Kamay Häm K°

(hikäyä)
1. “Geroylar”, meskennär häm neytrallar

Ämma da turı süzle bulsa bula ikän bu avıl keşese!..

Üz eçenä biklänep, yomılıp, üzençä ayırımlanıp yäşäüçelärne Äziaulında elek-elektän yaratmagannar. Andıylarnı yä “yomıkıy”, yä “yopış” digännär. Häzer dä şulay ul.

“Yopış” digän kuşamat tagılu – Äzilär öçen dönya hurlıgı, adäm mäshäräse! Siña berärse ber buldıksızlıgıñ öçen “yopış” disä, uramga çıgıp, keşe küzenä kürenep yörmä inde ber-ike kön, yäme!? “Bette baş, yuksa, - diyär andıy çaklarda Mesken Lokman malayı Kamay, - kaldı muyın yartılaş”.

Yuktan gına söylänmägänder Lokman malayı alay diyep – yäş çagında ul bigeräk yopış bulgan dilär şul. Gäüdäse taza, itläç bulsa da, yäştäşläre genä tügel, hätta üzennän ike-öç yäşkä yäşeräklär tarafınnan da cäber kürep vä ürtälep üskän ul. Öyläre avılnıñ kırıyındarak bulu da, anıñ tübäse salam belän yabılgan kileş sovet vlastenıñ soñgı yıllarına qadär toru da, bakça räşätkäläreneñ yalgaulı-yalgaulı takta-kirtä kisäklärennän yamaluı da Lokmannar yortın avılnıñ iñ meskennärennän sanarga nigez bulgandır, küräseñ. Ätise yarlı bulgan Kamaynıñ, änise dä kolhozda törle eşlärdä eşläp, brigadirlar häm uçetçiklar tarafınnan aldanıp kön kürüçe sanalgan. Citmäsä, ğailä ütä dä işle – sigez bala, şuña kürä tamak yakları da açlı-tuklı ikän. Şundıy şartlarda üskän Kamay-Kamaletdin yo¬ış bulmıy kem bulsın?

Çatan brigadir Halämi malayı döbrän Rabindranat kına da İçtirmän mäktäbennän kaytışlıy här könne ürti ikän Kamaynı:

- Sineñ bu simez gäüdäñä ätäñ niçek äpäy gitkerä? Berüzeñä ber utıruda ike buhankı kiräkter inde, ä? Ällä äpäy urınına alabuta aşıysızmı, yä keçertkän aşı, yä peçän belän furac butap...

Bu imgäkne ber suguda gomerlek garip kaldıra alasın belep torsa da, Kamay andıy hau-haularga karşı süz äytergä künekmägän – fıñgırdatıp torıp berne señgergän dä:

- Sezneñ kebek bulıp bulmadı inde, - dip äytep äytkän imeş.

“Böyek Ciñüneñ fälän yıllıgı” uñayınnan un yılga ber birelep bargan kalay midällärneñ tulı kavalerı Narim abzıynıñ da çirläşkäse Yosıp, klubka çıkkan sayın, kimsetä ikän

Kamaynı:

- Ul kirzañnı ätäñ sugıştan alıp katkan ideme äle? Nik başları açılgan? Ällä babañnan gracdannar sugışınnan uk kalganmı? Mucıt, berärsennän ırlagansızdır äle?

Klub eçen ike seltänüdä gracdannar sugışı kırına äyländerä alırlık köçle Kamay anda da tüzgän – iteklären dañk-doñk österäp, bu bozık kompaniyädän çıgıp kitkän.

Nişläsen, tegeneñ atası Geroy şul! Kibetçe şul! Tegeneñ ayaklarında ber tişege dä bulmagan baltırlı rezin galuşlar şul!

Yäştäşlärennän beräü genä kimsetmägän Kamaynı, duslaşmagan da anıñ belän. Poçtalon

Häbib malayı Talip bulgan ul. Sovet halkı därräü kubıp kosmik kiñleklärne üzläşterä başlagan yıllarnı uk Altanışburgtan kilep, mişär yakların üzläşterergä kereşkän çibär

Häbibçiknıñ üzennän dä häyläkärräk bulıp çıkkan anıñ Talipçigı-töpçege. Nindi genä konflikt bulmasın – ul neytralitet saklıy ikän. Ällä nadan, ällä kiläçäkne uylauçı dahi strateg. Läkin tatar mäğrifätçelek ädäbiyätı ruhında formalaşkan avıl hatınnarı öçen ul altın bala isäbendä yörgän. Iştu sin, üze sabır da tıynak, üze karusız da tıñlauçan, üze akıllı da oyalçan, üze pöhtä dä iğtibarlı... Keşe arasına çıkkanda kesäse tulı borçak bula ikän monıñ. Borçak sibergä yaratkan çönki. Ulın mäktäpkä ozatıp kalgan sayın lehır Häbibçik berdänber ulınnan sorap kala ikän imeş: “Borçak onıtmadıñmı, ulım, - diyep äytep äytä ikän di. – Salıp çıga kür inde, salıp çık!”

Şunnan kalgan inde, imeş, anıñ kuşamatı – Talipçik-Salıpçık.

Maktanırlıgı, kürsäterlege, başkalar belän çagıştırırlıgı bulmagan keşeneñ avılda yazmışı nindi? Şul inde – yul kırıyında, işek töbendä! Soñ, şulay bulgaç, nişläp yatsın bu avılda Mesken Lokman malayı Yopış Kamay? Mäktäpne annan-monnan tämamlagan da, şähärgä kitep, kayadır eşkä urnaşkan di bu. Berkem dä kızıksınmagan anıñ turında avılda: kaya kitkän, ukırga kergänme, kadalıp betkänme... Äziaulında ul ällä bulgan, ällä yuk. Kiräksenüçe, kızıksınuçı tabılmagan. Kitkän tek kitkän!

Ber öç-dürt yıldan soñ Kamay turında avılda süz işetelgän:

- Mesken Lıkman malayı Yıpış Kamay mafiyä bulgan ikän bit!

Tübänoçnıñ iñ tübän oçındagı öy hucası Yalgız Mafirä karçık kına monıñ mäğnäsen añlamagan, ä başkalar mafiyä turında televizor küp karagan bit inde – çamalagannar: yünle professiyä tügel! Şuña kürä panika kupkan, kitkän avıl buylap allaga yalvarış:

- Ya, allam, hıdayım üzeñ sakla!

Nu, belgännär bit inde alar: alla saklamasa, mafioznik Kamaydan bolarnı kem saklasın tagın – menä kaytıp töşär dä, totınır yäş çakta üzen räncetkännärdän üç alırga.

Bersen asar, bersen suyar – kıskası, avılnıñ böten şantrapasın Rembo kebek kırıp kitär dä, şähärenä barıp, deputatlıkka saylanır. Kibetçe Narim söylägän bit änä, anda şundıylarnı gına cıyalar ikän, çukınmış!

