta betmägän ide äle, inde Rämilä kaydadır yugalıp yöri başladı. Anıñ soñgarak kalıp kaytularına Yosıf baştarak iğtibar itmäskä tırıştı, ämma berdänber könne, kaydadır kunıp kaytkaç, hatını belän nıklap söyläşergä buldı. Nıklap dip, kayda kunganın beleşte, şul gına. Rämilä tökse genä:

— Dus kızlarımda kundım, — dip cavap birde. Küzlärennän kürenep tora — küñelendäge cavabı bötenläy başkaça. Borçulı häm ahlı…

— Yarar alaysa, — digän buldı Yosıf. — Ber süzem dä yuk, tik sin, zinhar, mine bu hakta kisätep kuy, yäme?..

— Kisätermen…

Gailädäge berençe ıgı-zıgı şunda tögällände. Tagın elekkeçä, künegelgän, ğadäti tormış belän yäşi başladılar. Rämilä vakıtında kayta torgan buldı. Yış kına Bakıy belän bergä kaytıp kerälär. Bakıynı tıñlıy ul. Ällä Bakıy anı tıñlamıymı?! Niçek kenä bulmasın, alar nık kına kileşep kittelär. Näq şul Bakıy arkasında Rämilä bik tiz öy, ğailä gamenä kaytÄtı. Yosıf öçen bu kön kebek açık. Nindider ser dä bar monda: yänäşäsendä Bakıy bulmaganda, Rämiläneñ bolay da boyıgrak küz-karaşlarına nindider tanış tügel moñ, yuk, moñ gına tügel, gam, hätta şom yagıla…

Moñ ul, mäğlüm bulgança, yaralangan koş kebek. Yaralangan koş ta, oyasınnan çitkäräk kitep, mäñgelek kıyaga taşlana… Berdänber könne Rämilä dä şul moñ-koş kanatında kayadır kitep yugaldı. Fäüziyä karçık ta, Bakıy da ni-närsä äytergä belmädelär. Ber kön, ike kön, öç kön kaytmadı “yünsez hatın”. Yosıf Rämiläneñ böten tanışların yörep, soraşıp çıktı, eşendä buldı… Yuk, eşendä dä kürenmägän, dus-iptäş kızlarında da kunmagan…

“Berär bälagä yulıktımı? Ällä elekkege tormışına äylänep kayttımı?” — dip, eçennän küpme genä özgälänsä dä, Yosıf Rämiläne kayan totıp ezli başlarga ikänen belmi ide. Vasil hakında uyladı uylavın… Tik… bu hakta Rämilä barıber äyter ide, berär niçek häbär itär ide…

Yosıfnıñ iñ ürtälgäne şul buldı: “färeştä” dip yörtälär bit üzen! Färeştä, pıçagım! Küñel kapusı açılgan, imeş, dönya belän añışıp yäşi, imeş… Kayda anıñ färeştälek toyımı? İlahi sıyfatları, sihri yegärlege kayda? Bulganı da biş bıltır elek betkän, süngän, sürelgän, yuılgan… Çönki… çönki färeştälek belän mähäbbät hise berniçek tä yänäşä yäşi almıylar. Färeştälek ul — kükkä iman kiterü digän süz. Mähäbbät isä — yaratkan-söygän keşegä gomereñne, yazmışıñnı, ahır kilep, hiseñne, ziheneñne, imanıñnı bagışlau digän süz. Ä Yosıf yarattı, Rämiläne färeştälegennän dä artıgrak kürde…

İrtän eşen betergäç, Yosıf, borçulı başın alıp, tagın hatının ezläp çıgıp kitte. Bu avır hälne moña qadär çittän genä karap-küzätep yörgän Bakıy da aña iyärde. Ul da nık borçıla, ahrı. Rämiläneñ kaytu-kaytmavına anıñ yazmışı turıdan-turı bäylängän kebek borçıla. Tik däşmi. Nik däşmider? Närsäder beläme, sizenäme? Ä küzlärendä… tagın tege moñ. Rämilä küzlärendäge moñ… sagış. Rämilä küzläre belän karıy lasa bu malay! Menä äkämät!

— Sin, Bakıy, bar, üz yulıñ belän yörep kayt. Malaylarıñnan soraş. Şundıy-şundıy keşene tabarga ide, digen. Ä min… üzem genä… yäme?

— Yarar…

Şulay häl ittelär: Yosıf ber yakka, Bakıy ikençe yakka çıgıp kitte. Kiçkä qadär kafe-restorannarda, erele-vaklı kibet tirälärendä yörde, hätta bazarga kerep çıktı, vokzalda buldı. Ütkän-sütkändä, hastahanälärgä dä küz saldı, militsiyä büleklärenä dä tuktaldı. Yuk. Kürgän-belgän keşe yuk… Su töbenä kitkän kebek yukka çıktı Rämilä. “İnde kaya barıym ikän?” — dip, Kazansu yarı buyındagı komlıkta, iksez-çiksez halık urtasında basıp torgan çagında, anı ällä nindi hikmätle yullar belän Bakıy kilep taptı.

Niçek kilep tabuında Hoday kulı uynamıy kalmagandır, ämma malaynıñ alıp kilgän häbäre kotoçkıç däräcädä cirneke ide:

— Rämilä apa… pritonda.

— Ä? Närsä? Kayda? — Yosıf çaktan gına telen teşlämiçä, añın yugaltmıyça kaldı. Bu häbär anıñ zihenendä: “Rämilä ülgän”, — digän kebegräk yañgırıy ide…

— Vasil yanında… Anı… anı… Ul berni dä belmi…

— Niçek inde belmi?

— Üz añında tügel ul… Narkota belän napiçkali. Annan çıgu kıyın. Min uce proboval…

— Sin närsä söyliseñ, Bakıy? Nindi priton? Nindi narkota? Rämilä kayda, dip sorıym bit min sinnän!.. Ä sin… “napiçkali”, imeş… “Uce proboval”, imeş… Äydä, kürsät, nindi cir ul?! Nu tapsam!.. Yandıram!.. BeteÄräm!..

Yosıf üz gomerendä berençe märtäbä çıgırınnan çıktı. Moñarçı bu qadär borçılganı, yarsıganı bulmagandır anıñ. Bu minutta ul üze dä iläs-miläs häldä, ahrı. Beraz kauşabrak kalgan Bakıy, nihayät, huşın cıyıp, anı tınıçlandırırga kereşte:

— Borçılma inde, Yosıf abıy… Färeştä abıy…

— Küp teleñä salınma! Färeştä, imeş!.. Ber Rämiläne saklıy almadık, şul hälgä töşerdek… İh!.. İblis bez monnan soñ, añlıysıñmı? İblis!

