Cik Märgän

Kayçandır, Agıydelneñ kinät borılıp! yasagan ak yarına karşı yäşel tugayda Tugızak äbi üzeneñ balaları belän cäylärgä uyladı.

Agıydel üzeneñ böten saflıgı belän yaltırap kürenerdäy sırt cirgä bizäkle ak tirmäne kordılar. Tugızak äbi tirmä işegennän karaganda, Agıydel ak uka kebek yılkıldıy, anıñ tınıç östendä uynap yörgän şayan çabaklarnıñ yasagan tügäräkläre ber-ber artlı yasalıp-yugalıp tora ide. Bu hätle açık urınnan Tugızak äbi şomlanıp: «Ay-hay, balalar, tirmäne bigräk yaunıñ küzenä tıktık, soñı yahşı bulsa yarar ide»,— disä dä, balalar: «Äy äniyem, bez bar çakta yaunıñ küze sukır»,— didelär. Sizger küñelneñ şomı bu süz belän betmäsä dä, üzeneñ batır balalarına ışanuı äbine yöräkländerde.

Tirmä korıldı, urın kotlandı. Tugızak äbi, tugız ulına tugız yükä kızau birep, urmanga cibärde.

Tugızak äbi ber ataklı yau başınıñ bikäse ide. Ul çakta Agıydel buyı batırlarınıñ köçlären sınıy torgan mäydan Cayık buyı belän Çulman aryagı ide. Tugızak äbineñ biye dä, yau çaba torgan ataklı batırların cıyıp, Agıydel belän Çulman buyına yırak yauga kitkän ide. Yau başı şul kitüennän kaytmadı. Tugızak äbi şul vakıttan tugız ulın kanat astına cıyıp, Korıç digän tugayga küçep kilde. Bu tugaydagı agaçına sıya almıy torgan şomırt, karagat[1], miläş häm tırış bal kortlarınıñ yäş yükä çäçkäsendä genä cıygan saf balları alarnı tuydıra, taştan taşka sikerep şıltıragan salkın çişmä alarnı sugara ide. Agıydel suı kebek tınıç akkan kaygısız tormış üz köyençä aktı. Tugızak äbi dä, tugız ulınıñ mäydan kerergä vakıtları citkäyen sizep, alarnı öyländerde.Şul könnän soñ yäş batırlar ataları yulınnan yauga yöri başladılar. Yäş köçlärneñ härber täcribäse uñadır ide. Tugız argamak belän kitep, tuksan at yau malı alıp kaytkan çaklar az bulmadı. Ul vakıtlarda böten Agıydel buyında teldän-telgä tugız batır turında äkiyätlär söylänä, alar turısında maktau cırları şaulıy ide. Böten Çulman buyında tugız batır yavınnan kotları oçmagan, tañ atkanda cannarınnan imin bulgan ber öy kalmagan ide.

Zamannar ütte. Tugızak äbineñ keçkenä öyendä tuksan canlı ber ğailä buldı. Qaderle nänä üzeneñ qaderle turunnarınıñ uk-cäyä belän uynagannarın rähätlänep karap tora, al arnıñ turı atularına söyenä ide.

Menä ber könne tugız batır Çulman buylarınnan hisapsız küp yau malı belän kayttılar. Bu olug şatlık köneneñ hätere öçen batırlar tuy yasadılar.

Cäyge tön ide. Kiñ bolın, kuyı kara urman, tınıç Agıydel ülem yokısı belän yoklıylar; urman artınnan yaña uyangan yartı aynıñ sıyık yaktısı su östendä şomlı räveştä cemeldi. Biyek yükä agaçınıñ ällä kay ber cirendä şomlı yabalak siräk-siräk kenä kıçkırıp kuya ide.

Tugızak äbineñ yöräge tiz şomlandı. Läkin batırlar tuy hätere öçen eçelgän kolmaklı baldan berni sizmäslek räveştä arıp yoklagannar ide. Tugızak äbineñ sizger kolagına su östendä çap-çap itkän ber tavış işetelde. Şul araduk: «Äy täñrem! Tiz, balalarım, işkäk tavışı işetelä, yau bar, tiz torıgız!» — dip kıçkırsa da, batırlar yatkan Ak tirmäne könçe yau çolgap aldı. Tugızak äbineñ qaderle ergäse[2] yıgıldı. Küptän tügel böten Çulman buyına yokı birmi torgan, Ural buylarında maktau cırları cırlana torgan tugız batır häzer urınnarınnan yugaldılar. Alarnıñ altın-komeşläre, uk-cäyäläre — bar da doşman köymäläre östenä töyälep yözep kitte. Küptän tügel Tugızak äbineñ turı atularına söyenep torgan şuk turunnarınıñ östendä häzer yırtkıç ala kargalar, tilgännär oçıp yörilär ide.

