Käcül çitek

Käcül çitek

Minem äti bügen Kazannan kayta. Ulmı? Ul miña sanlı kalaç kiterä. Annarı miña çitek kiterä. Ör-yaña çitek.
Anıñ saurısı sineñ apañnıñ namazlık çigä torgan ürnäge kebek çäçäkle bula.
Anıñ oltanı bolgar oltanı, kırıyınnan kiselgän. Yarıp uk kiselgän. Üze kıp-kızıl tösle. Kura ciläge tesle kızıl tügel, ziyäb tösle kızıl.
Anıñ baltırı şadralanıp tora, çem-kara.
Miña äti käcül çitek kiterä...
İrtägä gayıtkä min käcül çitek kiyep baram.
Belämseñ, Miñlegali?
Minem çitekneñ baltırınıñ oçı kıp-kızıl itterep tar sähtiyän totkan bula, ul änineke kebek tügäräklänep betkän bulmıy... tip-tigez kiselgän bula.
Ul äkerten genä şıgırdıy. Soldattan kaytkan Fähri malayınıñ itege şıgırdagan kebek tügel: şıgır-şıgır şıgırdıy...
Ul bezneñ tırantas.
Meäzzinnärneke bit timerle tügel...
Mulla abıy ätine Kazannan alıp kayta.
Miña çitek alıp kayta.
Yöger. Änä sıyırlar su eçärgä töştelär...
— Miñlegali, Ähmädulla! Miñlegali, Ähmädulla!
— Närsä?
— Minem ak başlı tananı yugarı oçka cibärmägez äle... İrtägä borçak belene birermen...
Bezneñ äni irtägä bäyräm aşı peşerä. Äydä, tizräk çabıyk. Kötü tiz kersen ide dä, sıyırlarnı tiz tabıp kaytsak ide
Äyeme, Miñlegali?
Miña irtägä gayıtkä kiyep barırga äbi çapan tegä, minem çapan cem-cem itep tora. Äbi äytä: «Mondıy çapannı bohar patşasınıñ ugılı gına kiyäder,— di.— Ul saran-cı»,— di... Ul äle ör-yaña. Ör-yaña! Äbi äytä, sarancı iskermi, di.
Ul ätineñ aşka yöri torgan çapanı ide. Anıñ ciñnäre miña näni genä bula.
Yam-yaşel!..
Mulla abıy miña irtägä çalma çalıp birä.
Min gayıtkä baram.
Sin täharät tözi beläseñme?..
Min beläm... Avızga öç märtäbä su alasıñ, annan soñ äti tösle itep tamak kırasıñ:
— Ehe-ehe.
Annan çitekkä mäsih kılasıñ.
Käcül çitekkä mäsih kılasıñ.
Minem käveşem äle ör-yaña... Ör-yaña... Min anı kimägängä, äzräk kibep kitkän. Äbi äle anı suga salıp kuydı. Annan soñ äbi kaz mayı belän maylıy, ul ör-yaña bula.
Äti miña perännek tä alıp kayta. Min siña da birermen...
Miñleväli malayına birmim... Baya tup uynatmadı. Çü-kä!.. Äye, änä kötü kürenä. Tiz bul. Çap! Sin küperneñ Şämsilär yagında tor, min yugarı oç yagında. İşetämseñ, Miñlegali? Änä, änä, çıltır-çıltır tarantas çıltıraganı işete-
Annan soñ äbi Ör-yaña!.. Äti miña pe;Älä.
— Miña syyaeñ borçak beleneñ kyaräkmi, bezneñ äni koymak peşerä.
— Bezneñ äyäya kıstıbıy yasıy... Ayaıp kaytış inde. Ciznilär bakçasında aybagar bar, sezgä dä birermen.. Äydä... Tiz! Miña äti yaña çitek alıp kayta, käcül çyatek...
— Äy, malaylar... Kurkıtma! Äy, pıçak kergere!.. Kaya sıyırımnı alıp barasıñ?
