Cırlıylar

(Sugış hälennän bulgan vakıyga)

Bu kış köne ide. Tışta 18 gradus suık. Cir tuñ, kar az gına, tön yagınnan açı salkın cil isä, bu cil şul qadärle ütä kisä ki, bezneñ kebek salkınga öyrängän tön yagı balaları da monıñ suıklıgın nık sizälär. Kiyem, bilgele, yuk tügel: östä balık kabınnan tegelgän sorı şinel, başta kamalı kartuz, ayakta şıgırdap torgan tabansız itek. Şulay da här keşe niçek tä bulsa ber öygä kerep cılınırga, kulnı-kulga şapıldatıp bärep, üzennän bu açı suıknı kuarga kaygırta.

Bez dä iptäş belän cansız rumın avılınıñ ber çitendä tezelgän, trubalarınnan töten çıga torgan zemlyankalarnıñ bersenä kerep cılınırga uyladık.

Zemlyanka barıbızga da tanış yort inde. Ul döm kebek karañgı, idäne sazlık, cılıngan stenalarınnan su tama; yagılgan miçlär yanında törkem-törkem soldatlar öyelep toralar. Bez tup-turı miç yanına barıp cılınırga kıymadık. Keşe yortı bit. İşektän kergäç, beraz barıp, salam cäyelgän nar östenä utırdık. Zemlyankanıñ argı poçmagında, karañgıda, nar östendä tagı ber törkem iptäşlär utıralar. Alar-nıñ yözläre karañgılıkta kürenmi, tik miçtän suzılgan ut yaktısında gına külägälänep, ber öyem bulıp kürenälär. Alar ara-tirä tämäke kabızıp cibärälär. Köyrätälär. Üzläre köleşälär. Kayçakta bik matur, küñelle kıyssalar söyläp kuyalar.

— Küñelle tabın! — di iptäş.

— Bolar bit bezneñ agay-ene, tugan teldä söyläşälär,— dim min.

— Yakınrak barıyk: nilär söylilär ikän! — di iptäş.

— Tukta, Galävi, bez çittän genä karap torıyk. Nilär söylärlär ikän, keşene yıraktan karap sınap toruı kızık bit,— min äytäm.

Törkem eçennän beräü: «Ähmädi, garmunnı alıp kil, cırlap cibärik»,— di. Bez mäcles tagı küñellelänä dip kötep torabız.

Ahrısı Ähmädi tordı. İrkälänep kenä uynıy başladı. Ul bantlagan köyen uynap ta betermäde,bütännäre tamakların kıra başladılar — cırlarga häzerlänälär.

Äyyü, Ähmädi «Ziläylük»ne salmak kına bastırıp köyli başladı. Kalgannarı bu moñlı köygä kuşılıp suza bantladılar. Cırlıylar...

Erak, yätim, yämsez ber tormışta moñlı, milli köy...

Tışta suık açı cil cuıldıy; zemlyankada döm karañgılık; açlı-tuklı tormış, ällä nindi rumın höcräse, irtägä tañda ülem kurkınıçı, tugan-üskän il, bala-çaga, ata-ana, kardäşlär, tugannar, tagı ällä nilär, ällä kemnär... uyga kilälär dä kitälär.

— Äy moñ, äy moñ, iptäş. Nigä bu çaklı moñga betkän bu köy! — di Galävi.

— Bezneñ halıknıñ bar köye dä moñ gına inde, tugan. Şul arada cırçılar matur tavışları belän:

Özelep-özelep kenä äytep birä Tatar küñele nilär sizgänen, Mesken bulıp torgan öç yöz yılda Täqdir bezne niçek izgänen,— dip suzalar.

— Äyyu, tugannar, sez özelep-özelep kenä äytep biräsez, bezneñ yäş yöräklär nilär sizgänen,— dim min.

Küñelneñ iñ tirän ber cirendä yäşerenep yatkan milli köylär tibränä başlıy, öç yöz yıl izelep-taptalıp yatkan milli toygı kütärelä, ällä kemnärgä küñel ärni, sıkrıy, ällä nindi hainnarga läğnät orası kilä. Çıdap bulmıy, ih gomerlär ...diseñ. Şul cırçılarnı, tugannarnı barıp übäse, alarnıñ yöräklärenä cılı tın öräse kilä...

Bu monnan näq ber yıl elek ide. Annan soñ nilär bulmadı: olug Rossiyä anklavı, sugış, canlılık, milli äsasiyätlär, milli şuralar, milli avtonomiyä, milli ğaskärlär... Tagı ällä nilär, min häzer garmunçı Ähmädi abzıynı, cırlauçı, şul matur moñlı tatar köyen cırlauçı tugannarnı kürä alsam, kullarınnan totıp kısar idem, bitlärennän übär idem, cılıy-cılıy bu inkıylab, bezneñ öç yöz yılgı täqdirebezneñ almaşınuı belän kotlar idem...

Läkin, i väläkin, alar häzer cir astında. Alarnıñ kaberläre östendä kıska imän taktası gına seräyep tora, şul taktadagı ike yul yazu gına cırçı tugannarnıñ mäñgegä kitkännären kürsätep moñayıp tora...

Tufragıgız ciñel bulsın, tugankaylar.

1917

Click or select a word or words to search the definition