Läkin añkau[3] doşman qaderle ergäne tamırınnan seberä almadı. Yau kilgänne sizgän tugızınçı kilen üzeneñ ike yäşlek balasın alıp kaçıp ölgerä aldı. Ul da tugaynıñ ber çitenä barıp, üzeneñ batırı sagışınnan sargayıp ülde. Tik anıñ kükräk söten imä (torgan balası) cikän[4] anasınıñ korı imçägen suırıp yata ide.

Kem belä, ällä täqdir anı hurlık belän betkän qaderle ergäneñ üçen alır öçen isän kaldırgandır. Ällä tugız tugan facigasen şatlanıp söylägännärneñ başına sau kalgandır. Niçek kenä bulsa da, ul isän ide. Añar märhämätle kır kuyannarı tuklıklı ülännär özep kiterälär, yomşak küñelle yuaş koşlar törle cimeşlär birälär ide. Ul üzeneñ iptäş koşları, canvarları arasında üste. Üzeneñ ni öçen bol ay yalgız ikänen belmiçä üste. Anı tabiğat üze asrap üsterde.

Ul un yäşenä citkän çakta teläsä nindi ayularnı ber kulı belän kütärep ırgıta ide. Kara urman halkı anıñ külägäsennän kurkalar ide. Bula ide şundıy çaklar: ul biyek yar östenä üskän şoma karagaylarnıñ başına menep karıy. Çiksez-kırıysız kara urman böten karañgılıgı belän anıñ aldında yata, ällä kaylardan kömeş tasma kebek suzılıp kilgän Agıydel borgalanıp, sırgalanıp yaltırıy; yırakta yäşel aşyaulık kebek alannar, tugaylar kürenä, kön çıgışında toman arasında biyek taular alarıp tora; menä anıñ çıdamsız, yarsu küñele şul cirlärne dä küräse kilä, anda nilär barın beläse kilä. Läkin korı kul belän genä baru kurkınıç tösle toyıla ide.

Könnär ütte. Ber könne ul üzeneñ tugan tiräseneñ härabäsenä barıp çıktı. Anda ällä nindi sınık uklar, cäyä kisäkläre, vatık özängelär, yarılgan kazannar, şular arasında yaltırap yatkan ak söyäklär kürde. Anıñ küñelenä «bu minem tugannarım, atalarım torgan urın tügel mikän» digän uy kilde. Ayakların suzıp şul urınga utırdı da, kara urmanga töşep bargan kara-kızıl koyaşka karap ällä nilär uylana başladı. Anıñ tiräsendäge yükä agaçlarında meñ törle cırçı koşlar, meñ törle köygä salıp, üzläreneñ moñlı cırların cırlıylar, koyaşnıñ soñgı nurları tonık sunıñ östendä sarı altın kebek cemeldilär, çiksez kara urman kurkınıç ber olılık belän tına, kabara ide. Üksez batır üzeneñ tugan ergäse östendä, ata-analarınıñ söyäkläre yanında batırlarça katı ber yokıga kitte.

Menä töşendä añar şäp argamakka atlangan, korıç uk belän katı cäyäsen iñenä askan ber kart batır kürende.

Kart batır üksezneñ yanına kilep: «Äy Agıydel buyınıñ köçle kolı, ataklı batır! Sin kayda yatarga belgänseñ, balam, hurlı[5] yaunıñ başına tugan batır balam, min sineñ atañ, tor urınıñnan, menä monau yükä agaçınıñ astında siña atañnan kalgan uk-cäyä bar. Änä anau tugayda iyäsen yugaltkan atañnıñ argamagı bar. Al sin şul uknı, atlan şul atka, kit kön batışına, şunda sin üzeñneñ danıñnı, malıñnı tabarsıñ. Tik şunı onıtma, bu urın sineñ tugan urınıñ, monda sineñ qaderle nänäñ[6], batır atalarıñ, söyekle analarıñ, irkä tugannarıñ yäşägännär. Alar üzläreneñ dannarın ata-babadan ala kilgännär. Şul näselneñ isemen yugaltma, balam, siña şul böten tugannarıñnan sälam. İsän bul, batır balam Cik. Sineñ isemeñ Cik bulsın. Cäyäñ nık bulsın!» — dide dä küzdän yugaldı.

Cik uyangaç, atası kuşkan uk vä cäyäne kazıp alıp, tugayda yörgän argamaknı totıp mende dä, kön batışına yünälde. Ul vakıtlarda kön batışındagı başkortlar Kazan hanına «dan» tülilär ide. Cik şul başkortlarnı kul astına cıydı da Kazan hanına dan tüläüdän tuktattı. Ul üzeneñ kul astındagı yegetlär belän yau çabıp, Kazan hannarın bik az aptıratmadı. Cikneñ ugı buşka oçmıy ide. Ul ägär dä doşmannıñ küzenä atıp sukır kaldırırga teläsä, ul eş bulmıy kalmıy ide. Doşmannıñ aldıngı teşelären sındırırga uylasa, sındırmıy kalmıy ide. Buladır ide şundıy vakıtlar, ul sunarga çıgıp, oçıp bargan kır kazlarınıñ ber genä kaurıysın özep töşerergä uylıy häm eşli, kaçıp bargan tölkeneñ ber kolagınnan atıp, ikençesennän çıgara ide. Anıñ şul turı atuçılıgı öçen anı märgän (turı atuçı) dip atadılar.