— Äy, malaylar... Kurkıtma! Äy, pıçak kergere!.. Kaya sıyırımnı alt barasıñ?
— Ähmädulla!.. Ähmädulla!.. Ätnen kayttı!.. Ätiyeñ kayttı!
— Äydä ku, Miñlegali! Ku!
— Äbi, sıyırnı kuıp alıp kaytma, kaymagı çaypala, di... Minem äti kaytkan, miña käcül çitek alıp kaytkan... Ör-yaña käcül çitek. Änä tırantas... Äy canım tırantas... Kara, alaşa, mesken, tirlägän... Minem çitek avır mikänni?..
—- Ähmädulla, Ähmädulla! Sıyırlarnı alıp kayttıñmı?..
— Kayttım, äbi, kayttım.
Änä, Räbyaga täräzädä, kulına näni genä kaymalı çiteklär totkan...
— Äläliki-kızıkıy, äläliki-kızıkıy. Yaña çitegem, yaña çitegem... Abıy, abıy, yaña çitegem...
— Bik isem kitte... Üzemä dä äti yaña çitek alıp kayt kan... Miña — mulla abzıynıkı kebek käcül çitek.
— Äläliki-kızıkıy, äläliki-kızıkıy...
Äti tür başına utırgan, aiıñ yanına mulla abıy. Samovar gayıtkä dip açılgan, samovar kelä-kölä cırlıy. Äni çäy yasıy, äbi ällä närsä söyli.
— Äydä, ugılım, äydä ugılım, äydä, Ähmädulla bäbkäm!
Äni baştan sıypıy, äbi arkadan kaga.
— Kil, ugılım, üz yanıma utır. Äti mine üz kürşesenä utırta.
Räbyaga, näni genä çiteklären koçaklagan da, kulı belän sıypap söyä, bitenä kiterä, übä, tile!..
— Äti, miña çitek alıp kayttıñmı?

— Kayttım, ugılım, kayttım Änise, Ähmädullanıñ saplı kalaçın bir äle.
— Saplı kalaç, saplı kalaç, äläliki kıeıkıy, älä-liki kızıkıy! — Min Räbiganı kızıktıram
— Sineñ saplı kalaçıñ yuk...
— Minem çitegem bar, minem çitegem bar...
— Minem dä çitegem bar, minem dä çitegem bar Äti çitegem kaya?
— Käcä Välineñ kileneneñ ugılı kızamık çıgargan ikän, ugılım, ul siña digänne uraza gayıtenä genä ölgertäm dide... Annan Miñlesähip apalarnıñ kodala rınnan gına/aldım
Mulla abıyga:
— Kaya äle, Fährulla. Ähmädulla çitegen bir äle Zur bulmasa yarar ide, ugılım
Abıy kölemseräde Min:
— Yuk, yuk, bulmıy. Minem näni genä çitegem bula Näni genä. Äti! Käcülme?
— Käcül, ugılım Menä çitek..
Bu çitek bötenläy başka. Anıñ oltanı da kıp-kızıl. Bitlekläre, baltıpı da tulkınlanıp tora Läkin.. Ul ni dip soñ käcä Välineñ kileneneñ ugılı kızamık çıgargan?
— Yä, ki, ugılım. Yä, ki, zur bulmasmı? Zur bulsa, mulla abıyıña birerseñ...
Çitekneñ eçenä täpiläremne tıgam. Anıñ töbenä ayagım barıp citmi. Tirä-yünnärendä minem baltırlarım çal-tırlarım kısılıp, koçaklanıp tormıy.
— Tor, ugılım. Tor, bismilla... Yä, tor!
Min torıp bastım. Çitekneñ kunıçı bot töbenä citte. Ayak başım anıñ töben barıp taba almadı. Min töbenä ayak citmi torgan suga çumgan kebek bulıp kittem.
