Qaderle Kunak

(hikäyä)
Küñel küze

Kış buyı äbise täräzä kırınnan kitmäde. Ozagrak avırgan çakta Läylä dä şulay täräzä tupsasına utırıp, uramnı küzätergä yarata. Ämma äbiseneñ şähär tormışında ise yuk bugay, anıñ karaşı yırakka, bik yırakka - ofıkka töbälgän, ä yöze – şundıy da moñsu.

-Närsä bar soñ anda, äbiyem?-dip soradı berkön Läylä bik tä zur ser açası kilep.

-Avılım!-dide äbise avır sulap.

Kızçık ayak oçlarına basıp karasa da, äbiseneñ avılın tapmadı.

-Kaya, kaya soñ ul, nigä min kürmim?-dip köysezlänä ük başladı.

-Anı kürer öçen küñel küze kiräk şul, bäbkäm! –dip onıgınıñ başınnan sıypadı äbise.

Kızık, anısı tagın nindi küz bula ikän, dip gacäplände kızçık.

Tübälärdän tıp-tıp tamçılar tama başlagaç, äbisenä can kerde. Läylä yış salkın tiderep çirläp intektergäç, kışkılıkka onıgın karaşırga avıldan alıp kilgännär ide anı. Şähärgä hiç kenä dä küñele yatmadı äbiseneñ.

-Alla boyırsa, sukmak töşü belän kaytıp kitäm, Läyläne dä alırmın, şähär havası yaramıy aña. Avıl kaymagı belän söten eçsä, şalkan kebek taza bulır, -dip kanatlanıp yörde, hätta töyençegen dä töynäp kuydı.

Ätiseneñ isä moña hätere kaldı.

-Ällä ber-ber avır süz äytep räncettekme, nigä şulay aşkınasıñ?-dip töpçende.

-Kürmiseñmeni, äbiyem avılın sagıngan,-dip Läylä äbisen yaklamakçı bulıp süzgä kuşıldı.

-Närsäsen sagınasıñ inde anıñ! –dip elep aldı ätise beraz açulangan sıman. – Balalarıñ yanıñda, urınıñ cılıda, türdä, kört köräp, su taşıp, pıçrak yırıp yörise yuk. Ocmah rähäte bit!

-İ, ulım, -dip sıkrandı äbise,- gomer itkän oyam bit ul, käkre kazıgına qadär yöräkkä yakın. Niçek şunı añlamıysıñ! Kürmiseñmeni, canım koştay talpına!

-Kürmim, küräsem dä kilmi,-dip süzne kırt kismäkçe buldı ätise.

-Kürergä küñel küze kiräk bit anı!-dip äytep saldı şulçak Läylä.

Ocmah koşı

Äbiseneñ äkiyät söylägänen tıñlarga yarata Läylä. Tavışı – şundıy yomşak, utırgan cirdän izräp, tatlı yokıga kitkäneñne sizmi dä kalasıñ. Ä äkiyätläre – tın da almıy tıñlarlık kızık, kayan şulkadär belep beterä torgandır!

-Borın-borın zamanda, sayıskan sutnik, ürdäk ürätnik bulganda ...-dip ul bügen ocmah koşı turında äkiyät söyläde. Ocmah koşı Läyläneñ hätta töşenä dä kerde. Näq äbise söylägänçä, allı-gölle kaurıyların balkıtıp, şau çäçäkle ocmah bakçasında kukırayıp yöri, imeş. Şul koşnıñ kanatına gına kagılsañ da, dönyada iñ bähetle keşe bulasıñ ikän.

Bähet digäne närsä buladır inde, Läylä bik añlap betermi. Aña bit äle biş kenä yäş. Ätise änisenä: «Sin – minem bähetem!» –di. Änise Läyläne koçaklap: « Sin – minem bähetem!»-di. Läylä dä üzen bik rähät toygan çakları bula. Matur külmäk alsalar – bähet, şokolad belän sıylansa – bähet, änise eşenä alıp barsa - bähetneñ dä bähete!

Berkönne äbise katı avırıp kitte, urınınnan tormas buldı. Bik borçıldı Läylä. İnde añar äkiyät söylär keşe dä kalmadı. Ul divanda gäcit ukıp yatkan ätise yanına kilep sırpalanıp karadı, kuhnyada aşarga äzerläp yörgän äniseneñ ayak astında uraldı, ämma alar şulkadär üz eşlärenä birelgän ide, Läylägä borılıp ta karamadılar. Kızçık alarga üpkäläp, äbise yatkan bülmägä kerep kitte.

Näni uçların äbiseneñ mañgayına kuydı, mätrüşkäle çäyen eçärgä bulıştı. Bügen Läylä aña üze ocmah koşı turında äkiyät söyläde.

