Cannıñ yalangaç çagı...

H h h

Sez mine tagın tirgärsez inde. Kitabınıñ tışına uk yalangaç hatın räseme töşergän diyärsez.

Miña bik kıyın bulır. Çönki sez berençe tapkır gına tirgämisez bit inde. Sez mine gel ärläp torasız. Şuña kürä... miña bik kıyın bulır. Läkin min tüzärmen. Häm sez mine gafu itärsez.

Ul surätne min internetta, yazılaçak äsärlärem öçen östälmä mäğlumät yullap utırganda, oçrattım. Häm ber mälgä önsez kaldım. Min älege räsemdä saflık kürdem. Bernindi erotika da, pornografiyä da tügel, ä tän häm can maturlıgınıñ bergä ürelgän çagı. Tän häm can saflıgı.

Bu kitapka isem taba almıy aptırıy idem. Şuşı surätne kürü belän isem tabıldı. “Cannıñ yalangaç çagı...” İcatçı canın min hatın kız (ANA) räveşendäräk itep küräm. İcat ul – cannıñ yalangaç çagı. İcatçı canı da menä şuşı räsem geroyları sıman. Saf, yalangaç, yaklauçısız.

H h h

Äytergä telägän närsämne min härvakıt äytep, eşlärgä telägänemne eşläp kildem. Min üzemneñ ber eşem öçen dä kızarmıym, min här süzem öçen cavap biräm.

Bu älege kitabıma da, başkalarına da kagıla. Äsärläremdä “Marat Käbirov” digän kultamga tora ikän, bu minem öçen avtor iseme genä tügel. Bu minem öçen berençe çiratta sıyfat bilgese. Yugarı sıyfat bilgese.

“Cannıñ yalangaç çagı...” başka äsärläremnän ayırılıp tora. Bu hätta ädäbi äsär dä tügel, ä tormış häm ädäbiyät hakında uylanular tuplanması. Şuña kürä, monda real keşelär, real vakıygalar kübräk oçrar. Ägär beräregez hakında äytkän süzem yaman bulıp işetelä ikän, küñelegezgä avır almagız. Dimäk, sez aña layıksız.

MİN HÄM BAŞKALAR...

H h h

Älege isemne kürep: “Da-a, Marat üze turında bigräk hätär uylıy ikän...” – dip äytäçägegezne çamalap, yılmaep kuydım äle. Şulay uylıym, älbättä. Häm monı yäşerep tormıym da. Läkin sez dä şulay uylıysız bit. Härkem, bilägän vazıyfasına, totkan urınına karamastan, şulay uylıy, dönyanı üzennän başlap kabul itä. Ul başta üzen kürä. Annan soñ bütännärne.

Ul başta üzeneñ äybät yagın kürä. Annan soñ başkalarnıñ alama yagın.

Älege kitap minem hakta, minem tormışka, icatka, icattaşlarıma karaşım turında. Monda äytelgän fikerlär – fäqat minem fikerlär genä. Alar bernindi obektivlıkka da däğvä itmi. Oşıy ikän, kabul itegez. Oşamıy ikän, üzegez karagız.

Sähnälärgä çıkkanda, yäki oçraşularga kilgändä yäş kenä, çibär genä yeget kebek kürensäm dä, min inde kırıknı kuıp baram häm icatım da zur gına. Tormışımnıñ tege yäki bu istä kalırlık vakıygaları beraz üzgärep, yäki üzgärmiçä äsärläremä kerep kitkän. Şuña kürä, min alarga mömkinençä kagılmaska tırışırmın. Bu memuar tügel. Bu ädäbiyät tarihı häm teoriyäse buyınça däreslek tä tügel. Bu ütkän gomergä, yäki yazılgan äsärlärgä yomgak yasau da tügel. Ukuı bik ük küñelsez bulmas. Monda yazuçınıñ uyları, kiçereşläre genä. İkençe törle äytkändä, bernindi syucetsız, eçtäleksez häm mäğnäsez äsär. Ul ukuçılar öçen dä, tänkıytçelär öçen dä bernindi dä yañalık bula almıy. Häm üz-üzen hörmät itkän tänkıytçe bu yazmalarga iğtibar birep tä mataşmas.

H h h

Min ädäbi icat belän yegerme yıldan artık şogıllänäm, bik küp äsärlär - şiğırlär, hikäyälär, yumoreskalar, povestlär h.b. icat itkänmen. Kayberlären küplär yattan diyärlek belä, kayberlären üzem dä onıtkanmın. İcatımnı añlauçılar, yaratuçılar bar, añlamauçılar, yaratmauçılar häm minem hakta bötenläy bernärsä dä belmäüçelär bar. Mine inde unöç yäşemnän birle radio, televideniye, gäzit-curnallarga äñgämägä çakıralar häm härvakıt ber ük soraunı birälär: kayda tugan, kayda ukıgan, kayda... Şulay itep, menä yegerme yıl buyı min radio, televideniye, gäzit-curnallar aşa üz biografiyämne söyläp yäşim.

P.S.

Älege bülekne şul kileş kenä kaldırası idem. Ämma yañarak kına tagın ber radioga äñgämägä çakırdılar. Tagın şul uk soraularnı birdelär...

Äye, mine yaratuçılar, yaratmauçılar häm bötenläy belmäüçelär bar. Häm curnalistlar bar. Alar minem icatımnı bötenläy belmi, ä başkalarnı üzlärennän dä nadanrak dip uylıy.

H h h

Min biografiyämnı söyläp tä, yazıp ta yalıktım. Ägär ul tagın kemneder kızıksındıra ikän, radio yäki televideniyedän minem belän bulgan äñgämälärne küzätep barıgız. Anda yaña gına ukuın beterep kilgän yäş curnalist, yäki pensiyäga niçä kön kalganın sanap yäşäüçe berär kart curnalist motlak kayda tuıp, kayda üsüem belän kızıksınaçak. Häm min “urısnıñ küñele bulsın, çukın, balam”- digändäy, cavap biräçäkmen.

Yar Çallınıñ mäydan curnalında çıkkan “Mähäbbättän cırlar kala” digän povest uñayınnan ukuçılardan hat aldım. Bu minem Çallıda basılgan berençe äsärem, häm älege hat Tatarstandagı ukuçılarımnan kilgän berençe hat ide. Aña üzemçä bik ihlas itep, hätta kirägennän artık ihlas itep, cavap birdem. Monda minem bigrafiyäm dä, tormışka häm icatka bulgan mönäsäbätem dä açık çagıla. Şuşı hatnı sezneñ iğtibarga da täqdim itäm. İğtibar belän ukıgız da kayda tuıp kayda üsüemne sorap başkaça yödätmägez inde.

“İsänmesez, Tatarstannıñ Balık Bistäse rayonı Biyektau gomum belem birü mäktäbeneñ IH sıynıf ukuçıları!

Saumısız, qaderle duslarım!

Hatıgıznı aldım. Rähmät! Şatlandım. Ul hatnıñ näq Tatarstannan, näq sängatebezneñ tere klassikları Hälim Cäläy, Ravil Şäräfi, Ravil Fäyzullinnıñ tugan töbägennän kilüe öçen dä. Ädäbiyätka, icat keşesenä iğtibarlı, ihtiramlı ukuçılar bulganıgız öçen dä. Ni genä äytsäñ dä, ädäbiyät keşeneñ ruhi yugarılıgın, şunıñ näticäse bularak, halıknıñ mädäni üseşen bilgeli torgan küreneş. Kuanıçımnıñ iñ zurısı sezneñ öçen, sezneñ kiläçägegez öçen. Aldagı könnäregezdä totaş bähet kenä kötäçäk dip aldalıysım kilmi, älbättä. Läkin icadi ruhlı keşe tormış kırıslıgına birelmi, üz maksatına ireşä torgan bula ul. Änä şul yünäleştä citdi eş alıp bargan Lira Häbibrahman kızı Fedorovaga soklanam. Bähetegezgä şundıy ukıtuçı elägüe belän sezne kotlarga da mömkinder äle.

Kotlıym!

Annan soñ, berkemnekenä dä tügel, ä näq minem äsärgä iğtibar itüegez öçen dä söyenep kuydım. «Sez yaratkan yazuçıbızga äyländegez»— digäne bigräk nık oşadı. Maktaganga bik yıgılıp kitä torgan keşe bulmasañ da yahşı süzneñ zıyanı timi anıñ. Rähmät.

Tugan yaknı äytep tanıştıru kiräk bulgan urınnarda, mine, ğadättä: «1970 yılda Başkortstannıñ İleş rayonı Señrän avılında tugan» — dilär. Üzem dä şulay dim. Läkin bu döres tä, döres tügel dä. Döres — çönki Señrän cirendä täpi ezlärem, kügendä kanatlı hıyallarım kalgan. Şul cirdä bala çagım ütkän, küñelemdä mähäbbät yaralgan, böten bulmışım şuşı cirdä ävälängän. Döres tügel — çönki min Kazan kalasında tuganmın. Bu dönyaga kilü belän Kazan havasın sulaganmın. «Tukay uramında tudı balañ. Şağıyr bulır äle…» — dip yuatkannar avıru äniyemne…

Pasportımda tugan cirem Aktanış rayonınıñ Çurakay avılı dip bilgelängän. Monsı ätiyem Hannanov Räfil Käbir ulınıñ tugan-üskän cire. Bu avılda da gönahsız çaklarım ütkän, Ata yortınıñ matçaga elengän bişegendä tibrängänmen, berençe kat ätiyem kuyınına kerep irkälängänmen (min yäş yarımlık çakta ul ülep kitkän), kürşe äbilärennän: «Sobhanalla, sobhanalla!» — dip äyttergänmen. Çurakayda häzer ul karçıklar da, tugan yortım da yuk inde. Anda ätiyemneñ kabere genä bar. Yazmış mine ällä niçä tugan avıllı itkän.

Äniyem Soltanova Änüzä Ämircan kızı böten gomeren kolhoz eşenä birgän keşe. Savımçı ide. Şuñadırmı, malay çagım fermada, mallar arasında ütte. Sügenergä dä, näçälnik-fälän kürmägändä söten, onın, salamın urlap şılırga da, totılgaç aldaşırga da şunda öyrändem.(Elek üzemneñ bu tärtipsezleklärem öçen ğarlänä idem. Häzer añlıym — şulay kiräk bulgan.) Änidän yäşerep kenä sötkä su da kuşkan bar ide. Sötneñ kuyılıgın tikşersälär, aña toz salasıñ — bar da tärtiptä bula, berkem sizmi. Monsı — fizika däresennän alıp çıkkan gıylem. (Belemeñne tormışta kullanırga öyrätälär ide bit.) Min därtlänep su kuşkan yılnı änigä ille sum premiyä birep taşladılar. Gomerendä berençe tapkır! Monıñ qadär zur ciñüneñ töp seren min aña äytmiçä tüzälmädem. Ziräklegemä ise kitär, koçaklap söyä-söyä rähmät ukır dibräk kötkän idem. Ul kulına kayış aldı. Gomerendä berençe tapkır!.. Anıñ kayışnı sızgırtıp seltäp:«Sugayımmı?! Sugayımmı?!» — dip soraganı istä kalgan. Sukmayaçagın añlıy idem. Niçä yıl fermada eşläp, anıñ sıyırlarga da kul kütärgäne bulmadı. Sukmadı.

Kayışın atıp bärde dä

Ber ni dä endäşmäde…

…Änkäyemneñ kerfegendä

Tibrälä küz yäşläre.

Şul häldän soñ abzarga çıgıp üzebezneñ sıyır belän anıñ ala bozauın koçaklap yılaganım, äniyemne yılatmaslık itep yäşärgä dip ant birgänem häterdä. Minem, gomumän, sıyırlar belän duslık köçle buldı, änineñ törkemendägelärdän härberse diyärlek tanıp üz itep tora, artımnan iyärep yöri ide. Räncegän çaklarımda üzem dä alarnı koçaklap yılıy idem. Şularnı uylasam, ädäbiyätneñ nigezendä yatkan MOÑ miña ana söte belän dä, tana söte belän dä kergänder sıman…

Moñ digännän… Avılıbızdan kürenekle artistlar çıkmasa da matur cırlauçılar citärlek buldı. Kiçlären abıy-apalarnıñ uramnan cırlap uzganın min soklanıp tıñlap kala idem dä küñelem belän alarga iyärep kitä idem. Zur üskäç üzemneñ dä avıl uramınnan cırlap, cırlap kına tügel, ä garmun da tartıp uzasım kilä ide. Garmun minem iñ zur hıyalım ide. Kürşedäge İldus abıynıñ hromkasında ber-niçä köyne mataştıra da başlagan idem inde. Äni berençe premiyäsen algaç, minem alga şundıy saylau kuydı: yäki garmun, yäki velosiped. Velosipedka da kızıga idem şul. Ätile malaylarnıñ barsınıkı da bar ide. Mineke genä yuk. Velosipedsızlık minem öçen ätisezlek, yätimlek simvolı bulıp toyıla ide. Min dönya kötärgä dä ciñelräk bulır dip, velosipednı sayladım. Bu häzer miña kızık toyıla, läkin ul çakta näq şulay dip uyladım:«Dönya kötärgä dä ciñelräk bulır»

Sigezençene tämamlagaç, Ürge Yärkäydäge hönärçelek uçilişesına kittem. «Uçilişega «öçlegä» ukıgannar gına bara. Annan soñ vuzga kerü avır bulır» — dip, änineñ kürşe avıldagı urta mäktäpkä cibäräse kilgän ide. Traktorçı bulsam, aña yärdämem tiyär, utın-peçängä dä başkasına da mohtaclık kiçermäbez, dip uyladım. Läkin min yalgışkanmın. Traktorçı bulıp ber genä kön dä eşlärgä turı kilmäde. Niçek kenä säyer toyılmasın, SPTU mine şağıyr yasadı. Uçilişedan kitkändä rayonda gına tügel, respublikada da tanıla başlagan idem inde.

Ufaga ukırga kerergä dip kilgän berençe känem bügen dä küz aldımda. Kulda iske çemodan, östemdä uçilişe forması, ayakta kedalar. Kesädä tugız sum siksän biş tiyen akça. Şul kıyafättä BDU aldına kilep baskaç ozak kına ikelänep tordım. «Şuşı qadär matur urınnarda uku bähete miña, gadi savımçı malayına, kayan kilsen inde?!»— dip uyladım. Üzemneñ berkatlılıgıma isem kitte. Abituriyentlarnıñ barsı da diyärlek äti-änise belän kilgän. Min kimsenep kenä basıp toram. Şunda beräü iñemä kagıldı. İdän yuuçı apa ikän. «Ulım, ällä yätim balasıñmı?» — di. Ber ni dip tä cavap birälmädem. Tamakka töyer tıgıldı. Apa mine kabul itü komissiyäseneñ işek töbenä iltep kuydı. Aldımda gına torgan ber ir, ös-başıma küz yögertep çıkkannan soñ, miña borıldı:

— Ulım, kaysı rayonnan kildeñ? İsemeñ niçek?