Bezdä şulay bit: kemder turında häbär kayta ikän – anıñ artınnan üze dä ozak köttermi. Kaytkan bu da şul cäyne avılga.

2. Alarnıñ universitetları

Üze kürengänçe ük, ällä kanatlı gaybät bulıp, ällä cillärgä atlanıp, avılga Kamay turında tagın ber süz kaytıp citkän äle. Avılga kilep tä kergän bu häbär – halıknı telsez dä kaldırgan: Mafioz Kamay (häzer Yopış digän kuşamatın kullanırga şiklänä bit inde halık – belmässeñ, şpionnarı bardır) kemgäder äytep äytkän di, imeş,

“universitetta da ukıym äle” digän di. Kaysıdır ber beldeklese isäpläp tä çıgargan, yänäse: mafioznik – ber, universitet – ike; dimäk, kommersant! Dimäk, ekonomistka ukıy.

Tübänoçnıñ informatsiyä agentlıgı – Ozın Täslimägä separatka cıyılışkan hatın-kızlar kompaniyäse – Kamay turındagı soñgı häbärne radio tıñlauçılarga ber atna buyı çäynägän:

- Lıkman hazer älläkem bulır inde, - dip faraz kılgan Çatan Halämi hatını, gel berençe bulırga yarata torgan Nurci. Ul bu komandada küräzäçe rolen dä uynıy ikän.

- Äle-e, ber kızıp kitsä, ızbanı da yañını salıp kuyırlar, - dip eläkterep algan anı

Minnifa päri. Monısı Kavaler Narim hatını, Çirläşkä Yosıpnıñ anası bit inde – tanış bulıgız!

- Mına siña yıpış Kamay gına digen! Akademiyägä dä kerer, ministr da bulır äle! Hazer bit anıñ mafiuznikları da, pırkururları da ber kurpısta...

Bilgele, mafiozniknıñ universitetka kerüen şik astına aluçılar da bulgan Äziaulınıñ

Tübänoçında. Separatçı gaybätçelärne ikençe bülmädä, yurgan astınnan başın tıgıp, tıñlap yatuçı Rafay – Täslimäneñ “bik teläp tä armiyägä kitä almıy integep öydä yatuçı” höräsäne – bu häbärne dezinformatsiyä bulırga tiyeş dip sanagan. Eçtän genä uylap yata: kaya inde ul Yopış Kamayga univer?! Bulmas la!

- Bu separat tavışına, bu gaybätçelär aldaşuına yıklap bulamıni sıñ, - dip mıgırdana-mıgırdana, başın kalkıtkan Rafay yurgan astınnan, torgan urınnan. Triko gına eläktergän dä, çıkkan dezinformatsiyä taratuçılar yanına.

- Nihal, gaybätçelär! – bu anıñ zurlarça kılanmışı inde.

- Utırıp çäyläp al da, - digän aña änise, separatın äyländerä-äyländerä, - çıgıp abzarlarıñnı kırıp ker. Annarı begen ällä kaya tray tibep yeremässeñ, payıt başındagı bıltırgı peçän kisäklären teşerep, yañı peçängä urın hastärli başlarga vakıt...

Rafay hurlansa da utırır çäy yanına, başı avırtsa da: häyerçe Lokman malayı univerga kerep mafiyä bulıp yatsın, ä sin monda, başnı da çäy belän genä tözätep, paytastında köräk belän sıyır astı kırıp yör inde! Nu-nu! Bu gaybätçelär klubı tagın, tıkıldarga totınsa, ber temanı ällä niçä kön tikşerer. Läysäriyäneñ negr kiyäven ike atna tettelär, här kön şul Dconni häm Fidel isemnäre buldı tellärendä. Häzer şul Kamay bulır inde. Kamay bolar öçen personac häzer! Reportaclarınıñ töp geroyı! Hurlanıp ülärseñ, vallahi!

Şundıy uylar belän tulı baş miyen tabada kızdıra-kızdıra üzenä çäy agızır Ramay samavırdan. Üze haman tüzep tora almagan – süz başlagan di:

- Sin, Minnifa astay, sıssañ da sısasıñ inde – sasıtıp beteräseñ, vallahi! Nindi pırkurur bulsın ul Kamay?! Nindi pırkurur anardan?! Kem kürgän sıñ äle anıñ univerga kergänen? Deputatlar korpusı da anıñ işe yıpışlar eçen tegel ul!

Minnifa abıstañ siña şulay ciñel genä birer di üz süzen:

- İşetsä, yıpışıñnı kürsäter... Alay dimä, balakayım! Ul mında gına çıga almagan keşe arasına... Keşe sülägäç, yukka gına bulmas. Alla saklasın, karap kına yeregez inde anıñ yanında – bigeräk kansızlar bit ul mafiyä digännäre...

Separat ayırtıp beterep, gaybätçelär taralışkançı Rafay alar belän çäkäläşkän. Annarı şul abzarına çıgıp, kaltırangan kulların yazdırırga, köräk belän seltänergä turı kilgän. Eşliseñ inde, eşlämiçe kaya çurtıma kitäseñ, atañ bulmagaç?! İçmasam, änä tege häyerçelärneñ Mesken Lokman gına bulsa da ataları bar.

Ä Kamay universitetka çınlap ta kergän ikän. Çittän torıp kergän. Çitän artınnan karap torgan-torgan da, barıp kergän, kerep karagan, karap çıkkan. Avıldagı tege beldekle bändä döres isäplägän ikän – Kamay säüdä menedcmentı bülegenä kergän.

Berençe kursta uk üz törkemendä dönya kendegenä äylängän ul. Kışkı sessiyägä üzeneñ

Çulmangradınnan Kazanga bargaç, universitetnıñ salkın ber auditoriyäsendä Rossiyä tarihınnan şpora yazıp utıruçı kurstaşlarına zarlanıp algan:

- Bızıldı il, nu, bızıldı. Firma açır eçen beläsezme küpme yerergä kiräk? Küpme ärämtamakka “törtergä” kiräk! Küpme ıyış-mıyış oyışmada terkälergä kiräk! Ä litsenziyä alır öçen?.. Bigeräk tä Kazandagılar kotırına!.. Avtoservisnı bezdä tügel,

Antarktida urtasında açu ciñelräkter...

Bulaçak menedcerlarnıñ açuı kilä: Kazannıkılar, dörestän dä, artıgın kılana inde anısı! Ay barzuylar! Alarga “eşmäkärlekkä häm keçe bizneska fälän qadär yärdäm kürsätelgän” öçen premiyä dä bulsın, yançık tutırıp rişvät tä tört! Ä çınlap torıp kommersantlarga yärdäm turında uylap ta karamıylar.