— Yosıf abıy…

— Närsä tagı?

— Sin bara tor. Üzäk munça artındagı ike katlı sarı yortta ul… Kızıl knopkalı işek…

— Ä sin?

— Min soñrak kilep citärmen.

— Kaçasıñmı? Kurıktıñmı? Ä?!

— Min bötenläy dä kurıkmıym, kurka belmim… Barısı da tärtiptä bulır, Yosıf abıy…

Yosıf olılar akılındagı bu malay belän süz köräşterep tormadı. “Yäşlär üzäge” karşındagı trolleybus tuktalışına taba yögerde. Tını betep çabıp kilsä dä, şaktıy vakıt taptanıp tordı. Trolleybuslar kayadır kitep yugaldılar da kabat kürenmädelär, siräk-miräk ütep torgan ciñel maşinalar da tuktarga telämädelär. Yosıf, yul oçınnan kiräkle trolleybusnı kötep ala almagaç, karşındagı biyek yortka kütärelep baktı: “Şulkadär halık beryulı nişläp utıralardır? Rämilä kebeklär hakında, Bakıylar, Yosıflar hakında yazsınnar ide dä bit… gıybrät itep… Şul gıybÄrätne ukıp, keşe oyalır ide, kıyınsınır ide, bütän yämsez ğamällär kılmaska tırışır ide… Nişläp kenä utıralardır şulkadär halık?!” Yosıf, mañgayın cıyıÄrıp, tagın ber märtäbä gazeta-curnal näşriyätına kütärelep karadı. Annarı trolleybusnı birergä tiyeş uram oçına soñgı märtäbä küz taşladı da Kazansu yarların, yuk-yuk, yarsız, ürsez küñel yarların totaştırıp torgan küpergä taba yögerde.

Yosıf üze yögerä, üze bertuktausız täkrarlıy: “Rämilä, nişlädeñ sin, Rämilä?.. Bez bit bardan yuk bulgan, yuktan bar bulgan cannar, ülep kabat tugan keşelär… Üz qaderebezne belergä tiyeş idek läsa… Nik üz qadereñne belmädeñ? Nik üz bäyäñne töşerdeñ? Nik, nik?..”

Menä ul munça! Menä ul yort. Menä ul işek… Kızıl töymä… Yosıf, kilgän uñayga böten açuın sıñar barmagına tuplap, İblis küze kebek tırpayıp torgan kızıl töymägä bastı. Eçke yakta moñsu köy yañgıradı. Şomlı tınlıktan soñ nindider timer bik şıltırap töşte, annarı, avır ıñgıraşıp, işek açıla başladı. Berazdan işek aralıgınnan ğadättän tış zur ike şärä kükräk tägäräp kilep çıktı. Kızıl halat izüennän bültäyep, töşäm-töşäm dip torgan kükräklär artınnan uk, şeşenep, ällä eçüdän, ällä kıynaludan küz töplärenä zäñgär şäülälär yagılgan taza hatın kürende. Urıs marcası ikän.

— Ot kogo?

— Rämilä mondamı?

— Ot kogo, spraşivayu…

— Gde Rämilä?

— Net takoy…

Şunda gına Yosıfnıñ başına “suktı” — ul bit Vasildan kilgän bulıp kılana ala! Rämilä bulgan cirdä Vasil bulmıy kalmas…

— A yısli ot Vasilya?

— Ot Vasilya?

— Äye, Vasildan min…

— Otveçay çeloveçeskim yazıkom! A to ne puşu!

— Kak yışe?

— Tebe ne ponyatno, tatarskiy pes? Po-russki, znaçit!..

— Ot Vasilya ya. K Ramile… — Bu iserek marcanı bärep üteräse kilsä dä çıdadı Yosıf, soñgı tamçı sabırÄlıgın cıyıp tüzde, Rämiläse hakına tüzde… Läkin tege gayre tabigıy kükräklär iyäse dä nider sizenep ölgergän ide, ahrı.

— Ne puşu, ona zanyata.

— Çto s ney?

— Niçego. Oboydetsya. Nu, proşay…

— Net, pustite!

Hatın bütän däşmäde, bu ücät “tatar köçege”nä tagın ber märtäbä akayıp karadı da ike kullap işekne yabarga kereşte. İşek Yosıf yaklı bulıp çıktı, tiz genä yabılırga telämäde, tupsaga çat yabışıp, ıñgıraşa-ıñgıraşa, iserek marca belän tartkalaşa başladı.

— Mat tvoyu!

Hatınnıñ äşäke süzläre Yosıfnıñ kaynar kanına agu bulıp töştelär.

— Äle sin minem änkäy belän bulaşasıñmı?! Min sin mörtät belän söyläşep torgan bulam tagı!.. Nu net!..

Yabılıp betmägän işekkä ayagın kuyıp ölgergän Yosıf, oçsız arakı katış bozık odekolon isläre añkıtıp torgan may tüşkäsen böten köçenä etep cibärep, eçkä ütte. Marca hatını kaydadır bärelep-sugılıp kaldı, üze türdäge tonık yaktılıkka töbäp kitte. Berazdan nindider ilämsez ozın, şıksız, salkınça koridorga kilep çıktı. Yak-yakta işeklär tezelep kitkän. Här işek başında — fonar. Kayberlärendä tonık kına kızgılt ut yana, ä kayberlärendä — şämähä-zäñgär yaktılık…

Bu utlarnıñ mäğnäsen añlap betermäsä dä, Yosıf ber äyberne anık töşenep bardı: anıñ Rämiläse şuşında bulırga tiyeş, şuşı bülmälärneñ bersendä… İsän genä bulsın ide, isän genä bulsın… Kalganı — Yosıf eşe. Ayakka bastıraçak ul anı, keşelegenä kaytaraçak. Monnan soñ bervakıtta da üzennän çitkä cibärmäyäçäk, küz aldınnan yugaltmayaçak!..

Yosıf bermäl tuktalıp uylanıp tordı da, böten açuın kuşıp, iñ berençe işekkä törtep cibärde. Baştarak añışa almadı. Annarı, küze iyäläşkäç, kürgännärennän küzläre çäçräp çıga yazdı. Çäçräp çıkmaslıkmıni, tür karavatta tau çaklı ber ir kep-keçkenä kız balanı cäfalap yata. Kız sulkıldap yılıy, anıñ inde yılarlık ta häle kalmagan, ä manma tirgä batkan äzmäver zat, ah-uh kilep, üzeneñ eşen eşli… Kemnär bolar? Nindi kız bu? Anıñ ata-anası kayda? Söygäne kayda? Yazmışı kayda? Rämilä… Ä Rämilä kayda?