— Zurrakmıni?.. Tegüçe Hisami da yuk bit şunı keçeräytergä... Anda uk äyttem, bezneñ Ähmädullanıñ täpiläre äle näni genä bulır, didem. Miñlesähip abıstañnıñ kodası: «Yuk, bulmas, häzrät, mähdüm üsär äle. Bu yılgı gayıtkä zur bulsa, kiläsesenä çak bulır»,— di.
Räbiga, tile, haman: «Äläliki-kızıkıy, äläliki-kızıkıy!» — di. Bik isem kitä inde. Minem üzemneñ dä çitegem bar Bar şul!
Min çitekne äyländerep-äyländerep karadım... Tagı kiyärgä ayaklarımnı kerttem, tagı ikese dä töbenä barıp citä almadı.
— Eç, ugılım, çäyeñne. Änä saplı kalaçıñnı al.

Miñ çitekkä karadım, karagan sayın ul miña doşman tösle kürenä kilde. Mähäbbätsez çitek, däükädi çitek...
— Räbiga, äläliki-kızıkıy, äläliki-kızıkıy... Minem çapanım bar!..
— Bar, bäbkäm, bar...
— Minem çıbırkım bar...
— Minem kurçaklarım bar...
— Tile!.. Malaylar kurçak uynıymıni? Min katımşa tügel.
— Eç, ugılım, çäyeñne. İrtägä menä mulla abıyıñ üzeñä çalma çalıp birer. Çapanıñnı kiyärseñ. Çitegeñne ällä, ugılım, gayıtkä kiyep barırga mulla abıyıña birämseñ? Anıñ, meskenneñ, gayıtkä çitege dä iske...
Min küzemne kütärep karadım, çitek tä kızganıç, mulla abıy da kızganıç. Bähetsez çitek, näni tügel çitek! Bu käcül dä tügelder äle... Tügel!
Min çiteklärne mulla abıyga suzdım.
Äti, äni häm äbi hämmäse:
— Menä rähmät, menä rähmät, mulla abıyıñ menä siña çalma çalıp birer. Kiläse gayıtkä käcä Välineñ kileneneñ ugılı kızamıktan tereler dä, siña näni genä, üzeñneñ täpiläreñ kebek kenä çitek kiler. Kazannıñ üzennän: «Oşbu çitek tapşırılsa ide Gabdulla avılında Ähmädulla mähdümgä», dip, atıña yazılıp kiler. Kiler şul!
Min uraza bäyrämendä ör-yaña käcül çitek kiyep gayıtkä barırmın.
«Äti! Uraza gayıte yırakmı?» — diyärgä başımnı kütärdem. Mulla abıy, äti, äni ber-bersenä karaşıp yılmaeşıp toralar.
Miña, berdän, minem häzer dä çitegem yuk, uraza gayı-tendä dä çitegem bulmas, annarı da bulmas kebek toyıldı. Tamagımnı ällä närsä kıtıkladı, borınga ällä ni tuldı, küzne ällä närsä yüeşlätte. Bittän kaynarlanıp ällä närsä agıp töşte...
«Minem çitegem yuk, minem käcül çitegem yuk»,— dip, ällä kem minem eçemdä sıkranıp kıçkırına başladı.
Min tavışlanıp yılarga totındım. Saplı kalaçnı almadım. Çäyne eçmädem. Akırıp barıp mendärgä yattım; mine äti dä yaratmıy, minnän mulla abıy da kölä; mine äni dä, äbi dä söymi... Çitegem yuk... Räbiganıñ çitege bar, minem çitegem yuk.
Äni tordı.
— Ni buldı siña, ugılım. Sineñ, bit, çitegeñ bar,
tik käcä Välineñ kileneneñ balası kızamıktan avır-: ganga näni genä ölgermägän. Äbi:
— Menä min sine akıllı dip çapan tektem. Sin zur başıñ belän yılap utırasıñ.
Äti dä:
— Yılama, yılama! Alay bulsa, mulla abıyıñnı kızgan-masañ, kiyep bar.
Minem küz aldıma tagı şul mähäbbätsez çitek kilde. Min tagı kıçkırıp yıladım. Äni:
— Tukta inde, akıllı bul. Mä, alay bulsa, üz çitegemne biräm.
