Cir Şulay Dävalana

(publitsistika)
Keşelek dönyasında elek-elektän afätlär bulgan. Äle tabigıy bäla-kazalar (vulkan atu, cir teträü, su basu, tsunami, köçle öyermälär, cil-davıl h.b.), äle keşelärneñ küpläp ülüenä kiterä torgan törle avırular (çuma, vaba, tif, SPİD h.b.) çıgıp kına torgan. Keşelär avızınnan: «Kayan kilep çıga ikän şundıy çir? Ni öçen Alla şundıy gazaplar birä ikän?» digän süzlärne yış işetergä turı kilä (şulay tügelmeni?). Ä çınlıkta, bolarnıñ barısına da keşelär üzläre, alarnıñ döres bulmagan yäşäeşläre, tehnokratik eşçänlek näticäläre ğayeple. Üzgä karaşlı keşelär (ekstrasens, küräzäçe h.b.) häm älegä keşelek öçen tanış bulmagan häm ğadäti fännär rätenä kertelmi torgan kayber üseş yünäleşläre (häzergä alarnıñ täğlimatların kabul itüçe yuk) inde moña çınlap borçıla başlasalar da, räsmi fän ğalimnäre älegä bu hakta uylanmıylar yäisä bötenläy kire kagalar. Läkin çınbarlık çınbarlık bulıp kala. Anı kire kagıp kına afätlärdän kotılu mömkin tügel.

Cirneñ genä tügel, böten ğalämneñ yäşäeşen, keşelärneñ fiziologik häm ruhi mömkinleklären öyränä torgan, älegä küplärgä bilgele bulmagan häm räsmi töstä kabul itelmägän ezoterika dip ataluçı fän (ägär şulay äytergä yarasa) buyınça, Cir (planeta) häm, gomumän, ğaläm — canlı, ber böten sistema. Beläm, bu süzlär gacäp toyılır. Çönki küplärebez keşelärgä yäki cänleklärgä ohşagan, yöri, sikerä yäki şuışa ala torgan, ayakları, kulları, avızı, gomumän, yäşäü öçen kiräkle böten organnarı da bulgan zatlarnı gına canlı, tere dip uylarga künekkänbez. Äytik, üsemlek häräkätlänmägäç, bezneñ öçen ul cansız dip kabul itelgän. Şunlıktan, bez alarnı gel cällämiçä özäbez, töbe-tamırları belän yolkıybız, kisäbez, turıybız — kıskası, närsä teläsäk, şunı kılanabız. Ä üsemleklär bezneñ şikelle ük tere häm akıllı, disäm?.. Barmagıgıznı çigägez tiräsendä böterergä aşıkmagız. Süzläremneñ haklıgın raslar öçen menä şundıy ber misal da kiteräm: Amerikadagı ber ğalim üsemleklärneñ tınıçsızlauga karata täesiren belü öçen şundıy eksperiment ütkärep karagan. Ul çülmäktä üsep utıruçı gölgä bioelektr üzgäreşlärne käğazgä yazıp baruçı mahsus caylanma totaştıra. Häm gölneñ ber tarmagındagı yafraknıñ oçın gına kisep ala. Monı yazu caylanması şunda uk zur amplitudalar (sikereşlär) yasap käğazgä küçerä. Bu, dimäk, gölneñ tışkı tınıçsızlauga (bezneñçä avırtu buladır inde) karata cavabı, digän süz. Keşelär şikelle avızı, tele bulsa, annan «Ah!» digän avaz çıgar ide. Andıy mömkinlege bulmagaç, ul avırtuın başkaça beldergän. Niçek, ni räveşle — bez anısın kürmibez dä, işetmibez dä. Ä menä sizger pribor az gına elektr buşanuların da sizep algan. Ğalim täcribäne beraz katlaulandıra töşep, yänäşädä üsep utıruçı ikençe şundıy uk gölneñ yafragın kisä. Häm närsä bulgan dip uylıysız? Näq şul vakıtta berençe gölgä totaştırılgan yazgıç caylanma, kabat zur amplitudalı dulkınsıman sızıklar sıza. Bolardan çıgıp, ğalim: üsemleklär üzlärendäge «avırtu»ga da, tördäşläreneñ «kaygı»sına da bitaraf tügel, alar anı «avır kiçerälär» dip näticä yasıy. Tik göllär monı kayan «sizälär» häm niçek «kürälär» ikänlege bilgesez. Ğalim, täcribäne tagın üzgärtä. Ul ikençe gölne stena belän ayırılgan yänäşä bülmägä kertä, dä tagın ber yafragın kisä (rähimsez!). Häm, iñ gacäbe, bu ike gölne stena ayırıp torsa da, berençe gölgä totaştırılgan üzyazgıç mehanizm sızgan turı sızık kabat dulkınsıman häräkät yasap ala. Dimäk, üsemleklär, tördäşlärenä nindi dä bulsa avırlık yäki kaygı kilsä, anı şunda uk sizälär häm monıñ öçen küzläre, kolakları, borınnarı bulu da möhim tügel. İnde täcribä şunıñ belän tämamlangan da bulır ide. Ğalim äbätläp alırga uylıy häm kürşe bülmägä çıgıp, tiz genä yomırka täbäse kuıra. Läkin, aşıgıçlık belän, gölgä totaştırılgan üzyazgıç mehanizmnı özmägän bula. Çıksa, kaläm tagın käkre sızıklar yasagan. Ällä soñ pribor üze yalgışamı? Tik barısı da tärtiptä kebek. Şunnan soñ anıñ başına gacäp ber uy kilä: üzyazgıçka totaştırılgan göl yomırka sıtkannı sizmäde mikän? Ul tagın ber çi yomırka alıp kerä dä, anı kızgan tabaga sıta. Çınnan da, gölgä berketelgän üzyazgıç tagın häräkätkä kilä. Göl üzeneñ tördäşlärenä genä tügel, teläsä kaysı tere organizmnıñ (yomırka şulay uk tere organizm, çönki anda tavık yaralgısı üsep kilä) «kiçereşlären» toya ala ikän bit. Dimäk, üsemleklär başkalar kaygısına bitaraf tügel, keşelärdän ayırmalı bularak, alarda «cälläü hise» dä bar. Ul barı tik bezdän üzgäräk, ikençe törle genä çagılış taba. Göllär tiskäre hislärne genä tügel, uñayların da sizälär, älbättä. Borın zamannardan uk kalgan öydä göl üsterü kebek kürkäm ğadät öyneñ eçen yämläü öçen genä kiräk tügel. Äbilärebez göllärneñ ğailägä kilgän şatlıklarnı da, kaygılarnı da «urtaklaşuın» häm bezgä uñay hissiyätlär birüen inde küptän belgännär, küräseñ.