Äle oyışıp ta betmägän sabıy tänen izep-äväläp yatuçı älege kotsız bändägä näfräte nikadär köçle bulsa da, tizräk Rämiläne tabu teläge ciñde, Yosıf bu pıçrak dönyadan kire atılıp çıgıp, kürşe bülmä işegenä taşlandı. Andagı hällär dä berençesennän arurak tügel ide… Taza gäüdäle, nık bädänle, şäp-şärä öç ir-eget, şundıy uk yapa-yalangaç ber hatın östenä yabırılıp, üzläreneñ hayvani ihtıyacların başkaralar. Kayda baş? Kayda ayak? Kayda kul, tagın kayda närsä ikänen karap torırga vakıtı yuk ide, Yosıf afät börkep torgan koridor buylap arı kitte. Bertuktausız yalkınsınıp torgan küñele kuşkan ber bülmägä barıp ta kerde.

Nihayät, telägänen taptı! Karañgı poçmaktagı kiñ tüşäktä, botların-çatların yak-yakka taşlap, Rämiläneñ cansız gäüdäse yata ide…

Yosıf avızınnan söyeneç katış köyeneçtän torgan ber börtek süz atılıp çıktı:

— Rämilä-ä-ä!..

Baştarak söyeneç ciñgän kebek ide: “Menä bit ul — Rämilä! Tabıldı! Tabıldı!..” Soñınnan köyeneçle kurku baş kalkıttı: “Närsä bulgan? İsänme ul?”

İsän, isän… İsängeräp, iläslänep yatsa da, Rämilä, Yosıfnı kürügä, şunduk telgä kilde, ämma urınınnan kuzgalmadı, kuzgalırga telämäde dä, kuzgala da almıy ide, ahrı:

— Färeştäm… Tagın taptıñ mine… Sin — çın färeştä bit… Alıp kit mine monnan… Min şundıy arıdım… Minem başım sızlıy, böten cirem sızlıy, canım sızlıy…

— İh sine!.. Nişliseñ sin monda? Ni buldı? Kem räncette? Kem ul?..

— İ Yosıf… Kiläsem kilep kildemmeni min monda… “Kilmäsäñ, färeştäñne dömekteräbez”, — dip kurkıttılar… Sineñ öçen kurkıp kildem… Ä alar mine keşelektän çıgardılar… Min ükenmim… İñ möhime — sin isän! Ä minem tän barısına da künekkän inde, bötenesen dä kütärä ul…

— Ni söyliseñ sin, Rämilä?! Ni söylägäneñne añlıysıñmı üzeñ?

— Anısı şulay… Döres tügel bu… Tän tüzsä dä, can tüzmi ikän, Yosıf… Ülärgä uylagan idem, ülep tä bulmadı, içmasam… Otkaçali…

— Rämilä!..

— Ts-s-s!.. Däşmä. Kiräkmi. Üzem söylim. Sin bit mine tagın taptıñ, Yosıf… Färeştäm… Yarıy äle taptıñ…

— Yuk, Rämilä, sine Bakıy kilep taptı…

— Bakıy? Äle kayda soñ ul?

— Häzer kilä ul, köt azrak… İh, canıy, şulay eşlilärme inde?! Nik bu hakta miña äytmädeñ, nik yäşerdeñ? Berär närsä uylap tapkan bulır idek äle!..

— Vasilnı sin belmiseñ… Ul telägänen barıber ala… Ul afät iyärtep yöri…

— Rämilä, äydä, tor, tizräk kitik bu şakşı urınnan, ä?

Rämiläneñ kıl kıymıldatırlık ta häle yuk ide. Ul barı ärnep yılıy gına ala ide.

— Yosıf, min dä şakşı bit… Sin häzer minem belän bulmassıñ inde… Vasil… minem elekkege yegetem… böten üçen aldı — iñ äşäke, iñ hayvan irlär astına saldı…

— Yä, beterenmä, Rämilä. Tänne yuıp, çistartıp bula. Ä menä cannı… Canıñ pıçranmasın, Rämilä!..

— Canım saf minem, Yosıf. Cannı saklap kaldım.

— Şulay bulgaç, ber dä kaygırma. Onıt bu hällärne. Min dä onıtırmın. Onıtırga tırışırmın…

Yosıf söylänä-söylänä Rämiläne kiyenderergä kereşte. Çäçlären taradı. Haman äle buınnarın cıyıp ala almagan hatın, kıyınsınuınnan nişlärgä dä belmiçä, Yosıfka küzlären mölderätep tik utırdı… Tagın yılıy başladı.

— Nindider tabletkalar birdelär, köçläp hämer eçerdelär… Dürt ir mine arakı belän koyındırdı… Şul arakını tänemnän yalap çıktılar. Şunnan avırıp kaldım min, Yosıf. Ällä närsä buldı miña. Siherlädelär bugay…

— Fäüziyä apa häzer ayakka bastıra sine, kaytıyk kına äle… Ä ul siher kaytaru yolaların belä…

Läkin tiz genä kaytıp kitärgä nasıyp bulmadı alarga. Annan-monnan gına kiyenep, ber-berenä totınışıp, yaktı koridorga kilep çıguları buldı, allarında ike taza yeget iyärtkän Vasil päyda buldı.

— Kaya?!

— Vasil? — Kurkuınnan Rämiläneñ ayak buınnarı yomşap kitte, ul akrın gına aska çügä başladı.

— Menä… tagın oçraştık… — Bu süzlärne Yosıf äytte. Bu süzdä borçu kübäygän, ä elekkege söyeneç, Rämiläne tabudan kalgan söyeneç, ällä kaya kitep yugalgan ide. Şulay da ul üzen bik tiz kulga aldı, ozak süz kuyırtıp tormıyça, Rämiläne kultıklap aldı da işekkä taba omtıldı.

Läkin anıñ yulına Vasil arkılı töşte.

— Kaya?!

— Kaya bulsın, öygä!

— Min siña ber äyttem bit inde. Küzemä kürenmä, didem.

— Ä sin ni kılganıñnı beläseñme soñ? Nişlätteñ Rämiläne?! Kit yuldan! Yuksa ülgänçe özeşäm!.. Min sezdän kurıkmıym!..

Yosıf, Rämiläne ber yak çittä kaldırıp, Vasilga taba uktalmakçı gına bulgan ide, kemder tışkı işekne can-färmanga döberdätä başladı. Vasil, çittä tämäke köyÄrätep torgan marca hatınga taba ımlap:

— Kliyent prişel, navernoyı, pust podocdet, — dip cikerde.