Äni kaymalı zäñgär cirlekle çitek kütärep kilde.
— Mä, ki, üzeñä bulsın.
Räbiga, poçmakta çitegen koçaklap:
— Min birmim, min birmim,— dip akırırga totındı. Tile, min katıktamıni hatınnar çitegen kiyärgä! Mulla abıy:
— Min~sine zur buldı, mädräsägä alıp barırmın dip tora idem. Sin anda da şulay yılap yödätsäñ, almıym inde,— dide.
Äbi:
— Min siña üzem käcül çitek tegäm, üzem tegäm. Menä kür dä tor, üzem tegäm. İrtägä çapanıñnı kiyärseñ. Çitegeñne kiyärseñ. Mähdüm bulıp gayıtkä barırsıñ.
Min küzemne açtım. Räbiga, tile, avızın ırcaytıp yılap utıra. Tile! Garäfä könendä yılarga yarıymıni? Tile! Färeştälär täsbih äytkändä yılarga yarıymıni? Äti avırsa nişlärseñ?
Mine cilterätep samovar yanına alıp kittelär. Äni çäy yasadı. Äti bal kaşıgım belän bal alıp birde. Äbi çapanımnı, yäşel çapanımnı kigezep karadı.
— Bar dä tämam. Ör-yaña çapan, töymäsen genä tagası bar. İrtägä menä çitek tä ölgertäm.
— Näni çitekme, äbi?
— Näni çitek, ugılım.
— Käcül çitekme, äbi?
— Käcül çitek.
Min saplı kalaç belän malaylarnı kızıktırırga, ındırlar artına sıyırlar aşatırga çıktım. İrtägä minem käcül, näni çitegem bula.
Karañgı töşep öygä kaytkanda äbi tür başında utırgan da, kolak artlarına cep belän eläktergän küzlegen
kigän dä, çınayak astlıgında ak may belän korımnı bergä izep mataşa.
Anıñ yanında änineñ iske çitege, Särbi äbineñ ülek östennän birelgän kaymasız kızıl çitege.
— Äbi, nişliseñ?
— Bar, yat, ugılım, bar. Änä Räbiga akıllı kız, küptän yoklıy. İrtägä gayıt bit. Gayıtkä tora almassıñ. Bar, yat!
— Äbi, çitegem ölgerdeme?
— Yuk äle, yuk. Min anı namazımnı ukıgaç kına tegäm. Bar, yat.
Äbineñ miña çitek tegüen, käcül çitek tegüen küräsem kilsä dä, gayıtkä tora almam dip yattım.
Yurgannıñ kırıyınnan gına äbineñ nişlägänen karap yattım. Äbi, arkası belän utırganga, nişlägäne kürenmäde.
Bülmä taktasınıñ şäüläsendä genä anıñ kalın barmakları ällä närsä östennän bik kızulap yörgäne, anıñ ällä ni ışkıganı şäylände.
Minem küz aldıma näni genä çitek, käcül çitek kilep bastı. Ul mineke.
Kil, kil, käcül çitek. İrtägä gayıt, käcül çitek, irtägä gayıt!
— Tizräk, ugılım! Täharät al! Ätiyeñ kitte. Änä mulla abıyıñ siña çalma çalırga kötep tora. Tor, balam, tor. Bügen bit gayıt.
— Äbi! Çitekne beterdeñme?
— Beterdem, beterdem, mä komgan.
, Tışta suık kına cil tznne kıtıklagan kebek buldı. Aşıga-aşıga avızga su alganda, äti kebek itterep «ehe-ehe» diyärgä dä onıttım. Bitlärne rätläp seberep beter-mäyekçä yögerep kerdem.
— Mä, ugılım, külmäk-ıştanıñnı. Mulla abıy kalın gına tavış belän:
— Tizräk, Ähmädulla. Miña barırga vakıt! Külmäkne alay-bolay kiyep, kıska ciñle kazakine kiyä-
kiyä türgä çıktım. Anda äbi çapan totkan. Mulla abıy çalma totkan.