Yazmamnıñ başına kuygan maksattan az gına çitkä kittem. Cir planetasınıñ canlı buluı turında ide fikerem. Döres, yugarıda sürätlängän göl belän uzdırılgan älege eksperiment yärdämendä, organizmnarnıñ canlı buluları çınbarlıkta törleçä çagılış tabarga mömkin ikänlegen beldek. Şulay bulgaç, Cirneñ canlı buluı öçen anıñ ayakları, kulları, küzläre häm başka organnarı bulu möhim dä tügel ikän bit. Planetaga ayak närsägä, ul bit ğaläm kiñleklärendä oçıp yöri. Kanatlar da kiräk tügel, gravitatsiyä köçe aña Koyaşka yıgılıp töşmäskä mömkinlek birä. Kolaklar da kiräk tügel, çönki başka planetalar söyläşmilär dä, ä söyläşmägäç, avız närsägä? Aşau öçen disäk?.. Planetanıñ aşaganın kemneñ kürgäne bar? Ä küzlär?.. Bälki anıñ küzläre bardır? Barı tik ul ikençeräk törleder. Keşelär häm hayvannar öçen genä küz alması kiräk. Ä başka tereklek iyälärendä toyu, sizemläü, kapşau h.b. organnar ikençe törle dä bulırga mömkin...

Oça torgan bilgesez obektlar (NLO) turında küplärneñ işetkäne bardır. Kayçak alarnı «oça torgan tälinkälär» dip tä äytkälilär. Niçek bulsa da, matbugatta bu turıda küp yazıldı. Häm, ğadättä, fantast yazuçılar häm anomal (gayre tabigıy) küreneşlärne tikşerüçe entuziastlar da anı çit planetadan kilgan gumanoidlarnıñ oçu apparatları dip raslıylar. Döres, siräk kenä bulsa da, üzençälekle fikerlär dä oçraştırgalıy. Kayçandır, mäsälän, ber kitaptan şundıy yurama turında ukıganım istä kalgan. Anda NLO bötenläy dä çit planetadan kilgän oçkıç tügel, ä Cirneñ tikşerüçe kapşavıçlar hezmäten üti torgan mehanizmı, dip raslamakçı bulgannar. Äytik, bez tänebezneñ küzgä kürenmi torgan öleşen karau öçen närsä eşlibez? Äye, ya közgedän faydalanabız, ya lupa kullanabız, kayçak mikroskoptan da karıybız. Ä ni öçen Cir şularga ohşaş tehnik mömkinleklärdän faydalanmaska tiyeş di? Ägär ul keşegä karaganda yugarırak akılga iyä ikän, materiyäläşü häm demateriyäläşü (materiyäneñ älegä fängä mäğlüm bulmagan üzlekläre) üzençäleklären dä «beläder». Şulay bulganda, teläsä kaysı uynı (ä uy energiyä bulıp tora) materiyäläşterü artık mäşäqat soramıy. Yäisä ul (Cir) bu maksatlarda tagın da yugarırak üseşkä iyä bulgan başka tsivilizatsiyä väkillären cälep itä ala... Häm Cir üzeneñ öslegendäge keşe digän can iyäläreneñ nişläp yatuın belü öçen materialläşterelgän şundıy oçkıçlarnı küpme kiräk şunıñ qadär cibärep, üzeneñ öslegen çittän küzätä ala. Ä küzäter närsälär küp...