Hatın bik tiz urap kilde. Şul arada anıñ yözennän, küzlärennän iñ soñgı keşelek sıyfatları da yukka çıkkan ide.

— Vasya, tam…

— Närsä, Marusya?

— Tam… prişli…

— Kto? Kto prişel?

— Patsanı…

— Kto? Progoni ih!

— İh mnogo… Oni tebya prosyat, Vasya…

— Çto za çert?

Marusya däşmäde, artkarak çigenep, yakındagı ber bülmägä kerep şıldı. Vasil, yak-yagında torgan yegetlären aralap, tışkı işekkä kitte. Yosıf belän Rämilä dä, därräü kuzgalıp, ber-bersenä yärdäm iteşä-iteşä, anıñ artınnan iyärdelär. Yannarında torgan yegetlärneñ berse ciñennän totıp kalırga telägän ide, Yosıf, kisken genä omtılıp, anı stenaga sılap kaldırdı, iptäşenä yärdämgä kuzgala başlagan ikençeseneñ borınına yodrıgın teräp kuydı.

Alar kulga-kul totınışıp yaktılıkka — işegaldına kilep çıkkanda, Vasil, aldında päyda bulgan manzaraga şakkatıp, torataş kebek katıp tora ide. Şaklar da katarsıñ şul! Böten işegaldın un-unbiş yäşlek bala-çaga sırıp algan. Yözläp kenä bulır… Bälki, meñder, milliondır… Kürenep tora: bolar — uramda yäşäüçe balalar. Bala diyärlekläre dä yuk. Yözlärendä — ölkännär çırayı, irlär game…

— Yosıf! Rämilä apa!

Barısı da tavış kilgän yakka borıldılar. Yäşüsmerlär törkeme eçennän Bakıy kilep çıktı da Yosıf belän Rämilägä taba tomırılıp kilä başladı.

— Bakıy! — Rämilägä şunduk can kerde. — Sinme bu? Sin cıydıñmı bu qadär halıknı?

— Beznekelär alar. Işanıçlı yegetlär. Üzeñ niçek soñ, Rämilä apa?

— Äybät… Häzer inde äybät…

— Min sine kilmässeñ dip uylagan idem inde, — nihayät, Yosıfka da can kerde.

— Alay naçar uylama keşe turında, sin bit angel…

— Kaysıgız Vasil bula? — Malaylar törkemennän tagın beräü ayırılıp çıktı. Ul başkalar arasında olırak häm akıllırak kürenä. Töskä-bitkä dä çista, pöhtä häm matur üze…

— Nu, min…

— Menä şul, Vasil, bügen ük Kazannan kitep olagasıñ. Bütän küzemä kürenmiseñ!

— Posmotrim…

— Alaymı? — Yeget kisken genä Yosıflar yagına taba borıldı. — Sez barıgız, kaytıgız, ä bezneñ söyläşäse bar ikän äle monda…

Öçäüläp kaytıp kittelär. Ul könne munça buyında närsä bulganın belmi kaldılar. Beläseläre dä kilmäde. Şunı gına iskärdelär: Vasil bütän kürenmäde. Fäüziyä karçık, munçaga bargan cirennän, tege kızıl töymäle yortnıñ işegendä arkılı-torkılı kadaklangan taktalar kürep kaytkan. Şul!

8

Tagın yäşäp kittelär. Başlarına töşkän cäfa-borçularnı tiz genä onıta almadılar. Bigräk tä Rämilä bu yulı tormışka avır kayttı. Fäüziyä karçık bulmasa, şulay iñke-miñke kileş küpme yörer ide ikän. Nindider dogalar ukıp, açı ülän suları eçerep, bu kürşe äbise anıñ başındagı, beroçtan kanındagı şaukımnı kuıp çıgara aldı.

Läkin, elekkeçä bergä yäşäsälär dä, Rämilä Yosıfnı üzenä yakın cibärmäde. Tegese berniçä märtäbä yumalap karagan ide dä:

— Kagılma… Min äle saflanıp citmädem, — dip kırt kiste.

Yosıf anı aşıktırmadı, bitärlämäde. Barısın da Hoday ihtıyarına kaldırdı.

Öydä Bakıynıñ abruyı bermä-ber arttı. Ul bit Rämilä apasın olı bäladän yolıp kaldı, Yosıfnı hätär kaygıdan arındırdı. Niçek hörmätlämiseñ dä, niçek qaderlämiseñ di?! Bala bala inde — Bakıy üze dä üsenep kitte hätta, beraz gına köylätä, nazlandıra başladı. Ämma elekkege ğadäten barıber taşlamadı — açı tañ belän, Yosıf belän Rämiläne aulakta kaldırıp, berniçä säğat uramda yörep kerä torgan buldı.

Äytüemçä, Yosıf belän Rämilä irle-hatınlı kebek tä tügellär. İkese ike tüşäktä ah-uh kilep yatıp kalalar…

Berençe bulıp tüzemlegen Rämilä cuydı. Ber tañda Bakıynıñ çıgıp kitüen kötebräk tordı da köyäz mäçe kebek mıştım gına Yosıf yanına kilep yattı.

Soñgı könnärdä anıñ küñele kütärenke yörde şul. Avıldan, änisennän hat aldı. Cavap hatı. Yosıf belän tora başlau belän yazıp cibärgän ide. Bik matur hat. Sabır hat. Bakıy hakında gına añlap citmägän änise. “Balalı irgä çıktıñmıni? Bik holıksız tügelme soñ balası? Yätim bala yä İblis sıñarı bula, yä gönahsız färeştä bula. Şunı onıtma, kızım…” — digän.

Tagın ber kuanıç: yaña eşkä kerde, kürşedäge kibetkä satuçı yärdämçese bulıp urnaştı. Kön sayın arıp-talıp, ämma kölep-elmayıp kayta başladı. Öygä genä tügel, Yosıf Rämiläneñ tormışka, yäşäügä kaytuına söyenep betä almadı, ämma… ämma häläleneñ küzlärendä çagılgan moñsulık nurı häzer dä cannı öşeterlek ide äle.

Rämilä, arkasın kuyıp, yılışa-elışa, Yosıfnıñ koçagına uk kerep bette.

— Aldıñ belän borıl, Rämilä.

— Yaramıy…

— Bolay bit yözeñne kürmim, matur küzläreñne kürmim. Borıl inde!

