Kahärle Yıllar

ANIÑ KIYBLASI HAKIYKAT

Minem avıldaşım bulsa da, Kamil abıy belän bez 1985 yılda gına tanıştık. Ul çaklarda anıñ belän Ufada Başkortstan Respublikası Halık mägarife ministrlıgında bergä eşlägän idek. Altınçı distäsen tutırıp kilüenä karamastan, yözgä bik yäş kürenä ide ul. Bezneñ işe utız-utız biş yäşleklär belän tıgız aralaşıp yörsä dä, anıñ iñendä inde bay tormış täcribäse bulgan. Böyek Vatan sugışında, ä annarı Yaponiyägä karşı sugışlarda katnaşkan yaugir, un yıllap Yırak Könçıgışta oçuçı bulıp hezmät itkän, ike distä yıllık curnalist stacı bulgan milli intelligentsiyä väkile.

Matbugatta Kamil Miñnegali iseme tuksanınçı yıllarda «Ülem barcaları» isemle külämle oçerkı basılıp çıkkannan soñ bilgele bulıp kitte. Oçerk berniçä märtäbä respublika häm rayon matbugatında basıldı. «Şärık» radiosınnan da tapşırdılar.

Arıtaban Kazan häm Mäskäüdäge tatar basmalarında da çıktı. «Ülem barcaları» 2006 yılda Bötendönya tatar kongressı başkarma komitetı belän Mäskäüdä çıga torgan «Tatarskiye novosti» gäzite belän berlektä ütkärgän «Gaziz halkım» isemle yazmalar konkursında ikençe urınnı yauladı.

Annan soñ Kamil abıynıñ «Kotlovan», «Kamçatka – vulkannar ile», «KGB törmäsendä attılar», «Baykal küle nigä ıñgıraşa», «Kolhoz kapkası» kebek qadersez tatar yazmışların çagıldırgan başka mavıktırgıç yazmaları basıldı.

Kamil Miñnegali (Kamil Miñnegaliyev) 1926 yılda Çakmagış rayonınıñ Kalmaşbaş avılında tua. Ätise Şagali aganıñ hucalıgı NEP yıllarında hällänep kitä, ämma cıygan baylıgı aña bähet kitermi. Kızganıçka karşı, üze repressiyä korbanı bula. 1930 yılda kulga alına häm atıp üterelä. Gailäsen öyennän kuıp çıgaralar. Hatını Gölsem apa bersennän-berse keçe dürt balası häm kart sukır bianası belän uramda torıp kala. Berençe yılnı alar beräüneñ iske, taşlandık munçasında kışlıylar. İkençe yılnı da alarnı şundıy uk yätimleklär, mährümleklär kötä... Bik fäkıyr ike balalı Fäthiyä isemle hatınga Şagalineñ mal öyen birgännän soñ, annan buşagan cir idänle çitän öygä Şagali gailäsen kertälär. Kamil 7 nçe sıynıfnı tämamlagaç, 1939 yılda avılga verbovşik kilä. Çita häm Ufa şähärlärendä tözelä başlagan motor tözü zavodlarına keşe cıyalar ikän. Gölsem apa ireneñ kartaygan anasın avılnıñ Kırla oçındagı yırak tuganına kaldırıp, keçkenä balaları Kamil belän Sämäräne iyärtep Ufaga kitä. Olı ulı Şamil, bala kileş avır tormıştan tuyıp, kaçıp sukbaylıkta yöri. Şulay yörgändä, poyızdda totılıp, Stärletamak balalar yortına elägä häm şunda tärbiyälänä. Olı kızı Safuranı Çärmäsän buyındagı Çatra isemle avılga asramaga cibärälär.