— Marat… — didem min kıyusız gına.

— Käbirov tügelseñder bit? —dide ul, häm üz soravına üze cavap ta birde, — Käbirovnı imtihansız algannardır inde. Anıñ hakında Atnabay üze yazdı bit!

Min däşmädem.

Ul yılnı ukırga kerep bulmadı. Bal citmäde. Anıñ karavı, imtihannarga äzerlängän arada, vagon buşatıp, ös-başnı yahşırtkannan kalgan siksän sum akça belän öygä kaytıp töştem. Baştanayak kiyengän ulın kürgäç, äni yılap cibärde…

Bolar hakında şulay centekläp söylävem ber dä yuktan gına tügel.

Här äsärgä açkıç yazuçınıñ biografiyäsendä yata. «Mähäbbättän cırlar kala» äsären yazuga älege hällär dä etärgeç bulgandır kebek. Kemgä niçek toyıladır, min bu povestne ruhi avtobiyägrafiyäm itebräk karıym. Ul tormış sınaularınnan mömkin qadär pıçranmıyçarak çıkkan icatçınıñ küñel biografiyäseder sıman. İğtibar itsägez, hikäyäläü räveşe dä, ritm da, temp ta ber kütärelep, ber tübän töşep bara. Yöräk yazması (kardiogramma) räveşendäräk. Äytik, anda şatlık belän kaygı, yugaltu belän tabış, ädäbi tel belän curnalistika aralaşıbrak kilä. Obrazlar da şulay sımanrak.

Gölziläneñ prototibı bar disäm döres bulmas, yuk disäm hatalanırmın kebek. Nindider obraznı sürätlägändä (hätta uylap çıgarılgan vakıygalarda da) min, ğadättä, tere keşelärdän, üzem belgän, kürgän, aralaşkan keşelärdän etärelep kitäm, alarnı küz uñında totam. Ul yaklap karaganda, här obraznıñ nigezendä tere keşe yata. Şul uk vakıtta, (hätta çınbarlıktagı keşelär hakında yazganda da) min:«Bu äsär fälän keşe turında»— dip äytä almıym. Çönki icat barışında küp närsälär üzgärä, çınbarlık belän hıyal bergä ürelä, vakıygalar kiyerenkeräk, harakterlar kalkuırak itep birelä. Näticädä, çınlap bulgan hällär belän uylap çıgarılgan vakıygalar butalışıp betä, anı hätta üzeñ dä ayıra almıy başlıysıñ.

Gomumän, icat kızıklı küreneş. Ädäbi icat bigräk tä. Nindider äsär yazgannan soñ, üzeñne ber gomer yäşägän kebek his itäseñ. Ber gomer yäşäp ikençesenä küçkän kebek. Kemgä niçekter, yazuçı hezmäte miña tılsımçı sımanrak toyıla. Cir yözendäge barlık hönär iyälärennän ber yazuçı gına üzeneñ kimçeleklären östenlek itä, üzeneñ kaygı-gazapların ukuçılarınıñ şatlıgına äyländerä. Barı tik ul gına, üz bulmışın yugaltmagan häldä, beryulı ällä niçä keşe surätendä, ällä niçä keşe yazmışı belän yäşi ala. Ä bu ciñel tügel. Bu dönyada fäqat üz yazmışına gına baş bula almagannar da citärlek bit… Şuña kürä icatçını şähes bularak küplär añlıy almıy, ul üz-üzen añlagan kebek añlıy almıylar. Şuña kürä, ul, ğadättä, yalgız bula. Meñnär arasında. Alla kebek.

İcat böten gomereñne, böten bulmışıñnı üzenä bagışlaunı taläp itä torgan avır hezmät. Lev Tolstoy ädäbi äsärne balaga tiñlägän, dilär. Minem, älbättä, bala tabıp karaganım yuk. Ägär çınlap ta şulay ikän, dimäk, ul balanıñ änise — talant, ätise — hezmät. Talantıñ yuk ikän, küpme genä tırışsañ da sin yazuçı bula almıysıñ. Öyränmiseñ, ezlänmiseñ, eşlämiseñ ikän, sin berkayçan da zur yazuçı bula almıysıñ. İcat — Talant belän Hezmätneñ iñ yugarı kavışu noktası ul. Här ölkädä dä.

Yazuçılık ul hezmät kenä tügel, ä yäşäü räveşe. Härhäldä, min şulay uylıym. Häm ädäbiyät yulına ayak baskannan soñgı böten gomerem şuşı yazuçılıkka buysındırılgandır dim. Başkortstanda çıga torgan «Ömet» gäzitendä täcribä tuplap, bik populyar bulıp kitäçäk «Atna» gäziteneñ berençe sanın çıgargannan soñ uk (Naçalnik bulası kilä ide, känişne…) sähnägä küçtem. Häniyä Färhi citäklägän «Bäyräm» ansamblenä. Näfis süz ostası bulıp. Aña qadär dä Aydar Ğalimov, Rizvan Hakimov h.b. kebek sähnä yoldızları belän eşlägänem bar ide. Min yumoristik äsärlär yazıp, anı sähnädän dä üzem başkaram. (Gafu itegez, maktanırga onıtkanmın.) Yahşı gına eşläp yörgän cirdän, «Bäyräm» ansamblen dä taşlap kittem. (Zarplata şäp ide, känişne.) Bügen tulısınça ädäbiyät belän genä şogıllänäm. Zarlanmıym. Monı ni öçen äytäm? Yugarı däräcä, töşemle urınnardan baş tartu berkemgä dä, ğailäle keşegä bigräk tä, ciñel tügel. Läkin yazuçı, üzeneñ icatı hakına, kisken borılışlardan kurıkmaska tiyeş. Matdi yaktan da, ruhi yaktan da avır çaklar buldı. Bez, ğailäbez belän, anı ciñep çıktık. Ğailäm härçak minem tayanıçım. Üz-üzemä kiräkmägän çaklarda da, min alarga kiräk ikänemne beläm. Yahşı ğailä yazuçınıñ yartı bähete ul.

Üzen yazuçılıkka äzerlägän keşe küpne kürergä, küpne kiçerergä, kürgänen kiçerä, kiçergänen kürä belergä tiyeş. Minem berençe häm berdänber ostazım, dustım, Başkortstannıñ halık şagıyre Ängam Atnabayıv uyını-çını belän bolay dip äytä torgan ide:«Yazuçınıñ biografiyäse dä, geografiyäse dä kiñ vä şirokiy bulırga tiyeş!» Bu süzlärneñ miña zıyanı timäde, şuña sezgä dä kabatlıym. Häm üzemnän östim — küñele dä. Çönki Keşe — kızık hayvan, anı añlap ta, añlatıp ta beterep bulmıy. Minem soñgı akçasın telänçelärgä birep kitkän kesä karakların da, şul uk telänçelärgä ber sumın kızgangan millionerlarnı da kürgänem bar. Adäm balasınıñ äybät yagın yaratsam da, anı gönahları, yalgışları öçen bitärlärgä telämim.

Kşedän küpne kötärgä yaramıy.

Härkem üze öçen berdänber.

Küp ukırga kiräk. Niçek kenä tapalgan süz bulıp toyılmasın, min monı berkayçan da kabatlap arımayaçakmın — küp ukırga kiräk. Min bişençe sıynıfta ukıganda uk inde ädäbiyät teoriyäsen yattan diyärlek belä idem. (Kulına täübaşlap kaläm algan här citdi keşe ädäbiyät kanunnarın belergä tiyeş. Soñınnan ul kanunnarnı cimeräseñ, älbättä. Läkin ber närsä bar: kanunnı belmiçä bozgannarnı — «nadan», belep bozgannarnı «novator» dip atıylar.) Tatar şağıyrläreneñ äsärläre turında süz dä yuk. Taktaş, Tufan, Cälil, İldar, Şäükät, Atnabay, Mostay, Nacar… Min şularda üstem.

Ükenmim.

Bügen bik küp halıklarnıñ ädäbiyäte belän tanışmın. Şigırlären dä, çäçmä äsärlären dä yarıysı uk beläm kebek. Başka halıklar ädäbiyätı belän kızıksınıp bargan hälemdä, üzebezneñ tatar prozasın bik hörmät itäm, anı inde küptän dönya arenasında üz urının alırlık zur ädäbiyät dip karıym. Bu şıttıru da, kısır maktanu da tügel. Sez alıgız Ämirhan Yenikinı, Fatih Hösnine… Nindi şiğriyät! Ä Zölfät Hakim, Flüs Latıyfi, Fakil Ämäk, Näbirä Gıymadiyeva äsärläre?! Ğalimcan Gıylmanovnıñ «Yodrık» hikäyäse üze genä ni tora! Şağıyrlär könläşerlek! Andıy prozanı çit telgä tärcemä itep tä bulmıydır, bälki. Läkin kiräk. Tatar üz Kazanında gına kaynarga tiyeş tügel!

Küp ukırga kiräk, digänem ul — belemle bulırga kiräk digän süz dä. Belemle bulırga, dönya belän küzgä küz karap bähäsläşerlek bulırga kiräk. Bezneñ buınnan bulmadı bugay inde, bälki, bulmas ta, ämma tatar ädäbiyätın dönya mäydanına sez alıp çıgarsız digän ömetem bar. Ömetemne aklasagız ide.

Kaderle duslarım, min sezneñ KEŞE buluıgıznı telim! ŞÄHES buluıgıznı telim. Şähes bularak kızıklı tügelseñ ikän, nindi genä alımnar kullansañ da, sine ukuçı üz itmäyäçäk.

Min küp söylädem. Üzemçä döresmender dä. Läkin sez — icadi şäheslär. Mine tıñlagız da üzegezçä eşlägez — tormış diñgezendä batmasagız, kiçerermen.

İñ zur ışanıç, iñ yaktı ömetlär belän

Marat Käbirov.”

H h h

Curnalistlarnıñ barsın da ber kalıpka salasım kilmi. Başkortstanda çıga torgan “Tulpar” curnalı bar. Monda Başkortstan tatar ädäbiyätınıñ iñ iñ asıl yegetläre häm kızları eşli. “Tulparnıñ” baş möhärrire Ramil Miñnähmätov, proza bülege mödire Fänizä Gıymadiyeva – minem berençe ukuçılarım. Härber proza äsäremne diyärlek başlap alarga ukıtam, alarnıñ fatıyhasın alam. Bolar inde tormışnı da, ädäbiyätnı da minnän nıgrak añlıylar. Äytkän süzläre kırıs ta, döres tä bula. Alar mine añlıy, min – alarnı.

Yar Çallıda “Mäydan” curnalı bar. Min yul töşkän sayın anda kagılıp çıgam. Böten kollektivları belän Hoday täğaläneñ üzen karşı alganday itep karşılıylar. Söyläşep utırabız. Äsärläremneñ inde üzem dä onıtıp cibärgän detallärenä qadär häterlilär. Rähät! Häm kıyın da. Çönki min mondıy ihtiramga, bu tiklem qader-hörmätkä künekmägänmen. Salkın bitaraflık eçendä, şähesemne häm icatımnı kürmämeşkä-belmämeşkä salışkan keşelär arasında min üzemne irkenräk toyam, alar belän niçek söyläşergä, üzemne niçek totarga ikänen yahşı beläm. Ä monda...

“Kazan utları” bar... “İdel” curnalı... Monda inde gadi curnalistlar turında gına süz barmıy. Monda çın yazuçılar, tatarnıñ gorurlıgı bulırday şäheslär eşli. Alar üzebezneke.

Gomumän, Kazan mine yakın itä sıman.

Bälki, anda yäşämägängäder...

H h h

Curnalistlar hakında süz açkaç, ber vakıygaga tuktalmıyça bulmıy. Uzgan yılnı icat kiçämne uzdırdım. Zurdan kubıp. Tatarstannıñ häm Başkortstannıñ bik küp sänğat ähellären cıyıp. Menä şul çara aldınnan beraz reklama da bulır dip, Başkortstan televideniyesınnan äñgämä oyıştırdık. Anı Räysä Abdullina äzerläde. Bu ğadäti häl sıman inde. Läkin minem öçen ul zur vakıyga buldı. Häm menä ni öçen. Curnalistlarnıñ ğadättä ni räveşle eşläven äytep kitkän idem inde. Eçtän genä şundıyrak tapalgan ber tapşıru kötä idem. Ä Räysä Abdullina – bötenläy başka däräcä keşese bulıp çıktı. Ul minem äsärlärem belän baştanayak tanış! Ul minem biografiyämne, icatımnı gına tügel, ä nindi cırçılarnı, yumoristlarnı, yazuçılarnı yaratuıma, kemnärne ukuıma qadär belep tora! Ul minem yaratkan yazuçılarnıñ äsärläre belän dä tanışkan! Üzeñne häm icatıñnı belgän keşe belän aralaşu ciñel, rähät. Ul keşe tapkır häm yögerek akıllı bulsa, bigräk tä. Häm bezneñ bernindi kalıpka da sıymıy torgan irken, kabatlanmas, ihlas äñgämä kilep çıktı. Häm bu tapşıru hakında ozak söyläp yördelär. Kileşkäne kileşep, kileşmägäne kileşmiçä. Läkin ul berkemne dä bitaraf kaldırmagandır.

Min üz eşen belep, yaratıp, yugarı däräcägä citkerep başkargan şäheslärne hörmät itäm. “Närsägäder totınasıñ ikän, anı başkalarnıñ kulınnan kilmäs däräcädä başkarırga kiräk, - dip uylıym, - Ä alay buldıra almıysıñ ikän, mataşma. Här eş üz ostasın tabar.”

Başkortstan televideniyesı hakında süz çıkkanda min härvakıt Räysä Abdullinanı küz aldına kiteräm dä, kanäğatsezlek belderüçelär bulsa, tıyıp kuyam:”Yuk, yegetlär, bezdä yugarı däräcädäge professionallar eşli. Alar belän tapşıru oyıştıru – üze ük olı bähet”

H h h

İcat kiçäse digännän... Başkortstanda yäşäüçe tatar yazuçıları arasınnan Tatarstanga barıp:”Anda bezne kısalar. Bernigä dä irek birmilär,” – dip zarlanıp yörüçelär bar. Bälki, kısalardır da. Läkin zarlanu – irlär eşe tügel. Şul uk iptäşlär monda kaytalar da Başkortstan yazuçılar soyuzına barıp vata-cimerä başkortça söyläşergä mataşıp yörilär, “Kitap” näşriyätenä barıp yalagaylanalar... Kızık.