— Yaramıy digäç yaramıy. Sin karasañ da, min sineñ küzläreñä karıy almıym, Yosıf. “Gönahlı cannı färeştäneñ küz karaşı da üterä”, — di ide äbiyem. Min şuña da karamıym. Üläsem kilmi minem, yäşisem kilä!.. Monnan soñ bervakıtta da küzläreñä tutırıp karıy almayaçakmın, açulanma, yäme, bäğrem… Yuk-yuk, ülüdän dä kurıkmıym min, miña oyat, Yosıf…

— İ yülärem minem! Yukka borçılasıñ ikän. Sin minem öçen härvakıt saf küñelle, tugrı yöräkle, saf canlı keşe buldıñ. Şulay bulıp kalasıñ da. Çönki sin bu hätär adımga minem öçen, minem yazmışım öçen bargansıñ… Min kübräk gönahlı monda…

— Yosıf, däşmä!

— Däşäm, nik däşmim di?! Minem sine şundıy söyäsem, nazlıysım kilä!.. Toymıysıñmıni, tulışıp şartlıym bit inde…

— Däşmä, däşmä! — Rämilä borılıp zifa barmakların Yosıfnıñ irennärenä kuydı. — Äydä, şuşılay gına yarat…

— Ä?

— Äye, menä şulay, şulay…

— Rämilä…

— Äü, bäğrem…

— Sin şundıy tämle!..

— Yosıf…

— Äü, bäğrem.

— Miña berençe märtäbä şulkadär rähät!..

— Miña da…

— Min sine şundıy sagındım!

— Min dä…

— Min sine şundıy yaratam!

— Min dä…

Bu tañda alar berençe märtäbä mähäbbättä añlaştılar, berkemnän kurıkmıyça, şiklänmiçä, oyalmıyça, kıyınsınmıyça, tuygançı söyeştelär, nazlaştılar, bähetneñ ällä niçä katlarına menep töştelär… Rämilä, Yosıfnıñ nazlarınnan iserep, “bütän yözeñä, küzeñä karamıym” digän antın da onıttı hätta. Ber-bersennän küzlären, küzlären genä tügel, tännären, tännären genä tügel, cannarın ayırıp ala almıyça, işektän şaulap Fäüziyä karçık kilep kergänçe yuandılar şulay. Kürşe äbise yaña gına söyeşep tuktalgan, tın-sulışların da tigezläp ölgermägän bu ike kaynar cannan kıyınsınırga uylamadı da, kulındagı törgägen östälgä kuyıp, yäşlär yanına kilep tä utırdı. Süze, çınlap ta, bik möhim bulıp çıktı. Bügen tañda kürgän töşen yurap yörüe ikän… Ä tañda kürgän töş — izge töş ul!

— İ-i, kızım. Bi-i-ik mäğnäle töş kürdem bit äle. Söbhanalla-maşalla, bigräklär dä izge töşkä, sihri falga ohşagan ul. Tıñlale… Kük tutırıp kazlar oça, imeş. Menä şul kazlar törkemennän ber kaz ayırılıp töşä başlamasınmı?! Üze töşä, üze açırgalanıp kıçkıra, minsiñaytim… Şundıy da moñlı itep kıçkıra inde, añlap kına bulmıy — özgälänep, räncep kıçkıramı, ällä söyenep, şatlanıp kıçkıramı?.. Menä ul töşte-töşte dä, kanatların cäyep, yäm-yaşel çirämlek östennän yögerep kitte. Ä çirämlekneñ argı başında sin torasıñ, kızım…

— Äbekäy, närsä bula inde bu?

— Tuktale, kızım, bülmä, iñ möhime alda äle. Aldıña yögerep kilgän menä şul kaz kinät kenä Bakıyga äverelde dä kuydı, gönah şomlıgı…

— Äbäü, närsä söyliseñ sin, Fäüziyä äbi? Bezneñ Bakıyga ävereldeme?

— Äye şul, böten hikmät tä şunda. Böten töşne añladım, ä menä Bakıy hakındagısına töşenä almadım.

— Kızık, Yosıf, äyeme? “Töşenä” süze töştän alıngan mikän ällä?

— Ä närsä añladıñ soñ, Fäüziyä apa? — Monısın inde tüzemsezlänep torıp uk utırgan Yosıf soradı.

— Närsäneme? — Fäüziyä karçık, äytergäme-yukmı digän kebek, karaşların bilgesezlekkä töbäp, beraz uylanıp torganday itte dä, nıklı kararga kilep, cähät kenä äytep kuydı: — Balaga uzgansıñ sin, kızım, bala kiteräçäkseñ. Şul.

Älbättä, kürşe karçıgınıñ säyer töşenä, bigräk tä anıñ yuramışına Yosıf ta, Rämilä dä ışanmadılar. Ber-bersenä karaşıp, kölep torgan yäşlärgä karap, Fäüziyä karçık tämam poşamanga töşte:

— Närsä, ışanmıysızmıni? Hoday Täğalä ımına, kükneñ işaräsenä ışanmıysızmı?

— Fäüziyä apa, moñarçı nigä birmägän soñ ul bezgä bala digännären? — Yosıf üz soravınnan üze kurkıp kuydı.

Läkin soñ ide inde, süz oçkan ide, barası cirenä barıp citkän ide… Kürşe karçıgınıñ cavabı hakıykatneñ üze bulıp yañgıradı:

— Bäy, söyeşä belmägänsezder, yaratışu, nazlaşu citmägänder? “Bala bit ul… Bala ul matur süzdän tua”, — di ide bezneñ inäkäyebez… Siña, kızım, häzer saklanırga kiräk, özlegep kuyma tagı…

Fäüziyä karçıknıñ töşe ras kilde: ozaklamıy Rämilä üzeneñ balaga uzuın, avırlı kaluın añladı.

Şul şatlıgınnan äbekäygä bäbi sıyı kertep çıktı. Alarnıñ yagında umaç aşın şulay dip yörtälär. Umaç — umay aş, yağni mäsälän. Şul umaçnı elek-elektän kendek äbise bulaçak karçıkka birgännär, anıñ aşa borıngı “kendek anasın”, “korsak anasın” — Umay isemle izge ruhnı bähillägännär. Şul aş yolasın ütägän oçrakta gına Umay-ana ruhı tuaçak balanı kırık kön buyı häm yaña tugan balanı tagın kırık kön buyı üz yaklavı astında, üz märhämätendä yäşätä, imeş…

Tuaçak bala hakındagı häbärgä iñ kuanganı Bakıy bulgandır. Şulay bulmıy ni — aña ber iptäş bulaçak bit! Berkönne ul uyınçık alıp kaytkan. Kayan algandır — anısın soragan keşe yuk. Balçıktan katırıp yasalgan at ide ul. Tomırılıp çabıp bargan bu atnıñ kanatları da bar äle. Kıskası, tulpar at. Bakıy şul atnı alıp kayttı da, däşmi-nitmi genä, Rämilägä kiterep tottırdı. Üze bähet tapkan keşe kebek yılmaya… Bu izge malaynı kısıp koçası, söyep nazlıysı kilde Rämiläneñ. Şulay itte dä.