— Kil, utır, bismillahi... Ya, elgäre uñ kulıñnı bir!
Äbi çapan kiderde.
— Utır, Ähmädulla, utır.
Min çäç ala torgan täbänäk urındıkka utırdım.

— Başıñnı turı tot!
Mulla abıy akrın gına minem baş tiräsendä kızıl telemcullı ak çalmanı sarırga totındı.
Äbi ällä kaydan baltır çüpräklär belän çitek alıp kilde.
— Äbi, çitekme?
— Çitek, ugılım.
— Käcül çitekme?
— 'Käcül, ugılım.
Min küzem belän käcül çitekne ezlärgä totındım: kap-kara çitek tora.
— Äbi, kürsät!
Mulla abıy kalın tavış belän:
— Başıñnı borma! Çalmañ bozıla.
Min, yahşı aygır kebek, muyınımnı turı tottım. Äbi minem ayaklarga baltır çüpräk uradı. Bismilla äytep, uñ ayakka çitek kigezde.
Minem küñelgä rähät kerep kitte. Min tagı ayagımnı, käcül çitekle ayagımnı kararga başımnı bordım. Mulla abıy tagı: «Tik tor!» — dide.
Menä äbi ikençesen dä kigezde.
Çalma da çalınıp bette.
— Yä, tor, Ähmädulla.
Tordım. Ayaktagı çitek kap-kara bulıp, cem-cem itep tora.
Çapan — yäm-yaşel. Çalma — çup-çuar. Äbi:
— Menä nindi zur şäkert buldı,— dip, arkamnan kaktı.
Äni kilep, isle may sörtenä torgan mulla abıyga:
— Ähmädullaga da huşbuy sört,— digäç, mulla abıy islemay şeşäseneñ tıkkıçı belän minem borın töbennän ber sızıp uzdı.
Borınga äti ise kerde.
Mulla abıy: «Yä, tiz bul!» — dip kızulagaç, min äle çapanıma, äle çitegemä karap öyaldına çıktım.
Anda minem äle ör-yaña, äbi kiçä genä kaz mayı belän maylagan käveşem keçkenä bulganga, min äbineñ yäşel başmagın gına kiyep kittem.
Mäçet yortına ällä nikadär halık cıyılgan. Mulla abıy barıp citep tamak kırgaç ta, bar da torıp yul birde. Ul alga, alga kitte. Min dä, malaylardan uzıp, al arnıñ aldındagı safka utırdım.

. Min mulla malayı! Minem çalmam, çapanım, çitegem bar!..
İrtä namazın ukıdık. Äti väğaz söylärgä totındı. Möäzzin abzıy: «Saflanıgız!» — dip keşelärneñ ayaklarına tibep yörde.
Ätigä, mulla abıyga böten keşe, berse artı berse barıp, akça birep kildelär. Minem artta malaylar kızıgıp karap toralar.
Ä şulaymı? Taz şäytan! Miña şalkan birmägän ideñ. Ä alaymı? Minem çapanım bar! Minem çitegem bar, kä-cül çitegem bar!
Min kulım belän çitegemne totıp karadım: yop-yom-şak, ,maylı kebek.
Menä koyaş çıktı. Mäçet yortı tiräsenä kiyengän-bi-zängän kızlar, hatınnar, malaylar tuldı. Barısı da miña karıy:
«Änä Ähmädulla! Änä Ähmädulla... Änä anıñ çapanı yäm-yaşel, änä anıñ çalması çup-çuar — di.
— Tuktañız äle. Gayıt namazına torıyk, anıñ käcül çitegen dä kürersez...
Menä möäzzin abzıy ällä närsä söyläde. Menä zur tavış belän äti: «Allahe äkbär!» — dide.
hämmä keşe kulın kütärde, töşerde. Miñ dä kütärep töşerdem.
Arttan tege Taz, anıñ artınnan tagı ällä kem, beräm-beräm kölärgä totındılar.