Şagali aganıñ ike ulı da ädäbi icat yulınnan kitälär. Ölkän ulı Şamil balalar yortınnan soñ, Böyek Vatan sugışında katnaşıp, kapitan däräcäsenä kadär kütärelep, orden, medallär belän kayta. Ufada universitet tämamlap, Tatarstanda dramaturgiyä belän şögıllänä başlıy. Bik küp pesalar icat itep, kürenekle yazuçı bulıp kitä. Keçe ulı Kamilneñ yazmışı da agasınıñ biografiyäsen kabatlıy. 1943 yılda 17 yäşendä armiyägä alına häm Kazahstannıñ Uralsk 5 şähärenä oçuçı radistlar kursına cibärelä. Annan 1944 yılda frontka kitä. Sugış tämamlangaç, alarnıñ eskadrilyasen Yırak Könçıgışka – Yaponiyägä karşı sugışka cibärälär. Amurdagı Nikolayıvsk şähärennän torıp, alar Sahalin häm Kuril utrauların bombaga totalar. 1947 – 1951 yıllarda Amerikadan Kamçatkaga kiterelgän A-20 «Boston» bombardirovşigında, annarı B-20 hava krepostendä oçıp yöri. Berençe klasslı radist bularak, eskadrilya, polk, diviziyä komandirları ekipacında hezmät itä. Sugıştagı batırlıkları öçen II däräcä Vatan sugışı ordenı, küp medallär belän büläklänä.

1951 yılda demobilizatsiyälänep Ufaga kayta häm «Kızıl tañ» gäzitendä eşli başlıy. 1955 yılda anı Baltaç rayonınıñ «Ciñü bayragı» gäzitenä möhärrir itep eşkä cibärälär. Öç yıldan Nuriman rayonınıñ rusça-tatarça çıga torgan gäziteneñ möhärrire bulıp küçä. 1960 yılda çittän torıp BDUnıñ tatar tele häm ädäbiyätı bülegen tämamlıy. Çiräm cirlärne üzläşterü yıllarında Başkortstan radiokomitetınıñ Ural aryagındagı häbärçese bula. Arıtaban Ufaga kaytıp, 10 yıl Mädäniyät ministrlıgı karşındagı uku kursları direktorı bulıp eşli, ä annarı şaktıy yıllar respublikanıñ Mägarif ministrlıgında hezmät sala. Hezmät biografiyäseneñ soñgı yıllarında

«Şärık» radiosınıñ curnalistı bula.

Kayda gına eşläsä dä, Kamil aga icat intelligentsiyäse, yazuçılar, curnalistlar belän ber kazanda kaynıy. Milli canlı, tirän belemle Kamil Miñnegaline möstäkıyl säyäsi fikerläü sälätenä tormış üze öyrätä. Anı buş süzlär, küptän yatlangan frazalar belän aldıy almıysıñ. Här närsägä 6 anıñ üz fikere, üz karaşı, üz fälsäfäse bar. Andıy fälsäfä aña tormışnıñ üzennän kilä. Tormışnıñ açı yazmışı aña üze sabak birgän. Monıñ şulay buluı avtornıñ icatında çagıla. Yazgannarınıñ da kübesen ul üze kürgän häm üze kiçergän. Kommunistik ideologiyä hökem sörgän zamannarda mondıy fälsäfä, mondıy fiker yörtü tıyılgan tema sanala ide. Kamil aga tormışnıñ barıbız da kürep-işetep torgan, ämma kıçkırıp söylärgä yaramıy torgan hakıykat digän açı da, ärnüle dä, ükeneçle dä yakların yaktırta. Anıñ tirän kiçereşlärdän tugan yazmalarınıñ kıymmäte dä änä şunda tösle. Bezneñ süzlärneñ hakmı, tügelme ikänenä ukuçı üze bäyä birer.

Marat AHUN.

KOTLOVAN

1930 yıl. May töne. Tatarstannıñ Arça timer yul stantsiyäsennän tik «mal vagonnarı»nnan gına torgan eşelon kuzgala. İşekläre plomba salıp biklängän bu vagonnarda üz kul köçläre belän kön itkän, igen ikkän, mal asragan, ilne azık belän täemin itkän çabatalı tatarlar bara. Poyızdnıñ raspisaniyese yuk – anıñ kay tarafka yullanganın, kayda tuktayaçagın berkem belmi.