— Hi-i, apayıña apkayttıñmıni bu kanatlı atnı? Kanatlı bulsın, bähetle bulsın diseñ inde alaysa? Malay bulsın diseñ inde? Yosıf, ä, Yosıf, Bakıy malay di bit äle, malay sorıy… — Bu yulı Rämilä Yosıfka taba kayırıldı.

Yosıf ta üz rolen osta başkardı:

— Malay digäç, malay bulır! Problema yuk! ÄytelÄgän — eşlängän!

Bu söyläşüdän soñ Rämilä belän Bakıy bik yış gäpläşep, serläşep utıra torgan buldılar. Bervakıt Bakıy sorap kuydı:

— Sineñ äniyeñ barmı?

— Bar, nigä sorıysıñ?

— Ber dä äniyeñne söylämiseñ. Äniyeñ yuk kebek yäşiseñ…

— Äniyem yırak şul. Avılda. Gel genä kaytıp bulmıy.

— Ä sineñ ber dä kaytkanıñ yuk.

— Yuk şul… Kıyınsınam min añardan, oyalam.

— Tormışıñ öçen oyalasıñmı?

— Yuk, bügengese öçen oyalmıym, ütkändägese öçen bik tä oyat miña…

— Bu säbäp tügel. Min äniyemne bötenläy belmim. Ä ul gel minem yanda. Min anı härvakıt uylap yörim. Kayçakta söyläşäm dä… Kayçakta ul üze miña däşä… Anı min üzem genä işetäm…

— Närsä di?

— Sorama. Bu hakta min berkemgä dä äytmäyäçäkmen. Bu — ser. Beldeñme?

— Yarıy-yarıy, soramıym. Ser bulu — ömet bulu digän süz. Sereñ bar ikän — ömeteñ bar… — Beraz pauzadan soñ Rämilä tagın Bakıynıñ arkasınnan kagıp kuydı: — Rähmät siña, Bakıy…

— Närsä öçen?

— Äniyeñne iskä alıp yäşäveñ öçen rähmät. Üzeñ bäläkäy bulsañ da, olı canlı keşe sin, Bakıy…

— İh, yanda da bulsa, bötenläy başka törle yäşär idem min!

— Niçek itep? Nigä alay diseñ? Bez sine räncetäbezme?

— Yuk-yuk. Sez miña bik äybät karıysız. Tik… barıber änile bulası kilä!

Rämilä uyçanlanıp kaldı.

— Kızık…

— Närsäse kızık?

— Kızık şul. Sineñ äniyeñ yuk, ä sin anı toyasıñ. Minem äniyem bar, min anı toymıym…

— Toyasıñ sin anı, toyganıñnı añlamıysıñ gına.

— Toymasam da aptıramıym… Miña da ana nazı bik eläkmäde şul. Ätiyebez eçkeçe ide. Änine nık cäfaladı. Äniyebez anıñ açuın bezdän ala ide. Äti ülgäç, ber atna da tormıy, ikençe irgä kitep bardı. Üzebezneñ könebezne üzebez kürdek… Şul çaktan uk küñel katıp kalgandır, mögayın. Yuksa min dä toyar idem äniyemne, anıñ öçen borçılır idem, kaygırır idem…

Beraz tın tordılar.

— Sin balañnı yaratasıñmı? — Bakıynıñ kötelmägän soravınnan Rämilä siskänep ük kitte.

— Niçek inde? Tumagan bit äle ul.

— Yuk, sin anı häzerdän ük yaratırga tiyeş, tugaç soñ bula ul…

— Nigä alay diseñ, Bakıy? Ällä niçek söyläşäseñ sin…

— Ber dä ällä niçek tügel. Uylap kara: menä tudı di ul bala. Siña oşamadı di. Sin anı taşlarsıñmı?

— Kit monnan, nişläp oşamaska tiyeş äle ul?!

— Tiyeş tügel… Tik… şulay da bula. Menä min oşamagan bit…

— Bakıy, ber dä borçılma, yäme. Min anı bervakıtta da taşlamayaçakmın! Beläseñme, min anı inde yaratam. Gaziz balam bit ul, tän küzänägem, can kisägem!

— Rämilä apa.

— Äü, akıllım.

— Anı inde min dä yaratam bugay…

— Kemne?

— Tuaçak balañnı…

Rämilä moña berniçek tä cavap kaytarmadı. Barı tik, üz koçagına tartıp alıp, iñ yakın tuganın yäisä gaziz balasın söygän kebek, söyep üpte genä.

Bu söyläşüdän soñ Bakıy Rämilägä tagın da nıgrak yakınaydı. Döresräge, Rämilä aña yakınaydı, bergä çagında üz koçagınnan çıgarmadı, süz belän genä tügel, tämle rizıklar belän dä sıyladı, tuaçak balaga isem saylaganda, anı gel genä üz yanında tottı. “Menä busı oşıymı? Ä busı?” — dip intekterep beterde.

Bakıynıñ cavabı bötenesen dä aptıraşka kaldırdı.

— Minem isemne biregez, Bakıy dip kuşıgız! — dip çatnatıp äytep saldı ul.

— Nigä alay diseñ, Bakıy? Sindä andıy ber isem bar bit inde…

— Alaysa soramagız. Sez soradıgız, min cavap birdem.

— Şulay da äyt äle, nigä “Bakıy”?

— Äybät isem, “mäñgelek” digän süz. Keşelärdä şundıy isem dä bulırga tiyeş.

— Sindä bar bit…

— Min… min keşe tügel…

— Ä? Kem soñ sin? — Bakıy Yosıfnı tämam çıgırınnan çıgara yazdı.

— Kölmässezme soñ?

— Yuk, nidän kölik bez?

— Min — färeştä… Min sezne tormışka kaytaru öçen kildem… Ber uram malayı bulıp kildem…

— Fu-u, citdi süz söyli dip toram tagı, — Rämilä, kiñ yılmaep, ciñel sulap kuydı.

Yosıf ta bu säyer äñgämäne uyınga bordı:

— Min bit ul färeştä! Min ul kük ilçese! Bütännär isemen üzläştermä, pon-ni-mayış!