-Menä ul koşnı ätiyem totıp alıp kaytsa, sin tereler ideñ, äyeme äbiyem!- dip hıyallanıp ta aldı.

Äbise hälsez kulları belän onıgınıñ çäçennän sıypap yılmaydı:

-Ocmah koşım - ul sin, näp-näni zu-u-ur bähetem!

Kaderle kunak

Äbise savıgıp ayagına baskaç, üze äytmeşli, cirgä sukmak töşkäç, alar ğailäläre belän avılga yul tottılar. Äbiseneñ avılı bik matur cirdä urnaşkan: tauları da bar, yılgası da bakçalarga terälep kenä aga, işek aldı - yäm-yaşel hätfä keläm.

İptäş tä bulırsıñ, saf havada nıgırsıñ da, dip Läyläne avılda kaldırıp kittelär.

Äbise kaytu belän öydän kürşe-külän özelmäde. Kaysısı söten, kaysısı katıgın, kaysısı kaymagın kütärep kerä. Keçkenä Läyläne dä onıtmagannar, kulına kaktır, känfitter tottırmıy kalmıylar.

«Bik şäp ikän bu avılda!»-dip uyladı kız. Şähärdä ul kürşelärendä kem yäşägänne dä belmi, anı da belmilär. Ä monda kergän berse:

-İ, bik qaderle kunak bar ikän! –dip arkasınnan söyä.

Rähät!

Sarı yomgaklar

Çi-çi kilgän säyer tavışka uyandı Läylä. Tärzä kırında urındıkta käğaz kapta kemnärder tukıldıy, çikıldaşa ide.

Läylä cılı yatagınnan äkren genä şuıp töşte dä, ayak oçlarına gına basıp, kapka yakınaydı. Ürelep karasa, anda sap-sarı näni yomgaklar tägäräp yörilär. Läyläne kürgäç, tagın da nıgrak çikıldarga totındılar. Kızçık alar belän yuangan arada işektä äbise kürende.

-Nindi matur çebilär aldım üzeñä iptäşkä!-dide.

-Ä alar üskäç kem bulalar?

-Kaysısı tavık, kaysısı ätäç.

-Alarnıñ äniläre, ätiläre kayda?

-Bolar – inkubator çebiläre, äniläre dä, ätiläre dä yuk,-dide äbise çebilärgä tarı yarması sibä-sibä.

Läylägä çebilär kızganıç bulıp toyıldı, niçek inde şundıy bäp-bäläkäy kileş ätisez dä, änisez dä yäşäp bulsın!

-Min alalarnıñ äniläre bulırmın, ä sin – äbiläre!- dide ul.– Bez alarga matur-matur äkiyätlär söylärbez, tämle-tämle rizıklar belän sıylarbız.

Berkönne äbise kürşelärenä sötkä kerep kitkäç, Läylä ber çebine kulına alıp, anıñ belän uynamakçı buldı. Çebine bitenä yakın kiterde. Koşçık kurkudan tıpırçındı, näni kanatların belän cilpende.

-İ, sin minem kurkagım, altınım!-dip Läylä çebine uçlarına kıstı.

Äbise kaytıp kergändä, çebi häräkätsez kalgan ide. Ul onıgın açulanmadı, barı:

-Küzeñ belän genä söyärgä kiräk,-dip kisätte.

Kızık, änise Läyläne kısıp-kısıp söygändä dä äbise şulay di torgan ide.

Läylä başta aptırıy ide: niçek inde şıtırdatıp koçıp yaratmagaç, yaratu bulamıni? Bula ikän şul. Çebine dä küze belän çittän yaratsa, isän kalası bulgan. Äbiseneñ süzlärenä töşende häzer Läylä.

Kem köçleräk?

Äbisenä iyärep uramga çıksa, kürşelärneñ kapka töbendä yomşak mamıklı kaz bäbkäläre tägäräşep ülän çemçep yörilär. Läylä alar yanına yögerde. Şulçak karşısına ata kaz zähär ısıldap, kanatların cäyep oçınıp kilä başladı häm çak kına botınnan çemetep almadı, yarıy äbise arkılı töşep ölgerde.

-Nigä mine teşli ul?-dip aptıradı kız ata kazga bik tä üpkäläp.

-Ul üzeneñ bäbkälären saklıy,-dip añlattı äbise. – Küräseñme, niçek masaya, min köçle, ber närsädän dä kurıkmagız, balakaylarım, di.

-Hi, -dide Läylä borının çöyep, - menä ätiyem kaytsın äle, kem köçleräk ikänne kürerbez!