Şul uk vakıtta Bäläbäy, Ufa, Böre şähärläre törmälärennän konvoy astında kuıp kiterelgän «kulaklar» şundıy uk eşelonda Ufa stantsiyäsennän dä kuzgala. Totkınnar arasında yazuçılar, din ähelläre, kaçaklar, karaklar, däülät eşlekleläre häm tagın ällä kemnär bar. Törmälärdä utırıp çeri başlagan millionlagan halık massasın Seber yota. Bu eşelon da alarga almaşka aşıga.

Seberdä, Uralda zur tözeleşlär bara. Eşçe kullar kiräk, kollar kiräk...

Kadıyr Fatkullin 1884 yılda Tatarstannıñ Ätnä rayonında tua. Şul uk rayonnıñ Bäräskä avılı kızı Zöhrägä öylänep, Häbir, Fägıylä, Malik, Orkıya, Möhämmät isemle balaları tua. Matur gına dönya kötälär bolar. İgen igälär, mal asrıylar, kiçlären çabata yasap, çıpta sugıp, Ätnä bazarında kustar Sadrıyga iltep birälär.

Tatarlar töyälgän nomersız, timer yulı kagıydälärenä buysınmagan eşelon parovozınıñ yöräk özgeç gudogı astında Sebertä kitep baruçılar arasında alar da bar. Alarga da kayvakıt eñger-meñger vakıtta keşe küzennän yıragrak tupiklarda tuktalganda sıyık balanda häm ber krucka su birälär.

İñ intektergäne şul su... Timer vagon ut bulıp kıza. Kart-korı, bala-çaganıñ kübese taptalgan salam östendä, çalıp taşlangan mal kebek, ülem kötep yata. Küplär vagonnıñ timer boltların suıra, üz bävellären eçärgä mäcbür bulalar. Zöhrä hanımnıñ kükräk söte betä. Anıñ imçäk balası Möhämmät ber kön suga tilmerep yata da ülep kitä. Äniseneñ tamgan küz yäşläre sabıy irenendä soñgı şifalı tamçı bula. Yaktı dönyaga bähet öçen yaratılgan sabıy pıçrak mal vagonı idänendä ber tamçı suga tilmerep can birä... Nigä? Ni öçen? İlgä nigä kiräk ide bu korban?

Ä bälki bu imperiyä älege sabıynıñ üsep keşe buluın, halkına, dinenä hezmät itüen telämägänder häm tuu belän yuk itü yulların uylap tapkandır?..

Ata belän ana töpçeklären yugaltu kaygısınnan şaşu hälenä citä. Sabıynı salam östenä salırga kıyınsınalar – ul änise kulında poyızd bargan uñayga çaykalıp bara da bara...

Vagonnıñ işegenä yakın ber urında idändä tişek tişelgän. Şunda hacäteñne ütärgä mäcbürseñ.

Yözlärçä par küz aldında monı eşläü möselman hatınnarı öçen bigräk tä mäshäräneñ çige, ülem belän ber. Alarnıñ çäçläre küzgä kürenep agara.

Ukuçım! Äydäle, bergäläp kanlı tarih bitlären açıp karıyk. 15 million krestyan canın kıygan çuma – bolşeviklarnıñ mahsus räveştä açlık oyıştıruı turında yazılgan kitap yuk. Närsädän başlana soñ bu yavızlık?

Stalinnıñ udarnik kolhozçılar sezdında yasagan çıgışında bolay diyelä: «Här 100 hucalıkka 4-5 kulak, 8-10 hälle krestyan turı kilä». İkesen bergä kuşkaç, yuk itelü öçen 12-15 hucalık kilep çıga. 1929 yılda 26 million çaması krestyan hucalıgı bulgan. Ä här gailädä 5-6 keşe...