Menä şundıy gıybrätle söyläşü bulıp aldı yuktan bar bulgan ğailä eçendä. Berençe märtäbä şulay serle, ämma ihlas söyläştelär alar. Häm… soñgı märtäbä.

9

Äye şul, bu matur, köyle tormış ozakka barmadı, berkön irtän çıgıp kitkän cirennän Bakıy kaytmadı. Berär tanış malayı belän kunıp kalgandır dip faraz kıldılar. Ämma Bakıy ikençe, öçençe könne dä kürenmäde, suga töşkän kebek yuk buldı.

Nindider hätär bälagä yurarga kıymadılar, kaytır, kaytır dip, haman kötep, sagınıp yäşi birdelär.

Ul arada almaşlap iñ elek Yosıflar yagına, annarı Rämilälär yagına kunakka kaytıp kildelär. Fäüziyä karçık öy saklap kaldı. Niçek kenä ömetlänep kilsälär dä, alarnı kürşe äbiseneñ küñelsez häbäre karşı aldı:

— Yuk, balalar, Bakıyıbız küzgä-başka kürenmäde. — Annarı, şiklängän kebek, beraz sınap karap tordı da kisken genä sorap kuydı:

— Räncetmägänsezder bit üzen? Sabıy küñele örfiyä kebek ul, bügen bar, irtägä yuk…

— Nişläp räncetik di, Fäüziyä äbi, ni söyliseñ sin? Barısı da sineñ küz aldıñda bit… Bu süzläreñ belän sin üzeñ bezne räncetäseñ, häzer ük kire al… Üz balabız kebek kürdek, änä Hoday şahit, şulaymı, Yosıf?

— Şulayın şulay…

— Nigä alay diseñ, Yosıf, nigä küñelemä şik kertäÄseñ?

— Şulayın şulay da… Min menä närsä hakında uylıym: bezneñ bit üzebezneñ sabıyıbız tuaçak. Bakıy, şunı uylap, bolarga artık avız, artık kaşık bulmıym dip çıgıp kitmäde mikän dim.

— Karale, ulım, sindä päygambär akılları bar lasa? Rämiläneñ färeştä diyüe dörester, ahrı. Näq şulay uylagan ul, balakayım. Üze bala bulsa da, akılı citmeş cide yäşlek anıñ… İnde kaylarda gına yörider, meskenkäyem…

Yosıf bu atnasın da Bakıynı ezläp ütkärde. Arıp, talçıgıp, yabıgıp bette, könnär buyı uramnarda yörep, elekkege hälenä — sukbay tormışına töşep betä yazdı… Kul seltärgä dä uylagan ide. Uyınnan şunduk kire kayttı. Öydä Rämilä borçılıp, yılap utıra, kürşedä Fäüziyä karçık kaygıga kalgan. Böten öy, işegaldı, uram belä häzer bu hakta. Läkin Bakıynıñ kayda ikänen genä belüÄçe keşe yuk.

Yosıf, Rämiläne ezläp bargaç, üzäk munça yanında oçraşkan malaylar törkemen tabarga buldı. Alar belergä tiyeş. Bigräk tä tege ozın buylı yeget beläder. Ul bit uram malaylarınıñ başlıgı, atamanı. Anıñ kuşamatı da Ataman bulıp çıktı. Läkin ul da berni äytä almadı. Yosıfnıñ öç kön buyı şähär uramı buylap anı ezläp, soraşıp yörüe genä ärämgä kaldı.

— Tege vakıtta bezne cıyıp alıp bargan malaynı äytäsezme? Bez anı berençe märtäbä häm soñgı märtäbä şunda kürdek. Kem soñ ul? Kem genä bulsa da, serle malay. Ber genä karıy, şunduk ışandıra… Läkin äybätkä, hätta izge canga ohşagan. Närsä bulgan aña?

— Belmim şul. Yugaldı ul. Yukka çıktı…

Menä siña mä! Uram malayı bulıp yörgän Bakıynı uram malayları belmilär dä ikän äle! Nindider ser bar monda. Hätta… siher bar… Ä bit ul bu hakta üze äytte: “Min — färeştä, uram malayı bulıp kildem”, — dide.

Yosıf üz uyınnan üze kurkıp kitte. Ämma Bakıydan vaz kiçmäde, ezläven dävam itte. Nihayät, ul isereklär belän tulı ber kabakta Vasilnı oçrattı. İsänläşep tä tormıyça, Bakıy hakında soraştı. Tege şunduk “yonnarın tırpayttı”:

— Närsä miña bäylänäseñ? Rämiläñ dä, tege köçegeñ dä üzeñä bulsın… Yuk, kürmädem, küräsem dä kilmi! Min häzer eşlim. Eşlägänemne eçäm. İmeyu pravo! Ponyatno?

Yosıf barısın da añladı. Vasilnıñ gayıbe yuklıgın da, Bakıynıñ serle räveştä genä yukka çıguın da, Bakıy belän bergä üz bägıreneñ ber kisäge kitelep töşüen dä töşende. Töşende häm yazmış şayaruı itep canına aldı. Bu vakıtta anıñ küñel kıllarında haman tege tavış yañgırap tordı: “Min sezne tormışka kaytarırga kildem…”

10

Yosıf kaytıp kerügä, Rämilä barısın da añlap aldı — Bakıy tabılmagan. Şuña kürä dä canın ürtäp soraşıp tormadı, çäy östäle äzerlärgä kereşte. Läkin Yosıf üz tamagındagı töyerdän niçek tä buşanırga tiyeş ide:

— Bakıynı yugalttık, Rämilä…

Rämilä şakkatırlık däräcädä tınıç häm sabır ide.

— Bez yugaltsak, başkalar tabar. Dönya şulay yugaltulardan, tabışlardan tora inde, nişliseñ... Ber dä borçılma, Yosıf...

— Bar, Fäüziyä apanı çakırıp ker, bu häbär ikebezgä genä avırrak, öçebezgä bülik, içmasam…

Rämilä torırga dip kuzgalgan gına ide, cil-davıl uynatıp, işektän Fäüziyä karçık üze kilep kerde.

— Balakaylarım, ilahi şaukımga tap buldım bit äle, Hoday Täğalä ımına yulıktım, söbhanalla-maşalla… Çerem itep kenä alam digän idem, biş minut kına yatıp tordım yugıysä, ällä nindi hikmätlär kürep beterdem…

— Fäüziyä apa, närsä buldı siña? Nindi şaukım? Nindi hikmät? Añlatıp söylä äle, ä, Fäüziyä apa?!

