İske Säğat Döres Yöri

(povest)
YuL AZAGI - YuL BAŞI

Stenadagı iske säğat, yütälennän buılgan kart sıman, ozak gıcıldap, irtänge altını suktı. "Vakıt ga-licänaplärenä suık tigän, — dip uyladı İskändär. — Suık tigän".

Şulçak anıñ täne buylap salkın täpile kırmıskalar yögerep uzganday buldı. Ul yurganın başına uk tartıp kiterde, cılı ezläp, ayakların arlı-birle yörtte. Annarı şaktıy vakıt, kımşanmıyça, küzlären tüşämgä töbäp yattı. Närsä turındadır uylıysı, hıyallanası — şulay itep irtänge avır hislärdän kotılası kilä ide anıñ. Läkin, üç itkändäy, başına ber uy da kilmi. Äyterseñ, ul belgän-kürgän närsälär barısı da kara tön pärdäse artında bülenep kalgan, äyterseñ, ul ütkängä cilkäse belän borılıp utırgan da kiläçäkneñ bup-buş çiksezlegenä küzlären töbäp onıtılgan ide.

Täräzädän agıp kergän sürän yaktılık, işäygännän-işäyä barıp, ozaklamıy, böten bülmäne tutırdı. Karañgılık äkrenläp poçmaklarga sıyındı, pärdä artlarına ürmäläde, anda da sıyınır urın taba almagaç, idän yarıklarına sarkıp, yukka çıktı. İdändä, tön diñgeze yarga çıgarıp ırgıtkan vatık korab kaldıklarına ohşap, ber par çüäk, uç töbe hätle keläm, urındık başınnan şuıp töşkän çuar sölge genä yatıp kaldı.

İskändär kinät kenä yurganın tibep oçırdı da, tezlären koçaklap, torıp utırdı. Barmakları belän çäçen artka sıpırıp kuydı, küzlären udı. İnde tagın nişlim, digändäy, yak-yagına karangaç, stenada asılınıp torgan cepne tarttı, bradagı lampoçka irtänge yaktılıkka kuät östi almadı, İskändär, cepne yänä tartıp, utnı sünderde. Annarı ipläp kenä karavattan şuışıp töşte dä, ayaklarına çüäk elep, laştır-loştır bülmä buylap atlap kitte. Kuhnyaga kerde. Östäldä inde atna buyı yuılmagan tälinkälär öyelep yata. İrenep kenä krannı bordı, — tagın cılı su yuk. Savıt-saba yumaska säbäp çıguına söyengändäy, telär-telämäs kenä sukranıp, krannı yabıp kuydı.

"Elek tä cılı su siräk kilä ide. Ä savıt-saba gel çista tora ide. Niçek yudı ikän ul alarnı? Salkın su belänme?"

Öydä anıñ yünläp aşaganı da yuk ide. İrtän ber çınayak çäy eçä dä çıgıp yögerä, köndez kayda turı kilsä şunda aşıy, ä kiç... kiç kaytkanda, küp çagında alar yoklagan bula.

Kofe bankası ezläp şkafta aktarınganda, anıñ küze stenadagı kalendarga töşte. Kükräklärenä qadär suga kergän ozın kara çäçle kız artka kayırılıp karagan da, üzenä töbälgän çit karaşnı kürep, bermälgä yugalıp kalgan. Menä ul, isenä kilep, alga taşlanır da tar bülmäne yañgıratıp kölä-kölä diñgez eçenä yözep kerep kitär... "Erak kitä almassıñ, — dip yılmaydı İskändär. — Gomereñ az kalgan". Ul, su kızınıñ kızıktırgıç şärälegennän kotılırga telägändäy, kalendarnıñ soñgı biten äyländerep kuydı. Kuydı da, artkı yaktagı "Kotlı bulsın Yaña yıl!" digän süzlärne kürgäç, säyersenep ozak karap tordı. Bügen — utız berençe dekabr, yılnıñ soñgı köne. Ä ul bernärsä dä äzerlämägän, anıñ bernärsäse dä yuk. Öye taşlandık abzar sıman, tämle-tomlı da, arakı-şärab ta almagan, çırşı hästäre dä kürelmägän. Ul bit Yaña yılnı karşı alırga äzer tügel. Öye genä tügel, anıñ uyları, hisläre, hıyalları — gomumän, ul üze Yaña yılga kerergä äzer tügel.

Şulçak stenadagı iske säğat, gıcıldap, ozak itep ber tapkır yütälläp kuydı. "Vakıtka suık tigän", — dip, açu belän irennären teşläp kabatladı ul. İnde niçä tapkır şul säğatne antikvar kibetenä iltergä cıyındı, haman vakıt timi. Babaydan kalgan istälek dip tota. Babası küptän dönya kuydı inde. Ä säğat haman yöri. Güyä ul äle haman babası vakıtın sanap yöri, güyä ul äle haman babası yütäle belän yütälli, babası öçen yütälli... "Vakıtka suık tigän..."

* * *

... Ul könnän soñ anıñ öçen dönyadagı bar närsäneñ mäğnäse üzgärgän kebek buldı, cansız äyberlärgä can kerde, bülmäse könnän-kön zuraya bargan sıman toyıldı, ä tirä-yündäge tügäräk dönya küzgä kürenep keçeräyde. Ul könnär buyı şähär ıgı-zıgısına iyärep ihtıyarsız yöri-yöri dä, tın kultıkka kaytıp sıyıngan näni kayık sıman, aptırap-säyersenep bik ozak bülmäse urtasında basıp tora. Ğasırlar artınnan kilgän kükräü avazına ohşatıp iske säğat suga başlagaç kına, yañadan añına kilgändäy bula. Ul inde niçä yıllar buyı şuşı säğat belän söyläşep, bähäsläşep yäşi. Kayvakıtta, bigräk tä yalgız kalgan çakta, borıngı säğat yanında ul üzeneñ bik keçkenä, uylarınıñ da bik vak ikänenä töşenep ğarlänep tä kuya. Tora-bara säğatkä ul canlı äybergä karagan sıman kararga ğadätlände. İrtänge altıda radiodan gimn yañgırıy başlagaç, iñ berençe eş itep äle kulındagı büläk säğatkä, äle stenadagı borıngı säğatkä karıy. Üz kulındagı säğatneñ döres yörgänen kürgäç, sabıy bala kebek söyenä. İrennären tügäräkläp, stenadagı säğatne üçekli, yarıy inde, minnän bulsın yahşılık digändäy, divanga basıp tellären küçerä.