Annarı çagıştırış kitkän auditoriyädä: menä Borıngı Gretsiyädä, mäsälän... O, Borıngı

Gretsiyädäme?!. Ä Borıngı Kıtaydagı säüdä tärtipläre... Anda bit säüdägärlärgä nalog bötenläy bulmagan... İmeş...

- Mındıy temaga bılay gına süläşep bulmıy, balalar, - digän Kamay, gruppanıñ starostası postına saylanunı yaña kompaniyä başlıgı bulu dip kabul itep. – Dönya tarihına ber yız grammsız kerep bulmıy. Ädägez, “Gril-bar”ga, yäisä “Begemotik”ka barıp kilik! Kem minem belän? Kurayıv, barasıñmı?

- Äydä soñ!

- Zakirıç, sin niçek?

- Sorap torasıñ...

- Partos äfände!

“Partos” digäneneñ däreslärdän yäki imtihannardan soñ universitettan çıkkanın här kön sayın işek töbendä hatını saklagannı belälär, şuña kürä anı artık kıstauçı da yuk.

- Zakirıç, kürmädeñme, bezneñ Motor Borhanoviç kaya kitte ikän?

Bu Motor Borhanoviç digäne, yırak Tobol yaklarınnan kilep, sessiyä tapşırıp yörüçe altmış ber yäşlek avıl sovetı räise ikän. İseme, çınlap ta, şulay bulgan. Üz zamanında avılga berençe lokomobil kaytkan könne tugan balaga atası şundıy isem uylap tapkan. Nu, iseme cisemenä turı da kilgän kahärneñ – haman tırıldap yöri!

- Ni çurtıma soñ bezgä ul, berençe bişellık veteranı, - dip äytep salgan di Kamayga karşı Kazannıkı Zakirıç.

Läkin starosta Kamayga törkemneñ tarkaulıgı oşamagan, ul İlham Zakirıçka häm berrättän başkalarga da “kartlar häm yäşlär: nigilizm problemasınıñ kayber aspektları” digän temaga kırık kına minutlık notık söyläp algan:

- Bez dä irtägä kartayırbız. Çirat barıbızga da citäçäk, - digän ul yarsıp. – Bez begen Motor abzıynı ignorir itsäk, irtägä anıñ belän betennäy süläşmi başlasak – närsä bula inde? Katep kitsenme Seberenä? Anda katep, Kazanda halık şındıy mäğnäsez ikän, dip sasıbıznı taratıp yeresenme?!

Şulay itep, kündergän tegelärne. Motor Borhanoviç kaya bulgan soñ disezme? Ul, şkaf artına kaçıp, Kamaletdinneñ yalkınlı süzlären tıñlagan, şul süzlärdän bötenläy küñele yomşargan, küzenä yäşlär kilgän di hätta. “Bulsa da bula ikän keşelekle bändälär!” dip gorurlangan ul böten tatar dönyası öçen. Älbättä, aña sırahanägä barıp üzennän küpkä yäşräklär belän sıra eçep utıru kiräkmägän, anıñ öçen iñ möhime anı üz itülären sizü bulgan. Şuña kürä berençe kruckadan soñ uk Kamayga küñelen buşatkan:

- Min bit perepistä dä tatar dip yazıldım, - dip açılıp kitkän di. - Bez barıbız da tatar iç...

Ä ikençe krucka telen tagın da çişkän:

- Tobolskinıñ urtasında yortım bar – siña kaldıram. Barıber anda tormıym inde, - digän di ul Kamayga.

Nu, närsä disen inde aña Kamay – rähmät äytkän dä, onıtkan bu “büläk” turında.

3. Başlarga kaygı, bizneska zıyan

Tübänoçnıñ gaybätçelär sovetına cäy buyı avız çaykatırlık itterep kaytkan Kamay

Äziaulına – ör-yaña “desyatka”sına beryulı öç antenna kuyıp.

Ul avıl başındagı küpergä dä citmägän bulgan äle, ä Lokmannarnıñ bakça karşında uynap yörgän töpçekläre Sämäy-Sämigulla öygä yögerep kergän dä, kıçkırıp cibärgän:

- Äzi katya ahıgısı, Kamay äzi...

- Kayan beläseñ, ulım? – dip soragan annan Lokman, käcäñkäne bülmädän ayırıp toruçı pärdä artınnan başın gına çıgarıp.

- Kanişnı, sezneñ kebek kepä-kendez piç agtına kegep nüeş saklap yatsam, min dä kügmiçe dä, belmiçe dä kalıgidem, - digän biş yäşlek Sämäy.

Hiçşiksez, anıñ bu süzläre, äzise kaytıp citkäç, aña da söyläp kürsätelgän häm öydägelär tarafınnan ğailäneñ böyek aforizmnarı däftärenä terkäp kuyılgan. Gärçä

Mesken Lokman üze bu vakıtta öy hucalıgı öçen kiçektergesez eş – miç töben sütü – belän mäşgul bulsa da, töpçegenä üpkälämägän. Andıy ğadäte bötenläy bulmagan anıñ, şuña kürä ulları dürtesenä ber kiyem kostyum, kızları dürtesenä ber külmäk eçendä üsep buyga citsälär dä, ruhi yaktan irekle häm azat bulıp kalgannar...

Kapka töbenä ük kiterep terägän dä maşinasın Kamay, ozak kına annan çıkmıyça utırgan. Rähät ikän aña menä şulay, dönyadan kotılıp torıp, böten mäşäqatlärne onıtıp aluları! Menä bit ul tugan yort: cimerelep töşäm-töşäm dip torgan bulsa da, dönyadagı iñ matur öy; tegendä yarık – monda tişek digändäy çerep, tarkalıp betkän bulsa da, gel ber törle şıgırdap açıluçı kapka; öy tübäsennän dä biyegräk üsep kitkän häm inde niçä yıllar buyı cimeş birmäüçe şomırt agaçı; ber kolgaga berketelgän öç sıyırçık oyasınıñ könbatışka karagan küz-avızları; bakça räşätkäsenä teräp yasalgan eskämiyä – bolar barısı da Kamaynı kötep torgannar häm, här kaytuındagıça, anıñ belän söyläşä dä başlagannar:

- İseñdäme, miña asılınıp tupsalarımnı cırlata ideñ, - digän sıman kapka.

- Minem botagıma menep, elektr çıbıgına elenep kala yazganı sin ideñme äle, - dip pışıldagan kebek yafrakların şıbırdatıp algan kart Şomırt.

Bu äñgämäne, älbättä, berkem dä işetmägän. Şuña kürä Kamaynıñ maşina eçendä üzaldına söylängän kebek avızın kıymıldatıp, haman çıkmıyça utıruın kürgän separatçı Täslimä monı mafiyä yolasın başkarudır inde dip yuragan. Lokman malayınıñ üz maşinasın, çıy-çip itterep, knopka yärdämendä bikläven karap-karap torgan da, cilkäsendä kapçıgı belän ille kilo on barlıgın da onıtıp, öyenä terägän. Yartı tsentner yök aña ällä bar ikän, ällä yuk – anı çolanga kertep timer sandıkka audargan da, öygä kerep, malayın ğarländerergä tırışıp karagan:

- İçmasam, keşe balaları şähärgä kitep bayıp katya. Ber uçilişega gına kergän bulsañ da, mıñginçı ber klassfiksiyä alıp kater ideñ, - digän imeş. – Belmim, kemgä genä ohşagansıñdır...