Ängam Atnabayıvnıñ “Egetlär bäylänälär” digän şigıre iskä töşä. Yäş hatınnıñ irenä hatı räveşendä yazılgan şiğırdä mondıy yullar bar:

Sin kitkännän birle inde

Başlarım äylänä bit,

Ber minut ta tıngılık yuk –

Egetlär bäylänä bit.

...................................

Berse bigräk tä bäylänçek,

“Yaratam” digän bula,

Ak külmägen kigän bulıp

Kiçlären kilgän bul.

“Yalgızıña küñelsezder,

Klubka kitäyek”,- di.

Klubka barsañ da bäla,

“Tantsevat itäyek”, - di.

Ägär ul yazuçılarnı çınlap ta kısalar ikän, dimäk üzläre ğayeple. Käntäy hatınnar sıman kılanmasınnar.

Ämma min “Kısalar” digän süzgä bik ışanırga telämim. Monı Kazanga barıp cällätep nindider şähsi fayda alu isäbennän eşlänäder dip uylıym. Kayberäülärneñ:”Marat, akıllı bozau ike tananı imä ul.” – digän kiñäşen dä işetkän bar. Min monı añlıy da añlata da almıym. Bälki, akıllı buluım citmider. Ä bälki, monı añlau öçen bozau bulırga kiräkter.

Başkort millätennän bulgan yäştäş kalämdäşlärem bar. Alarnıñ berse dä minnän kübräk näşer itelmi, minnän nıgrak tanılmagan, minnän äybäträk yäşämi. Bez barıbız da ber çamada

İcat kiçämne ütkäräm digäç, Başkortstan yazuçılar berlegendä ber genä kırın karaş taşlauçı da bulmadı. Başkortstan televideniyesında reklama belän bersüzsez yärdäm ittelär. Kiçädä ber genä başkort süze dä yañgıramadı. Ul çakta da, soñınnan da:”Marat, nigä alay itteñ, nigä başkortça mataştırmadıñ?” – dip ber genä süz äytüçe dä bulmadı.

Menä şunnan soñ min:”Başkortstanda mine kısalar, eşlärgä irek birmilär”, - dip äytä almıym. Bolay dip äytü zur oyatsızlık bulır ide.

H h h

Şulay uk:”Mine üz itep, alga alıp toralar, här eşemdä yärdäm itälär, härber uñışımnı kürälär” ,– disäm dä, bu zur şıttıru bulaçak. Niçego podobnogo!

Bu hakta bik cäyelep kitep söylisem kilmi. Şulay da ürdä telgä alıngan icat kiçäsendäge citmeş yäşlek Kart Marat monologınnan ber özek kitersäm, naçar bulmastır. Ul minem küñel hälatemne berkadär çagıldıra sıman.

“Sez mine belmisez inde.

Belsägez,

Alkışlarga kümär idegez...

Min äytkänne kötmäs idegez,

Üzegez dä beler idegez...

Üzemne yapa-yalgız itep toygan avır mällärneñ bersendä şuşı şiğırne yaza başlagan idem...

Sez mine belmisez inde...

Ä asılda, min dä sezneñ kebek ük gadi ber yegetmen. Bälki, sezdän dä gadiräk, sezdän dä berkatlıraktır äle. Minem tormış ta näq sezneke kebek ük kızık häm kızganıç hällärdän tora.

Öyläneşkänneñ berençe könendä dus yegetlär belän tabın korıp utırdık. Min bik eçmi idem äle. Läkin berençe tost söygän yarlar bähete öçen buldı... İkençese - äti-änilär saulıgı öçen... Öçençese – nıklı ğailä öçen... Dürtençese – tuaçak balalar bähete öçen... Bişençese... Altınçısı... Cidençese... İrtän, kürşe hatınınıñ işek töbendä uyanıp kitkäç... üzemneñ hatın nık itep tirgäde... Uklau belän... Yugıysä, min ihlas küñeldän alarnıñ sau-sälämät häm bähetle buluların telägän idem bit...

“Şärek” radiosınıñ tönge efirında yaratkan yazuçılar turında söyläşü bara. Mine Ufada berärse yarata mikän dip, radionı nıgrak açıp, kolaklarnı torgızıp tıñlap utıram... İseme azmı-küpme bilgele bulgan yazuçılarnıñ barsın da atap çıktılar... Alarnıñ süzlärenä yazılgan “Ütmi torçı gomer”, “Avılım kayınnarı”, “Yalgız balan”, “Kitmik äle yäşlek ilennän”, “Hatın-kıznıñ yäşen sanamıylar” häm başka cırlarnı maktadılar... Hätta ber hanım yaratkan yazuçısınıñ şigıren çatnatıp yattan söyläp birde:

Cannarıbız häzer yat uçakta,

Tännärebez başka koçakta.

Yalgışası kalgan,

Eh, nilärgä

Yalgışmadık ikän şul çakta...

Tik minem isemem genä ber tapkır da işetelmäde. Yugıysä, älege äsärlärneñ barsın da min yazgan idem bit...

Sez mine belmisez inde...

Häyer, üzemneñ kemlegemne min üzem dä belep betermim äle. Yazuçılarnı maktaganda, mine artist dip kaldıralar, artistlarnı maktaganda – yazuçı dilär. Ölkän yazuçılarga büläk öläşkändä, mine yäş yazuçı dilär, yäşlärgä büläk öläşkändä ölkännär rätenä kertälär. Kem inde min, şulay bulgaç?!.

Küräzäçe dä kiräkmi,

Bilgele minem gomer:

Büläksez-nisez kartayıp

Ülärgä turı kiler... –

Dip yöri idem, küptän tügel genä Tatarstannan kilep, “Akbabaynıñ tugan köne” digän povestem öçen İldar Yüziev isemendäge premiyä birep kittelär. Bu hakta Başkortstan matbugatında ber süz dä bulmagan ide bugay, kayan belgännärder, Çallı yazuçıları telefonnan şaltıratıp kotladı, Kazan yazuçıları telefonnan şaltıratıp kotladı, Mäskäüdän berniçä yazuçı şaltıratıp kotladı. Üzebezneñ yazuçılar gına bik ser birmädelär. Yugıysä, Ufa yazuçılarında da telefon bar bit inde...

Sez mine belmisez inde

Belsägez

Minnän küz alalmas idegez...

İcatım kürsägez,

Sez mine

Yaratmıy kalalmas idegez...

Sez mine belmisez inde...

Ä min sezneñ belüegezne telim. Ber tamçı naz, cılı karaş citä kayçagında. Oçraklı ber yılmayu da citä. Min dä anı köttem.

Üzemne yapa-yalgız itep toygan avır mällärneñ bersendä, şuşı şiğırne yaza başlagan idem... Läkin anı yazıp betermädem... Üpkälärsez didem, önsez genä kötep kartaydım...

Ul çak min dä ber cır kebek idem.

Häzer närsä inde... Uzgan kışnı, änä, ber biznesmenda eşlädem. Eşlädem dip... Kapka töbennän işegenä qadär yörep tordım inde. Min anıñ nigä kirägen dä añlamagan idem. Bozlavık könne tayıp yıgılmasınnar öçen yörgänmen ikän. Kitkändä üze äytte:” Dedulya, s tebya pesok sıpletsya-a...”

Kom gına koyıla häzer... Elek moñ koyıla ide...”

Moña östäp ni äytäseñ inde?.. Berkem dä buldıra almagannı eşläp, berkemgä dä kiräkmägäneñne toyıp yäşäüdän dä avır närsä yuk.

H h h

Edgar Po işelär turında uylanganıgız barmı?.. Üzläreneñ berkemgä dä kiräkmävenä, yazgan äsärläreneñ çınlap ta püçtäk ikänenä tirän ışanıç belän dönyadan kitkän böyek yazuçılar hakında?

H h h

Yugarıda telgä alıngan Räisä Abdullina belän äñgämä vakıtında tamaşaçılardan beräü:”Talantlar bik yış oçrakta eçep yukka çıga. Sez moña niçek karıysız?” – digänräk ber sorau birde.

Eçep yukka çıguçılar talantsızlar arasında tagı da kübräk. Tik alar halıknıñ küz aldında bulmagaç, bik kürenmilär. Annan soñ mäsälä talantıñ bulu bulmauda tügel, ä harakterda. Min üzem eçtem, eçäm häm eçäçäkmen. Eçärgä telim ikän, avızımnı tegep kuysalar da eçäçäkmen, eçärgä telämim ikän avızıma yıgıp ta sala almayaçaklar. Eçep yukka çıguçılar – yomşak harakterlı keşelär.

Cavap şul räveşleräk buldı. Mondıy ärsezlekne kayberäülär bik yaratıp ta betmäde şikelle. Alarnıñ eşe. Läkin televideniyeda dip, töçelänep utırasım kilmäde. “Äye şul, şulay şul, eçep yukka çıgalar şul. Bügennän başlap eçüegezne taşlagız, talantlı iptäşlär...” – dip utırırga tiyeş idem meni?!.

“Talantlar eçä”. Bu fiker halık arasında kiñ taralgan häm ul döreslektän mährüm tügel. Talantlar çınlap ta eçä. Ni öçen?

“Berkem dä buldıra almagannı eşläp, berkemgä dä kiräkmägäneñne toyıp yäşäüdän dä avır närsä yuk...”- digänräk süz ıçkındırgan idem. Döres süz ul. Ä talant kem? Ul näq änä şul “berkem dä buldıra almagannı buldıra aluçı” üze inde. Härber icatçı halık öçen bik tä kiräkle, ähämiyäten äytep añlatıp betergesez eş eşli. Härhäldä şulay dip uylıy. Häm şuşı eşneñ näticäsen kötä. Näticä digänemne akça, dan, maktau işe vak-töyäk belän butıy kürmägez. İcatçınıñ aña ise dä kitmi. Ul, äytik, tägärmäç uylap tapkan ikän, keşelärneñ kapçık kütärep tügel, ä arba tartıp yörgänen kürergä teli. Ä keşelärneñ arbaga ise dä kitmi. Alar kapçıktan ayırılırga telämilär. Alar icatçınıñ eşen kürmilär, anıñ icatın sanga sukmıylar, aña ışanmıylar kebek toyıla. İcatçıga şulay toyıla. Ä bu aña ärnü alıp kilä. Üzen berkemgä dä kiräksez dip uylarga mäcbür itä.

Asılda, ul kiräksez tügel, älbättä. Halıknıñ arbaga borılıp ta karamavı anıñ yañalıktan kurkuınnan, öyrängän närsäsen taşlarga telämävennän genä kilä. Halık kızık hayvan, ul küp oçrakta üze öçen bik ähämiyätle närsälärgä, pesi balasın borını belän söt savıtına törtkäläp söt eçärgä öyrätkän şikelle, mäcbüriläp öyrätkänne kötä. Ul icatçını sanga sukmıy tügel, aña ışanmıy tügel. Ul anıñ turında uylap ta birmi. Gomumän, adäm balası berkayçan da icatçı hakında, talant turında uylamıy. Ul “fälän-fälän eşlär eşlärgä kiräk”,- dip uyana, “Şunsın-şunsın eşlädem, şunsı-şunsı irtägä kaldı”, - dip yokıga kitä. Cır tıñlasa tanılgan cırçını tıñlıy, kitap uksa, işetä belgän yazuçını ala. Halıknıñ menä şuşı sıyfatı talantı bulıp ta tanılırga ölgermägän icatçını ärnülärgä duçar itä. Berniçä yıllarga suzılgan şuşı ärnü talant iyäsen hämergä, yäki başka “çınbarlıktan kaçu” ısulına etärä.

“Talantlar eçä...” Häm talantlar kurıkmıy eçä. Äytik, redaktsiyädä eşlägän urtakul yazuçını eçüdän tıyuçı iñ zur säbäp: eş urının yugaltu kurkınıçı. Ul yahşı belä: monnan kitä ikän, başka cirdän eş tabu aña çiksez avır bulaçak. Ä talant iyäsenä mondıy kurkınıç yanamıy. Başı belän hämer sazlıgına gına çummasa, anı bu eşennän cibärmäyäçäklär. Bu urınnan kitkän hälendä dä ikençe redaktsiyädä ber süzsez, kolaç cäyep kabul itäçäklär. Çönki barsı da yahşı belep tora: bu keşe eçkändä eçä dä, aynıganda berkemneñ dä kulınnan kilmägänne eşläp taşlıy. Şuña kürä, talantnıñ hataların gafu itälär, anıñ kimçeleklärenä tüzälär.

Tanılu tabu belän, talant iyäse tınçılanırga tiyeş ide. Äytik, şul uk tägärmäç uylap tabuçınıñ teläge kabul buldı – keşelär häzer kapçık kütärep yörmi, alar arba tarta häm cayı çıkkan sayın icatçıga rähmät ukıylar. İcatçınıñ ärnüläre taralırga, küñele kanäğatlek tabıp, tınıçlanıp kalırga tiyeş ide. Läkin alay kilep çıkmıy. Ber äsäre kiñ tanılu belän icatçı küñelen yaña kort kimerä başlıy: “Mondıy äsärne kabat yaza alırmınmı? Monsı soñgı äsärem tügelme?” Bu yäşäü häm ülem soravı. Ägär yaña yahşı äsär yaza almıy ikän, icatçı ülä, ul tere mäyetkä äverelä. Häm tanılgan icatçı gomer buyına şuşı kurkınıç astında yäşi.

Talant ğadättän tış häldä yäşi.

Eçüçelekkä säbäp bulgan mondıy halätlärne bik küp kiterergä mömkin bulır ide. Läkin mäsäläne beraz küzallau öçen şuşı citkänder dim. Şuña kürä, min talantlarnıñ eçüenä aptıramıym. Alar eçärgä tiyeş. Eçmäsälär küpläre yöräk çirenä uralıp ülgän bulırlar ide inde. Talant zurlıgı belän şähes zurlıgı tap kilgändä, alar eçkeçelek sazlıgına batmas, “betkänbaş alkaş”ka äverelmäs. Öleşlärenä töşkän açı bähetne yökläp barırlık köç-gayrät tabarlar.

Min talantlarnıñ eçüenä gacäplänmim.

Min talantsızlarnıñ eçüenä aptırıym.

H h h

Räsäy buylap gastrollärdä yörgändä, adaşıp ber urıs avılına kilep kerdek. Bu keçkenä avılnıñ isemen äytmim, kiräkmi. Yarım cimerek yortlar, bagana belän tıştan terätelgän koymalar. Başkortstanda mondıy avıllar küptän yuk inde. Läkin iñ gacäpländergäne bu tügel äle, ber avıl tiklem avılda tuktap yul sorarlık ber aynık keşe dä oçratmadık. Hätta berniçä yortka kerep tä çıktık – faydasız. Avılnı çıkkaç, irenep kenä atlagan öç üsmerne kürep söyenep kittek. Bolar aynık bulırga tiyeş ide. Yannarına barıp tuktagaç, üsälmiçä kartaygan bu malaylarnıñ bik katı mahmırdan ikänlege açıklandı. Mıgırdanıp kına äytelgän süzlären sügenüdän aralagaç, alarnıñ kürşe avılga baş tözäter rät yullap baruların beldek.