İskändär täräzä töbendä yatkan säğaten äyländerep ka-rıy-karıy kulına taktı. Annarı kabalana-kabalana kiyende dä idän seberkese ezli başladı. Läkin — häy, gönah şomlıgı — öydä seberke yuk ide. Soñ, moña qadär bulgandır bit inde ul? Hatını seberkene dä üze belän alıp kitmägänder... İskändär anıñ idän sebergän çagın häterlärgä tırıştı, läkin isenä töşerä almadı. Zäñgär dcinsı çalbar kiyep, tuzgıgan koñgırt çäçlären artka taşlıy-taşlıy idän yuganın häterli, ä menä idän sebergän çagın — yuk. Ällä idänne ul ber dä sebermäde mikän? Kön sayın yugaç, seberep torunıñ kiräge dä kalmıy. Mükäli-mükäli kilep, başı belän pianinoga bärelgäç kenä, üzeneñ gel kiräksez närsälär turında uylaganın añlap, başın tübän ide.

Tezlären yüeşli-yueşli küpme tırışsa da, idän çistarmadı, kiresençä, pıçragı buy-buy bulıp cäyelep kenä kaldı. Kul seltäp, yulbarıs tiresenä ohşap kalgan idängä karañgı bülmädäge iske palasnı çıgarıp kapladı. Şul arada kuhnyada kofe taşıy başladı. Yögerep barıp gaznı sünderde dä, kofega ike şakmak şikär salgaç, ozak itep anıñ ak kübekläre süngänne karap tordı.

Kayadır aşıkkan, kabalangan kebek, tiz genä yuınıp algaç, yañadan kuhnyaga çıgıp, avızın peşerä-peşerä kofe eçte. Eçep betergäç, böten eşe tämam bulgan kebek, tagın tuktap kaldı.

"Nişlärgä? Bügen nişlärgä? Nindi eşlär bar bügen? — dip üz-üzenä sorau birde ul. — Berençedän, öyne tärtipkä kiterergä. Annarı, kibettän kiräk-yarak taşıp, bäyräm östäle äzerlärgä. Çırşı tabarga. Uyınçık elmäsäñ dä yarıy, bala-çaga yuk... — Ul, çınnan da bala-çaga yuklıgına ışanırga telägändäy, yak-yagına karandı. — Çırşı kıyafäte bulgaç, ise añkıp torgaç, şul citkän. Tagın nişlärgä?

Ä-ä-ä... Ä kunaklar?! Küptän däşep kuygan kunakları bar bit anıñ. Bügen tagın ber tapkır islärenä töşerergä kiräk bulır. İnde küptän bersen dä kürgäne yuk. Telefonı bulgannarına şaltıratır, İslam belän Şäükätlärneñ öylärenä kerep çıksañ da bula".

İskändär poçmaktagı tumboçka östendä toruçı telefonga küz taşladı. Kuyı kızıl töstäge telefon irtänge eñgerdä menä-menä sünep kilüçe olı ber utlı kümergä ohşap tora. Soñgı arada nigäder beräü dä şaltıratmıy äle aña. Baştarak, alar kitkän könnärdä, berniçä kön telefon tınıp tormadı. Anı sorap şaltırattılar, kızınıñ klasstaşları şaltırattı. Ul, nigä anı minnän sorıysız digän sıman, özek-özek kenä cavaplar kaytardı: "Kitte ul, kitte. Belmim, belmim. Bötenläygä kitte. Belmim, belmim... Kaytmaska kitte... Nişläp şayartıym di inde... Şulay kilep çıktı inde... Ber-berebezne añlamaganbızdır. Ütsä, ütkän inde, nişliseñ. Un yılnı gına tügel, böten gomeren suga salgan keşelär dä bar bit. Häyerlegä bulsın... Yuk, yuk, ükenmim... Ükenmäm. Söyenmim dä... Küptän şulay bulırga tiyeş ide. Şulay kiräk ide... Cayı çıkmıy tordı. Menä, nihayät, cepne özärgä buldık... Aña da yahşı..."

İskändär telefon trubkasın kulga alıp beraz äyländergäläp tordı da berençe bulıp hätergä kilgän nomernı cıya başladı. Ozak cavap birmi tordılar. İskändärneñ trubka totkan kulı tirläp çıktı. Nihayät, kolaknı kıtıklap torgan ozın güläü avazın bülep, telefonnan tanış tavış işetelde:

— Tıñlıym sezne...

İskändär şatlıgınnan kıçkırıp cibärgänen dä sizmi kaldı:

— Ä-äy! Hämit dus! Yoklap yatasıñmı ällä? Şaltıratam, şaltıratam — cavap birmiseñ. Bäyräm könne yoklap yatu kileşmi.

— T-s-s! Kıçkırma şulkadär. Balalarnı uyatasıñ. Säğat niçä ikänne beläseñme soñ sin?

İskändär, aptırap, äle kulındagı säğatkä, äle stenadagı säğatkä karadı:

— Be-läm...

— Bu vakıtta avıldagı kart ätäçlär belän şähärdäge kart buydaklar gına tora...

— Bäyräm bit...

— Bäyräm närsä öçen? Bäyräm ul, tugan, halık yoklasın öçen. Rähätlänep, böten kaygılarıñnı onıtıp yoklar öçen ul bäyräm...

İskändär, Hämitneñ şulay akıl öyrätkän ton belän söylävenä säyersenep, telsez kaldı. "Närsä bulgan moña? İrtänge cidençe yartıda tügel, tön urtalarında şaltıratkanı buldı — alay kırt kisep süz kaytarmıy ide".

— Yokıñnı bülgän bulsam, gafu it. Kiçkä bezgä kiläseñne tagın ber tapkır iseñä töşermäkçe genä idem...

Telefon tınıp kaldı, berazdan kıştır-kıştır kilde. Yıraktan tonık kına bulıp hatın-kız tavışı işetelde: "Barmıybız da, kilmibez dä". Telefon tagın şıtırdap aldı. Hämit anı ualırday itep uçına kısa ide, ahrısı. Nihayät, ul telgä kilde. Tavışı, äle genä bozlı sudan çıkkan sıman, salkın häm kaltıraulı ide:

— İskändär... malay... bezneñ plannar üzgärep tora bit äle. Hatın bit... Yaña yıl ul ğailä bäyräme, anı härkem üz öyendä yä tugannarında ütkärergä tiyeş, di. Üzeñ beläseñ, hatın-kızga añlatıp bulamıni? Üpkälämä, malay, bez ätilärgä barırga bulgan idek. Nigä endäşmiseñ? İrtägä üzeñ bezgä kilep çık. Barıber beryalgızıñ. Küñelsez dä bulır üzeñä. Söyläşep utırırbız. Hatın sin yaratkan pärämäçen dä peşerer...