Ukuçıga añlayışlırak bulsın öçen, min tagın ber çigeneş yasap, tübändägelärne bäyän itäm. Keşe tän tiresendä timräü, ekzema digän avırular belän zararlangan urınnarnı küplärneñ kürgäne bardır? Bu vakıtta, mikroorganizmnarnıñ küpläp ürçüe (eşçänlege) näticäsendä, tän tirese kabırçıklar (üle küzänäklär) belän kaplana, anıñ strukturası bozıla, tänneñ zararlangan älege öleşe kıçıta, äçetä — kıskası, keşe öçen küp uñaysızlıklar tudıra. Ä bit bu mikroorganizmnar tabiğattä bügen genä barlıkka kilmägän. Alar bulgannar, bar häm kiläçäktä dä bulaçaklar. Ä ni öçen alar moña qadär bezgä komaçaulık yasamagannar soñ? Çönki älegä qadär organizm belän yaraşıp yäşägännär, alarnıñ eşçänlege, bezgä zarar kitermägän. Ä menä vakıt ütü belän alar tändä küpläp ürçegännär, kirägennän artık «kılana» başlagannar. Näticädä, organizmga kurkınıç yanıy. Ä ul, nişläsen, avırtkan urınnı başta yahşılap öyränä, annan soñ kirägennän artık «ärsezlängän» mikroblarnı yuk itü cayın karıy. Daru kullana, operatsiyägä yata yäki nurlanış ala. Kıskası, mömkinleklärennän çıgıp dävalana.

Cir dä şulay. Bez artık zıyan kitermiçä, tabiğat belän yaraşıp yäşägändä, ul tınıçsızlanmıy. Äytik, gadi genä avılda yözlägän keşe yäşäp yata di. Alar, nigezdä, avıl hucalıgı belän kön kürälär, mal-tuar asrıylar, igençelek belän şögıllänälär. Yıl sayın cirneñ öske uñdırışlı katlavın suka belän eşkärtep, igen çäçep üsterüdän cirgä bernindi zarar da kilmi. Suka töräne belän genä cirneñ öslegen yırtu, köpşäkländerü, kiresençä, tufrakka sulış alu öçen faydalı gına (ägär üz tänebez belän çagıştırsak, ul massac kebegräk rähät protseduradır bälki). Ä menä gigant zavodlar, olı-olı şähärlär h.b. tözelü Cir öslegen «üle küzänäklär» (keşe kulı belän yasalgan böten timer-beton-asfalt eşlänmälärne Cirneñ üle küzänäkläre, dip äytergä bula) belän kaplanuga kiterä. İkençe törle äytsäk, Cirneñ tänendä «timräü» tarala başlıy. Östävenä, ere promışlennost üzäkläre, himiyä gigantları, atom-töş sınauları, sugışlar vakıtındagı törle şartlaular h.b. Cirneñ «tänen bik kıçıttıradır». Keşelär üz tännärendäge kıçıtkan urınnarın şator-şotır kaşırlar ide dä bit. Tik Cirneñ kulları da, barmakları da, tırnakları da yuk (mesken, kaşına da almıy!). Avıldan çıkkan keşelär, kigävennär teşläp bimazalaganda atnıñ nişlägänen küz aldına kiterälärder? Äye, äye, ayakları belän tibenä, koyrıkları belän uñlı-sullı seltänä, koyrık häm ayakları citmägän urınnarda tän ösleklären kaltıratıp, dereldätep ärsez böcäklärne kua. Ä Cir yanında bez şundıy uk böcäklär tügelmeni? Cirneñ masştabı belän çagıştırsañ, äle alardan da keçeräkter. Mäsälän, mikroblar şikelle. Andıy gına «mikroorganizmnar», ägär tınıç kına yäşäp yatsalar, Cirgä älläni komaçaulık yasamaslar ide. Läkin keşelär «nänüs» kenä bulsalar da, häzerge tehnika üseşe belän aña küp tınıçsızlıklar kiterälär. Mesken Cir bezne tibenep kenä kurkıtır ide dä, tik anıñ ayakları da, bimazalaganıbız öçen östebezgä läçkeldätep kiterep bärergä koyrıgı da yuk. Kaşınu öçen barmaklar turında äytep tä torası tügel. İnde nişlärgä genä kala? Älbättä, tänen kaltıratıp kurkıtu kala. Ä monısın ul buldıra. Cir teträülär şunıñ şaukımı tügelmeni? Ä ul täneneñ keşelär «kıçıttırgan» urının, yağni bezneñ tehnogen üseşkä iyä bulgan zonalarnı kaltırata başlıy. Näticädä, bezneñ zur-zur zavodlar, kükkä aşkan biyek yortlar cimerelä. Haräbälär astında kalıp meñärlägän keşelär hälaq bula. Şul räveşle, keşelek dönyasında tehnogen üseşlär berazga totkarlana, küpmeder vakıtka tuktap tora. Cir östendä timer-beton korılmalar tözelmi başlıy. Şulardan arıngan tufrak öslegenä yäşel hätfä ülän üsep çıga. Tagın distä yıllarga (kayçak yözlärçä yılga) Cirneñ tabigıy tereklege yañara. İkençe törle äytsäk, nindi dä bulsa avıruga karşı daru kullangannan soñ keşelärneñ hälläre ciñeläygän kebek, Cir dä savıga başlıy...