Min urıs halkın yamanlarga cıyınmıym. Keşelekkä soklangıç talant iyäläre birgän böyek millät. Ämma ul iserek.

Tatar da eçä. “Akbabaynıñ tugan köne” povesten ukıgaç Kazan yazuçılarınıñ berişe:”Bu – millät öçen zararlı äsär, çönki anda tatarda gannibalizm küreneşe surätlänä” – digänräk fiker äytkän ide. Min moña gacäplänmädem, kayber zıyalılarıbızda tatarnı idealläşterü teläge yarılıp yata. Bez aktan ak, saftan saf millät, yänäse. Min alarnı añlıym, şuşı yünäleştä tärbiäüi eş alıp barganda keşelärdä patriotizm toygısı uyanır, hiçyugı tatar üzeneñ tatarlıgınnan oyalmıy başlar dip ömetlänä inde alar. Läkin... Uramda niçänçe ğasır? Bez äkiyät ilendä tügel, ä usal, kırıs çınbarlıkta yäşibez. Bügenge keşe romantik ideyalär tügel, ayausız isäp-hisap buyınça häräkät itä. Şuña kürä, bez çınbarlıknıñ küzenä turı karıy alırlık bulırga tiyeşbez. Halkıñnıñ ütkänennän, anıñ tarihi facigalärennän oyalırga kiräkmi. Ciñülär şikelle ük ciñelülär dä tärbiäüi ähämiyätkä iyä. Ciñülärgä iltkän batırlarıbız bezneke bulgan kebek ük, facigagä kitergän satlık cannarıbız da bezneke. Alarnı bezneñ halık tudırgan. Dimäk, alarnıñ tuuı öçen şartlar bulgan.

“Akbabaynıñ tugan köne”ndä tatarda adäm aşauçılık küreneşe surätlänä, digän närsäne min kabul itmim. Monda 1921-22 yıllardagı açlıknıñ çagılışı bar, älbättä. Adäm aşau küreneşe dä bar. Ämma ul milli faciga buludan bigräk, gomum keşelek östenä kilgän bäla bularak tasvirlana. Häm adäm aşauga da böten halık tügel, ä ayırım keşelär genä, dinnän häm izgelek yulınnan çitläşüçelär genä, bara.

Tatar da eçä. Halıknıñ ädäbiyättagı ideallege sagında toruçılar bu süz öçen dä rähmät äytmäyäçäk inde. Mine tatar öçen zararlı yazuçı dip atarga da küp soramayaçaklar. Läkin tatar eçä. Bez bäläkäy çakta, monnan yegerme-egerme biş yıllar elek, avılda mäçet yuk ide. Ämma anda Abrar mulla bar ide. İr-egetlär eştän kaytışlıy kibetkä kerep tamak çılatıp alalar da tämäke köyrätep, dönya hällären söyläşep toralar. Ämma uram oçında mulla abzıy kürenü belän, yäki anıñ kaydadır yakında ikänen işetü belän, yomşabrak kitkännärne kibet artına çıgarıp cibärälär, tämäke töpçeklären cıyıştırıp kuyalar ide. Olı irlär mulladan kurka ide.

Bügen avıl sayın mäçet bar. Mäçet tözü modaga äylänep kitte. Kayberlärendä ihlas küñeldän izge eşlär eşlänsä, berişlärendä... Detalläp tikşeräsem kilmi. Uñaysız, oyat. Şunı gına äytäm, kayber din ähellären:”Allanı mıskıl itep hörenep utırma monda, başka cirdän eş tap!” - dip sügep kitkänem dä bar. “İman yugalsa, mäçetneñ dä qadere kalmıy”,- Akbabay äytmeşli.

Elek olı irlär mulladan kurka ide. Häzer bot buyı bala da hätta alladan da kurıkmıy. Gastrollärdä yörgändä kürenä bit ul, totaştan iserek avıllar bar. Tatar avılları!

Avıl halkın bügen şartlı räveştä öçkä bülergä mömkin. Mölkätkä çukıngannar. Bolarnıñ dine dä, köne dä, milläte dä - akça. Alkaşlar. Boları kiläçäktän ömet özgän, dönya belän aldan bähilläşep kuygan törkem. Häm keşelegen yugaltıp ölgermägän kavem. Boları üz köçe belän mömkinençä dönya kötärgä tırışıp yäşi. Häm bu törkem yıldan yılga azaya bara, ya ul bayıp mölkät kolına äverelä, ya ömetsezlekkä birelep, hämer sazlıgına çuma. Kızganıçka karşı, soñgı yulga yulıguçılar kübräk.

Ni öçen?

Minem “Ubırlar uyangan çak “ digän ber povest bar. Anı:”Vampirlar turındagı äsär” – dip, küñel açuçı (razvlekatelnıy) äsär dibräk kabul ittelär. Läkin bu povest näq menä tatar tormışınıñ nigeze bulgan avıl problemaları hakında uylanudan tugan äsär ide. Vampir – simvol gına. Yugalu simvolı. Teläsägez, ukıp karagız, anda “Ni öçen?” – digän sorauga açık cavap bulmasa da, bu hakta uylanırga yünäleşlär citärlek şikellle.

H h h

Vampir digännän... Başkortstannıñ ber rayon üzägendä yörep yatabız. Ber genä citäkçene dä oçratıp bulmıy, nindider konferentsiyäme-närsäme bara ikän, barsın da şunda cıyıp algannar. Soñınnan beldek inde, Ufadan ğalim Ähmät Söläymänov kilgän. Süz rayonda başkort telen nıgıtu hakında bargan ikän. “Nişlisez inde, - dim tanış citäkçegä, - Başkortça yäşi başlıysızmı?” Tege yılmaya. “Ä nişliseñ?!. Kilgän keşeneñ süzen tıñlamıy bulmıy. Anıñ süzen tıñlıysıñ, fikeren kuätliseñ, “sezneke döres, bezneke hata”, dip ozatıp kalasıñ da üzeñçä yäşi biräseñ.” Min dä yılmaep kuydım.

“Başkortlaştıru politikası” digän närsä bar. Anı kem uylap tapkandır, belmim. Ämma monı uylap tabuçı tatar, häm bigräk tä başkort keşese tügelder dip uylıym. Bu säyäsät tatarga fayda kitermi. Ämma artık zıyan da kitermi ul. Min üzem berençe sıynıftan alıp başkortça ukıdım. Universitetta, curnalistika fakultetında da – başkortça. Başkortça bik yahşı beläm, söyläşenä karap kemneñ kaysı rayonnan ikänen açıklarlık däräcädä. Ägär başkortça ukıtıp kına tatarnı başkort itep bulsa, iñ berençe kandidat min bulırga tiyeş idem. Bu böten yaklap ta minem faydaga. Ni genä äytsäñ dä, Ufada tatar buluga karaganda, Ufada başkort bulu ciñelräk. Läkin min tatar kileş kaldım. Minem belän ber mäktäptä başkortça ukıgan yeget-kızlar da şulay. Bezneñ härberebez, ädäbiyät-sänğattän bik yırak torgannarıbız da, tatarça ber hatasız ukıy-yaza häm balaların da tatarça öyrätä. Şuña kürä, “başkortlaştıru politikası” digän närsäneñ tatarga zıyanı bar dip äytä almıym. Läkin bu säyäsät tatar iğtibarın kiräkle närsädän çitkä yünältä.

Bu säyäsätneñ başkortka faydası zur dip tä äytep bulmıy. Bu başkort iğtibarın da kiräkle närsälärdän çitkä yünältä. Ürdä äytelgän problemalar başkortka da has. Milli üzañnı nıgıtuga başkort ta mohtac. Hätta tatardan da ayanıçrak anıñ bügenge häle. Berençedän, ul san buyınça az. İkençedän... Äytik, gadidän gadi tatar belän başkort bergä oçraşa ikän, alar härkaysı üz telendä söyläşep aralaşmıy. Tellär ohşaş, añlayışlı bulsa da, başkort ireksezdän rusçaga küçä. Bu säyer küreneş, min anı inde niçä yıllar buyına gacäplänep küzätäm. Başka millät keşese aldında başkort üz telennän, üz başkortlıgınnan oyala mikän ällä, dip tä uylaganım bar. Säbäbe, sere närsädä genä bulmasın, bu – yugalu aldında torgan az sanlı halıknıñ iñ zur problemalarınnan berse. Tagı ber misal, nindi genä tatar yazuçısın alıp karama, anıñ balası üz telendä irken söyläşä, ukıy-yaza belä. Başkort yazuçılarınıñ balaları hakında alay dip äytep bulmıy. Min monı kemneder kimsetergä teläp äytmim. Döres añlagız häm döres näticägä kilegez. Menä şuşı halättä başkortnıñ iñ berençe burıçı – üz halkın saklap kalu, yäş buınnı başkortnıñ arzaklı batırları, danlı sänğatkyarläre ruhında tärbiyäläü.

Tatar millätçeläre “Ufada başkort klassları fälän qadär, ä tatarnıkı şul tiklem genä” – dip çagıştırırga yarata. Bälki, bu nindider mänfäğatlär öçen köräşkändä berär ähämiyätkä iyäder. Läkin eş bötenläy dä mäktäplär sanında tügel. Eş ukıtu sıyfatında. Ä sıyfat yuk, tatar telen bulsınmı, başkort telen bulsınmı - ukıtu isem öçen genä, küz buyau öçen genä, alıp barıla. Ber genä mäktäptä dä rus tele ukıtuçısı klass bülmäse ezläp, balaların iyärtep kabinettan kabinetka çabıp yörmi. Anıñ mahsus berketelgän üz bülmäse bar. Başkort tele ukıtuçıları - yöri. Menä şul räveşle integep berär yılga tüzälär dä mäktäpkä kul seltilär. Ällä nindi zur hıyallar belän kilgän yäş belgeçlär dä üz eşläreneñ berkemgä dä kiräkmäven toyıp, basılıp kala. Mondıy şartlarda başkort balaların patriotizm ruhında tärbiyäläü turında süz alıp barıp bulamı? Yuk, älbättä. Menä kayda yünältelergä tiyeş ide başkort pedogoglarınıñ töp iğtibarı.

Läkin ul, Dürtöyle, İleş h.b. töbäk halkın başkortka äyländerü kebek faydasız eşkä köçen sarıf itep, üz başkortın başkort itep üsterüdän çitkä taypıla. Ähmät Söläymänov däräcäsendäge abruylı ğalimneñ, mäsälän, Baymak, Börcän, Salavat yaklarında yasagan çıgışları Dürtöyledä yörgängä karaganda küpkä otışlırak ta, faydalırak ta bulır ide.

Ängam Atnabayıv äytä bit:

Başkorttan da, tatardan da

Urıs tua –vot, bäla.

Menä kayda mäsälä.

Läkin mäsälä anda gına da tügel äle. İke halık öçen dä urtak bulgan urıslaşu kurkınıçı başkortka tatarga karaganda küpkä nıgrak häm yakınnanrak yanıy.

Menä şundıy hälattä ütkärelgän “başkortlaştıru politikası” digän närsä, ul Başkortstan tatarlarınnan bigräk, başkortnıñ üzenä karşı yünältelgän, başkortnı yuk itügä korılgan cinayät bulıp kabul itelä.

H h h

Vampir digännän...

Uzgan közne tatar milli mädäni möhtäriyäte urınnardagı tatar milli üzäkläreneñ citäkçelären çakırıp zur cıyın uzdırdı. Şunıñ ahrında kontsert oyıştırdılar häm ul kontsertnı alıp barır öçen mine dä çakırdılar. Mıyık astınnan yılmaep kına rizalaştım. Bardım. Ni öçen mıyık astınnan yılmaepmı? Tıynaksızlık dip kabul itmägez, yuknı söylämim, Başkortstandagı tatar yazuçılarınnan min iñ bilgele häm iñ ütemleläreneñ berse. Tatar, başkort cıyılgan urınnarnıñ barsında da tanıp toralar, tege yäki bu äsärem turında süz kuzgatalar, äle närsälär yazuım belän kızıksınalar. Şundıy yazuçını tatar yazmışına kagılışlı cıyınnarnıñ räsmi öleşenä çakırsalar da häram bulmas ide, dip mıyık astınnan yılmaydım.

Cıyın ozakka suzıldı häm bez, tatar yazmışın häl itüçelärneñ küñelen açarga çakırılgan artistlar, zalga kerep utırırga mäcbür buldık.

Berär yünle süz, eşlekle fiker işetmämme digän ömet belän ike säğatkä yakın utırdım. Biş-altı ir çıgış yasadı. Barsında da zarlanu, hökümätkä kanäğatsezlek belderü. Hätta kayberlärendä şähsi uñışsızlıkların da milli problema itep kürsätergä tırışu sizelep kala. Min äzmäverdäy irlärneñ zarlanuın, kiräksezgä süz botkası peşerüen yaratmıym. Äyterseñ, şuşında kilep kişer çäynäüdän genä yäşäü ciñeläyep kala, hökümät siña yahşırak karıy başlıy, tatar tormışı alga kitä. Şuşı cıyında minem öçen iñ zur açış Ramil Bignov buldı. Ul Ufada tatar balaları öçen internat-mäktäp tözi ikän. Bu inde tribuna artında batırayıp tatarnı yaklau tügel, bu meskenlänep tatarnı kimsetüläre hakında balavız sıgu tügel. Bu - tatar hakına eşlängän konkret eş. Näq çın irlärçä. Beläsezme, tatarnıñ iñ zur probleması närsä?! Ul irlek, yegetlek defitsitı.

Tänäfeskä çıkkaç, min üzemne bötenläy başka millät keşeläre arasındagıday itep sizdem. Yakınnan aralaşıp yörgän berniçä keşedän başka mine berkem dä tanımadı. İsem-atımnı äytep tanıştırsalar da berkemneñ dä ise kitmäde. Bolar mine belmi, äsärlärem belän tanış tügellär ide.

Bu närsä hakında söyli?

Berençedän, minem üzem uylagança bik ük tanılgan yazuçı bulmavım turında, älbättä.

İkençedän, millätpärvärlärebezneñ soñgı un-unbiş yılda tatar kontsertlarına yörmäüe häm bügenge tatar ädäbiyätı belän bötenläy kızıksınmavı, milli gäzit-curnallarga küz dä salmavı hakında.