Cik märgänneñ iseme tiz arada cırlarga kuşılıp äytelä başladı. Cikneñ isemen işetü küp batırlarnıñ eçen kaynata, anıñ üzen kürü alarnı kurkıta, Ural tavı aryagında bulgan kırgız batırları, Cayık buyınıñ ataklı bäyläre, Kazan hanınıñ atamannarı anıñ ugına oçraudan kurkalar ide.

Zaman ütte, sular aktı. Ber vakıt Kazan hanı iñ köçle ğaskären cıyıp, Cik märgän östenä sugış açtı. Cik märgän dä üzeneñ tugrı, ışanıçlı iptäşläre belän karşı çıktı. Kurkınıçlı sugış başlandı. Cik üzeneñ aldındagı ğaskärneñ beräm-beräm yıgıla barganın kürep, sugışka kızıga, ul üze belmästän alga bara. Hannıñ ğaskärläre dä zur ostalık belän atalar, läkin Cik alarnıñ ukların sizmi ide. Küp sugışkaç, Cik üzeneñ iptäşlären karıym dip, artına borılsa, iptäşläreneñ barısı da cirdä yatkanın kürde. Anıñ batır yuldaşları ülep betkän ide. Şunnan soñ Cik han ğaskärenä üz irke belän birelde. Cikne ğaskär Kazan kalasına alıp kitte. Kazanga bargaç, anı han zur taş sarayga yaptırıp kuydı.

Berdänber könne Kazan hanınıñ sunarga bara torgan külenä yalgız akkoş töşkän dip häbär ittelär. Sunarga häväsle han tiz ara üzeneñ märgännären cıydırdı da, şul akkoşnı ütermiçä genä atıp alıp, saray külenä cibärergä kuştı. Han barlık märgännäre belän kül buyına kilde. Läkin hiçber atuçı ugınıñ yalgış kitüennän imin tügel ide. Han ni hätle äytep karasa da, kulına ışanıp eşkä baruçı bulmadı. Bar da hannıñ katı açuınnan kurkalar ide.

Şul vakıt märgännär arasınnan berse çıktı da: «Padişahım, soltanım! Mondıy neçkä eşne eşlär keşe bezneñ Kazan ilendä äle citeşmägänder. Monda Agıydel buyınnan kilgän ataklı ber märgän bar. Ul, oçıp bargan karçıganıñ atıp, ber genä kaurıysın sındırırga uylasa, şunı eşli. Anıñ ugı buşka da kitmi häm yalgışmıy. Sezneñ bu olug eşegezne ul gına başkarsa başkara alır!» —dip, hanga Cikne garız itte. Han şunda uk Cikne çakırtıp aldı da üzeneñ yomışın söyläde.

Cik Kazan hanlıgı kul astında şundıy ciñel eşkä dä batırlıgı citkän keşelär yuklıgın kürep kölde. Annan soñ korıç uklı kömeş cäyäne kulına aldı da: «Batır han, min kül östendä tik torgan koşnı atunı märgänlegemä kimçelek sanıymın. Sez elek ul koşnı kurkıtırga kuşıgız. Ul oçkan vakıtta kay cirenä atarga kuşsagız, başımnı aldıgızga kuyıp yomışıgıznı ütim!» — dide.

Han yäş batırnıñ bu süzenä rähmät äytep, annan soñ akkoşnıñ yuan kaurıysınnan öçesen özderergä kuştı.

Akkoşnı kurkıttılar. Kurkak koş, üzeneñ totkınlıkka elägäçägen sizenep, bar köçe belän havaga kütärelä başladı. Ul arada Cik märgän dä kömeş cäyäneñ ceben çiyertte. Küp tä ütmi akkoşnıñ öç kaurıysı, havada yılkıldap oçıp, külgä töşte. Biçara koş ta, artık oça almıyça, külneñ çitenä töşep yözä başladı.

Han Cikneñ bu ostalıgı öçen añar irek bagışlap, Agıy-del buyına kaytarıp cibärde. Cik Korıçka kaytıp, üzeneñ batırlıgın yırak illärgä hätle beldergäç, ataları yagına kaytıp kitte.

[1] Karagat — karlıgan.

[2] Ergä — nigez.

[3] Añkau — añgıra, miñgeräü.

[4] Cikän — yomşagan, tarala başlagan (avt. isk.).

[5] Hurlı —kargalgan, hur kürelgän (avt. isk.).

[6] Nänäy — atanıñ yäisä ananıñ änise (avt. isk.)