Telefon trubkası İskändärneñ kulın peşerä başlaganday toyıldı. Ul anı şapıldatıp kuydı da ike kulı belän täräzä töbenä kilep tayandı. "Äye! — Täräzä pärdälären cähät kenä ike yakka ayırıp taşladı. — Äye! Dimäk, bocra, çınnan da, kısıla başladı. İsemlektän ber keşene sızıp ırgıttık. Duslar isemlegennän. Hämit, Hämit... Bez sineñ belän biş yıl buyı bergäläp yukka gına student şulpasın eçtek mikänni? Biş yıl buyı ber bülmädä yäşäp, bolay da kıska gına gomerneñ biş yılın urtak kaygılar, urtak şatlıklar belän uzdırdık..."

Sömbelneñ ber kiçne äytkän süzläre kılt itep anıñ isenä töşte... "Ällä sin üzeñne berär keşegä kiräkmen dip uylıysıñmı? Çıgarıp taşla başıñnan ul berkatlı uylarıñnı. Keşe üz-üzen yaratsa, şul bik citkän. Ällä sin üzeñne berär keşe ülä-betä yarata, sineñ öçen canın birergä äzer tora dip beläseñme? Şulay bulmıy torsın. Ägär dä berärse siña yaktı yöz kürsätä ikän, belep tor, dimäk, aña sinnän nider kiräk, yäisä, hiç yugında, aña şulay yahşı, anıñ sineñ belän uynap alası, üzeneñ şatlıgın siña kürsätep ber yaltırıysı kilä. Şulay itmäsäñ, şatlık şatlık bulmıy bit, cir astına kümelgän häzinä bula".

İskändär, ğadätençä, anı büldermiçä genä tıñlap utırdı, kaytarıp süz äytmäde. Şulay itsäñ, süzen tizräk oçlıysın yahşı belä ide ul.

Tönge säğat unberlärdä, kötmägändä, Hämit kilep kergän ide. Yöze äle genä munça çıkkan tösle alsulanıp kitkän, bürege ğadättägedän artkarak şuışıp, täbänäk mañgayın biyegäytep cibärgän. Türgä uzıp tormadılar, kuhnyaga kerep utırdılar. Süzne Hämit başladı:

— Malay, hällär hörti bit äle minem, — dide ul yılamsı-rak tavış belän. — Hört, malay, eşlär...

— Närsä buldı tagın? Militsiyä-mazarga eläkmägänsender bit. Şunnan da zur tragediyä yuk bügenge köndä. — Süzne uyınga borırga, Hämitneñ könaralaş tabılıp torgan borçuların bügenge süz üzägenä almaska ide anıñ isäbe.

— Anısı yuk la... baş ike tügel... Hatın ällä nişläde... Kiçä bötenläy öygä dä kaytmadı. Kaydadır kunıp kalgan. Kaytuına bugazına yabıştım. Küzgä karagan da tik tora. İserek keşe şikelle yılmaya. Ber kul belän yakasınnan totıp, ikençe yodrıknı yomarlap tordım-tordım da, üzem dä sizmästän, yılap cibärdem. Suga almadım. Balalar kurkır, didem. Ä ul, berni bulmaganday, çişende dä malay belän kız arasına kerep yattı. Şunnan soñ gına tele açıldı.

— Kayda yördeñ, ettän tugan närsä, — min äytäm. — Balalarıñ töne buyı täräzä töben saklap çıktı.

— Sin tönnär buyı kaytmıysıñ bit äle, — di. — Sin kayda yörsäñ, şunda.

— İ-ih, şunda külmägen kütärep kayış belän yarası kilde! İ-ih! Soñ min... Minem belän çagıştıra bit üzen. Min närsä, kalsam, şul duslar belän söyläşep kalam. Ällä kayda et tipkesendä yörmim bit. Duslar oçrıy. "Äydä, söyläşep utırıyk, küreşmägängä biş bıltır", — dilär. Şunda alarga: "Häzer min yögerep kenä hatınnan röhsät sorap kiläm. Cibärsä, utırırbız", — dip äytä almıym bit inde. Üzeñ kürep torasıñ, İskändär, şulay katkan küñelne cebetep, cannı buşatıp utıra torgaç, tañ atkanı sizelmi dä kala. Ber söyläşüe ber gomer bit ul andıy çaklarnıñ. Ä öydä nişlim min? Fatirın alıp birgän, mebelen tezep kuygan, zarplatasın tiyenen tiyengä kaytarıp citkergän. Tagın ni kiräk alarga? Duslar belän ällä nigä ber rähätlänep küñel buşatıp utırırga gına hakım bardır bit inde minem, ä?

— Üzenä şulay dip äytteñme soñ?

— Äyttem, äytmägän kaya?

— Närsä di?

— Min dä näq sineñ sıman eşlim. Kvartiranı siña gına tügel, semyaga birdelär, mebelğä minem dä öleşem kerde. Teliseñ ikän, pretenziyäsez genä şuşında yäşä, telämäsäñ, dürt yagıñ kıybla, di.

— Ä küñel turında, küñel turında añlatıp äytteñme soñ?

— Küñel närsä? Küñel ul mindä dä bar, di.

— Duslardan başka, keşelärdän başka, cämgıyättän başka yäşäp bulmaganın, keşeneñ keşesez tormış itä almaganın töşenderergä ide aña.

— Häy, malay, bar süzeñä dä cavabı äzer bit anıñ. Närsä, hatın siña dus tügelmeni? Hatın siña doşmanmıni, di. Siña bägırennän özep balalar tapkan, yegerme yıl cıyıp kilgän iñ yäşeren hislären büläk itkän hatınıñ siña yatmıni? Sin iñ elek anı añlarga tiyeş. Ber hatınıñnı da añlamagaç, anı yuata, anıñ küñelen kürä belmägäç, nindi duslar, nindi cämgıyät turında avız açıp söyläşergä mömkin, di. Sin başta hatınıñnıñ küñelen kür, şunnan soñ başkalar turında uyla, di.

— Ä nigä, moña qadär äybät kenä tora idegez bit äle. Minem Sömbel sezne gel maktap söyli ide. Hämit tırış, Hämit yort canlı. Hämit yuk-bar belän baş katırmıy. Ä min yalkau, min buldıksız, min öy turında kaygırtmıym, min buş kuık, min yuk närsä turında hıyallanıp gomeremne uzdıram...

...İskändär, kızıp kitep, tavışın çamasız kütärä töşte bugay, söylänä-söylänä, kuhnyaga Sömbel kilep kerde:

— Närsä maktanasıñ, närsä ätäçlänäseñ tagın?

— Hämit belän menä bar dönyanı sügep utıra idek äle.

— Dönyanı sükmägez sez, şul dönyada yäşi belmägän öçen, üzegezne sügegez. Dönya närsä? Dönyanıñ gayıbe yuk. Ul meñ yıl elek tä şulay bulgan, meñ yıldan soñ da şulay bulaçak. Ä menä keşe üzgärä, keşelär üzgärä, halık üzgärä.

— Keşe belän bergä dönya da üzgärä inde... — Hämit koñgırt küzlären çelt-çelt yomıp kuydı, bumerang sıman urtadan kırt bögelep töşkän mul kaşları turaydı.