Gomumän, Cirneñ üzen tınıçsızlagan ärsez adämi zatlarga karşı köräş alımnarı küp törle. Böten dönyanı su basular (tufan) turında cirdä bulgan barlık dinnärdä dä iskä alına. Bezgä qadär yäşägän Lemuriyä häm Atlantida tsivilizatsiyäläre dä su basu afäte arkasında cir yözenän yukka çıgarılgan. Säbäp haman şul, bu cirdä kunak kına häm anda tıynak yäşärgä ikänlekne onıtıp cibärü. Näticädä, bik alga kitkän tsivilizatsiyä bulsa da, sanaulı minutlar eçendä Atlantida dulkınnar astında kalıp hälaq bulgan. Bu Cirneñ şuşındıy zararlı «mikroblar»dan dävalanuınıñ ber ısulı.

Äle tegendä, äle monda atıp toruçı vulkannar da, Cirgä üzenä kürä dävalau ısulı bulıp tora. Üzeneñ yöz meñnärçä keşeläre belän vulkan köle astında kalıp, cir belän tigezlängän şähärlärne tarih az belämeni?

Keşelär, bu afätläre belän Alla bezne gazaplarga duçar itä, dilär. Çınlıkta, Cir bülenmäs, berböten Allanıñ kisäkçege (keşe dä şulay uk) bularak, ul keşelärne gazaplarga da cıyınmıy. Kiresençä, bu anıñ saklanu yözennän eşlägän ğamäle. Keşelärneñ üzenä karata märhämätsezlegennän ul änä şulay saklana (härber tere zat kebek).

Mondıy tabigıy bäla-kazalardan tış, keşelärneñ üz östendä küpläp ürçülärenä, «sälamätlegenä» kurkınıç tudırularına karşı Cirneñ tagın ber daruı bar. Ul — keşelär arasında avırular kiterep çıgaru. Avırular (bigräk tä yogışlıları) arkasında da distä meñnärçä keşe kırıla. Şulay itep, keşe sabınlap kulın yugan şikelle, Cir dä üzeneñ «tänen» keşelek eşçänlegennän barlıkka kilgän şakşıdan arındıra, çistarına. Bez dä bit-kullarnı çistartıp yugaç, küpläp ürçegän zararlı mikroorganizmnar sanı kimep, bezneñ organizm öçen kurkınıç bulmagan külämdä genä kalalar (andıy sanda gına mikroorganizmnar härber tirälektä yäşi).