— Närsäsen söyliseñ inde anıñ, töşemdä Bakıy belän söyläştem. Şul. İ Hodayım, dogalarıñnan gına taşlama, zinhar…

— Niçek kürdeñ, niçek? Söylä inde, Fäüziyä äbi. — Rämilä tüzemsezlänep kürşe karçıgınıñ karşına uk barıp bastı.

— Häzer söylim. Utırıp tın alıym inde beraz. Häzer, kızım, aşıktırma, yäme… Uf!..

— Äbekäy, sin tagın kır kazları kürdeñme?

Yosıfnıñ soravı kürşe karçıgın telsez kaldıra yazdı.

— Kayan beläseñ sin anı? Bu yulı da kır kazları ide şul. Äüliyädır sin, balam, färeştäder…

— Färeştä bulsam, Bakıynıñ kayda ikänen beler idem… Tügel şul…

— Tıñlale, Rämiläkäyem. Bezneñ Bakıy menä şul kır kazlarına karap tordı-tordı da, yanbaşınnan üsep çıkkan kanatların cilpep, oçıp menep kitte. Cirdän kuzgalgançı, äytäsen äytep ölgerde… “Açulanmagız miña. Yosıf belän Rämilä orışmasınnar. Alarnı min özelep yaratam. Alarnıñ yaratuın da toyam. Ämma miña kitärgä kiräk, vakıtım çıktı”, — di. Küñelemnän genä: “Kaya kitäseñ?” — dip sorıym. Ul pışıldap cavap birä: “Kilgän ciremä kitäm, cannar ülep tua torgan cirgä”, — di… Menä nindi izge töş kürdem min, balakaylar. Gomerenä ber märtäbä genä kürä adäm balası andıy töşlärne.

— Çınlap ta, hikmätle töş bu, monda Bakıydan häbär bar. Ul isän, ämma başka dönyada, bütän halättä, bütän yazmışta. Şul gına. — Tınıç kına söylänep toruçı Yosıfnıñ küñele tuldı. Rämiläneñ küzlärennän yäşlär küptän därya bulıp aga ide.

Cil bertörle issä dä, här agaç üzençä şaulıy, dilär bit. Fäüziyä karçık yılamıy, ul böten barlıgı belän dogalar ihtıyarına birelgän, Bakıynıñ izge ruhın kıstırıp, Hodayga ütenä, yalvara. Tübänsenmi, barı tik ütenä, yalvara gına.

Öy eçendä tagın tınlık urnaştı. Söyläşmiçä genä çäy eçtelär. Härkemneñ üz uyı, üz game.

“Kayda yalgıştık soñ bez? — dip özgälände Yosıf. — Kayda sınattık?”

“Minnän yahşı ana çıkmas inde. Ber Bakıynı da totıp kala almadım”, — dip uylandı Rämilä.

“Bakıynıñ kem buluın äytergäme-yukmı? Äytsäñ, yäşäüläreneñ mäğnäse üzgäräçäk, cirdän kubıp, ber kükkä tabınıp yäşäyaçäklär. Ä cirdän ayırılırga yaramıy, hiç yaramıy… Şuña kürä äytmim, hak döresen äytmim, — dip uyladı doga telen belä torgan kürşe karçıgı häm däşmi kaldı. Tagın östäp-östäp uylandı: — Serle-hikmätle dimä inde bu dönyanı. Adäm balaları gına huca tügel şul aña…”

Annarı härkaysı üz yulına taraldı. Rämilä üze eşli torgan kibetkä kerep kitte: Fäüziyä karçık töşke namazına aşıktı, ä Yosıf, kayçandır Bakıy cıyıp kaytÄkan, häzergä qadär ber poçmaknı tutırıp torgan şeşälärne alıp, savıt-saba kabul itü punktına yünälde. Menä ul kayçandır Bakıynı kürep kalgan uram çatına citte, acgırıp kilgän maşinalarnıñ ütep kitüen kötep tordı, annarı gına argı yakka yul aldı. Şul ğadäte haman kalgan ikän äle. Ul üze atlıy, üze tapşırası şeşälärgä tiyä torgan akçanı isäpläp bara. “Un arakı şeşäse… Sigez sıra şeşäse… Cämgısı… 25 sum 60 tiyen akça keräçäk…”

Yulnıñ argı başınnan ükerep kilüçe maşinanı Yosıf şäylämiçäräk kaldı. Anıñ akça gamenä birelgän küñele öçen ällä kayan akırıp kilüçe bu timer tavı ay-hay keçkenä häm ähämiyätsez bernärsä bulıp toyılgandır şul… Kürde, barıber kürde! Nindi afätkä taban baruın añlap, Yosıf kire borıldı, trotuarga çıgıp, sabır gına kötä başladı.

Ä menä anıñ belän bergä kuzgalgan uram sukbayı kürmäde, işetmäde, hätta Yosıfnıñ açırgalanıp, özgälänep kıçkıruına da iğtibar itmäde, üz ülemenä taban baruın dävam itte. Ä ülem haman yakınaydı. Anıñ belän bergä, karşı yaktan çıgıp kilüçe malay da haman yakınaydı. Nindider serle baglanış bar ide bu ike arada. Yosıf monı şunduk sizde. Malay belän maşina urtasında basıp kalgan ir zatı, nihayät, nindi häldä kaluın añlap şıp tuktadı, başta kauşadı, annarı kaltıranıp küzlären yomdı, tınıp kaldı. Yuk, Yosıf anıñ küzlären kürmäde, toydı gına.

Şul vakıt nindider hikmätle hällär başlanıp kitte. Karşı yaktan çıgıp kilüçe malay “ä” digänçe tege sukbay yanında päyda buldı, anıñ östenä kaplandı, şul kaplanıp, yabırılıp torgan arada, ülem bulıp kilgän olı maşina vıcıldap ütep kitte, bik tiz arada küzdän dä yugaldı. Uram urtasında basıp torgan ir keşe bu häldän bik ozak aynıdı. İsän kaluına ışanmadı bugay, üzeneñ kul-beläklären, ayakların, hätta yöz-bitlären totıp-kapşap karıy başladı.

Yosıf bu manzaraga şaklar katıp karap tordı. Läkin yakın barmadı. Ul inde añlap ölgergän ide: här keşe hakıykatkä üz akılı häm üz yazmışı belän ireşergä tiyeş. Bu yulda keşe-bändälärne färeştäläre genä taşlamasın da, alarga kaygı, bäla genä kagılmasın… Hakıykatneñ yulı ber genä. Bu yul, mäğlüm bulgança, igeleklelek, sabırlık häm mähäbbät aşa uza. Şuña da çın, ihlas, miherbanlı häm mäñgelek ul!

İyül, 2003

Click or select a word or words to search the definition