— O-o! Yuk! Päri başka, cen başka. Butamagız äle sez, yegetlär. Tabiğatneñ — üz zakonı, keşeneñ — üz zakonı. Tabiğatkä keşe kiräk tügel, ä keşe tabiğatsez yäşi almıy. Cänlek-canvarlarnı gına karagız sez: alar tabiğat zakonnarı buyınça yäşi, alardan tabiğatkä ber zıyan da yuk. Ä keşe? Keşe kıra, cimerä, yılgalarnı tuktata, urmannarnı kisä, havaga küpme agu oçıra... Tabiğatneñ üz balası bulsa, üzen tudırgan dönyaga şulay karamas ide ul. Dimäk, keşe — tabiğatneñ ügi balası...

İskändär, Sömbelneñ süzne bötenläy bütän yakka borıp cibärüenä uñaysızlanıp, Hämitkä karap kuydı. Hämit tır-payıp torgan tıñlausız kara çäçlären barmakları belän aralagan da idän yarıgına karap uyga çumgan. İskändärneñ nider äytergä cıyınganın kürep, Sömbel ozınça yözen kütärä töşte. Yuka irennäreneñ sul poçmagına mıskıllı yılmayu sarkıp cıyıldı.

— Kosmologik teoriyäläreñ belän Hämitneñ başın katırma äle. Menä sezneñ arkada, hatın-kız arkasında, cirneñ ügi ulı bulıp bettek tä inde... Cänlekne nik ata keşe — hatın-kızga ence-märcän kiräkkä. Urmannı nigä kisä keşe — hatın-kızlar ber-bersen uzdırıp mebel daulaganga. Sugışlar nigä çıga — hatın-kız arkasında... Bezne menä şuşılay naçar itep kem tärbiyäli — hatın-kız tärbiyäli... — Bolarnıñ barısı öçen dä sin ğayeple digän sıman, İskändär Sömbelgä karap aldı. — Bügen nindi tuzga yazmagan mäqalä ukıdıñ tagın? Üzeñ cir, cir diseñ, üzeñ haman küktä yözäseñ...

Sömbel tıyıla almıyça kölep cibärde. Anıñ tavışı, yoldız çıñına ohşap, bik tirännän, yıraktan kilä ide.

— Min kükkä sineñ yanga menäm bit, — dip başladı ul, kölüennän tıyıla almıyça. — Eştän soñ säğat buyı çiratta torıp, setka tutırıp azık-tölek töyäp kaytam. — Anıñ tavışı, torgan sayın kırıslana barıp, şırpı kabına yabılgan kigäven bıclavına ohşıy başladı. — Barın-yugın ätmälläp aşarga äzerlim, tabak-savıt yuam, öyne cıyıştıram. Annarı sine ezlim. Sin öydä bar da kebek, yuk ta kebek. Gäüdäñ bar, üzeñ yuk. Ayagıñ — cirdä, başıñ — küktä. Kaya-le, min äytäm, bu ilahi zatnı — söyekle iremne kürep töşim äle, dim dä kükkä menäm. Ni äytsäñ dä, bezneñ ğailä çlenı, kızıbıznıñ atası bit ul.

— Yarıy, Sömbel, citte, arttırıbrak cibäräseñ. Hämitneñ üz borçuı üzenä citkän.

Hämit aşıkmıyça gına turayıp bastı da işekkä taba atladı.

— Gafu itegez. Min bolay gına, ütep barışlıy gına kergän idem, ğayepläp kalmagız.

İskändär, kiyenep, anı ozata çıktı.

* * *

Uramda işep-işep kar yava. Kar irennärgä töşep eri, muyınnarga tula, kerfeklärgä kuna.

— Küptän uramga çıgası kalgan, — dip, üzaldına gına äytep kuydı İskändär. — Yuk belän baş katırıp utırabız şunda. Bez kük belän cir turında fälsäfä satıp utırabız, ä monda dönyanıñ astı öskä kilgän, kük belän cir totaşkan. Yä, äytep kara, kayda cir dä kayda kük monda häzer?

— Äy-ye, — dip körsende Hämit. Ul äle haman üz uylarınnan arına almıy ide, ahrısı.

— Cir, kük, tabiğat, keşe turında fälsäfä koru — bötenläy kiräksez närsä. Aña karap dönya üzgärmi ul, agayne. Aristotellär, Gegellär, Platonnar bezgä karaganda küpkä akıllırak bulgan. Alar dönyanı añlarga häm añlatırga tırışkannar. Nu, añlattılar da di. Şunnan dönya üzgäräme? Yuk, yuk! Koyaş meñ yıl elek tä könçıgıştan çıkkan, häzer dä şunnan çıga. Agaçlarnıñ yafragı elek tä yäşel bulgan, häzer dä yäşel. Elek tä cirdä yahşı-yaman bulgan, häzer dä bar.

— Koperniklar bulmasa, sin mesken äle haman da Koyaş Cir tiräli äylänä dip yörer ideñ...

İskändär Hämitne ciñennän tartıp tuktattı.

— Äylänsen! Miña dimägäye, Koyaş gel sineñ zavodıñ tiräli äylänsen. Aña karap dönya üzgärmi bit. Bezneñ niçek uylaganga karap dönya üzgärmi. Koyaşnıñ niçek äylänü-äylänmäve mine tamçı da kızıksındırmıy. Keşe akılında Koyaş — Koyaş bulıp urın algan. Minem öçen anıñ yaktırtuı, cirne cılıtuı, könçıgıştan çıgıp könbatışta bayuı kıymmät.

— Sin, İskändär, borıngı mullalar şikelleräk fiker yörtäseñ. Tabiğat zakonnarın belmi torıp, bügenge fän kazanışlarına ireşep bulmaganın, menä bu bagana başındagı lampoçka da yanmaganın añlıysıñdır inde, şät. Ğalämgä oçu, ayga menü turında äytkän dä yuk...

— Ä miña sineñ ğalämeñneñ kiräge şul qadär genä bit, Hämit. Miña şuşı bäläkäy genä Cir şarı da citkän. Närsä kalgan anda miña?

İskändär ozak itep kükkä karap tordı.

— Cirneñ resursları çiklängän.

— Çiklänsä... Bulganı citär bezgä. Çamalap totarga kiräk. Yırak yulga çıgam dip, öydäge böten rizıknı biştärgä tutırmıylar bit inde. Yulga çıksañ, yulda tap. Ber ğaläm korabına kitkän energiyä hisabına ber bäläkäy şähär yıl buyı yäşi alır ide. Ä bez anı havaga oçırabız. Qaderen belmibez. Kaya aşıgabız, belmim. Aşıkkan aşka peşkän, di ide bezneñ babay.