Döres, monda bik tabigıy sorau tua. Ä ni öçen soñ Cir keşelär himik zavodlar tözügä şunda uk alarnı yuk itü omtılışı yasamıy, nişläp suza?.. Monda Cirneñ külämen genä tügel, anıñ vakıtnı niçek kabul itüen dä istän çıgarmaska kiräk. Yäşe million yıllar belän isäplänüçe Cir öçen vakıt töşençäse keşelärneke kebek tügelder, bilgele. Äytik, bezneñ öçen yartı säğat kenä dä bik ozak toyılsa (bigräk tä kötkändä), Cir öçen meñnärçä yıllar da, bälki, minutlar däräcäsendä genä toyıladır. Bez dä bit avırıy başlauga şunda uk avırtkan urınga maz sılap kuymıybız. Başta nindi avıru ikänlegen häm niçek taraluın öyränäbez, annan soñ bu çirne nindi daru belän ciñärgä bula ikänlegen açıklıybız, şunnan soñ gına dävalana başlıybız: monıñ öçen säğatlär, könnär ütä. Ä Cir öçen ul säğatlär, könnär distälärçä yıllar bulıp isäplänsä?..

Soñgı yıllarda Cir yözendä iske, inde küptän yukka çıktı dip isäplänüçe kurkınıç yogışlı avırular belän rättän, yaña avırular da kilep çıgıp, bik zur tizlektä tarala başladı. Meditsina häzerge kebek üskän zamanda, andıy avırular kilep çıguga uk tuktatılırga tiyeş tä kebek. Läkin, ni ayanıç, cirneñ törle poçmaklarında alardan küpläp ülüçelär turında işetelgäläp tora. İnde ber avıruga karşı köräş çarasın (vaktsina) uylap tabarga ölgermilär, ikençese — tagın da yamanragı — baş kalkıta. Hikmät nidä? Keşelär çarasız.Tik berär il agasınıñ yäisä avırularga karşı näticäle daru tabu turında uylap çäçläre agargan ğalim-golämäneñ başına: «Ä keşelek üze döres yäşime?» – digän sorau kilgäne barmı ikän? Uzışa-uzışa himiyä gigantları tözep, atom-töş sınauları ütkärep, ekologiyägä, Cirneñ tabigıy yäşäeşenä zıyan kiterüneñ açı cimeşläre tügelme bu? Cir üzen bimazalauçı keşelärdän (mikroblardan) şulay arınırga telämime ikän?..CİR ŞULAY DÄVALANA
(publitsistika)
Keşelek dönyasında elek-elektän afätlär bulgan. Äle tabigıy bäla-kazalar (vulkan atu, cir teträü, su basu, tsunami, köçle öyermälär, cil-davıl h.b.), äle keşelärneñ küpläp ülüenä kiterä torgan törle avırular (çuma, vaba, tif, SPİD h.b.) çıgıp kına torgan. Keşelär avızınnan: «Kayan kilep çıga ikän şundıy çir? Ni öçen Alla şundıy gazaplar birä ikän?» digän süzlärne yış işetergä turı kilä (şulay tügelmeni?). Ä çınlıkta, bolarnıñ barısına da keşelär üzläre, alarnıñ döres bulmagan yäşäeşläre, tehnokratik eşçänlek näticäläre ğayeple. Üzgä karaşlı keşelär (ekstrasens, küräzäçe h.b.) häm älegä keşelek öçen tanış bulmagan häm ğadäti fännär rätenä kertelmi torgan kayber üseş yünäleşläre (häzergä alarnıñ täğlimatların kabul itüçe yuk) inde moña çınlap borçıla başlasalar da, räsmi fän ğalimnäre älegä bu hakta uylanmıylar yäisä bötenläy kire kagalar. Läkin çınbarlık çınbarlık bulıp kala. Anı kire kagıp kına afätlärdän kotılu mömkin tügel.