Vähşileklärneñ başı 1921 yılga turı kilä. Ämma krestyannı yuk itü planı törle säbäplär arkasında totkarlanıp kala. Läkin keşelär añında «Kulak! Kulak! Kulak!» digän moñaça añlayışsız avazlar señep kala. Halıknıñ añına «kulak benän: bergä yäşäü mömkin tügel» digän uy çükep kertelä.

Krestyannı yuk itü çuması 1928 yılnıñ noyabrendä äzerlänä. VKP(b) Üzäk Komitetı hälle krestyannarnı kolhozga alunı tıya. Dimäk, alar yuk itelü öçen ayırıp alıngannar da inde. Cannarı alınırga tiyeşlelärneñ isemlege äzer, häzer konfiskatsiyälär, sörgengä cibärülär belän şögıllänergä dä bula. 1929 yılnıñ

5 ğıynvarında VKP(b) Üzäk Komitetınıñ kollektivlaştırunı tizlätü turındagı kararında «Partiyä imeet polnoyı osnovaniye pereyti v svoyıy praktiçeskoy rabote ot politiki ograniçeniyä ekspluatatorskih tendentsiy kulaçestva k politike likvidatsii kulaçestva kak klassa» digän süzlär bar. Küp tä ütmi alar böten il östendä yañgırıy başlıy.

Gracdannar sugışı vakıtında küzlären kan baskan yarlı-yabagay «gomere özelgän här aktivist öçen un, yöz kulak yuk itelergä tiyeş» digän lozung astında üzläreneñ yavız eşlärenä totına. Bu eştä yalkaular, tel bistäläre, karaklar häm eçkeçelär zur aktivlık kürsätälär. Alar hezmät söyüçän, din ählagına tayanıp akıllı dönya kötkän, ilneñ arka söyägen täşkil itkän krestyannı yuk itüdä zur tırışlık salalar. Kadıyr abıynı 5 balası, gailäse belän sörgengä cibärergä eçkeçe, könçel Şmırıy Garifcanı häm anıñ iyärçennäre yazıp birgän ber bit käğaz citä. Avıl Sovetına barıp berär keşe östennän söyläsäñ – sin aktivist. Uynaştan ike bala tapkan Fäthıya da aktivist.

Yıllar ütkäç, anıñ ulları bölgenlektä, eçkeçelektän ülde. Ozın Sämi belän Käşfi dä aktivist. Sugış çıkkaç, Sämi urlangan sıyırnı çabata kiderep bazarga alıp barganda totıla häm törmädä ülä! Käşfi digäne kötüçe bulıp kön kürä häm sazlıkka batıp ülä...

...Poyızd acgırıp alga çaba. Anıñ vagonnarı krestyan yazmışın upkınga aşıktıra. Krestyannı yuk itü planı bik mäkerle. Köçläp kolhozga kertü! Kolhozga kermäsäñ – sin kulak. Ayırım hucalıkka bilgelängän salımnı tüli almasañ – sörgengä cibäreläseñ.

Krestyannıñ kotın al, ul ülärdäy bulıp kaltırap torsın. Şunsız anıñ revolyutsiyä väğdä itkän ciren tartıp alıp bulmıy! (Kadıyr abzıy näq şuşı «Cir öçen» lozungı astında Gracdannar sugışında kan koygan). Niçek tä cirne tartıp alırga häm kümäk hucalık yasap, krestyannı krepostnoy hälendä şunda biklärgä!

Äye, avıl agayı krepostnoyga äylände. Cir, mal-tuar kolhoznıkı buldı. Köne-töne «truddin» digän tayakka eşlände. Köz köne cıyıp alıngan aşlıknıñ börtegenä kadär alıp kitä tordılar. Malıñ bulmasa da it, söt, yomırka, yon tapşıru buyınça salım kertelde. Sin krepostnoy – kulıñda bernindi dokument ta yuk. Berkaya da bara almıysıñ, kaçsañ – törmä. Krepostnoy ikänseñ – şunda tugansıñ, şunda ülärgä tiyeşseñ.