— Sin, İskändär, cir dä cir diseñ, ä üzeñ ber dä cir keşesenä ohşamagansıñ. Menä cir öçen, tabiğat öçen närsä eşlädeñ sin? Berär agaç utırttıñmı?

— här yılnı Kızıl şimbädä uram seberäm.

— Sineñ ul uram seberüeñ şimbägä äzerlägän köräk bäyäsen dä kaplamıy bit.

— Anısı minem eş tügel. Kuşsalar, zurrak eşne dä eşlärbez.

— Ä nigä kuşkannı kötep yatarga?

İskändär aña cavap birep tormadı, iyelep kulına kar aldı da yomarlap kükkä ırgıttı. Kar yomarlamı alarnıñ karşına uk töşep çelpärämä kilde.

— Kürdeñme? — Ul Hämitkä kütärelep karadı. — Cir cibärmi bezne, malay. Cirdä tugan can iyäse cirdä yäşärgä tiyeş. Kükkä hıyal belän genä menärgä kiräk, küñel belän, can belän genä. Şekspirlar, Bethovennar kebek. Ğalämgä sineñ gäüdäñ tügel, ruhıñ kiräk. Timer-beton yortlarga karaganda, can cılısı kübräk kiräk keşelärgä. Keşe barıber uramda yäşämi ul, ber alaçık bulsa da salıp kerä. Ä menä küñelne tärtipkä kiterü kıyınrak. Keşe iñ elek üz küñeleneñ ap-ak öyen salırga tiyeş.

— Telime-telämime, keşeneñ hıyalı, ahır çiktä, material tös ala, çınga aşa bit. Kayçandır oça torgan keläm turında hıyallangannar, menä bez häzer samoletta oçabız. Elek tau artındagı keşene kürü turında yazgannar, bez häzer televizor karıybız...

— Bu ölkädä bezneñ Sömbel spetsialist inde. Anıñ belän kileşer idegez sez. Anıñça, bez barıbız da çit planetadan cirgä eksperiment yasar öçen kiterep taşlangan can iyäläre bit. Şuña kürä cirneñ qaderen belmibez, anıñ baylıkların sandıklarga töyäp üz yortıbızga alıp kitärgä cıyınganday yäşibez. Keşelär arasındagı doşmanlık, cir bülü, kankoygıç sugışlar da şul çit planetadan kilüebezneñ säbäbe, dip añlata ul. Anıñça, bez — cirneñ ügi balası.

— Kem niçekter, minem äle cirdä ber yavızlık ta, ber zıyan eş tä kılganım yuk. Küpme alsam, şulkadär biräm. Dimäk, burıçım da yuk.

— Cirgäme, hatınıñamı? Hatınıña zarplata kaytarıp birü belän Cirgä äcät tüläüne butama sin, Hämit. Cirgä bez härberebez burıçlı. Menä keşe şul burıçnı tülärgä öyrängäç, Cirdä garmoniyä bulaçak.

— Hatınga küpme birsäñ dä az... — Hämit süzne uyınga borırga uyladı, ahrısı. — Ä bezgä üzebezgä dä yäşärgä kiräk. Sin äytmeşli, küñelneñ ak öyen korırga kiräk. Annarı, küñel belän genä dä yäşäp bulmıy bit äle. Keşelär üzläre kükkä oçkanda, sin hıyalında gına kükkä aşıp utırsañ, yırak kitä almassıñ. Sömbel döres äytä ul, bez — cirneñ ügi balası. Şuña kürä anı taşlap, üz tugan anabız yanına kaytırga omtılabız bez. İnstinkt buyınça omtılabız bez kükkä.

— Berär tapkır üz äniyeñ yanına kaytkanıñ barmı soñ?

— Nigä? Monısı ni digän süz tagın? Äni ütkän yıl gına öç ay bezdä torıp kitte bit...

— Ä üzeñneñ kaytkanıñ barmı? Ällä kaydagı planetanı tugan yortıbız dip, şunda kan tarta dip şapırınabız, akıllı süzlär söylibez, ä üzebezneñ ındır artındagı änilärebez yanına kaytu turında isebezgä dä kerep karamıy.

Hämit barmak kalınlıgı bulıp öyelgän karnı sıpırıp töşerde dä yakasın kütärep kuydı. İskändär, aña karamıyça gına, süzen dävam itte:

— Beläseñme, Hämit, soñgı arada bik säyer töşlär küräm äle min. Yokıga kitügä, kolagıma bik säyer muzıka avazı işetelä başlıy. Ul yakınaygannan-yakınaya bara... Karasam, aldımda — faetonga cigelgän kanatlı ak at. Üze küzlären tutırıp miña karıy, karaşı şundıy yagımlı, şundıy tanış. Faetonga menep utıram da havaga kütärelep kitäm. Oçam, oçam, älege muzıka mine haman ozata bara. Bu bit — minem muzıka, min gomerem buyı yazarga hıyallangan muzıka. Ul köçäygännän-köçäyä bara, min, faetonga basıp, baraban tayakları belän äle ber yoldızga, äle ikençesenä sugam, yoldızlardan muzıka yañgırap tügel, agılıp çıga. Min sabıy bala kebek bar ğalämne yañgıratıp köläm... Minem tagın da yugarırak menäsem, yaña yoldızlarga kagılasım, tagın da serleräk muzıka avazları işetäsem kilä. Kanatlı atnı kualarga teläp, bar köçemä aña sıdıram. Ak atnıñ cilkäsendä kıp-kızıl kamçı eze sızılıp kala, menä ul ezdän kan tamçıları çäçräp çıga, kanatlı ak at äkren-äkren genä alsu töskä kerä, minem küzlärne kızıl elpä kaplap ala. Muzıka tına, häm min bar köçemä kıçkırıp cibäräm. Uyanıp kitsäm, bülmä tıp-tın, täräzä pärdäläre genä, irtänge koyaş nurlarınnan alsu töskä kerep, şomlı töşne iskä töşerep tora. Ul kanatlı at turında da ozak uyladım min. Äle berkönne albom aktarıp utırganda, änkäyneñ küzlären kürep şakkattım. Töştäge. Närsägä yurarga ikän bu töşne?

— Sömbelgä söylägäneñ barmı soñ?

— Aña söylädeñ ni dä, söylämädeñ ni. Annarı, siräk küreşäbez bit bez. Söyläşergä vakıt ta yuk. Ul — köndez eştä, ä min — kiç... Minem hıyalıy dönyama bigük keräse dä kilmi bugay anıñ. Mine bötenläy buş kuıkka sanıy kebek ul. Kayçan ber cirgä töşärseñ inde, dip körsenä dä tagın üz dönyasına kerep çuma.

— Soñ, üze dä çit planetalar, oça torgan tälinkälär belän cenlänä tügelme soñ?

— Soñgı arada böten ukıganı — gel şul turıda. Sineñ yanga kükkä menäsem kilä, şuña ukıym, di. Üzeñ işetep tordıñ bit.