Cirneñ genä tügel, böten ğalämneñ yäşäeşen, keşelärneñ fiziologik häm ruhi mömkinleklären öyränä torgan, älegä küplärgä bilgele bulmagan häm räsmi töstä kabul itelmägän ezoterika dip ataluçı fän (ägär şulay äytergä yarasa) buyınça, Cir (planeta) häm, gomumän, ğaläm — canlı, ber böten sistema. Beläm, bu süzlär gacäp toyılır. Çönki küplärebez keşelärgä yäki cänleklärgä ohşagan, yöri, sikerä yäki şuışa ala torgan, ayakları, kulları, avızı, gomumän, yäşäü öçen kiräkle böten organnarı da bulgan zatlarnı gına canlı, tere dip uylarga künekkänbez. Äytik, üsemlek häräkätlänmägäç, bezneñ öçen ul cansız dip kabul itelgän. Şunlıktan, bez alarnı gel cällämiçä özäbez, töbe-tamırları belän yolkıybız, kisäbez, turıybız — kıskası, närsä teläsäk, şunı kılanabız. Ä üsemleklär bezneñ şikelle ük tere häm akıllı, disäm?.. Barmagıgıznı çigägez tiräsendä böterergä aşıkmagız. Süzläremneñ haklıgın raslar öçen menä şundıy ber misal da kiteräm: Amerikadagı ber ğalim üsemleklärneñ tınıçsızlauga karata täesiren belü öçen şundıy eksperiment ütkärep karagan. Ul çülmäktä üsep utıruçı gölgä bioelektr üzgäreşlärne käğazgä yazıp baruçı mahsus caylanma totaştıra. Häm gölneñ ber tarmagındagı yafraknıñ oçın gına kisep ala. Monı yazu caylanması şunda uk zur amplitudalar (sikereşlär) yasap käğazgä küçerä. Bu, dimäk, gölneñ tışkı tınıçsızlauga (bezneñçä avırtu buladır inde) karata cavabı, digän süz. Keşelär şikelle avızı, tele bulsa, annan «Ah!» digän avaz çıgar ide. Andıy mömkinlege bulmagaç, ul avırtuın başkaça beldergän. Niçek, ni räveşle — bez anısın kürmibez dä, işetmibez dä. Ä menä sizger pribor az gına elektr buşanuların da sizep algan. Ğalim täcribäne beraz katlaulandıra töşep, yänäşädä üsep utıruçı ikençe şundıy uk gölneñ yafragın kisä. Häm närsä bulgan dip uylıysız? Näq şul vakıtta berençe gölgä totaştırılgan yazgıç caylanma, kabat zur amplitudalı dulkınsıman sızıklar sıza. Bolardan çıgıp, ğalim: üsemleklär üzlärendäge «avırtu»ga da, tördäşläreneñ «kaygı»sına da bitaraf tügel, alar anı «avır kiçerälär» dip näticä yasıy. Tik göllär monı kayan «sizälär» häm niçek «kürälär» ikänlege bilgesez. Ğalim, täcribäne tagın üzgärtä. Ul ikençe gölne stena belän ayırılgan yänäşä bülmägä kertä, dä tagın ber yafragın kisä (rähimsez!). Häm, iñ gacäbe, bu ike gölne stena ayırıp torsa da, berençe gölgä totaştırılgan üzyazgıç mehanizm sızgan turı sızık kabat dulkınsıman häräkät yasap ala. Dimäk, üsemleklär, tördäşlärenä nindi dä bulsa avırlık yäki kaygı kilsä, anı şunda uk sizälär häm monıñ öçen küzläre, kolakları, borınnarı bulu da möhim tügel. İnde täcribä şunıñ belän tämamlangan da bulır ide. Ğalim äbätläp alırga uylıy häm kürşe bülmägä çıgıp, tiz genä yomırka täbäse kuıra. Läkin, aşıgıçlık belän, gölgä totaştırılgan üzyazgıç mehanizmnı özmägän bula. Çıksa, kaläm tagın käkre sızıklar yasagan. Ällä soñ pribor üze yalgışamı? Tik barısı da tärtiptä kebek. Şunnan soñ anıñ başına gacäp ber uy kilä: üzyazgıçka totaştırılgan göl yomırka sıtkannı sizmäde mikän? Ul tagın ber çi yomırka alıp kerä dä, anı kızgan tabaga sıta. Çınnan da, gölgä berketelgän üzyazgıç tagın häräkätkä kilä. Göl üzeneñ tördäşlärenä genä tügel, teläsä kaysı tere organizmnıñ (yomırka şulay uk tere organizm, çönki anda tavık yaralgısı üsep kilä) «kiçereşlären» toya ala ikän bit. Dimäk, üsemleklär başkalar kaygısına bitaraf tügel, keşelärdän ayırmalı bularak, alarda «cälläü hise» dä bar. Ul barı tik bezdän üzgäräk, ikençe törle genä çagılış taba. Göllär tiskäre hislärne genä tügel, uñayların da sizälär, älbättä. Borın zamannardan uk kalgan öydä göl üsterü kebek kürkäm ğadät öyneñ eçen yämläü öçen genä kiräk tügel. Äbilärebez göllärneñ ğailägä kilgän şatlıklarnı da, kaygılarnı da «urtaklaşuın» häm bezgä uñay hissiyätlär birüen inde küptän belgännär, küräseñ.

