Cimerek Garac

(hikäyä)
“Kürşe hakı – täñre hakı” dip ata-babalarıbız yukka gına äytmägän. Kürşe belän dus tatu yäşäüläre bigräk küñelle bit. Berär kayda kunakka çakırsalar da: “Kürşelär cibärsä, kilerbez” – dip väğdä itäbez. Şähärdä fatirıñnı timer yozakta bikläp çıgıp kitsäñ dä, avıl cirendä bolay gına ozın yulga kitep bulmıy şul. Yort, mal-tuar hucanıñ kulların bäyli. Menä şunda inde yakın kürşeñ yärdämgä kilä. Sıyırıñnı savıp, kaz-ürdäkläreñne karap, mal-tuarıñnı, yortıñnı saklap tora. Kötelmägän kaygı kilep işegeñne şakısa da, yırakta yäşägän ber tuganın belmi dä kalırga mömkin, ä kürşeñ barsın da belä, kürä, yärdämläşä.

Cäy köne Ufaga barışlay, ber avıl aşa ütärgä turı kilde miña. Şunda säyer ber küreneşkä tap buldım. Küzemä ike matur, biyek öy arasında urnaşkan ber yagı cimerek, ber yagı yahşı, töz bulgan garac çagıldı. Täü karaşka bu urtada urnaşkan garacnıñ kaysı yak kürşeneke ikänlegen ayırıp ta bulmıy. Garacı da gadi genä tügel bit! Kızıl kirpeçtän, kalay tübäle, timer kapkalı, üze kiñ, zur. Tik ber yagın sütä başlagannar da, nindider säbäblär tabıp - eşläre tämamlanmagan, küräseñ.

Yul kırıyındagı kibetkä tuktagaç, satuçı apadan bu cimerek garac turında soraştım. Ul garacnıñ tarihın anekdot kebek söyläp birde.

- Soñ ul garac öçen Hafizovlar mirovoy sudyaga barıp cittelär bit. Bazına su kergän, imeş. Şunnan inde kürşese Safin, bar açuınnan garacın cimerergä totındı. Tik eş vakıtında, ayagı sınıp, sütep beterä almadı. İke ay bolnitsada yattı, yartı yıl yöri almadı. Ä garacı haman cimerek kileş tora, – dip täteldäde satuçı.

Hafizov Vildanga yort urını babasınnan miras bulıp kaldı. Şuşı tufrakka ul söygäne Närisäne alıp kilde. Bergäläp, üz köçläre belän yaña öy salıp çıktılar. Malayları tuıp yäş ğailäne tagı da söyenderde, berläşterde. Yäş çagınnan birle kolhozda traktarist bulıp eşlägän Vildan, cäyen dä, kışın da otpusk kürmägäç, haklı yalga çıkkaç – rähätlänep, üzem öçen yäşärmen, dip hıyallandı. “Taktalar alıp öyemnı tışlıym, bakçamda küp itep yäşelçä-cimeş üsteräçäkmen häm bal kortı ürçetäm”, – dip uyladı ul. Tik… anıñ hıyalların Seber yaklarınnan kaytkan Mostafa Safin çälpärämä kiterde.

Siksän yäşlek ätise vafat bulgaç, Mostafa tormış iptäşe belän yırak, suık Seberdän tuıp-üskän yaklarına, atası yortına küçep kayttı. Kaytu belän, ätiseneñ iske, çerek öyen sütep, yaña kottedc tözi başladı. Brigada yallap, köne-töne eş görlätte ul.

Haklı yalnıñ berençe könnären tatıy gına başlanga Vildanga, irtännän kiçkä qadär dävam itkän tsirkul tavışı, “tak” ta “tuk” kilgän ostaçılarnıñ eşläve, tözeleştän çıkkan tuzan ohşamadı. “Citmäsä, az hakka yallagan kara halkıñ minem öy yanına kilep tämäke tarta, tökerenä”, – dip tirgäşep yörede ul.