— Cirdä küreşä almasagız, küktä ber oçraşıp söyläşer, añlaşır idegez.

— Anıñ oça torgan tälinkäse minem hıyalıy ak yortnı kürmi, minem hıyal anıñ tälinkäsenä kerä almıy, ahrısı. Yöribez şulay tegendä-monda oçıp. Ä gomer uza, zayaga uza.

— Menä kaytıp ta cittek, — dide Hämit. İskändär, süzennän bülenep, kapılt tuktap kaldı.

Kar tuktagan. Kük yöze kütärelep, biyegäyep kitkän. Sorı bolıtlar fonında cir ilahi ber töskä kerep kalgan. Äyterseñ cir belän kükneñ urının almaştırıp kuygannar. Kük şundıy da ğadäti, ä cir — saf, cir ak äkiyätkä törengän, cirgä ayak belän basarga tügel, kul belän kagılırga da kıymassıñ.

İskändär, şuşı maturlıknı gomerendä berençe tapkır kürgändäy, sak kına basıp podezdga kerde. Ciñen kaytarıp, säğatenä küz saldı.

— Kara sin, ikençe kitkän bit, malay. Tagın elägä inde siña hatınıñnan. Kerep añlatıymmı? İkäü bulgaç, bälki, süz äytmäs.

— Kiräk tügel. Küp añlaştık inde anıñ belän. Min siña ah-zarımnı söylärmen, dip, kilgän idem, üzegezneñ isäbegez üzegezdän artıp aşkan ikän. Ber uylaganda, minem häl ciñelräk tä äle. Min — cir keşese. Hatın da minnän yırak kitmägän. Cirdäge hällärne niçek tä yırıp çıgarga tırışırbız. Ä menä sezneñ hällär katlaulırak. Sez ikegez dä — küktä. Küktägelärgä añlaşu avırrak. Allalar söyläşmi bit, ım kagıp kına añlaşa. İ-ih, sezne! Ber-beregezgä yul kuyarga kiräk ide azrak. Yarıy, sezgä akıl cıyarga dip barıp, üzem akıl öyrätä başladım bugay. Äle üzegezdä kunıp kal-makçı da bulgan idem. Hatınga üç itep.

— Hatınıñ da siña üç itep berär iptäş kızı yanında kunıp kaytkandır äle. Yörisez şunda kaçışlı uynap, keşe başı katırıp. — İskändärneñ çın-çınlap açuı çıga başlagan ide. Ul podezd işegen şapıldatıp yaptı. — Kersäñ, ker, kermäsäñ, äydä bezgä!..

— Sezneñ yoldızlı öydä urın bulmas miña. Üz öyemdä, ni äytsäñ dä, cılırak ikän. Huş, tämle yokı!

— Sälam äyt. Vakıt bik soñ. Tavış-fälän çıgara kürmä tagın.

— Äbiyeñne öyrät.

Hämit avız tutırıp yılmaydı da, kırt borılıp, baskıçtan menep kitte.

* * *

İskändär, säğat sukkan tavışka siskänep, başın çaykap kuydı. İrtän irtük ällä nindi avır uylar kilä äle bügen. Vakıt ta ğadättägedän akrınrak uza. Häzer nişlärgä inde? Ul bülmägä küz yörtep çıktı da ber baştan ikençe başka arlı-birle yörenergä totındı. Yul uñaylıy gına urın-cirne cıyıp kuydı, urındıklarnı stena kırıyına tezep çıktı, şifoner astında küzenä nider çalıngan ide, tezlände dä kulı belän ürelep şunı tartıp çıgardı. Kızına bıltır alıp kaytkan sarı tolımlı kurçak ikän. Ber kulı yuk. Kurçaknı alga-artka audarıp karadı, ıgı-ıgı kilep yılıy, tik küzläre genä elekkeçä yomılmıy, gel açık tora. Ul kurçaknı kaya kuyarga belmiçä bermäl uylanıp tordı, täräzä töbenä utırtkan ide, avıp töşte, östälgä dä, urındıkka da, şifoner başına da kuyıp karadı, läkin ber kulsız kurçak kızı kayda da yatışmıy sıman ide. Yomılmıy torgan zäñgär küzlären tutırgan da gel aña karap tora. Aptıragaç, kurçaknı şifoner tartmasına saldı da östenä çüpräk kaplap kuydı.

İnde nişlärgä? Berniçä märtäbä telefon yanına da kilep karadı. Trubkaga totınırga kıymadı. Hämit belän söyläşkännän soñ, telefon apparatı kızıl tänle salkın baka tösle toyıla başladı aña. Trubkanı alsañ, bak-bak dip kıçkırır sıman. Pianinonıñ buyavı kuba başlagan kapkaçın kütärep, ozak kına aklı-karalı klavişalarga karap tordı. Bülmä eçe şulkadär tın ide, şul tınlıknı bozıp köy uynarga cörät itmäde. Yä kürşelär kerep citär dip uyladı. Moña qadär bolay uk kıyusız tügel ide bit ul. Kızı irtük pianino "dıñgırdata" başlauga, kürşeläre yögerep kersä dä, süzne uyınga borıp kına cibärä ide. Şuşı mikänni inde anıñ un yıl buyı köräşep algan can tınıçlıgı, şuşı mikänni anıñ küñel hörlege, uy bötenlege, şuşı mikänni anıñ icat irege?! Alar kitkängä irtägä ber ay tula, şul arada närsä kırdı ul? Äye, sırtı sızlıy başlagançı urında aunıy, telägän vakıtta tora, telägän vakıtta aşıy, kaya teläsä — şunda bara. Läkin bolar gına az bit. Anıñ tormışında nider tamırdan üzgärergä, ul bötenläy yañaça yäşi başlarga tiyeş ide bit. Kayda ul üzgäreş? Elek anıñ bar uñışsızlıklarına ul, barı ul gına ğayeple kebek toyıla ide. Kostyumı ütüklänmägän bulsa da, eştä käyefen kırsalar da — nişläsä dä — ul ğayeple. Muzıka yaza almıyça gazaplanuına da barı ul, barı tik ul gına ğayeple, ul gına säbäpçe ide.