Ä häzer urıs äytmeşli, proverka na vşivost... Şundıy tikşerü öçen üzebezgä ber sorau birep karıyk: Bügenge tatar mädäniyätınnan yırak torgan keşe tatar öçen närsä eşli ala?

Älege cıyında yazuçılar turında da süz buldı. Anda Tatar telle yazuçılar berlege räise Räif Ämirov çıgış yasadı häm, nigezdä, un yıl buyına älege Berlekne räsmi terki almauları häm satiriklar yuklıgına zarlandı.

Yartı dönyanı yaulap alır öçen Gitlerga biş yıl citkän. Ber Yazuçılar berlege tözi alır öçen R. Ämirovka un yıl da citmägän. Näticä: R. Ämirov Gitlerdan da yamanrak.

Monsı bolay gına, satiriklar yuk digännän genä.

Läkin tatar ädäbiyätınıñ probleması satiriklar yuklıgında tügel. Yazuçılar berlege digän närsä dä ällä kiräk ällä yuk äle ul. Bügenge ädäbiyät öçen bolar ikençel närsälär. Bu hakta süz soñrak bulır. Äle bez vampirlar temasında häm iğtibarnı menä närsägä yünältäsem kilä: älege cıyında bügenge iñ möhim problemalar itep gel vak mäsälälär kürsätelde.

Başkortstan tatarlarınıñ problemaları bar häm anıñ iñ berençese – milli häräkät başında toruçı küpçelekneñ millät yazmışına bitaraflıgı.

H h h

Vampir digännän...

Bez yış kına “tatar-başkort probleması” digän süzlärne işetäbez. Şundıy terminsıman närsä bar. Läkin tatar halkı belän başkort halkı arasında bernindi dä problema yuk ul. Alar çın mäğnäsendä ike tugandaş halık. Başkortnıñ üz problemaları bar, tatarnıñ - üzeneke. Häm ul problemalar da tellär, goref-gadätlär şikelle ük urtak. Häm ul problemalarnı hiçnindi karşılıksız, ber-bereñneñ mänfäğatlärenä zıyan kitermiçä häl itärgä mömkin. Häm ul problemalarnı hiçkiçekmästän häl itärgä kiräk. Häm bu hakta härkem belä. Häm bu hakka ber eş tä eşlänmi.

Ürdä äytelgännärdän kürenüençä, bezneñ ildä millätlär iğtibarın çın milli problemalardan çitkä yünältü häräkäte bara sıman.

Süzne “Ubırlar uyangan çak” äsärennän başlagan idek. Östäp min närsä äytä alam? Berni dä! Ubır ul – simvol gına. Yugalu simvolı.

H h h

Yugalu digännän... Bez televideniye buyınça tuktausız kürsätelgän azgınlıkka, cinayätçelekkä künegep barabız inde. Läkin televideniye azgınlık kına kürsätmi, ul citdi tärbiyä eşe belän dä şogıllänä. Däülät ideologiyäsı cimerelgän häm milli tärbiyä çaraları bulmagan ber vakıtta bezneñ televideniye buyınça tuktausız räveştä akça kultı propagandalana.

Dälillär kiterep tormıym. Üzegez uylap karagız. Häm “Sagındım. Kayt inde” digän povestt än berniçä özek kiteräm. Bu - äsärdäge däülät ideologiyäse.

“Menä ni öçen bezgä allaga tabınunı cimerergä, mämkälär küñelennän allaçılık häm ruhıylık printsibın tamırı belän yolkıp alırga häm anı arifmetik isäp-hisaplar, material ihtıyaclar belän alıştırırga kiräk. Mämkälärneñ akılı sizenerä ölgermäsen öçen alarnıñ töp iğtibarın sänäğat häm säüdä mäsälälärenä yünältergä kiräk. Şul räveşle böten millätlär dä üz mänfäğaten, üz faydasın gına kaygırtıp, urtak doşmannarın kürmi kalaçak. İqtisadi östenlek öçen tartkalaşu salkın häm yöräksez cämgıyät tudıraçak. Alarnıñ allası Altın bulaçak.”

“Sänäğat cirdän eşçe kullarnı da, kapitalnı da sıgıp alırga häm spekulyatsiyälar näticäsendä dönyanıñ böten akçasın bezgä tapşırırga tiyeş. Şul räveşle bez mämkälärneñ barsın da proletariylar safına taşlayaçakbız. Ul çakta mämkälär barı tik yäşäü hokukı alır öçen genä bezneñ alda tezlänäçäklär. Mämkälär sänäğaten tarkatu öçen bez alarnıñ baylıkka tabınuınnan da faydalanırbız. Bez hezmät hakın kütärerbez, läkin monıñ ber faydası da timäs, çönki ber ük vakıtta könküreş öçen iñ kiräkle bulgan äyberlär kıymmätläner. Monı cir uñışı häm malçılıknıñ artta kaluı belän añlatırbız. Annan soñ, bez citeşterüçänlek tamırların korıtu öçen eşçelärne baş-baştaklıkka häm eçkeçelekkä öyrätäçäkbez, ber ük vakıtta mämkälärneñ zıyalı köçlären cirdän kuunı oyıştıraçakbız.”

“Halıklarnıñ citeşsezleklären, naçar ğadätlären, bozıklıgın kübäytergä kiräk — bergä yäşäü kagıydäläre könnän-köngä alamalana häm bozıla barırga tiyeş — keşelär bu bolgançıklıkta başın cuysın häm ber-bersen añlamıy başlasınnar. Bu bezgä härtörle törkemnärneñ üzara berläşä almıyça, bülgälänep, tartkalaşıp yäşäve häm bezneñ eşkä komaçaularday härtörle şähsi initsiativanı yukka çıgaru öçen dä kiräk. Ägär ul dahilarça bulsa, şähsi initsiativadan da hätärräk närsä yuk, çönki ul millionnar eşli almagannı eşlärgä sälätle. Şuña kürä, bez mämkälär cämgıyaten initsiativa kürsätü mömkinlegennän kaltırap töşär däräcägä citkerergä tiyeşbez.”

“Açıktan-açık hakimlek urnaştırgaç, bez böten kanunnarnı da üzgärtep beteräçäkbez: bezneñ zakonnar kıska, añlayışlı häm berniçek tä borgalanmıy torgan bulaçak häm anı böten keşe dä yahşı üzläşteräçäk. Anıñ asılında yugarıdagılarga bersüzsez buysınu yataçak. Şunda gına, yugarı vlast aldında böteneseneñ häm härkemneñ cavaplılıgı näticäsendä, härtörle başbaştaklıklar yukka çıgaçak. Ä tübändägelärneñ üz vazıyfalarınnan çitkä taypıluı, yäki anı usal niyättä faydalanuı katı cäzaga tarttırılaçak. Başkalarga sabak bulsın öçen, keçkenä tärtipsezlek öçen dä zur cäza kötärgä tiyeş. Kaza kürüçe, gayıbe artık zurdan bulmasa da, Vlast, Printsip häm Kanun öçen köräş yalanında augan soldatka tiñ bulaçak.”

Bu – “Sagındım. Kayt inde...” äsärennän. Ä povestka ul “Protokolı Sionskih Mudretsov” digän närsädän trıdan-turı kilep kergän. Älege Protokol bähäsle närsä, älbättä. Kayberäülär anıñ uydırma ikänen isbatlarga tırışa. Läkin eş bu Protokolnıñ çınmı-uydırmamı ikänendä tügel, eş anıñ kemnär tarafınnan çıgarıluında da tügel. Ul tormışka aşıp kilä. Eş şunda.

H h h

Min kayvakıt “Ubırlar uyangan çak”tagı İlham sıman uylıym.

Tatar bulıp tudıñ, tatar dip yäşädeñ. Şunnan närsä inde? Tatar şunnan gına äybäträk yäşi başladımı? Sin yazgan äsärlärne ukıp, anıñ añı arttımı? Sineñ äytergä telägän fikerläreñne ul işetteme? Hörde ul ber sine!..

Ägär urıs yazuçısı bulsam, ukuçılarım kübräk bulır, kitaplarım yışrak çıgar ide. Min barı tik yazu belän genä şogıllänep gomer itä alır idem.

Ägär urıs yumoristı bulsam, Zadornovlardan kim bäyälänmäs idem. Akçam da, abruyım da, qaderem dä bulır ide.

Ägär urıs şagıyre bulsam, cır bulıp kitkän äsärlärem öçen genä dä kütärep diyärlek yörterlär ide.

Çınlap şulay bulır ide.

Şulay bulgaç, nigä min tatar dip avız suı kortırga tiyeş äle?! Yugalıp bara ikän, yugala birsen. Üz yazmışına, üz tarihına, üz kiläçägenä bu tiklem bitaraf halıknıñ yäşärgä hakı yuk. Ul yugaluga hökem itelgän inde. Monda bernärsä dä kılıp bulmıy. Ber min genä berni eşli almıym.

Bälki, anıñ yugaluına karşı da töşärgä kiräkmider. Nigä agoniyäne suzarga? Totaş Räsäy ber halıkka äylänsen, rusça söyläşsennär, rusça yazsınnar... Tuaçak yazuçılar, içmasam, ber problemadan, tel problemasınnan azat bulır.

Çınlap ta min kayçak şulay uylıym.

Bügen küplär şulay uylıy. Bu halkıña bulgan bitaraflık dip atala. Üz-üzeñne genä kaygırtu. Häm bezneñ tormış şartları da fäqat üz-üzeñne genä kaygırtuga östenlek birä kebek. Menä şundıy tormışta başkalardan ayırılıp toru – avır. Başkalar kebek yäşise, başkalar kebek uylıysı kilep kitä. Häm min dä şulay uylap karıym.

Läkin bu – icatçı ärnüe, çarasız cannıñ çäbälänüe genä.

Min moña bara almıym. Harakter ul tügel. Annan soñ, icatçı üze öçen genä yäşi almıy, ul üze öçen genä cavap birmi. (Kiresençä bulganda, ul icatçı buludan tuktıy, könlekçegä äverelä.) İcatçı - halıknıñ yözek kaşı, anıñ päygambäre. Bügen prezidentlar, patşalar nikadärle genä zur häm köçle bulıp toyılmasın, alar barı tik bügenge kön belän genä idarä itä ala. Minem ullarım bar. Härvakıt aptıratıp, uylanırga mäcbür itep toruçılarım, küp kenä äsrläremä nigez saluçılarım disäm dä buladır. Sigezençene tämamlap kilgän Aynur bermälne ipläp kenä sorap kuydı:”Äti, ä Lenin kem bulgan ul?” Minem küz mañgayga mende. Aynur nadan malay tügel, kayber närsälärdä min anıñ belän kiñäşläşäm, beleme dä fiker yörtü kuäse dä köçle. Läkin anıñ Lenin tiklem Leninnı belmäüe – gacäp. Monnan yegerme yıl elek min dä näq anıñ yäşendä idem. Häm kiläçäktä kemneñder Leninnı belmäüen başıma da kiterep karıy almıy idem. Menä şulay. Patşalar bügenge kön belän genä idarä itä ala. Nindider yegerme-utız yıldan soñ alarnıñ kem ikänen dä belmäskä mömkinnär. İsem-atları onıtılmasa da alar tarihi şähes bularak kına yäşi. Ä icatçınıñ äsärläre bügenge köngä genä isäplänmägän. Şul uk Tukay, äytik, bezneñ belän bügen dä idarä itä. Şul uk Säydäş...

H h h

Tatarnıñ talantları çiksez. Tukay, Söydäş dip avız açkaç, alarnı sanap kitü teläge uyana. Şul uk Gayaz İshakıy dip tä äytäse kilä. Niçä yıllar buyına iseme halıktan yäşerelep kilsä dä onıtılmagan ädip. Gayaz İshakıy digäç, anıñ “Zöläyha”sı iskä töşä dä Bayras İbrahimov dip tä östise kilä.

Ufada “Nur” tatar däülät teatrı bar.

Älege cömläne ayırım yulga yazuım oçraklı tügel, Başkortstannan çitkäräk kitsäñ, yış kına şundıy sorau birälär:” Tuksanınçı yıllarda sezdä “Nur” teatrı bar ide. Haman eşlime äle ul?” – dilär. Min:”Äye, -dim, - Häzer anıñ menä digän üz binası bar.” “Ä-ä-ä...- dilär, baş kagıp, - Alay bulgaç, yaña spektakllär dä kuyalardır inde...” “Äye, yaña spektakllär dä kuyalar! – dim min, ä eçemnän nindi spektakllär ikänen soramasalar yarar ide dip uylıym, - Menä digän itep eşläp yörilär” Tegelär dä söyenä:”Alay ikän... Yarar, bik yahşı alay bulgaç...”

Ufada “Nur” tatar däülät teatrı bar ide.

Repitetsiyälär ütkärergä üz sähnäse dä yuk ide äle, ber urınnan ikençesenä küçep yörilär ide. Anıñ karavı, teatrda talantlı artistlar küp ide. Häm şul talantlarnı balkıta alırlık recisser Bayras İbrahimov bar ide. Yaña gına täpi baskan “Nur”nıñ yıllar buyına eşläp kilgän Kazan häm Ufa teatrların könläştererlek “Köz”, “Öç arşın cir”, “Zöläyha” kebek iskitkeç spektaklläre bar ide.

Mine iñ nık teträndergäne “Zöläyha” buldı. Monda tatar canınıñ böten maturlıgı, şul maturlıknıñ niçek köçlänüe, ni öçen monıñ mömkin buluı – barsı da bar ide. İshakıy pessasında anı böten tiränlegendä kürep bulmıy. Ä spektakldä (ike säğatlek tamaşada!) tatarnıñ distä yıllar buyı yazıp ta, söyläp tä añlatıp beterä almaslık yazmışı böten tulılıgında tuplangan ide. Halıkta:”başına yarıp salu” digän täğbir bar. “Yahşı itep añlatu” mäğnäsendä kullanıla ul. Bu oçrakta da min şuşı täğbirne kullanır idem. Spektakl tatar yazmışın, tatar ruhın härkemneñ “yörägenä yarıp sala” ide. “Zöläyha”nıñ videoyazması bar mikän? Härhäldä, malaylarıma kürsätergä teläp ber ezlägänemdä min anı taba almadım. Bu äsär videoyazmada taralırga, här tatarnıñ videohanäsendä bulırga tiyeşle zur sänğat äsäre, köçle tärbiyä çarası.