Sabak

Bakçada kızırıp ciläklär peşte, ämma alar kürşe bakçada şul, koyma yarıgınnan küzne yandırıp, avız suların kiterep toralar.

-Nigä cıymıylar ikän, ällä yaratmıylarmı?-dip uyladı, cirdä tägäräşkän ciläklärne hätta kızganıp kuydı Läylä.

Magnitlangan kebek, koyma kırınnan kitä almıy, ärle-birle yörenä torgaç, çerep vakıtı citkänder inde, ber takta astagı kadagınnan kubıp, kıygayıp açıldı. Kızçık ozak uylap tormadı, şul yarıktan ayagın tıktı. Tik näfis baltırın närsäder açı çemetterep çaktı.

-Äläy!-dip kıçkırganın sizmi dä kaldı. Anıñ açırgalanıp yılagan tavışına äbise yögerep kilep citte. Kızarıp bürtkän ayagına salkın suga çılatıp çüpräk yaptı.

-Keşe äybersenä röhsätsez ürelsäñ närsä bulganın kürdeñme inde? –dip şeltäläde.

Ä ikençe könne östäldä koştabakta kıp-kızıl, ep-ere ciläklär tora ide. Äbisennän soramıyça Läylä alarga ürelergä kurıktı. Kiçä kıçıtkan çakkan cirneñ sulkıldavı basılmagan ide şul äle.

Tırış kız

-Äbiyem, sineñ kullarıñ nigä şundıy cıyırçıklı?

-Kartaygaç şulay cıyırçıklana inde alar, bäbkäm.

Läylä kurçaklarınıñ kiyemnären yuganda kullarına küz salgaç, kurkıp kitte: anıñ da kul tirese cılı sudan böreşep, cıyırçıklangan ide.

-Äbiyem, äbiyem, kara, minem dä kullar kartaygan! -dip borçılıp äbise yanına yögerep kilde.

-Siña äle kartayırga bik yırak, -dip kölde äbise. - Tırış kızlarnıñ kulları gel şoma gına bulıp tormıy. Eşeñ betkäç bez alarnı maylarbız häm kullarıñ yıfäktän dä yomşak, şoma bulırlar.

Yokı niçek kaça?

Avızın zur itep açıp isni ide, äbise:

-Çü, yokıñnı kaçırasıñ, avızıñnı kulıñ belän tota torgan bul,-dide.

Kızık, niçek kaça ikän ul yokı? Bik tä küräse kilep, Läylä tırışı-tırışa avızın zurrak açıp isnärgä kereşte. Şulay kiyerä torgaç, añkau söyäge urınnın kubıp, avızı yabılmas buldı. Äbise şäfkat tutaşına yögerde. Kötä-kötä Läyläneñ avızları talıp bette. İñ tatlı töşlär kerä torgan vakıtta yokısı çın-çınlap kaçkan ide. Äbiseneñ dä. Hätta şäfkat tutaşı da äkren genä añkaunı urınına utırtkanda:

-Yokını kaçırdıñ, kızıy!-dip äytep kuydı.

Konfetnı kem aşagan?

İñ tämle känfitlarnı äbise şkaf astında saklıy. Ul alarnı kunak kilgändä genä östälgä çıgara. Kire kuyganda:

-Tıçkan timäsä yarar ide,-dip borçıla.

Läylä känfitlärgä küz-kolak salıp kına tora, tıçkannardan äräm itterep bulmıy bit inde şundıy tämle äyberne! Berkön kapnıñ açılganın kürep, tikşerep karıysı itte. Açkaç, ber genä känfitne bulsa da teşläp karamıy tüzmäde. Tämen dä toymıy kaldı, ul avızda bik tiz erep yuk buldı. İkençe könne dä, öçençe könne dä berär konfettan avız itte.

Kürşese kiç utırırga kergäç, äbise çäy yanına şul konfet kabın kuymasınmı!

-Bäräqalla, ällä tıçkan iyäläşkän inde!-dip äbise şaktıy kimegän känfitlärgä karap kul çaptı.

Läylä endäşmäde, yasagan çäyen dä eçmiçä, uyınçıkları yanına barıp utırdı.

-Küp ballı aşasalar, teşläre koyılıp betär äle ul tıçkannarnıñ, -dip kürşe äbise küñelenä kot salıp tora, citmäsä.

Şulçak Läylä yılap cibärde:

-Min küp aşamadım, kön dä berne genä aşadım!

İke äbi kıznı niçek yuatırga belmi aptırap bettelär.

Bükäy

-Äkiyät söylä, äkiyät söylä!-dip teñkäsenä tigäç, äbise büränä şakıp:

-Änä, bükäy kilä!-dip Läyläne kurkıtıp yoklatmakçı bulgan ide.