Yazmamnıñ başına kuygan maksattan az gına çitkä kittem. Cir planetasınıñ canlı buluı turında ide fikerem. Döres, yugarıda sürätlängän göl belän uzdırılgan älege eksperiment yärdämendä, organizmnarnıñ canlı buluları çınbarlıkta törleçä çagılış tabarga mömkin ikänlegen beldek. Şulay bulgaç, Cirneñ canlı buluı öçen anıñ ayakları, kulları, küzläre häm başka organnarı bulu möhim dä tügel ikän bit. Planetaga ayak närsägä, ul bit ğaläm kiñleklärendä oçıp yöri. Kanatlar da kiräk tügel, gravitatsiyä köçe aña Koyaşka yıgılıp töşmäskä mömkinlek birä. Kolaklar da kiräk tügel, çönki başka planetalar söyläşmilär dä, ä söyläşmägäç, avız närsägä? Aşau öçen disäk?.. Planetanıñ aşaganın kemneñ kürgäne bar? Ä küzlär?.. Bälki anıñ küzläre bardır? Barı tik ul ikençeräk törleder. Keşelär häm hayvannar öçen genä küz alması kiräk. Ä başka tereklek iyälärendä toyu, sizemläü, kapşau h.b. organnar ikençe törle dä bulırga mömkin...

Oça torgan bilgesez obektlar (NLO) turında küplärneñ işetkäne bardır. Kayçak alarnı «oça torgan tälinkälär» dip tä äytkälilär. Niçek bulsa da, matbugatta bu turıda küp yazıldı. Häm, ğadättä, fantast yazuçılar häm anomal (gayre tabigıy) küreneşlärne tikşerüçe entuziastlar da anı çit planetadan kilgan gumanoidlarnıñ oçu apparatları dip raslıylar. Döres, siräk kenä bulsa da, üzençälekle fikerlär dä oçraştırgalıy. Kayçandır, mäsälän, ber kitaptan şundıy yurama turında ukıganım istä kalgan. Anda NLO bötenläy dä çit planetadan kilgän oçkıç tügel, ä Cirneñ tikşerüçe kapşavıçlar hezmäten üti torgan mehanizmı, dip raslamakçı bulgannar. Äytik, bez tänebezneñ küzgä kürenmi torgan öleşen karau öçen närsä eşlibez? Äye, ya közgedän faydalanabız, ya lupa kullanabız, kayçak mikroskoptan da karıybız. Ä ni öçen Cir şularga ohşaş tehnik mömkinleklärdän faydalanmaska tiyeş di? Ägär ul keşegä karaganda yugarırak akılga iyä ikän, materiyäläşü häm demateriyäläşü (materiyäneñ älegä fängä mäğlüm bulmagan üzlekläre) üzençäleklären dä «beläder». Şulay bulganda, teläsä kaysı uynı (ä uy energiyä bulıp tora) materiyäläşterü artık mäşäqat soramıy. Yäisä ul (Cir) bu maksatlarda tagın da yugarırak üseşkä iyä bulgan başka tsivilizatsiyä väkillären cälep itä ala... Häm Cir üzeneñ öslegendäge keşe digän can iyäläreneñ nişläp yatuın belü öçen materialläşterelgän şundıy oçkıçlarnı küpme kiräk şunıñ qadär cibärep, üzeneñ öslegen çittän küzätä ala. Ä küzäter närsälär küp...

Ukuçıga añlayışlırak bulsın öçen, min tagın ber çigeneş yasap, tübändägelärne bäyän itäm. Keşe tän tiresendä timräü, ekzema digän avırular belän zararlangan urınnarnı küplärneñ kürgäne bardır? Bu vakıtta, mikroorganizmnarnıñ küpläp ürçüe (eşçänlege) näticäsendä, tän tirese kabırçıklar (üle küzänäklär) belän kaplana, anıñ strukturası bozıla, tänneñ zararlangan älege öleşe kıçıta, äçetä — kıskası, keşe öçen küp uñaysızlıklar tudıra. Ä bit bu mikroorganizmnar tabiğattä bügen genä barlıkka kilmägän. Alar bulgannar, bar häm kiläçäktä dä bulaçaklar. Ä ni öçen alar moña qadär bezgä komaçaulık yasamagannar soñ? Çönki älegä qadär organizm belän yaraşıp yäşägännär, alarnıñ eşçänlege, bezgä zarar kitermägän. Ä menä vakıt ütü belän alar tändä küpläp ürçegännär, kirägennän artık «kılana» başlagannar. Näticädä, organizmga kurkınıç yanıy. Ä ul, nişläsen, avırtkan urınnı başta yahşılap öyränä, annan soñ kirägennän artık «ärsezlängän» mikroblarnı yuk itü cayın karıy. Daru kullana, operatsiyägä yata yäki nurlanış ala. Kıskası, mömkinleklärennän çıgıp dävalana.