Bu inde ikençe gracdannar sugışı – krestyanga karşı sugış ide. Monı «Böyek sınılış yılları» dip atadılar. Krestyannıñ umırtka söyägen sındırgan yıllar ide bu.

Ä «spetspoyızd»nı («spets» digän süz anıñ totkınnarı yazmışında kön sayın kabatlanaçak) İrkutsk şähärenä 40 çakrım citmäs borın, ber täülek torgannan soñ, kire boralar. Halık, «Menä bit, bezneñ ber ğayepsez ikänne belgännär – ilebezgä kaytaralar», dip söyenä. İ berkatlı tatar keşese! Ä bit sine töşeñä dä kermägän kahärle yazmış kötä. Magnitogorsk digän şähär häm berençe metallurgiyä kombinatı sineñ dä söyäkläreñ östendä tözeläçäk!

Poyızd Magnitka stantsiyäsenä kilep tuktıy.

Änä alar – gaziz halkımnıñ üksez balaları – «mal vagonı»nnan cirgä töşärgä kurkıp, üzläreneñ kiläçäklärenä karap toralar... Ämma alarnı töşerep, ber urınga cıyıp: «Häzer şunda yäşäyaçäksez» digän färman birälär dä, kitep baralar pogonlı «türä»lär.

Ä tirä-yakta dala, dala... Yıraktarak kızıl-körän töskä kerep Ätäç tavı kürenä. Änä şul tauda ğalimnär dürt yöz million tonna timer rudası barlıgın açıklagannar.

– Berençe kışnı palatkalarda çıktık, – dip söyli

Kadıyr abzıynıñ kızı Orkıya hanım. – Här palatkada bişär gailä. Kak cirgä takta-tokta cäep, bulgan çüpräk-çaprakka törenep yäşädek. İrtän torsañ, çäçlär brezentka yabışıp katkan bula ide. Kilep töşüebezneñ ikençe könendä ük ir-atnı, imçäk balası bulmagan hatın-kıznı köräk, käylä tottırıp, kotlovan kazırga cibärdelär. Eşlägän keşegä talon belän ikmäk, yarma, toz birsälär, bez – balalarga payık yuk ide. Ös-baş yuılmaganlıktan, açlıktan halık betläde. Hatın-kıznıñ çäçen kırku başlandı. Ak halat kigän äzmäverdäy irat ay-vayıña karamıyça başıñnı bot arasına kıstıra da çäçeñne alıp taşlıy. Küpme hatınnarnıñ tolım-tolım çäçläre şul vakıtta yuk buldı. Şärä başlı tatar hatınnarı tägäri-tägäri, aunap yıladılar.

......

GABDULLA TUKAY NÄSELENNÄN

(İbrahim Nurullinnıñ «Gabdulla Tukay» isemle kitabı ezennän)

Söyekle şagıyrebez Gabdulla Tukay turında keçkenädän ük işetep, mäktäp yıllarında anıñ şiğırlären yotlıgıp ukıp üssäm dä, zamana agışına birelep, balaçagım, yäşlegem kagılıp-sugılıp, açlı-tuklı ütügä karamastan, anıñ «Şüräle», «Su anası», «Tugan tel» şigıren yattan belä idem.

Keşelär (ayıruça soñgı yıllarda) şäcäräne mähabät agaç formasında gäüdäländerergä tırışalar. Döres, agaçnıñ tamırları bar, agaç zur-zur botakların cäep yafrak yara, botaklarnıñ çıbıkları bula. Dimäk, adäm balalarınıñ da tamırları bar, keşelär tora-bara agaç botakları räveşendä törle yakka ayırılalar, dönya alarnı törle yakka iltep ırgıta.