Rafay äniseneñ tel töben añlagan, cavapka ırıldamıyça kala almagan:

- Sineñ kvalifikatsıñ belän nişlim min bu alpavıt sovhozında?! Ätine kuıp çıgarmaska ideñ!.. “Min üzem!” dä “Min üzem!” bit beten belgäneñ...

Atası urınına brigadirlıkka kandidat Döbrän Rabindranat ul könne bötenläy avıldan çıgıp kaçkan ikän. 1969 yılgı UAZik skeletın voyınkomatka uçetka kuyası bar, yänäse.

Häylä inde, bilgele! Kiräge bar di armiyädä sineñ muzey eksponatıñ! Kurkıp taygan ul rayonga.

Çirläşkä Yosıp häylä taba almagan, çönki ul häzer kibettä Narimnıñ ikençe kulı bulıp eşläp yata ikän. Şuña kürä köne buyı kibetennän çıkmagan, keşe küzenä kürenmägän, skladta buş ärcälärgä buş bañkalar tutıru belän mäş kilgän. Başın töştän soñ gına tözätüçe Särhuş Näbäy anıñ öçen iñ şomlı häbärne, kibetkä kertep, sata başlaganda säğat ikelär bulgan:

- Ber stakan tutırıp salsañ, - digän täqdim belän alış-bireş protsessın başlagan ul, kahär, - sülim närsä kürgänemne.

- Ä ber dustıgan tutırıp salırga tegelme sıñ, - dip mıskıllı kölgännär baştan kibetçelär. Läkin Näbäyneñ sotsializm tözegändäge intrigan täcribäse häm häzerge zamanda strateg sälätläre islärenä töşä. Salıp birälär moña. Stakannı “äyländerep kaplagaç”, tirlägän uç töben zakuskaga tele belän yalap ala da, dävam itä bu aferist:

- Mafiyä Kamayı katkannı üz küzlärem belän kürdem, - diyep äytep äytä di, üze dä ällä pohmeldän, ällä kurkudan kulların kaltırata-kaltırata. – Mäskäü deputatları gına yeri tırgan “Lambordcini”e belän ızba karşında päyda bulmasınmı, malay! Dinen dä alıştırgan bugay – maşinasınnan çıkkinçı biş-altı minut äle kapkaga yä ügä, äle kıymaga yä şımırt agaçına karap, irennären kıymıldatıp utırdı. Şik tä yuk – siantetik yäisä dayentolog!

Bilgele, şıttırgan – Mäskäü oligarhların kürgäne barmıni anıñ?! “Lambordcini” markalı maşinanıñ bäyäsendäge nullär sanı töşenä kergäne barmıni Särhüş Näbäyneñ?!

Läkin anıñ ikençe gipotezasın “dianetik häm sayentolog” dip tözätkän Çirläşkä

Yosıpka şul citä kalgan. Ul, yäş çakta Yopış Kamaynı kimsetkän öçen cavap totası könnärem citte ahırısı, digänräk kaygılı uylar belän atasına endäşkän:

- Begen halık ta kermi kibetkä, ällä sıñ katep kına kitäbezme, - diyep ıñgıraşıp karagan di, bahır.

Däülätneke bit – şaltır-şoltır biklägännär dä kaytıp kitkännär.

4. Kıyular plan kora, kurkaklar karap tora

Äziaulında, kemgäder kunak kaytsa, ul turıda kızıksınıp, kürşe-kürşegä yöreş yuk bit inde. Het şunda ike yöz yıl elek Çuaşstanga emigratsiyägä kitkän Yänki Yakubı kaytıp töşsen – vallahidır, isläre dä kitüçe bulmas! Küräseläre kiler barısınıñ da, totıp karıysıları da kiler. Tik ber-bersenä sizdermäslär. Bu yulı da şulay bulgan dilär: dürt yılga berençe tapkır kaytkan Kamay häbäre avılnıñ küñelen ımsındırıp torsa torgandır, ämma läkin borıngılardan kilgän goref-gadätne bozarga cörät itep

Lokmannarga häl belergä kerüçe bulmagan.

Ä Kamay kötep tä utırmagan äle. Kiçkä qadär öydä, yortta tugannarı belän mäş kilgän dä, karañgı töşär aldınnan enese Sämäyne üzeneñ gadukların – Rabindranatnı, Yosıpnı,

Rafiknı häm Talipnı – çakırırga çaptırgan. Plannarı nindi bulgan – anısın atasına da, kem äytmeşli, anasına da açıp salmagan. Alarga:

- Kurıkmagız, asırga da kisergä cıyınmıym min alarnı, - diyep äytep äytkän di...

Biş yäşlek Sämäy busagada kürenügä, çirläşkä Yosıpnıñ canı ıştan töbenä şugan: eşlär kaput ikän bolay bulsa, pulnıy abordac! Kara möher bilgesen cibärgän bu pirat; kaçıp kotılıp bulmas, barırga turı kiler. Şundıyrak kiñäş birgän moña atası Kavaler Narim da. Citmäsä, Äziaulındagı berdänber kibetne soñgı yıllarda könaralaş baskalap toruçı nalog inspektsiyäse banditlarınnan saklap torırga “tübä” kiräklege dä kılt itep islärenä töşkän.

- Bik yanasa, - diyep öyrätep kalgan di Narim üzeneñ varisın, - kibetkä kerep bargan

“kara” keremneñ öç protsentın täqdim itep kararsıñ...

Ä Sämäy ul arada Hamäli abzıylarga eldertkän. Ul barıp ta kergän – Çatan brigadirnıñ yöräge ıştan töbenä şuıp ta töşkän. Peläş malaynı kürügä añlagan bit inde:

Rabindranatnı tege mafioznik ezli!

- Rabindranat äziyeñ sugıştan katmadı bit äle, - diyep, häyläkär plan buyınça süz başlagan mesken ata keşe.

- Nindi sugış, Hamäli äzi? Sataşasıñmı sıñ?! Min anıñ katkanın üzem kügep kaldım bit! – digän, imeş, Sämäy.

Şunda Çatan Hamäli utırıp uylar uylagan inde: “Razvedka yahşı eşli Kamaynıñ”. İdän astınıñ kapkaçın kütärep açkan da, bazdagı käbestä miçkäsendä kaçıp utırgan ulına endäşkän:

- Bar, ulım, - diyep äytep äytkän di. – Bik kurkıta başlasa, brigada ştatına alırbız da, yıl buyına hezmät hakı tüläp torırbız, dip väğdä itep kararsıñ...