Videoyazma dip äytüemä aptıramagız. Çönki süz bügenge kön turında tügel, ä monnan un-unbiş yıl elek kuyılgan tamaşa hakında bara. “Nur” teatrınıñ görläp çäçäk atkan çorı ide ul. Älege äsärlärne sez başkaça sähnädän kürä almıysız inde. Ägär videoyazması da yuk ikän, tatarnıñ tagı berniçä şedevrı yugalgan digän süz. “Ezsez yugalgan” dip äytäsem kilmi. Menä bit äle, un yıldan artık vakıttan soñ da şunı uylap, şunı söyläp utıram. Dimäk, minem küñelemdä anıñ eze kalgan, şuşı däver eçendä yazılgan äsärläremdä älege spektaklneñ dä, dimäk, Bayras İbrahimovnıñ da (minem öçen ul böyek recisser) täesire bar. Häm anıñ täesire ber miña gına da tügelder. Başkortstannan bik yırakta yäşäüçelär küñelenä dä teatr näq şuşı äsärlär belän kerep kalgan bit. Läkin şuşı spektaklne balalarımnıñ kürä almavı kızganıç.

Bügen teatrda artistlar da, recisserlar da bütän inde. Teatr üze dä bütän.

Ä teatr bar.

Ufada “Nur” tatar däülät teatrı bar.

H h h

Älege yazmanı ukıganda sez milli mäsälälärgä kagıla, säyäsätkä kerä - ä üze “Min säyäsät belän şogıllänmim”,- dip kabatlarga yarata dip uylamagız. Min çınlap ta säyäsät belän şogıllänmim. Ä ürdä äytelgän närsälär alar säyäsät tügel, alar – bezneñ tormış, minem biografiyämneñ häm icatımnıñ ber öleşe.

Yugarıdagı yazmalar da berençe karaşka küñel yuatkıç (razvlekatelnıy) bulıp toyılgan äsrlärgä açkıç tabu cähätennän genä. Küp tapkırlar äytkänem häm bu süzem belän küplärne räncetkänem bar. Tagı äytäm: Min nadannar öçen yazmıym. Ber genä äsärem dä ber katlı tügel. İke genä katlı da tügel. Häm härkaysınıñ üz canı, üz yöze, üz yazmışı. Şuña kürä, barsın da ber açkıç belän açarga tırışmagız. Alay itep tä bula, älbättä, läkin ul oçrakta sez alarnıñ iñ kiräkle urınnarın kürmi kalaçaksız. Çönki äsärlärdä küzgä kürenmäs obrazlar da tulıp yata. “Tere tamırlarnıñ mul şıtımı” mäqaläsendä (“Tulpar” 2004/4) Sufiyän Safuanov bolay dip yazdı:

“Sarı yortlar sere”ndä här küreneş, här detal üz urınında, bötenese ber ideya-hudocestvo maksatına buysındırılgan, ber genä närsäne dä arttırıp ta kimetep tä bulmas sımak. Bu avtor “Akbabaynıñ tugan köne” povestendä dä şundıy uk simvolik obrazlar kullandı. Andagı Akbabay, mäsälän, halıknıñ ömeten, ışanıçın, haklıkka omtılışın üzendä tuplagan simvol tösen ala. Ämma bu äsärdä älege obraz tiräsenä tuplangan häl-vakıygalar hudocestvolı berbötenne täşkil itmilär, nindider tarkaulık üzen sizderä.

Döres totıp alıngan. Läkin “Sarı yortlar sere” belän” Akbabaynıñ tugan köne” ikese ike äsär. Aralarında tışkı ohaşlık bulgan häldä dä alarga ber ük ülçäm belän yakın kilergä yaramıy. “Akbabay”dagı tarkaulık ul “nindider tarkaulık” tügel, ul tatar tarkaulıgı. Ul ğasırlar buyına suzılgan, berniçek tä tıyıp ta, tuktatıp ta bulmıy togan BÖYEK TARKAULIK. Äsärgä kilep kerer kermästän ük yugalgan personaclar da, bilgele ber tärtipsezlek belän sibelgän vakıygalar da, hätta cömlä tözeleşe dä şul TARKAULIKKA hezmät itä. Prologtan ber abzats:

Zaman yılgası aga. Yögerek dulkınnarga küz iyärmäle tügel. Anda tanış yözlär, tanış hällär, tanış ärnülär çalınıp kala. Läkin alarnı täfsilläp tikşerep toru mömkinlege yuk, alar mizgel eçendä genä küzgä kürenälär dä, tagı tiränlekkä kerep yugalalar, kayberläre soñrak kalkıp çıga, ä bäğzeläre şul kitüdän mäñgelekkä yuk bula.

Menä bu – tatar tormışı. Tatar şähesläre dä, tatar vakıygaları da zaman yılgasında mizgel eçendä genä küzgä kürenep kalalar da tagı tiränlekkä kerep yugalalar, alar şuşı dulkın östendä totınıp kala almıy, üz östenlegen urnaştıra almıy. Häm tagı ber närsä: alar ukmaşıp, nindider zur räveşkä kerep, kire kakkısız köç bulıp tügel, ä ayırım-ayırım kalkıp çıga häm küzgä genä çalınıp alalar da ayırım-ayırım yugalalar.

Ä Akbabay – tatarnıñ ömete, ışanıçı, omılışı gına tügel, ul – halıknıñ ruhı, canı.

Läkin tatar belän tatar ruhı vakıtı-vakıtı belän genä kavışıp alalar da bergä kala almıylar, alar Sak-Sok bulıp, ikese ike tormış belän yäşi. Kayçagında, zaman şau-şuları belän mavıgıp, tatar üzeneñ ruhı barlıgın onıtıp ta taşlıy.

Äsärneñ kompozitsiyäsı şuña korılgan. İğtibar itsägez, äsärdä tatarnıñ berdäm tügellege hakında ber genä cömlä dä yuk, anda “tarkaulık” süze ber tapkır da kullanılmıy. Läkin ul töp personaclarnıñ berse bularak häräkät itä.

Min “Akbabaynıñ”, yäki başka äsäremneñ böten serlären dä çişärgä cıyınmıym. Monsına da säbäbe bulganga gına tuktaldım. (Mikkellandcelo äytä bit: “Kamillek vak närsälärdän cıyıla, tik kamillek vak närsä tügel” ) Ul serlärne sez üzegez açarsız. Läkin şunı gına kabatlap äytäsem kilä: äsärlärem östendä torgan “Marat Käbirov” berkemgä dä barlık äsäremä dä ber ük açkıç, ber ük ülçäm belän yakın kilergä hokuk birmi. Ul barı tik avtornıñ iseme genä. Häm: “Bu äsär bigük naçar tügel” digän süz genä.

H h h

“Min – neçkä küñelle säyäsmän” Yaktaşım, şağıyr Robert Miñnullin üzen şulay dip atıy.

Min säyäsmän tügel. Säyäsmän bulsam, neçkä küñelle bula almas idem.

Äni mine bik avırlık belän tudırgan. Doktorlar balanı üzläre kabul itärgä kurkıp, änine Aktanış rayon bolnitsasınnan Kazanga cibärgännär. Balasınıñ üsep kem bulırı här ata-ananı kızıksındıradır, äni dä ber küräzäçedän soragan:”Bik avırlık belän tudı. İsän-imin üsär mikän, çirläşkä-fälän bulmasmı?” Küräzäçe dä adäm balası, üzennän ni kötkännären yahşı töşenä ul. Bolay digän:” Taş kebek bulaçak malayıñ. Äle ul dönyanı yaulayaçak.” Älbättä, änineñ küñelen yuatır öçen, balasınıñ kiläçägenä ışanıçın arttırır öçen äytkänder inde ul monı. Läkin äni, bütän berkemgä dä sizdermäsä dä, küñelennän genä bik kurıkkan:”Gitler şikelleräk berär yavız bulmasa yarar ide inde”,- dip borçılgan. Ä min, keçkenädän sugış alımnarı öyränep, üzemne härbi tormışka äzerläp üskän malay, anı tagı da nıgrak borçuga salganmın. Härbilär tormışı belän mavıguım köçle bulasım kilüdän genä ide. Başka malaylar zurlar bäylänä başlasa, ya “ätigä äytäm”, ya “abıyga äytäm” – dip kurkıtalar. Minem kurkıtırlık keşem yuk, şuña alar yışrak bäylänä, ä minem üz-üzemne yaklarlık bulasım kilä ide. Çik buyında, eçke ğaskärlärdä, desanturada hezmät itep kaytkan yegetlär belän duslaşıp alam da sugış alımnarı öyrätülären sorıym. Alar riza bula, ä min üzebezneñ oç malayları Ramil, Nail belän künekmälär yasıym, ul alımnarnı avtomatizmga citkerergä tırışabız. Sigezençe klassnı tämamlaganda armiyädän kaytkan yegetlärdän dä kurıkmıy torgan üz törkemem bar ide inde. Uçilişega kilgäç tä gruppa starostası bularak, şundıy törkem oyıştırdım. Azat, İrek, Hamit, Boris, Rafis... Bez kön sayın därtär-bişär säğatlek künekmälär yasıybız. Karate buyınça kitaplar, kullanmalar cıyabız. Häm şaktıy uk cirenä citkerep şogıllänä idek. Bolarnıñ barsı da yäşeren eşlänä, çönki ul çorda karate tıyılgan isäplänä häm monıñ öçen ike yılga qadär utırtırga da mömkinnär ide. Törkem altı-cide keşelek kenä. Läkin eş sugışka kitsä, olı ber gruppanı da (anda utız keşe) akılga utırta alabız. Çönki bezneñ bergä-ber sugışkandagı kebek ük, gruppaga-gruppa sugışkanda kullanıla torgan alımnarıbız bar, alar cirenä citkerelep kabatlangan. İke gruppa arasında konflikt kilep çıga ikän, bez kinät kenä sugışka kereşäbez dä kinät kenä yukka çıgabız. Uçilişe citäkçeläre, decurnıylar kilep uratıp alganda inde bez bulmıybız. Tege gruppa cimerek borınlı häm kügärgän küzle malayları belän üze genä torıp kala. Bez yuk. Bez çista. Bez üzebezne diversantlar kebek toyabız. Desant mäktäbenä kitep, bergä ukıp bergä hezmät itü teläge dä bar.

Härbi uçilişe turında äni avıznı da açtırmadı. “Berüzemne kaldırıp kitäseñ meni?” – dip kenä kuydı. Häm min älege hıyalnıñ tormışka aşmastay ikänenä ışandım. Äniyeñne taşlap kitü döres tügel ide. Armiyäga kitü ber häl äle ul, annan ike yıldan soñ kaytasıñ. Ä härbi uçilişe... Ul gomerlek. “Üsep citkäç, änine karar idem, qader-hörmättä genä yäşäter idem” – dip hıyallangan malay min tügel meni?!.

Häzer çamalıym inde, änineñ bolay di̇yüendä dä tege küräzäçeneñ täesire bulmıy kalmagandır. Härbi hezmätkä kitsä, küräzälekneñ çınga aşuı bar, dip kurıkkandır ul.

Min härbi keşe bula alır idemme? Bula alır idem.

Şulay uylıysım kilä. Bula almas idem dip uylıysım kilmi. Min säyäsmän dä bula alır idemder. Oyıştıra alu säläte, liderlık mindä bar. Läkin neçkä küñelle säyäsmän bula almas idem. Mondıy kırıs ölkädä küñel neçkälegen saklap kalu mömkin tügelder, mömkin bulsa da ul minem kulımnan kilmäster kebek toyıla.

H h h

Balaçak häm üsmer vakıtka kagılıp ütüem yuktan gına tügel. Härhäldä, bez bäläkäy vakıtta uk sugışırga öyrändek, ägär sanga sukmasagız imanıgıznı ukıtırbız, digän isäptän tügel. Bügen sugışçan sport törläre tıyudan alındı häm anıñ belän teläsä nindi mäktäptä şogıllänälär.

Eş bötenläy ikençe närsädä. Bez, bernindi tıyularga karamastan, üz dönyabıznı tudıra häm yäşätä alganbız. Häm ul dönyanı bernindi kıyış yullarga alıp kerep kitmiçä matur kileş saklıy alganbız. Üsmer malay öçen bu zur närsä. Barıbıznıñ da gadi kolhozçı balaları bulıp, akçaga hronik mohtaclık kiçerüebezne isäpkä alsañ, bigräk tä. Ä bit bez ul çor öçen üzenä kürä zur gına köç idek häm ütkän-sütkännärneñ kesäsen tazartu bezneñ öçen püçtäk bulır ide. Läkin berebez dä mondıy tübänlekkä töşmäde.

Säyäsätneñ dä asılında şuşı närsä yatarga tiyeş tügelme soñ? Üz dönyañnı tudıru häm anı tübänlekkä töşermiçä, matur itep yäşätä alu. Häm bu näq tä neçkä küñellelärneñ genä kulınnan kilä torgan närsä. Säyäsmän neçkä küñelle bulırga tiyeş. Neçkä küñelle, yögerek akıllı, katı kullı...

Läkin bu – ideal. Härhäldä, miña şulay toyıla. Bügenge säyäsätneñ nigeze dä, maksatı da şaytan belsen kayda yünältelgän. Şuña kürä, min neçkä küñelle säyäsmän bula almas idem. Bügenge säyäsät hakında uylauga uk minem küñel kata başlıy.

H h h

Elek çäçännär il eşendä bik teläp häm bik yış katnaşkannar, dilär. Beläm. Şulay uk rustan Yevtuşenko, Voznesenskiy, Vısotskiy, bezdän Atnabay kebek şağıyrlärneñ säyäsi döreslekne, gadi halıknıñ uy-hislären halıkka citkerüçe çara, ä küp vakıt berdänber çara bulganın da beläm. Zamanında min dä alarga iyärgän idem.

Bügen min säyäsätkä katnaşmıym. Anıñ belän kızıksınmıym. Min, gomeremne icatka bagışlagan keşe, Räsäyneñ kültura ministrı bulıp (ägär andıy vazifa haman bulsa) kem utırganın gına tügel, ä Başkortstandagı ministrnıñ kem ikänen dä belmim. (Monıñ öçen mine tilegä, yäki psihka isäplämägez. Ägär isäplisez ikän, dimäk, sez mädäniyätkä küpmeder kagılışlı keşe, dimäk, sez nindider däräcälärgä ireşergä telisez, üzegezgä ber genä sorau birep karagız: «Ä ministr mine beläme?» Ul sezne belä ikän, sez anı da tanırga, sanga sugarga, alay gına da tügel ihtiram itärgä tiyeşsez. Burıçlısız! Ägär belmi ikän, mine gafu itegez, sez şundıy ambitsiyäle icat keşese bula torıp, ministr sezne belmäsä… Monda fäqat ikeneñ bere genä: yäki sez naçar sänğatkär, yäki ministr üz urınında tügel.) Min ministrnı naçarga isäplämim. Üzemne dä. Häm anı belmävemnän bernindi dä kaza kürgänem yuk. Min hoday birgän talantım häm üzemneñ ücätlegem näticäsendä nindider äsärlär tudıram. Häm üzemneñ tırışlıgım belän alarnı bastırıp çıgaram. Minem häm näşirläremneñ tırışlıgı belän ul halıkka citä. Halık (yuk, «halık» digän süz monda zur bula, ädäbiyät belän kızıksınuçılarnıñ ber öleşe) anı ukıy, ya ukımıy. Ukıgannarı oşata, ya oşatmıy. Oşatkannarı kanäğat yılmaep kuya da berni däşmi, ä oşatmagannarınıñ ber öleşe mine sügep yöri, hat yazıp cibärä, gäzitkä mäqalä yullıy. Priçem monda kultura ministrı? Priçem säyäsät? İlbaşları da, ministrlar da kilä dä kitä, ä yazuçı kala. Ägär çın mäğnäsendä yazuçı ikän. (Min, mäsälän, Gayaz İshakıynıñ kem ikänen üzem «äybät yaza» digän tanılu tapkaç kına beldem. Häm İshakıy minem öçen iñ zur ädiplärneñ berse bulıp kala.) Yazuçı säyäsät belän mataşırga tügel, ä icat itärgä tiyeş.