— Ähmädulla äniseneñ çitegen kigän... Ähmädulla äniseneñ çitegen kigän!
Malaylar pırhıldadı.
— Äniseneñ çitegen kigän, äniseneñ çitegen kigän... Min serne beldermäskä tırıştım.
Äti kıçkırıp älhäm ukırga totındı.
Malaylar haman «äniseneñ çitegen kigän» digänne takmaklaudan buşamadılar.
«Ä, Taz! Könliseñme? Käcül çitektän könliseñme?»
Menä röküğga kittek.
Ni küzem belän kürim! Minem çitegemneñ bitlege bötenläy kıp-kızıl. Baltırınıñ kayber cirendä kap-kara närsä yaltırap torsa da, kay cirlärendä kızıllanıp kitkän, ul ala-kola.
Röküğda malaylar «söbhanä rabbel-gazıym» urınına: «Änise çitegen kigän, änise çitegen kigän»,— dilär.
Röküğ — namazda iyelep toru, tezlänü.
Tügel, ul bolay gına kızargan. Mimem çapanım da bar. Çapanım yäm-yaşel.
Menä tagı tordık. Malaylar iırıh-pırıh kölälär:
— Ähmädullanıñ çapanına korım yagılgan! Kap-kara korım...
— Äniseneñ çitegen kigän. Ätiseneñ çapanın korım-latkan...
Tagı röküğga bardık.
Ni küzem belän kürim: çapanımnıñ algı çabuları degetkä buyagan kebek kap-kara bulgan. Ättähiyättä malaylar:
— Äniseneñ çitegen kigän, äniseneñ çitegen kigän, äniseneñ çitegen kigän, katımşa, katımşa,— dip ukıdılar.
Äti sälam birde.
Allahe äkbär! Böten halık sikerep tordı. Mine malaylar çormap aldılar.
hämmäse avızın cäygän, hämmäse kölä: «Äniseneñ kızıl çitegen kigän».
Min havalanıp kına:
— Taz şaytan, aybagar karagı!..— dip kittem. Barıp başmaklarnı kidem.
Malaylar tagı göc itterep köldelär:
— Äbiseneñ başmagın kigän, Ähmädulla äbiseneñ başmagan kigän.
Karasam, çın da äbineñ başmagı. Änineñ Särvi äbi östennän kilgän kızıl çitege. Anıñ baltırı beşerdäp töşkän. Anıñ eçennän baltır çüprägeneñ oçları kürenep tora.
Yaşel çapannıñ ber cire yäm-yaşel, ber cire kap-kara bulıp korımlı mayga buyalgan...
Ber malay törtep cibärde. İkençeläre kölep kuydılar. Tagı berse törtte. Minem ber başmagım ayaktan çıktı, anı kiyä almaganga kulıma aldım. Berse çalmamnıñ koyırıgınnan tottı. Ul sütelep kitte.
Malaylar tagı kölä. «Äniseneñ çitegen kigän!» digänne köylärgä kereştelär. Min kızu-kızu atlarga başladım. Berse çabuımnan tottı. Min anıñ kulın teşlädem. Berse sütelä başlagan çalmanıñ öçen alıp kitte. Min anı kua başlagaç, ikençe başmagım töşte.
Kapka töbenä citkändä äbineñ.
Ättähiyät — namazda tezlänep utırıp ukıy torgan doga.

— Oyatsızlar, kaya,, kolagın kisim! — digän tavışımı işettem. Küzemä yäş tuldı.
Umarta kortınnan kaçkan keşe kebek kapkadan atılıp kerdem. Uramnan göc itep malaylarnıñ kölüläre, «Äniseneñ çitegen kigän» digän takmakları mine ozattı. Huşbuy isle sumsa, pärämäç täme çıkkan öy karşı aldı.
Äbineñ:
— Bäyräm möbaräk bulsın, ugılım! — dip arkamnan kaguına min akırıp yılap cibärdem.

Bette.

1912.