Kara kaygıga batıp, tonık küzlären mecmeldätä-mecmeldätä, Rabindranat çıkkan idän astınnan. Şul çak Töpçek Sämäy üzeneñ abıysınıñ tagın ber yomışın isenä töşergän:

- Kamay äzi ätte, aska salıp utıgıgga begäy bıgzint kebek nästä dä alsın, dide.

Hamälilär tokımı, pır tuzıp, brezent ezlärgä totıngan. Aşıkkanda, kabalanganda tabılmıy bit inde ul andıy närsä. Kandalaları koyılıp töşep, tavıklarga azık bulsın dip divan yurganın koyaşka çıgarıp elgän bulgannar – şuña Rabindranatnıñ küze töşkän.

“Yagıy sana, - dip, kompromisska kileşkän Töpçek Sämäy. – Al şını, kütegez kabagmas äle”.

Bolardan çıkkaç, Sämäy Rafaylarga terägän. Anısı kaçıp utırmagan. İşegaldındagı eteneñ läñ-läñ çıltırıy başlavına atılıp ta çıkkan, bersüzsez Sämäygä iyärep kitep tä bargan...

Kamaynıñ çakıruın burcuylarça iğtibarsız kaldıruçı ber genä gaduk bulgan avılda –

Talipçik-Salıpçık. Älbättä, cıyınnıñ ähämiyäte annan gına kimemägän.

- Bezneñ otryadka kuşılmadı... Naçar malaydır bu, - digän Kamay.

Bäräñge bakçası artındagı ineş buyında matur tallık bar ikän Äziaulında. Keçkenä çagında da, yäşlegendä dä, gadukları kimsetkän sayın, Kamay şunda su östenä karap utırırga yarata torgan bulgan. Bu könne kiç belän şunda töşkän, imeş, korıgan tal çıbıklarınnan uçak tergezep cibärgän di. Üze, başında bernindi kaygı-mäşäqat bulmagan kebek, yaratkan köyen – mätrüşkälär turında – sızgıra ikän.

Gaduklar kürä: bu elgärege Yopış Kamay tügel şul inde! Monıñ başında – “Kaliforniyä” dip yazılgan käpäç, östendä prezident kolagı räsemle futbolka da tezdän ozınrak şortik, ayaklarda – krossovka, tal töbendä – öç antennalı “desyatka”. Üze bolardan tegesen-busın soraşa-soraşa, kandaladan çistargan yurgan östenä Äziaulı gomer kürmägän eçemleklär, aşamlıklar tezä ikän.

- Utırışıgız, - digän ul kompanonnarına korı gına. – Närsä kırçañgı näsele kebek kırsak kaşıp tırasız?

Kaysıbıznı agaçka teräp berençe atar ikän inde digän gayät şomlı uylardan haman arına almıyça, tezeleşkännär tabın tiräsenä. Ä tegeneñ uyında da yuk ikän bolardan üç alırga.

- Sal, Ra¬ay, üzegezneñ ryumkalarga konyak, miña – sok, - dip notıgın başlap cibärgän ul. – Sezneñ kebek älläkem bulıp bulmadı inde, anısı.

Gaduklarnıñ nervıları beraz tınıçlana töşkän: Talipçiktan başlar ahırısı. Citmäsä, aç tamakka señgän konyak parları da üz eşen eşli başlagan – yegetlärneñ botlarına töşkän kotları uyana başlagan.

Kamay böten plannarın açkan da salgan: tirä-yündäge böten çişmälärne çistartırga, kaberlek tiräsendäge koymanı alıştırırga, ä iñ möhime – mäçet sala başlarga. Bolarnı işetkäç, yäş çakta geroy bulıp yörgän yegetlär tagın meskenlänergä totıngannar:

- Bezgä kayan kilsen inde anıñ hatlek akça, - dip rizasızlık belgertep karamakçı bulgan Çirläşkä Yosıp. Üze çah-çoh yütälli, berözleksez borın señgerä ikän – yänäse, avırıy.

- Sin birsäñ genä inde, - digän Höräsän Rafay, ikençe ryumkadan soñ bötenläy batırayıp kitep.

- Ä bez bulışırbız şında, tegesen-monısın eşläştererbez, - mondıy täqdim belän

Döbrän Rabindranat üzeneñ eşlekle buluın kürsätä imeş.

Kamay añlagan: bolarnı beraz şürlätmiçä bulmas. Yuksa, bu sarannardan toz suı da sıgıp çıgarıp bulmayaçak.

- Beläm min sezneñ hayırçelegegezne, - digän ul, ananas suı çömerä-çömerä. – Karagız anı, min digänçe bulmasa, Äziaulı tarihına isemnäregez kara hareflär belän yazılaçak.

Soñ, tugan avılı tarihına kemneñ kara häreflär belän kerep kalası kilsen inde?!

Andıy adäm yuk ul tatarda! Barısı da ahirät turında uylıy, härkem ocmah turında hıyallana, üz isemeneñ ğasırlarda kalasın teli. Şuña kürä Kamaynıñ gadukları öçençe ryumkadan soñ bötenläy yomşargannar. Häzer alarnıñ yumartlıgı küñellärennän taşıp çıga başlagan. Berençe bulıp Höräsän Rafay kul kütärgän:

- Min bıyıl Mäskäüdä Räsäy hökümäte karşındagı däülät hezmäte akademiyäsenä kerermen dip cıyınıp yata idem. Bolay bulgaç, yarar inde, anda vakıt uzdırıp yörmäm – sin bulışsañ, Kazan universitetına gına kerermen. Zapastagı vakıtımnı mäçetkä kaldıram,

- diyep äytep äytkän di.

Monıñ täqdime bik bay bulmasa da, üzeneñ yätimlegen isäpkä alıp, Kamay rizalık birgän, läkin, üze äytmeşli “kategoriçeski”, kisätkän:

- Nu, işäk urınına eşlärgä turı kiler.

Şulay digän dä, soraulı küz karaşı belän mañgayın tişä yazıp, Döbrän Rabindranatka tekälgän.

- Nu!

- Ni inde... Hazer, - diyep, süzen dä tögälli almıyça kulındagı äflisunga tonçıkkan

Rabindranat.

- Nu!

- Ni... Äti ätkän ide, brigada ştatına kertkän bulıp, akça yazıp barırga bula, digän ide...

- Täk-täk! Yarıy, älsäk, mına dürtebezne dä ştatka alasız da, sovhoz hisabınnan hezmät hakı yazıp barasız. Buldı sinnän öleş! – digän Kamay-Kamaletdin. Annan, pedagogik stimul ısulın isenä töşerep, östäp tä kuygan:

- Maladis!