Min säyäsät belän şogıllänmim. Min Säyäsät belän şogıllänmägän yazuçı häm Yazuçı belän şogıllänmägän säyäsät yaklı. Läkin…

Läkin säyäsät belän şogıllänmäü ul säyäsät belän kızıksınmau digänne añlatmıy. Säyäsät üze belän kızıksınırga mäcbür itä. Telibezme-telämibezme bez iñebezdä säyäsät dip atalgan närsäneñ täpi ezen toyıp yäşibez. Täpiye timäsä, teze tiyep ütä… İñebezgä bulmasa, başka cirebezgä…

Ä bit yazuçınıñ da şundıy äsärläre bula. Yazuçı ul — üze uylap tapkan yalgan aşa tormış çınbarlıgın, yäşäeş sulışın, bügenge keşelärneñ uy-fikeren, käyefen çagıldıruçı. Anıñ da säyäsätkä (mondıy närsälär belän şogıllänergä telämäsä dä) täpi eze, täpi eze bulmasa teze tiyep kitä. Häm yışrak ul säyäsätneñ yomşak urınına tiyä. Ber akıllı keşe (Lenin inde, älbättä): «Cämgıyattä yäşäp tä, annan azat bulıp bulmıy» — digän. Bu näq yazuçılar hakında äytelgän kebek. Minem hikäyälärdä süz Putin, Rähimovlarnıñ buyı citmäs cirlärdä, başka planetalarda häm başka vakıt, başka ülçämnärdä barsa da min bügenge tormış problemalarınnan azat bula almıym. Hätta şiğırlärdä dä. Ostazlarımnan ayırmalı bularak, min şiğırneñ intimlıgın telim. Şiğır –can avazı. Ul küzgä küz karap söyläşenä torgan närsä. Ä küzgä-küz tekläp söyläşkändä aldaşıp bulmıy. Şigıreñ mähäbbät turında bulsınmı, ällä yoldızlar, yäki siren yafrakları turındamı — ägär ul çın şiğır ikän, ul küz yäşe sıman, ul sin yäşägän dönyanıñ şatlık-kaygıların çagıldıra…

Minem Prezident Ukazların ukıganım yuk.

Kemnärder ğayepli…

Bälki, dörester dä… Läkin Prezident minem «Sarı yortlar sere»n, «Akbabaynıñ tugan köne»n, yäki hiç yugı «Öräk canı»n ukıymı? Yuktır, älbättä. Ukısa, andıy Ukazlar çıgarmas ide. Häm min dä ukımıym. Ukısam, bälki, mondıy äsärlär yazmas idem. Ber-berebezne ukımaudan gına bez ikebez dä bähetle kebek yäşibez.

H h h

Ütkännärgä borılıp karadım da... “Elek yazgan şiğırläremne bik yaratıp betmim, alar bik gadi, bik primitiv kebek toyılalar” – digän süzlärne yış işetkänem bar. Härkemneñ üz karaşı inde. Min üzemneñ elek, hätta unöç-undürt yäştä yazılgan şiğırläremne dä yaratam. Vakıt bulganda ukıştırıp çıgam da –härkaysınıñ keçkenä bulsa da üz tarihı, üz biografiyäse bar - alarnı yazgan çagımnı, yazarga mäcbür itkän hällärne iskä töşeräm. Yäşlegemä yañadan kaytıp kilgändäy bulam. Kayberlärendä ädäbi täcribä citmägänen, uy-fikerläremneñ berkatlırak, ber yaklırak bulganlıgın da küräm. Läkin tözätmim. Min ul vakıtta näq şulay uylaganmın, şulay yazganmın, dönyanı şulay kabul itkänmen. Alar miña şul köyençä qaderle. Şul köyençä matur. Annan soñ, ütkännärgä karap tagı ber närsägä iğtibar ittem.

Monsın niçegräk añlatıym ikän? Ürä basıp üz süzeñne kör tavış belän äytü – muyınıña elmäk saluga tiñ yıllar bulgan. Min aña eläkmädem. Läkin şul zamannıñ şaukımı betep betmägän däver miña da eläkte. Üz süzen kurıkmıy äytkän icatçıga soklanıp häm kızganıp (nindi äybät keşe ideñ bit, avır tufragıñ ciñel bulsın inde, digän sımanrak itep) karıylar ide. Şul çorlarda min üz süzemne äytüdän kurıkmaganmın. Şiğırlärem dä niçekter säyäsiräk bulgan.

Repin iptäş,

Sin mäñgelek surät töşerdeñme?

...........................

Rossiyä – zur barca, bez – burlaklar...

(1989)

Zaman – üksez sukbay kebek,

Bilgesez kiläçäge...

Uñ kesäsendä -- burıçı,

Sulında – biräçäge.

(1989)

Vakıtı belän kisken häm tupas intonatsiyälär dä yañgırap kitkälägän. Min monı maktanıp äytmim, maktana torgan närsä dä tügel, faciga belän maktanmıylar. Zamanı öçen, bälki, şulay kiräk bulgandır. Ä soñgı yıllarda, teläsä nindi tribunaga menep, telägän närsäñne kıçkırır mömkinlek barlıkka kilgäç, şiğırläremdä niçekter säyäsi, publitsistik notalar yukka çıkkan, sovet däverendä “intim şiğriyät” dip kargalgan agımga kerep kitkänmen. Äle dä şul yulda. Mähäbbät şiğırläre, maturlık, yaktılık hakındagı şiğırlär. Könküreşebezneñ zur şau-şular, ıgı-zıgılarınnan keçkenä maturlık dänyasına kerep kitkänmen. Häm min monı añlı räveştä eşlämädem. “Tuktale, keşe kılanmagannı kılanıym äle, törkemnän ayırılıp çıgıym äle” – digän uy başıma kerep tä çıkmadı. Şulay uk:”Şau-şulı, tupas, hätta kansız däverdä yäşibez. Bolay barsak eş harap bit. Keşelärneñ karaşın yaktı hislär, güzälleklär tarafına yünältim äle” – dip tä uylamadım. Läkin niçekter üzennän-üze şulayrak kilep çıkkan.

Min ädäbiyätta härvakıt fäqat üzem telägänne genä eşlägänmen. Şuña kürä ütkändäge şiğırläremne dä, bügengelären dä yaratam. Vakıtı-vakıtı belän sörlegep kitsälär dä, alar – mineke. Yözemne kızartırlık tügellär.

H h h

Premiyälär turında. Härtörle äñgämälär vakıtında:”Min isem öçen eşlämim. Bernindi premiyägä dä isem kitmi.”- digän keşelär bar. Älbättä, döres süzlär. Ber genä talant iyäse dä nindider büläk öçen yazmıy. Küñel taläbe buyınça icat itä. Barsı da döres. Läkin curnalist aldında şundıy döres süzlär söylilär-söylilär dä... kayberäülär tup-turı vlast koridorlarına, maktaulı isemnär sorap yalbarırga kitälär.

Min andıylarnı da ğayeplärgä telämim. Üz äsärläreneñ çınlap ta yugarılıgına üzläre dä ışanıp citmägän bändälär şulay kılanadır. Alarga kemneñder huplauı, maktauı bik kiräkter dip uylıym. Bik-bik kiräkter. Şulay dip uylıysım kilä. Alarnı şiziklardır dip uylıysım kilmi.

Ä üzemä kilgändä... Kontsertlar vakıtında yumoristik çıgışlarımda rähätlänep kölep utıralar, şau-gör kilep kul çabalar ikän, soñınnan maktap, ya hurlap yörilär ikän – bu minem öçen iñ zur büläk. Yäşlärneñ kuyın däftärlärendä, cır däftärlärendä minem şiğırlär bar ikän, bu – büläk. Hikäyälärem, povestlärem citdi söyläşülärgä etärä ikän, bu – büläk. İcatımnı yaratuçılar – büläk. Läkin ber büläk ikençe törlesenä komaçaulamıy. Ägär nindider premiyä birergä telilär ikän, rähim itsennär, min karşı kilmäyäçäkmen. Çönki däülät büläge alu – bäläkäy närsä tügel – bu sine ädäbiyättä bernärsä dä añlamıy torgan nadan, bay häm täkäbber keşelär dä tanıdı digän süz.

H h h

Eh, nigä min ikäü tügel ikän?! Nigä ällä niçäü tügel ikän?!

Keşene gomere buyına ozatıp bargan ükeneç ber bulsa, mineke şuşıdır. Min härvakıt üzemneñ beräü genä buluıma ükendem.

H h h

Kayberäülär kartayıp kilgän könendä dä üzlären şağıyr, yäki yazuçı dip atarga kıyınsınalar. Min kilde-kittele kaläm ähelläre turında äytmim, zur icatlı, talantlı ädiplär hakında äytäm. Bälki, bu alarnıñ tabigattän kilgän tıynaklıgıdır, bälki, az gına kılanu da bardır. Ni bulsa da alarnıñ eşe. Mäsälä yazuçınıñ üzen kem dip atauında tügel, anıñ nindi äsär yazuında. Läkin min ber kayçan da üzemneñ yazuçı buluıma, ul gına da tügel, äybät yazuçı buluıma şiklänmädem. Bu naçar sıyfattır dip uylamıym, üzeñne zur itep toyu zurdan kubarga bulışlık itä. “Min, Fälän Fälänov başım belän, şundıy hört äsär yazarga tiyeş tügelmen”—dip uylıysıñ. Kayçak yärdäme tiyä. Äle dä üzemne hiçkurkusız:”Min – yazuçı, min -- äybät yazuçı!” – dip äytä alam. Häm haklıgımnı isbatlarga teläp şunı da östim: şuşı köngäçä, yağni utız biş yäşemä qadär, yazılgan şiğırlärem küläme yagınnan da, sıyfatı buyınça da ozın gomere buyı şiğır genä yazıp yäşägän tipik şagıyrlärnekennän kim tügel, povestlär häm hikäyälär belän dä şul uk häl. Häm gomere buyına sähnädä yumor söyläp kenä yörgän artistlar belän dä yarışa alam. Minem tamaşaçım da alarnıkınnan kim tügel, allaga şöker, zal tutırıp kilälär, rähätlänep kölälär. Citmäsä, monda minem ber östenlegem dä bar äle: artist sähnägä çıgıp keşe yazıp birgän äsärne ukıy, min -- üzemneken. Ägär ber Marat urınına berse şiğriyät, berse proza, berse yumor belän genä şogıllängän öç keşe yäşäp, öçese dä näq şuşı äsärlärne genä icat itsä, alarnıñ öçese dä küreneklelärdän isäpläner ide. Şulay bulgaç, min üzemneñ äybät yazuçı ikänemä ışanam. Bu gacäp tügel – icat keşeläreneñ barısı da, monı minem kebek kıçkırıp äytmäsälär dä, üzlären bik talantlı dip, kabatlanmas şäheslär, hodaynıñ saylanma keşeläre dip uylıylar, şuña ışanalar. Şuña kürä, minem dä üzemneñ zur talant buluıma ışanuım gacäp tügel. Monsı gacäp tügel. Tik mine gacäpländergän... çiksez aptıratkan ber närsä bar – şuña başkalar da ışana.

H h h

Sähnädän censi mäsälägä işarä yasasam, kayber «akıllı keşelär»: «Kabähät närsälär söyli» — dip ğayeplärgä yarata. Ägär censi temanı kabähatlek dip kürälär ikän, min mondıy can iyälären kem dip atarga da belmim. Halık telendä: «çişmä başı» digän täğbir bar… Bez barıbız da üzara söyüneñ yugarı noktası bulgan censi mönäsäbätlär näticäsendä barlıkka kilgänbez. Ägär, şul mönäsäbätne «kabähatlek» dip atıybız ikän, dimäk, adäm balası — kabähatlek näticäse bulıp çıga?..

Bähetkä karşı, bolay uylauçılar siräk. Ğadättä, tamaşaçı bik cılı kabul itä. Monı maktanıp äytmim — yumor şundıy närsä, ägär zal şarkıldap kölep, kul çabıp utırmıy ikän, sähnädä ber sekund ta tora almıysıñ. Başlagan süzeñne dä äytep betermiçä çıgıp kaçasıñ kilä başlıy. Ber mälne Kukmarada şundıy häl buldı. Min söylim — halık tıp-tın. Ahırdan ozak itep kul çaptılar. «Ähä, dim, bu bändädän kotıldık dip söyenüläre inde» Tagı da kıyınırak bulıp kitte. Yılar çikkä cittem. İkençe könne yulga kuzgalgançı bazardan urap kilergä buldık. Dus yegetem belän tanıtmaska tırışıp şım gına yöribez. Häm… Ä anda barsı da diyärlek ber-bersenä tege yumornıñ iñ kızık urınnarın söyli. Şunduk tanıp aldılar. Avtograf sorarga, küçtänäçlär täqdim itärgä totındılar. Kitaplarıgız çıgamı, kassetalarıgız yukmı dip kızıksınalar. Kıskası, sähnädän miña şaytanday kürengän Kukmara halkın gafü ittem, yarattım. Ä yumornı niçek kabul itüe — anıñ üzençälege: tıñlıy, añlıy, soñınnan söyläp yöri, ämma zalda yılmaep ta karamıy. Şundıy halık ta bula.

Ber mälne Yar Çallınıñ «Dulkın» radiosında turı efirda utırganda şundıy sorau birdelär: «Menä sez yazuçı dip tä atala torgan keşe bulgaç, äytegez äle, üzegezneñ kiçäge kontsertta söylägän yumorıgıznı nindi däräcädä dip sanıysız? Yugarımı, urtaçamı, ällä tübänme?» Kızganıçka karşı, bäyläneş şunduk özelde häm min soraunıñ soñgı öleşenä açıklık kertä almıy kaldım. Älege hanım yumornı däräcälärgä bülgändä närsäne küz uñında tottı, anı nindi taläplär buyınça bülde ikän?