Tözeleş tämamlanıp, Mostafa öyenä küçkäç tä, ike kürşe arasında mönäsäbätlär yahşırmadı. Ä kiresençä, könnän kön yuk kına säbäblär öçen, suına bardı.

Ber kön Vildan ürçetkän bal kortı Mostafanıñ şähärdän kaytkan onıgın çagıp kuygan. Älbättä, tirgäşkän dä, matur süzlär äytep tirgäşmilär.

- Sin anda kort ürçetep, bayıp yatasıñ da ul. Ä menä bez uramga, yortka da çıga almıybız. Sineñ kotrlarıñ bezne çaga! Hodta birmi. Üzeñä ohşagannar! Minem onıgım şähärdän avılga saf hava sular öçen kaytkan, ä sineñ kortlarıñ öçen uramga da çıgarga kurka. Tagı berär genä kortın bezne çaksın – şunduk oyaña kerosin sibäm, ut törtäm, – dip kurkıttı kürşesen Mostafa.

İkençe cäyne Mostafa üzenä inomarka alıp kayttı! Maşinanı “yuarga” avılnıñ böten ir-atı kilde. Gacäplänep, maşinanıñ bar tişeklären çokırga, kaputın açıp – karanırga totındılar. Gacäp tä şul. Çönki mondıy çit il maşinası aluçı avılda yuk äle. Avıl keşeläreneñ köçläre barı desyatkaga citä. Televizorda gına kürgän maşinanı kararga başka avıldan da irlär kızıksınıp kildelär, tik Vildan gına kürşesen timer at aluı belän kotlamadı da.

Maşina alıp kaytkaç, Mostafa garac tözergä totındı. Ul anı yort urınınıñ iñ çitenä, “yaratkan” kürşese yagına salırga buldı. Kirpeç zavodınnan iñ şäp kirpeçlärne üze barıp sayladı, bar “svyazlären” küzgatıp bulaçak garac urnına asfalt cäyderde… Häm ber niçä ay eçendä ör-yaña garac äzer buldı. Barı Vildan kürşese genä garacdan kanäğat kalmadı.

- Sineñ garacıñnı suı, yañgır yauganda minem bakçaga agıp töşä. Böten bakçamnı batkan yasap beterdeñ inde. Ber närsä dä üsterä almıym”, – dip kürşesenä yäbeşte berkönne Vildan.

- Sin yünsez bakçaçı ikänseñ, minem garacımnan kürmä uñışsızlıgıñnı! – dip aña cavapladı Mostafa. – Sin miñardan könläşäseñ genä. Üzeñ barı keşedän kalgan “Niva”lık kına eşlägänseñ. Kayda siña, minem kebek inomarkalı bulırga. Könläşüeñne yäşer, içmasam.

Berkön Mostafa “besedka”sında çäy eçep utırganda, munçasınnan dörläp töten kütärelgänen kürep kurkıp kitte. Anıñ berençe uyı: “Vot häşärät keşe. Minem munçama ut törtkän kähär kürşe”, - buldı. Ul bar instrumetların saklagan garacına kerep, kulına berençe eläkkän baltanı alıp, kürşesenä taba yünälde. Tötenne tärzädän kürep çıkkan hatını da, uklau eläkterep, irenä kuşıldı.

Cän-farman kileşep, berse – balta, ikençese – uklau totıp kürşelärenä kilep kerde alar. “İsänmesez” urnına, Mostafa bar açuına kürşesenä yäbeşte.

“Sin oyatsız närsä. Minem munçanı yandırdıñ. Köpä köndez!”

Kürşeseneñ bolay kıylanuına Vildan başta aptırap kaldı. Soñrak üze dä höcüm itä başladı: “Sin añgıra bärän. Bakçada koş-kortka bäräñge peşerep yörim bit. Sineñ kebek keşe eşlätep, besedkada çäy eçep utırmıym. Nişläp min sineñ munçaña ut tortäyem di monda? Bik kiräk ide. Törtsäm min sineñ garacıña törtär idem. Sineñ garacıñnıñ böten yañgır suı minem bazga aga!”