Misal öçen minem cämägatem, söyekle hatınım Orkıya hanımnı alıyk. Orkıya 1926 yılda (kız familiyäse Fäthullina Orkıya Kadıyr kızı) Tatarstannıñ Ätnä avılında tugan. 1930 yılnı alarnıñ gailäsen 5 balası belän sörgengä cibärälär. Mal vagonnarınnan torgan sostavnı Seberneñ ber stantsiyäsennän kire boralar.

Tatarlar töyälgän eşelon Ural tavı aryagına kilep tuktıy. Bu cirdä Magnitogorsk digän şähär salına Gabdulla Tukaynıñ apası Sacidä.

Tatarlarnı, başka millätlärdän ayırıp, palatkalardan torgan ber spetsposelokka iltep tıgalar (bu vakıygalar «Kotlovan» mäkaläsendä çagıla).

Orkıyanıñ üsmer yılları şul «Ätäç tavı» (mednaya gora, alga taba Magnitogorsk) yanında barakta ütä. Ä barakta 350 keşe yäşi. Ber katlı nara (bezneñçä säke), här keşegä yartı metr urın birelä. Här ay sayın komendaturada otmeçatsya itälär, ägär dä gailäneñ berse yugalsa da, bötenesen törmägä utırtalar.

Orkıya hanım şundagı açı yazmışları turında gomere buyı küz yäşlärenä buılıp söyli ide. Menä keçkenä ber misal. Änise

Zöhrä äbi yäştän ük çäç tolımnarına kömeş täñkälär takkan. Ber könne suga barganda urıs malayları şul täñkälärne kisep, kaçıp yögerälär. Açlı-tuklı hatın alarnıñ artınnan kualamı soñ? Barakka kaytıp, tägäräp yılaudan başka çara kalmıy. Orkıya hanım bu sası fani dönyadan kitte inde. Urını ocmahta bulsın.

Monı ni öçen yazdım. Bu misal tatar halkınıñ Sovet imperiyäse çorında märhämätsez izelüen, yözep çıga almaslık häerçelektä yäşäven kürsätä. Hoday isänlegemne birsä, şähsän üzemneñ häm halkımnıñ facigale yılların memuar formasında bulsa da yazarga tırışırmın äle.

Häzer söyekle Gabdulla Tukayıbız turında, anıñ näsel-näsäbenä bäyläneşle vakıygalar hakında söylik inde. Ufada bik ukımışlı Kamilä äbi bar ide. Kızın Ufaga eşkä cibärgäç, ul da monda küçkän.

Şul Kamilä äbi «Orkıya, sin Tukay näselennän» di torgan ide. Kazan şähärendä yäşäüçe ukıtuçı Gosman İbrahimov abıy da şulay dip äytä ide. Alar ikese dä märhüm inde.

Orkıya üze dä, min dä babaylar söyläve buyınça, bu hakta işetkänem bar ide.

İh ükeneçlär! Orkıya yuk inde, bu cepne çişülär miña kaldı.

Şul yıllarda Kamilä äbineñ, Gosman abıynıñ söylägännärenä nıgrak iğtibar itsäm, yäki berär käğazgä yazıp kuysam, ni bulgan da ikän bit?! Yuk, bezdä vayımsızlık, nigä kiräk inde ul digän kebek akılsızlık bar şul. Änä yähüdlär yäki amerikalılar ber genä keşeläre yugalsa da, dönya kuptaralar. «Tatar akılı töştän soñ» digän mäkal töp-tögäl bezneñ haktadır inde.

Yarıy, niçek bulsa da bulgan. Gabdulla Tukay abzıyıbız hakında beraz süz yörtik äle. Gabdulla Tukaynıñ tormışı, sabıylık yıllarınnan alıp soñgı könnärenä kadär avır häm facigale hällär, borçılulı kiçereşlär belän tulı buldı.