-Kaya, kaya bükäy, kürsät!- dip kızçık yoklamas öçen tagın da ücätlänebräk karıştı.

Tamam aptıragan äbise:

-Mondıy kire kızdan bükäy dä, siña keräse matur-matur töşlär dä tıñlauçan malay-kızlarga kaçıp kitär äle, -dide.

Läylä irennären tursaytıp bulsa da telär-telämäs kenä küzlären yomdı. Nindi ikän ul bükäy? Bälki ul anıñ töşenä kerer?

Balıklar niçek söyläşä?

Kürşe malayı yılgadan balıklar totkan da küçtänäç itep, äbisenä kertkän. Ä kesmilärne uynarga Läylägä birde. Alarnı kızçık üzeneñ bäläkäy çilägenä su salıp, yözärgä cibärde. Balıklar suga çumuga, avızların zur-zur açıp, närsäder söyläşkän kebek ittelär.

-Äbiyem, balıklar närsä dilär? Nigä alarnıñ tavışları çıkmıy? –dide kız aptırap.

-Balıklar söyläşmilär, alarnıñ telläre yuk, -dip añlattı äbise.

-Alar ber-bersen niçek añlıylar soñ?

-Keşelär dä ber-bersen süzssez dä añlarga mömkin.

-Alaysa äyt, min häzer närsä turında uylıym?

-Bu balıklarnı äniläre yanına yılgaga cibärü turında.

Alay dip uylamasa da, äbiseneñ süzläre oşadı Läylägä. Ul üze dä änisen, ätisen bik-bik sagıngan ide.

-Ä mine kayçan kaytıp alalar? –dide.

-Beraz gına sabır it inde, bäbkäm. Yafraklar sargaya başlagaç ta kaytıp alırlar,-dide äbise yalgış süz kuzgatkanga eçtän genä üzen-üze bitärläp.

Onıgınıñ küzlärenä elengän yäş tamçıları çişmä bulıp tägäräp akmasın öçen ul süzne başkaga bordı:

–Äydä, tämle itep kıstıbıy peşerdem , sıylıym äle üzeñne!

Yafraklar sargaya

Kön dä agaç yafrakların küzätä Läylä. Berkön cirgä özelep töşkän sargılt çagan yafragın kütärep, öygä yögerep kerde:

-Äbiyem, kara-kara, yafraklar sargaya başlagan! Äniyem kayta, ur-ra!

-Tagın ber-ike atna gına sabır it inde, yäme,-dip äbise anıñ ömeten kiste.

-Alar mine onıtkannardır inde. Ya başka kız alıp kaytkannardır äle! –Läyläneñ inde ber genä kön dä kötär çaması kalmadı, yugıysä.

-Siña iptäş kiräk tügelmeni?-dip avırtkan cirenä toz saldı äbise.

-Kiräk!

-Şulay bulgaç, nigä aşıgasıñ, alar bit siña señlekäş alıp kaytır öçen akça cıyalar.

Şulay digäç, Läylä tınıçlanıp kaldı. Ber iptäş kiräk inde aña, bik kiräk! Menä häzer dä kem belän uynarga belmi aptırap yörmäs ide. Yarar, señlekäş hakına tagın tüzär, bulmasa.

Öçäü küñelleräk bulır

Ätise belän änise işektän kerügä, Läylä alarnı koçıp aldı da, küze belän nider ezläp tapmagaç, üpkäläp karavat astına kaçtı.

Niçek kenä yalınsalar, yumalasalar da çıkmadı.

-Kürmiseñmeni, kızım, siña nindi matur uyınçıklar, tämle-tämle küçtänäçlär alıp kaytkannar,-dip äbise kızıktırganga da ise kitmäde.

-Ä señlekäş kaya?

-Aña bit äle akça citmäde, - dip aklanmakçı buldı änise.

Şunda Läylä karavat astınnan çıktı da, üzeneñ keçkenä sumkasınnan kürşe-tirä äbilär häyergä birgän akçaların alıp, änisenä suzdı:

-Menä, kaytu belän alasız!

Sanaulı vakıt tiz uza. İşek aldındagı, öydäge äyberlärne cıyıştırıp, täräzälärgä takta kadaklap, yakşämbe töştän soñ yulga cıyına başladılar. Läyläneñ şatlıgı eçenä sıymadı. Äbise genä boyık, hätta yılap ta aldı.

-Sin bit inde zur kız!-dip yuattı anı Läylä. –Elama, min cäy buyı tüzdem bit! İkençe yılga tagın avılga kaytırbız, señlemne dä alıp kaytırbız. Öçäü tagın da küñelleräk bulır! Menä kürerseñ!