Bu biçara tatar canına “maladis!” digännän dä ışanıçlırak parol, şunnan da maylırak açkıç barmıni soñ?! Kamaynıñ bu süze meskennärgä ğadättän tış köçle täesir itep itkän di – alar inde bişençe ryumkaga, kıstagannı da kötep tormıyça, ürelälär.

Elmayışu äsäre çalıngan hätta yözlärendä. Rabindranatnıñ bu süzdän başı äylänep kitkän dä, tuktamıyça, ozak äylänep torgan.

Häzer inde Çirläşkä Yosıp, “maladis”tan da tatlırak maktau süze işetü teläge belän yana başlap, Kamay aldında selägäyen agıza-agıza kuştanlana ikän:

- Bezneñ kibetneñ byudcetı buyınça, - diyep äytep äytä ikän, - bıyılgı debit-kreditı miña matay alırga bilgelängän ide. Nu, yarar sıñ inde, min dä mataysız yäşävemne dävam itermen – kerdele-çıktılı keremneñ dürt protsentın mäçet tezeleşe fondına küçerep baraçakmın.

Millät öçen, cämgıyät öçen, halık öçen üzeneñ dä kiräge çıgunı añlap, çiksez gorurlık hise kabıngan monıñ küñelendä. Gorurlanmassıñ, atañ röhsät itkän öç protsenttan da uzdırdıñ bit! Vallahi, rähät ikän bu fani dönyada yäşäüläre! Billähi, finans belän idarä itü kızık ikän!

Kamay monı da maktap kuygan, bilgele:

- Şäp ätteñ! Un protsent diseñme äle? Çın huca ikänseñ!

Yosıpnıñ başı kükkä tigän.

Tönneñ ikençe yartısında gına, Rabindranatnıñ haman äylänep torgan başın äylänüdän tuktatıp, Yosıpnıkın küktän töşerep, Rafaynıkın salınıp töşkän cirennän öskäräk kütärep, Kamay dävam itkän:

- Ällä kemnärgä ömetlänep yatıp bulmas, üzebezneñ kompaniyägä cigelergä turı kiler.

Döres, cigelergä şul kiçne ük turı kilgän. Maşinaga töyäleşep, uçak urınınnan kitkän çakta Kamay yalgış sazlırak urınga borgan. Maşina, öç antennalı buluga karamastan, tank ta, traktor da tügel ikän şul – utırgan da kalgan.

- Häy, - digän, geroylanıp, maktançık Rabindranat. – Minem 1969 yılgı UAZigım mında bılay buksavayt itep tırmas ide.

- Küp sülänmä, yäme, - digän Kamay, üzençä “LADA” öçen hurlanıp. – Çık ta tert, bik geroylıgıñnı kürsätkeñ keläsä!

Nişläsennär anıñ partnerları, salonnan çıkkannar da maşinanı etä başlagannar. Hätta çirläşkä Yosıp ta tırışkan. Köçänä-köçänä häldän taysalar taygannar, ämma maşinanı çıgargannar... Ä iñ arttagı kart, kalın tal artınnan bolarnı ike küz ozatıp karap kalgan. Naçar küzlär bulgan ul, kılıy-şımçı küzlär, könçe-satlık küzlär –

Talipçik-Salıpçık küzläre.

5. Mafiyä partiyäse, hakimiyät häm halık initsiativası

Näq ike yıl ütkän. Cäy. Saban tuyları yakınlaşkan çor.

Äziaulınıñ yäş elemtä ministrı – poçtalon Talipçik-Salıpçık – üzeneñ Altanış babasınnan kalgan lisapidına atlanıp, İçtirmännän – poçta bülekçäsennän – hatlar, gäzitlär alıp kaytıp bara ikän. Bik möhim kıyafät belän Lokmannar öye yanına kilep tuktıy bu. Sızgırıp ta cibärä – Töpçek Sämäy atılıp ta çıga kapkadan.

- Lıkman äzi üdäme? – dip äytep äytkän di Talipçik-Salıpçık.

Annan da möhimräk kıyafätle Sämäy tagın da eşlekleräk itep cavap birä bit inde:

- Min üdä!

- Sezgä Çulmangradtan telegram bar! Kul kuya beläseñme?

- Belmäs! Bıyıl mäptekkä ker-r-räm bit inde!

Şulay digän dä, telegrammanı alıp, ıbır-dıbır öyenä yögergän.

Telegrammadagı häbär yartı säğat eçendä böten avılga taralgan: Kamay diplom algan, mäçet açu tantanasın Saban tuyı könenä planlaştırabız.

Ä Talipçik-Salıpçık ikençe könne ük rayonga şifrogramma telegramma cibärgän.

Rayonnıñ başında utıruçı “zur äzilär”, kiçen konspirativ kvartirga cıyılışıp, rezident cibärgän yäşeren doneseniyenı ukıgannar: Äziaulında hakimiyät fatihasınnan başka gına mäçet açırga cıyınalar, imeş. Çara küregez! Nu, şımçılar, doşman agentları küp bit inde bezneñ tatarda!

Halık initsiativasına ayak çalırga kiräk, yuksa, administratsiyäneñ kiräksezlegen añlıy başlarga mömkin bu kara halık. Şundıy temaga rayon başındagılar kiñäşmä uzdırıp algan. İñ zur başlık rayondagı iñ zur östälgä yodrık belän kıynıy-kıynıy bakırgan di şunda:

- Bu Äziaulı bezneñ teşkä kısılgan ber şırpı buldı inde. Kara sin alarnı, prezident ukazın da ketmiçä, Saban tuyı uzdırmakçılar! Prekratit! Ne pazvulyu!

Kiñäşmädän soñ üz appartamentına Garbilne – rayon halkınıñ kanın suıruçı baş yasakçını – çakırıp algan da, instruktac uzdırgan, iñ möhim däülät yöklämäsen salgan monıñ cilkäsenä:

- Bar, betenesen beleş: nindi akçaga salgannar mäçetne, nalugların tülägännärme, cir arendası buyınça burıçları yukmı...

Baş yasakçı rayonnıñ baş mafiuznigı bulıp ta eşli ikän. Baş prokuror Saşka Paşkin isä bu banditlar kompaniyäsendä anıñ berençe urınbasarı bulgan. Citmäsä, bu ike ähel

Tatar ileneñ ayırım ber rayonında diktatura urnaştıru ideyası belän dä yanalar ikän.

Älbättä, Äziaulı alarnıñ bu plannarın tormışka aşıru yulında arkılı yatkan kirtä kebek bit inde – näzek kenä bulsa da, avır ikän, çönki ozın. Bolarda vlast zur, älbättä – teläsä kemne talıylar, birmägännärne yäisä tıñlamagannarnı bögep salu täcribäläre dä bay. Kesälärenä “prokuror sanktsiyäse” häm “ştraf kvitantsiyäse” digän kurkınıç koralların tıgıp, kitkännär bolar ikäü Äziaunına. İmeş, rayon hakimiyäte väkilläre bulıp baralar. Häyer-fatiha birälär, yänäse.