İskändär, närsäder isenä töşkändäy, kabalanıp pianino yanına kilde dä klavişalarga açu belän suga-suga uynıy başladı. Kuätle akkordlardan bülmä siskänep uyanganday buldı, stenalar kaltıranıp kuydı. Ul muzıka yazaçak! Aña üç itep, böten dönyaga üç itep yazaçak! Ul ansız yäşi ala, ä muzıkadan başka yäşi almıy, ul barı tik muzıka öçen genä yäşi. Häzer anıñ üz irege bulaçak. Annan häzer "restoran dahiye" dip kölmäyäçäklär. Anıñ häzer iñ yakın duslardan gına torgan dairäse bulaçak. Ul kiç belän restoranga barıp berniçä säğat kenä uynap kaytaçak ta könnär buyı öydä biklänep muzıka yazaçak. Zayaga uzgan un yıl vakıtı turında uylıy-uylıy şaşıp yazaçak. Annarı yazgannarın tıñlarga dusların çakıraçak. Citte, citte, restoran sandugaçı bulıp yörü citte. Ul üzeneñ kem ikänen kürsätergä tiyeş. Yukka gına pedinstitutnıñ muzıka fakultetın tämamlamadı bit. Yugarı belemle muzıkantnıñ restoranga nigä kiräge bar? Restoran belän aranı özärgä! Mäktäptä ukıtuın ukıta almas. Dürt mäktäptän kitärgä turı kilde inde, direktorlar belän kileşä almadı. Anıñ muzıka icat itäse kilä, balalarga da muzıkanıñ niçek dönyaga kilüe, icat gazapları turında söylise kilä. Ä mäktäpkä programma kiräk. Aptıragaç, restoranga barıp kerde. Mäktäptä anıñ köylären tıñlagan keşe dä yuk ide. Grigka, Ravelğa iyäräseñ, şular yogıntısınnan çıga almıysıñ dip teñkäsenä tidelär. Monda rähät. Monda süz dä äytmilär, kemgäder iyärüdä dä ğayeplämilär. Uyna da uyna gına. Biilär, cırlıylar, kul çabalar. Monda Grig ta, Ravel da, "Boni M" da, "ABBA" da, İskändär dä bar. Barısına da urın citä, barısın da tıñlıylar, barısına da biilär — uyna da uyna gına. İskändärgä bu tigezlek yäşeren ber eçke läzzät birä, üz muzıkasınıñ böten dönyaga tanılgan kompozitorlar äsäre belän yänäşä yañgıravı, restoran halkınıñ anı şul böyeklär belän tiñ kürüe küñelendä tatlı ışanıç uyata ide.

Pianinodagı muzıka avazına telefon çıltıravı kuşıldı. Ul, telämiçä genä kuptarılıp, trubkanı aldı.

— Äl-lü... Kem anda?

— İntizar bu, İntizar abıyıñ.

— Abıy siña tagın...

— Närsä, käyefeñ yukmı ällä? Kaya, min äytäm, tañ sandugaçı çıgıp kitkänçe şaltıratıp alıym äle, dim. Ni eş kırıp yata ideñ?

— Bolay gına, buş küñelne muzıka belän tutırıp utıra idem...

— Sineñ eşlär hutta häzer. Hörriyät! Bez genä monda bala-çaga çüpräge arasında ävärä kiläbez. Äle hatın belän çüt äytkäläşep kitmädek. Salatka bäräñge ärçe, di. Kiçä kiç buyı kişer turattı, döge çüplätte, bügen tagın — bäräñge...

İskändärneñ kinät kenä kuhnya östäle artına utırıp kişer kırası kilep kitte. Yözenä, keter-keter kişer kimergändäge sıman, rähät ber vayımsızlık tösmere çıktı. Ul arada telefonnıñ tavışı kırıslandı:

— Ällä berärse barmı anda?

— Yuk la, Robinzon kebek yapa-yalgızım... Kaya äzerlänäsez ul qadär? Kişerne äytäm, küp turıysız. Tuy bulmıydır läbasa?

— Tuy dip, bezneñ tugan-tumaça Çıñgız han çirüe kebek bit. Cıyılıp kilsälär, mireñ belän korıtırlar...

İskändärneñ trubkalı kulı salınıp töşte, bolay da bazık gäüdäse tagın da bökräyebräk, bäläkäylänebräk kitkändäy buldı, diñgez tösendäge küzläre süränlänä töşte, sorgılt kaşları ber-bersenä yakınayıp kuşıla yazdı. Trubkadan İntizarnıñ tuktamıyça söylägäne işetelä. İskändär askı irenen teşläp beraz tordı da telefonga endäşte:

— Bezgä kilmäskä buldıgızmıni?

— Närsä? Niçek sezgä? Sömbel kitte tügelme soñ?

— Oktyabr bäyrämendä ük kileşkän idek bit... Yaña yılnı bıyıl bezdä karşı alabız dip.

— Soñ, tugan, kileşüçe yaklarnıñ san häm sıyfat yagınnan üzgärüe säbäple, kileşü şartların ütäü dä här yaknıñ üz iregendä kala. Çınlap äytim, siña — yalgız keşegä niçek itep semya belän barıp keräseñ inde? Tege çakta, söyläşkän çakta, Sömbel dä bar ide bit.

— Ä min?..

— Sin — minem dus. Läkin, dus dip, semyanı taşlap kitä almıym bit inde.

— Nigä taşlap kitärgä? Parlap çakırdık... çakırdım... bit min sezne.

— Bulmıy inde, İskändär, açulanma.

— hiç yugında, berär genä säğat utırırsız da kitärsez.

— Bulmas inde, bulmas, ğayep itmä. Yılga ber kilgän olı bäyrämne öydä ütkärik inde. Ä sin miña üpkälämä, añla. Keşelärne añlamasañ, niçek muzıka yazarsıñ sin... Yarıy, huş ittek.

İntizarnıñ tavışı özelügä, telefonnan, kolaknı ürtäp, özek-özek avazlar işetelä başladı: "Köt-köt, kit-kit, köt-köt, kit-kit", — dip kabatlıy sıman ide telefon.

"Monısı çitläp-sipläp tormadı, kibetçe malayı ikäne ällä kayan kürenep tora, sçet töymäse tartkan kebek, süzlärne çalt-çolt kına tartkalap kuydı da — vässälam! — dip uyladı İskändär. — Dimäk, bügenge bazarda minem bäyä şaktıy töşkän ikän. Yarıy, beraz gına vakıt biregez, kemneñ küpme torganın kürsätermen äle min sezgä..."

Ul, şifonernı açıp, ütüklängän külmäk ezlärgä totındı. Aktarına torgaç, külmäklär arasınnan sarı çäçle kurçak kızı kilep çıktı. Zäñgär küzlären çekeräytkän dä tup-turı aña karap tik yata. İskändär nigäder bu karaşnı kütärä almadı, küzlären çitkä bordı. Kurçak östenä çüpräk kapladı da, külmäk yakasın töymäli-töymäli, közge karşına kilep bastı. Kartayılgan. Borın yafrakları yanınnan iren çitlärenä sızılıp kitkän ike sızık tagın da tiränäyä töşkän, elek alsulanıp torgan irennärgä dä tutık kungan sıman, çigä çäçlärenä tagın berniçä ak tök östälgän, bolay da biyek mañgayı başnıñ yartısın diyärlek yaulap ala yazgan.

Kartayıla...

