İske Väsiyät

(hikäyä)
Tirädä köz, dönya sargaydı.

Cil tuktausız isä, salkın cil, cäyen şul ük yaktan iskän cil kuyınnarga kerep irkälägän köbek uynap kitkän bulsa, közge cil andıy tögel, öşetä, kuyınıña ber yat keşe salkın kulın tıga kebek, çirkanıç, moñsu, hislärne butap cibärgändäy köñel öste käyefsez.

Kemneder yuksıngan kebek, ütkän cäydä nider kalgan kebek, tik sin beläseñ, anı üzeñ belän alıp kitälmiseñ, ul tik küñeleñdä genä, yäşeren tıkrıgında, sünär-sünmäs keçkenä uçak bulıp kuksıy.

Ul sineñ tugan yaknıñ tabigatenä, yazgı—cäyge tabigatenä, bulgan mähäbbäteñ.

Siña köñel cılılıgı birep toruçı tugan yagıñnıñ sihri köçe .

Sin oşanasıñ, ber zaman ul uçak zur yalkın bulıp yanaçak, sineñ köñleñdä täüge mähäbbät, berdän ber söygän keşeñä genä bula torgan söyü hisen, kiterep citkeräçäk.

Bu uylanuımnan, tabigatka bagıp hozurlanuımnan, adaşıp kitä yazgan hıyalımnan, bögengese köngä barıbız öçendä tabigi bulgan, kesä telefonı şaltıravı , döreseräge, Salavatnıñ, ayrılabız cırı alıp çıktı, Pugaçevtan koda şaltrata.

Pugaçuga barırga ciyenganım yuk ide, koda şaltıratıp çakırgaç, barırga buldım.

Färit kürşe belän sülädemdä, anıñ belän yulga çıktık, bezneñ ara ällä ni yırak tögel, yöz çakrımnar bulır, turıdan barsañ, tik ber totkırlık bulırga mömkin, ägär yaz başı bulsa, İrgizne küçkändä taş küçemdä bumanıñ östennän su aga, yaz başın küpkä kütärelä, ciñel maşinalar ütälmi.

Ä häzer köz, cäydä ifratta esse ide, yañgırlar yaumadı, korolık, su andıy küp bulmas diyep uyladım da, irtä—irtyuk turıdan barırga bulıp yulga çıktık.

Sizmädemdä taş küçemgä citkänbez, Färit bumaga kermiçä maşinanı tuktattıda,

-Adya barıp bagıyık, su bareber köçle aga diyep, maşinadan çıgıp İrgiz suın kararga kittek.

Ber baguga taş kiçüdä su ällä ni küp tögel, ütärgä buldık, küräseñ şibkarak üttek, kiçüne çıgıpta bettek, maşinabız pışkırırga, töskerergä totıngan kebek buldı,

Färit maşinanıñ kapotın açıp, yarıy beraz sürksen, annan kuzgalırbız dide.

Ä min İrgiz suına yakınlaştım, menä bit böten dönya yözenä iñ borolmalı yılga bulıp tanılgan, İdelgä tatlı su alıp barışlıy, bezne yanında tuktatıp yal alırga mäcbur itte bu yılga.

Bik azgına vahıt ütte, Färit kulın bolgap mine çakırganın tiz genä kürmädem ahrı.

Närsäder tauışlıy başladı.

-Ni su kürgäneñ yukmı, äydä Pugaçevka, anda kodañnıñ öye yar çitendä, het kunda su yagalıy. Min Färitneñ nik açulanganın töşendem, dimäk tizdän töş citä.

Ä ul recim yagınnan, almannardan küpkä kalmagan.

Vahıtında aşarga konokkan, rızıkka ihtiram belän kararga kiräk diyep sanıy.

Kittek -şähärgä kergäç sin yeget berär kibetkä tukta, arı—bire alıyık, buş kul kermiyek, diyep, Färitkä endäştem, telämi genä başın selkte.

-Vata siña magazin, närsä alasıñmı, al, miña berzatta kiräkmi ,diyep ber zur kibet yanına tuktadı. Kerdem, zurgına magazin, satuçı ike kızçık, zäñgär formalardan, yarısı uk çibär kıyafätläre belän, kibetkä kürkle küreneş birälär.

Çittä, täräzä yanında, urındıkka utırgan ber ir keşe kızıksınıp miña karıy.

Min konfet, çäy algaç, yanıma kildedä, ya sau sälämätme üzeñ, isän torasıñmı diyep däşte.

Min beraz kauşabrak kalsamda, bareber kayandır yädemneñ tirän katlamnarınnan çıgıp, bu ir Räşit ikänen, Ravılnıñ äzäye bulganın, isemä töşte, bala çakta, avılda bergä kanikullarnı ütkärä idek.

Avırlık belän bulsada, zihenem, kiräkle fayılnı açaldı, ezlägän mäglümätne vahıtında displeyga çıgardı diyep bula, dimäk arhivator sisteması äldä eşli, kurkınıç yuk.

Süläve buyınça bu anıñ magazinı ikän, enese, kiyäve belän kumäkläşep magazin açkannar.

Min bik siräk kiläm, urnıma keçe malayımnı kaldırgım keli, tik ul neftyannik bulganga, satu alu belän kızıksınmıy, bälki tora –bara töşener barışka.

Küpme karışsamda, Räşit mine öyenä alıp kitte, çäylär—mäylär eçkäç, minnän sin garäp harefläre belän ukıy beläseñme diyep soradı, min anarga älä ni belemem zur bulmasada äleftän bine ayram, avırgına bulsada ukım digäç, miña dürtkä böklägän kuş tabak, garäp härefläre belän tatarça yazgan däftär bite birde.