Gabdulla Tukay cide buınnan kilä torgan mulla näselennän. Ul 1886 yılnıñ 15 aprelendä Kazan artındagı Kuşlavıç avılında Möhämmätgarif mulla gailäsendä dönyaga kilä. Änise Bibimämdüdä isemle bula. Tukay mulla näselennän digängä hiç aptırarga kiräkmi. Tukay belän ber çorda kütärelep çıkkan häm 1905 yılgı revolyutsiyädän soñ tatar ädäbiyätınıñ sikereş yasavına säbäpçe bulgan kaläm iyäläreneñ tärcemäi hällären şul uk süzlär belän, yağni «mulla näselennän çıkkan» dip başlap kitärgä turı kilä.

Ädäbiyät, tel, tarih ğalimnäre, kürenekle pedagoglar, cämäğat eşlekleläreneñ küpçelege belän dä eş şulay tora.

«Tukayıv» familiyäseneñ kaydan kilep çıkkanın, kemgä barıp totaşkanın älegä açık belmibez häm kartlardan işetkän rivayätlär belän genä çiklänäbez.

Kayberäülär äytä, şağıyrneñ yırak babalarınnan berse Tuktargali isemle bulgan häm anıñ isemen kıskartıp Tukay dip yörtkännär. Şağıyr üze «İsemdä kalgannar» dip atalgan avtobiografik yazmasında atasınnan kala babası Möhämmätgalim mullanı gına telgä ala. Tukaynıñ ana yagınnan babası Zinnätulla Zäynelbäşir ulı. Alar Perm yagınnan kilgännär.

Zinnätulla mulla kızı Mämdüdä Möhämmätgarif mulla belän kavışalar. Alarnıñ cimeşe bulıp malay tua.

Aña Gabdulla dip isem kuşalar. Ämma bu gailä ozın gomerle bulmıy. 44 yäşendä mulla Möhämmätgarif vafat bula.

Ä häzer süzne Gabdullanıñ änise Mämdüdä yagına küçerik. Mämdüdä äle üsmer kız çakta uk änise Kamilä ülgäç, ätise Zinnätulla kaysıdır avıl mullasınnan tol kalgan altı balalı hatınga öylängän bula.

Mämdüdäne Sasna avılı mucigı Şakirga kiyäügä birälär. Mämdüdä Gabdullanı vakıtlıça kaldırıp torırga karar itä. Kuşlavıç avılında fäkıyr genä

Şärifä isemle ber karçıkta kaldırıp kitälär. Gabdullaga bu vakıtta öç yäş tä tulmagan bula äle. Ber kış çıkkaç, Mämdüdä ulın üzenä alıp kayta.

Ämma Gabdullanıñ kara bähete üzennän kalmıy yöri birä. 1890 yılnıñ 18 ğıynvarında änise Mämdüdä ülep 102 kitä. Atasız da, anasız da kalgan yätimne Sasna mullası Öçilegä Zinnätulla häzrät yortına iltep taşlıy.

Kazan artı avılları fäkıyrlekläre belän ayıruça nık ayırılıp torgan. Çönki cir az häm uñdırışsız.

Böten halık dip äyterlek orçık kırgan, köyäntä bökkän, çabata yasagan. Orkıyanıñ söyläülärenä karaganda, keçe Ätnä halkı da şuşı eşlär belän şögıllängän. Ber kat kinder ıştan, ayakta çabata bulgan. Zinnätulla mulla kürşe bayırak avıllardan ikmäk sınıkları telänep alıp kaytkalaganın isäpläsäk, fäkıyrlekneñ ni däräcädä bulgan ikänen küz aldına kiterüe kıyın tügel. Ügi äbineñ tırışlıgı häm babaynıñ ütenüe buyınça Öçileneñ ber krestyanı Gabdullanı arbasına utırtıp, Kazanga alıp kitä. Peçän bazarında «Asrauga bala biräm, kem ala» – dip kıçkırıp yörgändä, ber keşe çıgıp balanı alıp kitä. Bu Möhämmätväli abzıy bula. Gabdulla Möhämmätväli häm Gazizä apa tärbiyäsendä ike yıl çaması yäşi. Läkin alar ikese dä ber yulı çirli başlagannar. Bez ülsäk, bu bala nişli inde dip, anı tagın Öçilegä babası Zinnätulla kart öyenä cibärälär. Babası da, ügi äbise dä bik ük şat çıray belän karşı almıylar, bilgele. Şunda uk balaga yaña urın, yaña «ata-ana» ezli başlıylar. Tizdän teläklärenä dä ireşälär.