Min yumornı bernindi däräcägä dä bülgälämim. Sortlarga bülergä ul bazardagı tavık botı tügel. Yumor ul ya bula, ya bulmıy. Ä menä zaldagı tamaşaçını şartlı räveştä berniçä törkemgä bülergä mömkin. Nindi süz äytsäñ dä şarkıldap kölep utıruçılar bar. Alar küp tügel, çagıştırmaça äytsäk, unbiş protsent tiräse. Artistnı tulısınça añlap utıruçılar bar. Bolar yakınça yartı zal cıyıla. Urını-urını belän añlap utıruçılar — Utız protsent çaması. Häm üzlären bik tä akıllıga isäpläp, här süzeñnän sin başıña da kitermägän mäğnä (ä döresräge, mäğnäsezlek) tabarga tışıp mi çertüçelär — biş protsent tiräse. Kontsert barışında alar «pogoda yasamıy». Läkin alar tamaşadan soñ sine çäynäp yöri, yäki gäzitkä berär närsä yazıp cibärä. Şuña kürä, ägär şaulap-görläp ütkän, tamaşaçı basıp alkışlagan kontsertıñnı berär gäzittä hurlap yazalar ikän, moña aptırarga kiräkmi.

Min sähnägä halıknıñ küñelen kütärer öçen çıgam. Häm anı kaygıların onıttırırlık itep kölderergä tiyeşmen. Älbättä, monıñ öçen min bügenge köndä härkemne borçıgan temalarnı saylıym. Häm üzebezneñ iñ ayanıç problemmalarga da tamaşaçını kölke küzlege aşa kararga mäcbür itäm.

Häm, älbättä, zaldagı küpçelek öçen yazam, çıgış yasıym. Üzemne añlagan häm añlarga tırışıp utırgan tege siksän protsent öçen. Alar — minem tayanıçım. Şularnıñ küñelenä açkıç tabıp, üz artımnan iyärtä alam ikän, zalnıñ tuksanbiş protsentı — mineke. Alar rähätlänep kölep utıraçak. Min:«Artist tamaşaçını uylandırırga, tärbiyälärgä tiyeş!» — digän yugarı süzlärne yaratmıym. Başında bulgan keşe uylana ul. Minnän başka da. Ä halıknı tärbiyäläü öçen balalar bakçası, mäktäp, institut, militsiyä h.b. bar. Şunıñ öçen akça alalar — tärbiyäläsennär. Min, yumorist bularak, tamaşaçımnı kölderergä, azga gına bulsa da avır uylarınnan arındırıp torırga tiyeşmen. Ä inde çıgışlarımnan yugarı fiker, izgelekkä öndäp çakırular kötep zarıguçı akıllı başlar, kontsertka tügel, ä fänni konferentsiyälärgä, lektoriylarga yörsennär. Hiçyugı, mäçetkä barıp väğaz tıñlasınnar. Anda, çınlap ta akıllı süzlär söylilär. Üzemneñ bargan bar.

Minem sähnädäge çıgışlarım gäzitlärdä basılgan maktau, yäki hurlau tulı mäqalälär belän tügel, ä kontserttan soñ sähnä artına kerep :”Äy, balakayım!.. Fälän-fälän facigadän soñ ber bolay kölgänem yuk ide.”-dip yılıy-kölä koçalap algan apa-abıylar, çırayımnı kürügä ük yılmaep cibärgän yegetlär-kızlar sanı belän bäyälänä. Şundıy keşelärem yuk ikän, min yuk.

H h h

“Yoldız çire”nä karaşıgız niçek? – dip soradılar ber äñgämä vakıtında. Min närsäder dip cavap birdem inde... İcat keşese avızınnan çıgarga mömkin bulgan iñ tozsız süzne äyttem:”Yoldız çire” mindä yuk... Bulmadı da. Uñışlarıma niçekter ironiyä belän karıym” – didem bugay. Yoldız çire buldı ul mindä. Tik anı berkem dä sizmäde şikelle.

Ürge Yärkäydäge hönärçelek uçilişesında ukıp yörgän çak. Şiğırlärem respublika matbugatında basıla, üzem här kontsertta diyärlek çıgış yasıym, tege yäki bu bäyrämgä stsenariy kiräk bulsa da, nindider yübileyga kotlau şigıre kiräk bulsa da ukıtuçılar miña kilä. Min karışmıym. Alar da onıtmıylar, nindider üteneçem töşsä -- härvakıt äzerlär. Kurstaşlar arasında da, ukıtuçılar arasında da abruy zurdan. Şulay kinät kenä min uçilişeda bik zur keşe bulıp kittem. Älbättä, borınnı çöyep ällä nilär kılanıp yörmädem inde. Läkin küñeldä üz-üzemne yugarı kuyu digän närsä yuk tügel ide. Niçek kenä sizdermäskä tırışsam da min “yoldız çire” belän avırıy idem. Min üzemne allanıñ kaşka täkäse itep toya häm minem alda dönyanıñ böten işekläre dä şärran açık dip uylıy idem. Uçilişenı tämamlagaç, BDU-ga kildem. Ukırga keräçägemä şiklänmi idem bugay. Ni genä äytsäñ dä, yäş buluına karamastan, iseme şaktıy yañgıragan şağıyr idem bit. Läkin BDU professorlarınıñ moña bik ise kitmäde häm min student bulu bähetennän mährüm kaldım. Yoldızlar atılgan çak... He-he-he...

Bu minem öçen bik zur sabak buldı. Ä ukırga kerep, universitetnıñ kürenekle... nu bik kürenekle şagıyre bulıp ber yıl yörgännän soñ kuıp çıgardılar. Min BDU-da şiğriyät yoldızlarınıñ berse idem, böten Ufa, hiçyugı tatar-başkort dairäse, mine beläder, yaratadır sıman ide. Redaktsiyälär buylap eş ezli başlagaç, monıñ alay tügellegen añladım. Härhäldä, tege talant iyäse bezgä eşkä kilsä yarar ide dip kötep toruçı yuk ide. He-he-he... Yoldızlar atılgan çak...

Çagıştırmaçalık teoriyäsen därestä añlap bulmıy anı. Ul teoriyäne tormış añlata. Ozak onıtılmaslık itep.

“Yoldız çire” digän närsä yugarıga taban berençe adımnarın yasagan här keşedä bula. Ul bulırga tiyeş. Ul keşe aldındagı sınau, saylap alu imtihanı sımanrak närsä. Vakıt uzu belän “çir” digäne cuyıla anıñ, “yoldız” digäne genä kala. Älege sınauda sınatmasañ, älbättä. Ä sınatsañ, kiresençä bula.

R.S. : Östäp tagı närsä äytim inde. Yoldız çire mindä äle dä bar ul. Tik min inde aña ironiyä belänräk karıym. Sez dä şulay itegez.

H h h

Keşeneñ... tatar keşeseneñ baymı-yarlımı ikänen niçek belep bula?

Ber mälne äni avıldan şaltırata:

- Ulım, hälläreñ niçek?

- Äybät.

- Çınlap ta äybätme? Äle menä sineñ hakta gäzittän ukıdım... Fälän apañ kertep birde... Bik yamanlap yazgannar bit... Hälläreñ çınlap ta äybätme, ulım?

Trubkanı kuyuga tagın telefon şaltırıy. Monsı – hatınga.

- Kürdeñme sin... Marat turında bik hurlap yazgannar bit...

Kaydadır mine yamanlap yazsalar, minutı-sekundı belän şul yazmanı änigä kiterep tottıralar, hatınga citkerälär, avıldaşlarnıñ kayberläre şul gäzitne fermaga, yäki başka eş urınına alıp barıp kıçkırıp ukıp kürsätä. Mondıy häl berkemneñ dä iğtibarınnan çittä kalmıy. Häm iñ berençe ul häbärne yakın keşeläremä işetterälär. Şuña kürä, gel yaman häbär genä ukıgaç, yakınnarım minem hakta bik naçar uylıylardır sıman toyılıp kuya.

Gäzit-curnallarga rähmät. Gel genä hurlap tormıylar, maktaulı mäqalälär dä yış çıga. Tik boların, nikter, änigä dä kiterep tottırmıylar, ğailägä dä şaltıratıp kotlamıylar. Boların berkem dä diyärlek kürmi kala. Hätta üzläre şul gäzittä eşlägän keşelär dä bu yazmanı ukımagan bulıp çıga.

Ä beläsezme, üzeñneñ baymı-tügelme ikäneñne kaydan çamalarga mömkin?

Bay tatar akça çutlaganda, başkaları küzen çitkä ala. Küñelen kürsätmäs öçen.

H h h

Sineñ başka tatar yazuçılarınnan könläşkäneñ barmı?

Ber äñgämä vakıtında ukuın yaña gına tämamlap kilgän yäş curnalist şundıy sorau birde. Berkatlı, samimi sorau. Min ike süz belän genä cavap birdem, ämma ul cavapnı gäzittä bastırıp çıgarmadılar. Häm döres eşlägännärder dä. Çönki cavap ta berkatlı häm samimi ide: “Kemnän? Närsäsennän?”

Kızganıç, älbättä...

H h h

Mine unbiş yäşlek çagımnan uk, menä yegerme yılga yakın inde, “Bik talantlı yeget, bik talantlı şağıyr, yazuçı H.b., h.b.” – dip kilälär. Elegräk moña ışana häm bik söyenä torgan idem. Talantlı bulu bik zur märtäbä bulıp toyıla ide. Häzer mıyık astınnan yılmaep kına kuyam. Häzer min talantnıñ närsä ikänen beläm inde.

Talant ul – nol.

Başkortnıñ ber legendası bar. Şäğale Şakman cäyäse turında. Bu cäyä kuldan kulga küçep, buınnan-buınga saklansa da anı tartıp uk atırlık batır tabılmıy. Häm ber mäl ul cäyäne ber üsmer tartıp havadagı börketne atıp töşerä. Ul yegetneñ iseme Salavat bula. Yulay ulı Salavat.

Talant digän närsä dä miña änä şul Şagale Şakman cäyäsen häterlätä. Talant ul keşegä hoday tarafınnan birelgän mömkinlek, koral gına. Çamalap birelgän talantnı kullanu avır tügel, anı härkem buldıra. Läkin zur talant barı tik zur şähes kulında gına nindider ähämiyätkä iyä bula ala. Gomumän, icatçı öçen iñ berençe çiratta şähesneñ zurlıgı möhim, annan soñ gına – talant. Çönki iñ başta koral keşene kütärmi, ä keşe koralnı kütärä.

Talantlı bulu ul bähetle bulu digän süz tügel. Zur bulu, köçle bulu häm kemgäder kiräkle bulu digän süz dä tügel. Ul barı tik talantlı bulu digän süz genä.

Bez, icat keşeläre, kayçak tirä-yagıbızga borılıp karıybız da üzebezneñ ifrat az buluıbızga aptırıybız. Çınlap ta barmak belän genä sanarlık ikänbez, läbasa. Ä bit icat yulına ayak baskanda şulkadär küp idek! Şulkadär küp idek häm şulkadär talantlılar bar ide bit! Bügen arabızda, nikter, näq şul bezdän dä talantlırak bulgannar kürenmi. Kayda bulıp bettelär soñ?

Häm sanap karıybız. Häm şular arasında üz talantlarınıñ avırlıgın kütärä almıyça yukka çıguçılarnıñ küplegenä isebez kitä. Kemder borının kükkä çöyep yörgändä abınıp hälaq bulgan. Kemder eçep yukka çıkkan. Kemder talatın söyräp artıbızdan iyärep kilä torgaç, bik artta torıp kalgan. (Mondıylarına inde:”Taşla talantıñnı, kiräkmi ul siña, başka berär ciñel yulnı sayla.”—dip äytäse kilä. Tik äytmibez. Bu süzne bik küp yıllar elek äytäse bulgan, ä häzer soñ inde. Kiregä yul yuk. Ul gomeren şul räveşle dansız gına oçlap kuyarga hökem itelgän. Talant korbanı.)

Üzebez dä, erele-vaklı talantlarıbıznı kulda uynatırlık köç tapkan icat bändäläre, tormış häm icat kıyblabıznı tabalmıyça bärgälänäbez, adaşıp yöribez, ällä nindi kölkele hällärgä kalıp betäbez. Häm beläbez, böyeklek digän finişka barıbız da kilep citmäyäçäk. Küplärebez hätta yakın da kilmäyäçäk. Häm maksatına tämam ömeten äzgännär ul finişka berebez dä kilep citmäsen öçen dä tırışkalap kuya başlıy. Ä iñ märäkäse şul – bez ul finişnıñ kayda ikänen belmibez bit. Bälki, ul ayak astındadır, ä bälki, bötenläy yuktır.

Talant ul – nol.

Nol üze genä başka bernärsä dä añlatmıy. Ul barı tik nol genä.

Ämma tagın ber närsä bar: million da noldän yasala.

H h h

Yazuçı bulırga bik telägän keşe icat serlärenä töşenä ala, ul böten närsägä dä öyränä ala. Barsı da vakıt eşe genä. Älbättä, aña hoday täğalä talant birgän bulsa, bu öyränü öçen älläni zur vakıt kiräkmi, un-unbiş yıl da citä. Talantıñ bulmasa, ber gomer citmäskä dä mömkin.

Läkin mäsälä anda tügel. Min şunı äytergä telim: yazu käsebenä teläsä kem öyränä ala, ä çın yazuçı bulır öçen äybät yazu gına citmi. Yazuçı zur şähes tä bulırga tiyeş. Yazuçı iñ berençe çiratta zur şähes bulırga tiyeş. Şähes yuk ikän, yazuçı yuk. Yazu – ul ŞÄHESneñ ruhi baylıgın başkalarga tapşıru ısulı gına.

Läkin zur şähes bulu öçen dä küp närsä kiräkmi. Zur şähes bulu öçen ber genä närsä kiräk. Rusça belü... Närsä öçenme? “İdi na h...!” – dip äyter öçen.

Bu, älbättä, berençe karaşka säyer yañgırıy. Sügenü süze bit... Läkin näq üz urınında häm näq üz vakıtında äytelsä, şuşı sügenü süze iñ ilahi dogaga äverelä. Häm şuşı doga sine härtörle yalgış adımnardan, kabähatleklärdän saklap kala.

Läkin anıñ näq üz vakıtı, näq üz urını kayda ikänen niçek belergä soñ?

Moña inde öyränep bulmıy. Monı beler öçen zur şähes bulırga kiräk.