Äziaulında ul könne yartı tatar dönyası cıyılgan. Vakıyga bit tarihi! Ämma keşe nikadär genä küp bulmasın, avıl başındagı küperdä baş yasakçı maşinası kürenügä,

Lokmannıñ töpçege Sämäy öydägelärgä şomlı häbär citkergän:

- Garbil kilä!

Kiçä kiçtän ük kaytkan Kamaynı bu häbär kurkıtmagan. Aña sineñ mondagı vak-töyäk

Garbileñ ni dä, kirtäñ ni. “Işt-vıct, mimo kolak uzdırış!” diyär ul anıñ işelär turında. Şuña kürä, “Aferistlar!” dip, salımçılar turındagı berdänber fikeren açık täräzädän öy artına tökergän dä, tämläp, mätrüşkäläp, ballap-maylap häm koymaklap çäy şöperüen dävam itkän. Nik eçmäsen – böten dokumentlar bar, tülise tülängän, kileşteräse kileşterelgän. Tik kazınsınnar şul pıçrak kulları belän ğayep ezläp!

Annarı, mafiyä partiyäseneñ cirle oyışmalarınnan kurka torgan vakıtları uzgan inde

Kamay abzagıznıñ – ul häzer zurrak hucalar belän aralaşa. Anıñ häzer Çulmangradta gına tügel, Kazanda häm hätta Tobolskida avtoservis stantsiyäläre bar.

Mäçetne tantanalı räveştä açkannar. Tegelär, mafiyä partiyäseneñ rayon komitetı ähelläre, korsakların kiyerep, doklad uku teläge belän mikrofonga yakınaymakçılar ikän – halık kertmägän. Nişläp tıñlasın halık ul banditlarnı şundıy könne?!

“Tezegän vakıtta kaya idegez sıñ?” digän ritorik sorau belän Yalgız Mafirä karçık halık isemennän alarnıñ başına kiterep tä tondırgan. Başları yarılmagan, bilgele, läkin kızarınıp, şeşenep çıkkannar. Garlänep, Saban tuyına da kalmagannar hätta.

Avıl halkına şul gına kiräk bit inde – mäçettän soñ, görläşep, bäyräm mäydanına agılgan ul. Äy, rähätlängän ul könne Kamaynıñ kompanonnarı – Rafay, Yosıp häm

Rabindranat. Halık äyländerä dä maktıy ikän üzlären, äyländerä dä maktıy. Arıp betkännär bolar maktau süzlären cıya-cıya. Poçtalon Talipçik-Salıpçık ta üzeneñ bu izge eşkä katnaşı barlıgın ber-ike keşegä pışıldap karagan di. Tegelärneñ danı monıñ eçen tırnıy ikän bit, anıñ da canı hörmät taläp itä läbasa! Läkin Kamay anı üz kompaniyäsenä alırga bik aşkınıp tormagan. Çönki baş razvedçik Rafaynıñ soñgı mäğlümatlarına karaganda, imeş, Talipçik-Salıpçıktan şiklänergä nigez bar.

- Bezneñ avıldagı hällärne, agın karaga buyap, karasın maylap-laklap, şul citkerep tormıymı ikän rayon türälärenä? – dip äytep äytkän di ul gaduklarına.

Anıñ bu şiklären mäçet tözi başlagannan birle ber tapkır da borını tıgılmagan, yötkermägän häm başı da avırtmagan Çirläşkä Yosıp kuätlägän:

- Garbil belän Saşka Paşkinnıñ kitär aldınnan Salıpçıkka närsäder tapşırgannarın kürep kaldım – keçkenä genä konvert kebek närsä ide. Şımçılık öçen tüläüläreder, mögayın.

Saşka Paşkinnıñ kem ikänen Kamay belmi bit äle, şuña kürä anıñ dosesı belän tanıştırıp algannar gaduklar. Bik namussız bändä ikän: rişvätçe dä satlık – ber süz belän äytkändä. Kamay eçtän genä Saşka Paşkinnı üzeneñ Çulmangradındagı prokuror belän çagıştırıp karagan. Bula bit ber professiyä keşelär arasında upkın, ä! – dip uylap algan di bu. Çönki kıska gına gomerendä prokurorlarnıñ da, militsiyäneñ dä yahşıların kübräk kürgän ul.

Kibetneñ debit-kreditınnan mäçet arkasında mährüm kalgan Döbrän Rabindranat süzgä kuşılgan:

- Yangınnan sıñ nasuslar küp bulır ul – “min sünderdem” dä “min sündereştem” diyüçelär. Nu bit, alarga karap kına, gaduklar, üzebez başkargan eşlärneñ danın ul sası ıştan belän dä büleşep tırıp bulmas şät... Kara sin anı, nahal! – dip äytep salgan di ul. Gomumän, täkäbberlänüneñ närsä ikänen dä onıtkan ikän inde ul häzer.

Yal könnäre ütkäç, düşämbe tañ aldınnan uk rayonnan şaltıratalar Kamayga:

- Prokuraturaga kilegez! Begen ük!

İse kitkän di Kamaynıñ! Telefonın “çelk!” itterep yabıp kuygan da, uyga kalgan:

“Minem sutıvıynıñ numirın da belälär üzläre, doşmannar”. Ä doşmannar, çınlap ta, FSB organnarı aşa Kamaynıñ nomerın isäpläp çıgargannar ikän. Bu mäğlümat öçen Saşka

Paşkin FSB generalına tulı ber kapçık şikär çögendere väğdä itkän ikän. Buşlay bit!

Talipçik-Salıpçık ni yomış beländer irtän irtük rayonga bargan bulgan – kiçke yakta

Kamaynıñ üzenä dä, gaduklarına da prokuraturadan povestka alıp kaytkan. Karañgı töşär aldınnan bu kompaniyä, tagın tallıkka cıyılıp, çiräm östendä tabın cäygän dä, mafiyä partiyäseneñ rayon komitetı belän hälitkeç bäreleş planın kora başlagan.

Añlaşıladır ki, kızu çakta bärep kalsañ plan gadi dä, dahi da bula bit ul. Bigeräk tä arakısız söyläşkändä.

- Ällä sıñ ul zakunnıy reketirlarga “tertep” karıybızmı, - digän täqdimne kön tärtibenä kuyıp karıy ölkän satuçı Rabindranat. – Şınsız kıtılıp bulmas. Alar bit, parazitlar, kırmavık kebek – çäçkä ber yabışsa, çäbäländerep beterä.

Botinkaların, oyıkların salıp atıp, ayakların ineş suına tıgıp yatkan Kamay mondıy strategiyä belän kileşmägän, älbättä. Halıkka çıbırkı oçı hätle dä hezmät kürsätmägän ul “halık hezmätçeläre”n tıgındırıp yatarga Äziaulı häyriyä fondı tügel lä!