Kırlay avılında yäşäüçe Säğdi abzıy belän Zöhrä apanıñ ir balaları bulmıy. Şulay itep, Öçilegä kilep, Säğdi abzıy Gabdullanı balalıkka alıp kitä.

Monda Gabdulla ike yıl yarım gomer itä. Bu vakıtlarda Möhämmätgarif mullanıñ señlese Gazizä Cayık kalasında (häzerge Uralsk) kiyäüdä bula. Şunda yäşäüçe apası Gabdullanı çakırtıp Uralskiga kitertä.

Altı-biş Sapıy digän keşeneñ hatını itägenä utırıp, öste kaplaulı, çıpta çanada ozın häm mäşäkatle yulga çıgıp kitä.

Orkıyanıñ söyläülärenä karganda, babası Fäthulla häzrät Möhämmätgarif mulla belän bik yakın keşelär

103 bulgannar. Aşka yöreşkännär, alış-bireş itkännär.

Zäynulla häzrät belän dä yakın keşelär bulgannar.

Läkin alarnıñ çın-çınnan kardäşlegen belü öçen östämä räveştä Arçada, Ätnädä, Kazanda arhivlarnı tagın ber karap çıgası bar. Ämma şunısı gacäp häm söyeneçle: Orkıya belän Gabdullanıñ ohşaşlıgı şağıyrneñ çıbık oçı aña kilep totaşkanlıgı – hiçşiksez döres dip äytergä urın bar.

Östämä räveştä miña tagın ber tapkır arhivlarda bulası häm östämä mäğlümat cıyası bar äle.

YOMGAKTA ÄYTÄSE SÜZEM BAR

Bu kitapka törle yıllarda yazılgan, «Kızıl tañ» gazetasında, Mäskäüdä çıga torgan «Tatar yañalıkları» curnalında häm başka vakıtlı matbugat bitlärendä basılıp çıkkan yazmalar, biş buın väkilläre belän töşkän fotolar kertelde.

Ayup häzrät Bibarsov, onıgım Elvira Vahitova matdi yärdäm ittelär. Tarih belgeçe, yazuçı Marat

Ahunovnıñ kiñäşlären tıñladım. Fotorässam İlfir İslamgazin fotolarnı eşkärtep kitapka kertte. Rässam Änvär Kaşayıv surätlär töşerde. «Kızıl tañ» gazetası hezmätkärläre Gölnaz Sadıkova,

Ayrat Ahunov kitapnı çıgaru buyınça tırışlık häm ostalık kürsättelär.

Kitapnı çıgaruda katnaşkan barçasına da rähmätemne belderäm.

Kamil ŞAGALİ.

Kamçatkada hezmät itkän çor. 1949 yıl.

EÇTÄLEK

Anıñ kıyblası hakıykat

BERENÇE BÜLEK

Kotlovan

Ülem barcaları

Kaytavaz. Ülem barcaları

Döreslek nigä yäşerelä?

KGB törmäsendä attılar

Kolhoz kapkası

İKENÇE BÜLEK

Kamçatka – vulkannar ile

Atom soldatları

Baykal küle nigä ıñgıraşa

Fronttan hat

Yäşlek tañım «Kızıl tañ»da balkıdı

Ayda azan äytälärme, ällä

Dönyada berdänber

Gabdulla Tukay näselennän

FOTOALBOM

Yomgakta äytäse süzem bar