Cir dä şulay. Bez artık zıyan kitermiçä, tabiğat belän yaraşıp yäşägändä, ul tınıçsızlanmıy. Äytik, gadi genä avılda yözlägän keşe yäşäp yata di. Alar, nigezdä, avıl hucalıgı belän kön kürälär, mal-tuar asrıylar, igençelek belän şögıllänälär. Yıl sayın cirneñ öske uñdırışlı katlavın suka belän eşkärtep, igen çäçep üsterüdän cirgä bernindi zarar da kilmi. Suka töräne belän genä cirneñ öslegen yırtu, köpşäkländerü, kiresençä, tufrakka sulış alu öçen faydalı gına (ägär üz tänebez belän çagıştırsak, ul massac kebegräk rähät protseduradır bälki). Ä menä gigant zavodlar, olı-olı şähärlär h.b. tözelü Cir öslegen «üle küzänäklär» (keşe kulı belän yasalgan böten timer-beton-asfalt eşlänmälärne Cirneñ üle küzänäkläre, dip äytergä bula) belän kaplanuga kiterä. İkençe törle äytsäk, Cirneñ tänendä «timräü» tarala başlıy. Östävenä, ere promışlennost üzäkläre, himiyä gigantları, atom-töş sınauları, sugışlar vakıtındagı törle şartlaular h.b. Cirneñ «tänen bik kıçıttıradır». Keşelär üz tännärendäge kıçıtkan urınnarın şator-şotır kaşırlar ide dä bit. Tik Cirneñ kulları da, barmakları da, tırnakları da yuk (mesken, kaşına da almıy!). Avıldan çıkkan keşelär, kigävennär teşläp bimazalaganda atnıñ nişlägänen küz aldına kiterälärder? Äye, äye, ayakları belän tibenä, koyrıkları belän uñlı-sullı seltänä, koyrık häm ayakları citmägän urınnarda tän ösleklären kaltıratıp, dereldätep ärsez böcäklärne kua. Ä Cir yanında bez şundıy uk böcäklär tügelmeni? Cirneñ masştabı belän çagıştırsañ, äle alardan da keçeräkter. Mäsälän, mikroblar şikelle. Andıy gına «mikroorganizmnar», ägär tınıç kına yäşäp yatsalar, Cirgä älläni komaçaulık yasamaslar ide. Läkin keşelär «nänüs» kenä bulsalar da, häzerge tehnika üseşe belän aña küp tınıçsızlıklar kiterälär. Mesken Cir bezne tibenep kenä kurkıtır ide dä, tik anıñ ayakları da, bimazalaganıbız öçen östebezgä läçkeldätep kiterep bärergä koyrıgı da yuk. Kaşınu öçen barmaklar turında äytep tä torası tügel. İnde nişlärgä genä kala? Älbättä, tänen kaltıratıp kurkıtu kala. Ä monısın ul buldıra. Cir teträülär şunıñ şaukımı tügelmeni? Ä ul täneneñ keşelär «kıçıttırgan» urının, yağni bezneñ tehnogen üseşkä iyä bulgan zonalarnı kaltırata başlıy. Näticädä, bezneñ zur-zur zavodlar, kükkä aşkan biyek yortlar cimerelä. Haräbälär astında kalıp meñärlägän keşelär hälaq bula. Şul räveşle, keşelek dönyasında tehnogen üseşlär berazga totkarlana, küpmeder vakıtka tuktap tora. Cir östendä timer-beton korılmalar tözelmi başlıy. Şulardan arıngan tufrak öslegenä yäşel hätfä ülän üsep çıga. Tagın distä yıllarga (kayçak yözlärçä yılga) Cirneñ tabigıy tereklege yañara. İkençe törle äytsäk, nindi dä bulsa avıruga karşı daru kullangannan soñ keşelärneñ hälläre ciñeläygän kebek, Cir dä savıga başlıy...

Gomumän, Cirneñ üzen tınıçsızlagan ärsez adämi zatlarga karşı köräş alımnarı küp törle. Böten dönyanı su basular (tufan) turında cirdä bulgan barlık dinnärdä dä iskä alına. Bezgä qadär yäşägän Lemuriyä häm Atlantida tsivilizatsiyäläre dä su basu afäte arkasında cir yözenän yukka çıgarılgan. Säbäp haman şul, bu cirdä kunak kına häm anda tıynak yäşärgä ikänlekne onıtıp cibärü. Näticädä, bik alga kitkän tsivilizatsiyä bulsa da, sanaulı minutlar eçendä Atlantida dulkınnar astında kalıp hälaq bulgan. Bu