İnde kilep, radikal fikerle, sau-sälamät Yosıpnıñ başı eşli başlagan:

- Mañgayga mañgay barabız, ädägez! – digän ul, generalissimus kebek başın gorur kütärep. – Kesälärgä limon tıgıp barabız da, baştan keräbez Garbilgä, annarı Saşka

Paşkinga. “Bireläsezme, atu şartlatabız – kesälärdä limunkı, bezgä pıtiräyt niçıvı” diyäbez.

Tatar ber tuzsa tuza bit ul, kahär...

Tege yaklap karagannar bu täqdimne, bu yaklap karagannar, läkin ahır çiktä artık täväkkäl dip tapkannar.

- Bürek bärep Germaniyäne kaplagan kebek bu! – Kamay-komandirnıñ verdiktı şul bulgan.

Annan Höräsän Rafayga endäşkän. – Sin nästä diseñ, akademiyä abituriyentı?

Bulaçak akademik situatsiyägä ällä nindi tirän analiz yasap utırmagan – tınıçlıkka çakırgan:

- Ni çurtımnı kıla alsınnar alar bezgä karşı?! Kıçık erer, bez iğtibar itmik!

Säyer, ämma bu yulı Kamay anıñ belän yöz protsentka kileşkän. Şunnan soñgı kararları kıska bulgan: doşman pozitsiyäse karşında mesken kebek kılanıp yörep, anıñ uyaulıgın yugaltırga, berkemgä tülämäskä, berkemne şartlatmaska, barrikadalar korıp azaplanmaska – ä nibarı “sponsorlar akçasına tözelde” dip kenä täqrarlarga. Tavışka kuyıp tormagannar, kararnı kabul itkännär. Närsägä baş vatıp, byurokratlanıp torırga, sponsorlar akçasına tözelde bit, vässälam!

Ozak yörtkännär bolarnı militsiyägä dä prokuraturaga. Läkin yegetlär partizannarça nık torgannar. Soragan bersenä cavapları ilneñ töp zakonı – Konstitutsiyä – kuşkança kıska häm añlayışlı ikän:

Üzebezneñ kesädän!

Sponsorlar birde!

Halık bulıştı...

Tegeläy dä, bolay da serlären sattıra almagaç, Kamay-komandirnı baş yasakçı

Garbil-Cäbrail üzenä çakırta. Kabinetınıñ stenasındagı Pinoçet portretına işaräläp, kurkıta da başlagan:

- Lutçı ätegez, Kamaletdin Lıkmanıç, - diyep äytep äytä ikän. – Atu bit, nalugıvıy pravirkı gippäräm dä, betenegezne termägä tıgam.

- Gippär, - digän Kamay, “sin Pinoçet bulsañ, min – Çe Gevara” digändäy, tınıç kına.

– İsem kitkän!

- Min bit liçnı sezne tikşertmim, ä kompanyunnarıgıznı. Kasesı äle anda üz brigadasına biş keşe artık yazıp, ike yıl buyına sovhoz kesäsennän, ä dimäk – däülät kesäsennän, rayon kesäsennän, minem kesädän, hezmät hakı tüläp bardı?!

Bolarnı da şımçıları citkergän ikän, dip uyga kala Kamay. Beraz şiklänä başlıy.

Läkin sizdermi. Ä tege Garbil-Cäbrail dävam itä:

- Ä kem kibetkä kergän livıy dahutnı mäçet tezeleşe fundına cıyıp bargan?!

Kamay aldaşa belä bit – küzen dä yommıy:

- Belmim! Andıy närsälärne işetkän yuk! – dip kenä ciffärä.

Ozak tartkalaşalar. Ahır çiktä Kamay añlıy: Salıpçık-Talipçik moña barısın da citkerep torgan, bu Cäbrail, çınlap ta, kazınırga totınsa, gaduklarnıñ eş harap bulırga mömkin. Şuña kürä kompromiss täqdim itkän:

- Nu, yarar, ciren kire kaytarırbız, mäçetne sütärbez, çukınıp betegez!

Tege imansız Garbil-Cäbrail çukınıp betmägän, bilgele, çönki bötenläy imansız bit. Ä imansız bändä adäm zatınnan tügel bit ul – çukınmıy da, namaz da ukımıy. Rayondagı iñ zatlı känäfiyennän torıp baskan da, Kamaynıñ täqdimen kabul itkän:

- Sütegez!

Kaytıp kitälär gaduklar avılga. Yul buyı köleşep kaytalar. Sütkännär di siña! Köt!

Birgännär di siña mäçet astındagı cirne banditlarga! Hä-äzer!

Ber atnadan soñ rayonnıñ iñ zur başlıgı üze kilep tikşergän ikän kileşüneñ ütäleşen.

Läkin kürä – mäçet urınında tora, sütä başlamagannar da, yanında buldozer da kürenmi. Närsä bu? Añlamıy baş türä. Kamaynı çakırtıp ala da sorıy:

- If çum dilı? – imeş rusça yahşı sukalıy.

- A ni v çem! – digän di Kamay. – Cimerer öçen prezident ukazı yuk, tezeleş ministrlıgınıñ smetası yuk, sanepidemstantsiyä röhsäte yuk, yangınçılar rezalutsısı yuk, cir häm tabigıy resurslar däülät komitetınıñ mahsus kararı yuk, sponsorlar akça birmi! Beten dukumentlar bulgaç ta äle, rayon byudcetınnan ike-öç mılliun birep, berär oyışmaga kuşıp süttersägez genä inde...

Baş türä başın kaşıy başlagan. Avıldan çıkkançı kaşıp bargan. Rayonga kaytıp citkänçe yul buyı kaşıgan. Baş türä başı şul ul – küpme kaşılsa da, tüzgän. Ämma haman yünle ber fiker çıkmagan ul baştan. Kaydan çıksın – Äziaulındagı mäçetne sütterergä tügel, üzeneñ kottedcın tözetep beterergä dä akça yuk ikän äle rayon kaznasında. Menä yañadan sovet vlaste urnaştırsak, cimerüe ciñelräk bulaçak inde anısı, çönki densez tile-mile adäm zatları buşlay eşlärgä dä riza, cimerergä genä kuş ta ideologiyä genä bulsın! digän uy gına kilep kitkän anıñ başına. Läkin ul uy çıgıp ta kitkän.

Kaşıy-kaşıy, kızgan baştan töten çıga başlagan di bugay inde. Şunnan soñ gına kaşudan tuktagan. Läkin soñ tuktagan – anıñ başın rayon cilkäsennän bärep töşergännär. İkençe baş kiterep kuygannar. Ä mäçet haman tora di äle. Kamay häm anıñ gadukları klub tözergä kereşkännär di...

2003 yıl

"Beznekelär bit ul!" kitabınnan

Click or select a word or words to search the definition