Maktana töştem şul, tipografiyädä baskan kitap tögel, kuldan yazgan kyagaz, şulayda üz töşemä cıyıp, käğazgä yaza bardım, annarı gına üzlärenä ukıdım.

Räşitneñ röhsäten alıp, tulayım kiteräm ni yazgannı.

Ali olom, bu käğaz biten siña kaldırıp sugışka kitäm, minem istälegem diyep totarsıñ.

Annan sau—sälämät kenä kaytıp kilermenme, yukmı, sau kaytuım çamalı, nik disäñ sineñ

Babañ, Timerçında, sugışka kittedä kaytmadı, miña undürt yaş ide, min öydä iñ oloları, minnän başka ike señelem häm ber enem.

Äni belän, nindi avır yıllar bulsada, açlıknı yalangaçlıknı kiçerdek, allaga şöker, barıbızda sau sälämät üstek, şundıy uk yazmış Ali olım, siñada tide, sindä öydä iñ olo ir keşe, anaña señelläreñne usteregä bulış.

Anañ üzedä tırış, buldıklı keşe, tatar hatnı, üzedä böten avırlıklarnı yırıp çıgala torgan, moselman hatın, tik şulayda berçe yanında bul, haleñnan kilgän qadär yärdäm it. Ana digän balalarınnan zur ihtiramga häm mähäbbätkä layık.

Bögengegä ul sineñ öçen atada, anada.

Sin Ali, alla birsä, üsep citärseñ, üsep citkäç siña tormoş iptäşe turıda uylanırga kiräk bulır, bel, ul hälgä kilep citkäç, sineñ serdäşeñ tik anañ gına kala, anardan yakın keşe dönya yözendä siña yuk.

Min ul vahıtta bulmam inde.

Häläl cefeteñne anañ millätennän al, ul anıñ öçen zur bähettä, şatlıkta bulır.

Sin şul döres atlagan adım, anañnıñ sine üstergändä kürgän avırlıkların, yoklamagan tönnären, imgän söteñne, birgän tärbiyäsen, urınga kuyu bula.

Sin anañ süzennän çıkmadıñ, anañ millätennän üzeñä hatın aldıñ ikän, anaña gına tögel böten milläteñä bulgan ihtiram çagılır.

Döresendä dä nindi yakşı keşene, sine, yaktı dönyaga kitergän hatın, tatar hatnı ul sine bişektä tirbätsädä, rızık aşatsada, ni eşläsädä sineñ faydaña gına eşlägän.

Anıñ sineñ östeñdä hakı bar.

Alda äytep kitkänçä beznedä äbiyeñ yalgız üsterde, sineñ anañada şul kön tide.

Dönyanıkın belep bulmıy, näselebez yözelmäsen disäñ, üzeñä çın gomerlek yuldaş tapkıñ keli ikän, härçak oşanıçıñ bulsın öçen, söygäneñne üz halkıbıznıñ kızları arasınnan sayla, şul çaktagına, tormoşıñ mul, üzeñ anek häm bähetle bulırsıñ.

Tagın ber süzem, berdä vahıt tabalmadım siña sülärgä bez İrgizgä sember yaklarınnan küçep kilgänbez, isäygäç kardäşlärdän soraşırsıñ.

Yarıy balam huş bähil bul, atañ Timerhan 1943el aprel.

Mine bolay tınıçkına utırıp, dikkat belän küptän tıñlagannarı yuk ide, ä bu oçrakta

Räşitneñ öye tulı keşe, bersedä ber süz äytmi tıñladı.

Min kodalarga bargaç kına bu däftär bitenä yazgan, iske väsiyätne, miña nindi tässir itkänen añladım, tik min bareber çit yat keşe, ä alarga ul babaları, käğaze sargaygan, karasınıñ töse çıgıp betä yazgan, väsiyät, üze sugışka kitkändä dä, üze turında tögel balaları, balalarınıñ kiläçäge turında, ahır çiktä halkınıñ kiläçäge turında uylıy häm kaygırta.

Bezneñ halıkta gomerdän- gomergä mondıy keşlärneñ bulgannıgı häm barlıgı kuandıra.

İkençe könne irtän öygä kaytırga kuzgaldık, tik Färit başka yuldan barabız diyep,

Kırt kiste.

-Yarıy anyakam, mäyleñ, kaysı yuldan uñay şuşınardan bar.

İrgizne başka küper aşa küçtek, boronda staroverlarnıñ skitları bulgan cirgä tuktadık.

Şuşı cirdä 1772 yılnıñ kozendä Yı. Pugaçev skitnıñ igumene bulgan Filarettan padişahka karşı baş kütärügä fatiha ala, Filaret aña cäyek kazaklarınıñ baş kütärgänen äytä.

Böten tarihi çıganaklarda Pugaçev şähären elek Meçetnaya sloboda isme belän atagannar, diyep kürsätälär, anarga staroverlar nigez salgannar imeş, tik min yalgışmasam provoslaviyäneñ kuş barmak belän çukınuçılarıda, çemetem belän çukınuçılarıda, mäçetkä yöremi, mäçet salmıy, bulgan mäglümätlär oçı- oçka yalganmıy, hata barlıgı kürenä.

Tarihçılar närsäder yalgışalar ahrı.

Cirle reviyätlärgä kolak salsañ, tatarlar İrgizgä raskolniklarga tike uk kilep utırgannar.

Başkortlar belän tıgız elemtädä bulgannar.

Kızların başkırtka kiyäügä birgännär, üzläredä başkırttan kız algannar.

Tatu yäşägännär diyep kartlar süli.

Verhazovka 2011el.