Ul könne kürşelär bik ozak tirgäştelär…

Bälki şuşı añlaşmau arkasında kilep çıkkan tirgäşü, Vildannıñ soñgı tüzemlege buldı. Ul rayon sudına barıp kürşesenä şikayät yazdı. “Ul garacın ike yortnıñ çigenä saldı. Minem territoryaga kerüe genä citmägän, yañgır suı garac tübäsennän minem bakçaga agıp töşä. Şul säbäptän minem bakçam da ber ni dä üsmi. Här yaz sayın bazımnı su basa. Anıñ garacı bulmaganda, ber dä su kermi ide”.

Kürşelär sud yulın äz tapamadılar. Ul anda kitkän akça, sälämätlek turında söyläp torası da yuk. Häm nihayät, ber yıldan soñ sud karar kıldı. “Garac çınnan da döres urında salınmagan. Anı sütärgä kiräk”.

Sudnıñ mondıy kararı Mostafaga ohşamadı. Vildan da bu karardan kanäğat kalmadı. Garacnıñ yartısı sütelep, yañgır suı anıñ yagına akmıy başlasa da, bakçasında yäşelçä-cimeş uñış birmäde, ä hucanıñ küñele tınıçlık tapmadı.

Elek tirgäşep bulsa da “aralaşkan” kürşelär, häzer bötenläy ber bersen kürmämeşkä salıştılar. “İsänläşü” genä tügel, kırlarında bötenläy kürşe yuk kebek yäşädelär. Vildan kürşeseneñ kuhnya tärzäse aldına tiresen öyde, ä Mostafa bakça çitenä pıçrak su tügä torgan çokır yasadı – ul kürşeseneñ ciläk-cimeşlärenä agıp kitä ide.

Vildan şaulap-görläp malayına tuy uzdırgan vakıtta da, Mostafa kürşesenä bulışu tügel, yäşlärne kotlamadı da.

Ellar uzdı… İke kürşe ber-ber artlı kitep bardı. Ällä yazmış şulay şayargan, ällä tagı berär närsä, tik kürşelärneñ kaberläre dä yänäşä genä tora. Bälki alar tege dönyada ber bersen añlaşıp, duslaşkandır?

Tik bu dönyada kalgan balaları da urtak tel taba almıy. “Sineñ ätiyeñ minem ätine sudka birde”, – dip Safinnar kıçkırınsa, Hafizovlar: “Sezneñ belän sudlaşıp ätineñ böten sälämätlege bette”, – dip cavaplıylar.

Kürşelärneñ küñelläre dä cimerek garac kebek cimerek…

Bu tarih minem öçen gacäp toyıldı. Çönki üzem, alla şöker, kürşelärdän uñdım. Yärdämçel, uñgan, kiñ küñelle, akıllı keşelär alar. Tugan könnärdä, tuy tabınnarında kürşelär gel türdä utıralar. Alar şatlıklı vakıtta gına tügel, kaygı-häsrät kilgändä dä yanıbızda.

“Elek avıllarda kibetlär “bay” tügel ide. Kiräk-yarak öçen un çakrım yıraklıkta urnaşkan rayon üzägenä dä yış kına barıp bulmıy. Berär yomış çıksa – kürşelärgä yögerä idek, - dip söyli ide zuräniyem. – Yañgır yaugannan soñ, yul läpek, batkaklanıp yata ide. Kürşegä berär närsä sorap yäisä ul berär häbär işetep, kerä-kerä ike yort arasında sukmak salına ide”. Gomumän, kürşelärne kavıştırgan sukmaklar özelmäsen, alarnı kıçıtkan basmasın ide.

Başkortstan, Ufa şähäre.

Click or select a word or words to search the definition