Öskä mul yakalı kışkı palto kiyep, başnı bürek belän kaplagaç, gomer-rässam utız biş yıl buyı tırışa-tırışa yasagan räsem-surätlär yukka çıkkanday buldı. Barı tik yözendäge ike tirän burazna gına, mine berkaya da yäşerä almassıñ, digändäy, astırtın ber kölü belän kölä.

* * *

Poçta ärcäse şıgrım tulı ide. Gäzitlärne karap tormadı, hatlarnı uçlap kesägä tıktı da iñ elek otkrıtkalarnı ukırga buldı. Kinät kenä aña rähät bulıp kitte. Küñel türendä posıp yatkan, inde onıtılıp kilgän gorurlık hise baş kalkıtıp kuydı. "Äle dönyada min dä bar, min äle kemgäder kiräk, minem turıda uylıylar, kaygırtalar", — diyä ide kebek ul his.

Änise bäyräm belän kotlagan. Otkrıtkañnı aldım, onıtmavıñ öçen rähmät, digän. Yırak cir tügel bit, bäyräm arasında nik ber äylänep kitmisez, digän. İñ aska, häreflärne balalarça böterä-böterä, tigez yullar belän ber kuplet şiğır yazıp kuygan:

Kaytsañ ide keşe ulı kebek, Yapsañ ide lapas tübäsen. Öyländeñ dä, köyländeñ dä, ahrı, Minem haman kilä küräsem.

"İh, änkäy, änkäy, nigä şulkadär berkatlı sin, — dip uyladı İskändär. — Lapas kaygılarımıni soñ minem başta? Akçasın cibärermen, menä digän itep yabıp kuyarlar. Äye, kaytıp äni keşeneñ küñelen kürergä kiräk, bik kiräk anısı. Ä vakıtnı kayan alıym? här kön eştä. Bäyrämdä... dus-iş belän... cıyılıp utırasıñ. — İskändär avır itep körsende. Äniseneñ yözen kürergä telägändäy, küz karaşı belän buş stenalar buylap yögerep uzdı häm öyendäge sır-lap-bizäkläp eşlängän borıngı säğatne uylap tagın onıtıldı. Şuşı borıngı säğat anı ütkännär belän: üzeneñ näsel-näsäbe, tugannarı, tugan cire, buınnan-buınga kilgän goref-gadätläre, alay gına da tügel, böten dönya belän totaştırıp toruçı berdänber tşsım bulıp toyıldı. Borıngı säğat vakıtnı gına kürsätmi, ä keşelärneñ kay-gı-şatlıgın, halıklar häm illär yazmışın, tarih agışın kürsätä, şular hisabın da alıp bara ide. Şulçak İskändärneñ kulındagı säğat kayışı avırttırıp beläzegen kısa başladı. Säğaten salıp aña beraz karap tordı da kolagına yakın kiterde. Ul tekeldi, ul barı tik anıñ vakıtın gına sanıy ide. Äyterseñ İskändärneñ aldına: "Menä sineñ böten gomereñ, anıñ belän teläsä nişli alasıñ", — dip, ber öyem altınsu börtek kuygannar. Ä ul bügenge köngä qadär şul börteklärneñ äle bersen dä avız itep karamagan, tik şulay da köşel şaktıy kimegän. Altın börteklärne tek-tek itep köne-töne ber näni genä karak koşçık — anıñ säğate çüpli dä çüpli, çüpli dä çüpli...

— Bäyräm, duslar... — dip suzıp-suzıp kabatladı ul. — Şunsız bulmıy, alar belän gomer itäse, yäşise bar bit äle miña. Arbadan ber töşep kalsañ, äydä, utır dip, kulıñnan tartıp mengerüçe yuk monda. Avıl tügel bu. Yıgılgannı torgızuçı, abıngannı yuatuçı yuk. İh, änkäy, änkäy! Äye, häleñne añlıym. Beryalgızıña rähät tügellegen añlıym. Çakırdım bit, monda yäşärgä kil, didem, riza bulmadıñ, ata-baba nigezen taşlap kitä almıym, dideñ. Ä min anda ike-öç köngä kaytıp nişli alam inde? Sineñ tämle-tomlıñnı aşap, yörägendäge onıtılıp torgan yaraña toz salıp kına kitäm. Ber uylasañ, küreşmiçä toru yahşıraktır da äle. Ni äytsäñ dä sin anda üz nigezendä: kürşe-külän, tugan-tumaça bar. Ä minem monda kemem bar? Avır çakta kemgä barıp başımnı salıym min? Şuşı diñgez hätle olı şähärdä ber yomıçka şikelle bärgälänep yöriseñ... Beräüneñ abıysı ministr, ikençeseneñ tuganı professor, öçençese äti-äni-se belän yäşi — tumıştan şähär yegete. Ä min bu şähärdä ügi bala kebek. — İskändärneñ küz aldınnan yäşen tizlege belän tanış yılmayu çagılıp uzdı. Sömbelneñ beraz mıskıl katış kinayale yılmayuı ide bu. — Menä bügenge däräcägä citär öçen genä dä küpme köç tügärgä turı kilde miña. Avıldan iske çemodan kütärep kilep töşkän malay bit min. Şähärgä kilgän berençe könemne äle bügengedäy häterlim: uram urtasında kaldım da, kaya barırga belmi, tik basıp toram. Kuzgalsam, yak-yakka agıluçı maşinalar izep-sıtıp uzar kebek. Yartı säğatläp torganmındır, nihayät, ber militsioner citäkläp trotuarga çıgarıp kuydı. Maşinalar ber häl, alarına tiz iyäläştem, tik menä keşelärgä iyäläşü genä avırga turı kilde. Çönki minem berkemem dä, bernärsäm dä yuk ide bit, änkäy. Minem här adımım, här uñışım krepost yaulap aluga tiñ ide. İnstitutka kerü, meñ bäla belän tulay toraktan urın alu, imtihannar tapşıru, ütükli torgaç közge kebek yaltırıy başlagan berdänber kostyumnı kiyep kiçälärgä yörü, şunda Sömbel belän tanışu, öylänü, tuy yasau, diplom yaklau, eşkä urnaşu, fatir alu... Menä şularnı eşläü öçen genä dä küpme köç kitkän, küpme can kıynalgan. Ä beräülär tormışnıñ bu öleşen, bu çorın bötenläy ütep tä tormıy bit. Alar min bügen basıp torgan urınnan, şuşı biyeklektän start ala. Ä sineñ ulıñ oşbu närsälärgä ireşkänçe yartı kartaydı.

Sömbelne dä ğayeplämim min. Anıñ — üz fälsäfäse, minem — üzemneke. Barı şul gına. Ul — şähär kızı. Ul dönyaga ayık akıl, yaktı küz belän karıy. İnstitut tämamlagansıñ ikän, bik yahşı, anı azmı-küpme akılı bulgan härkem tämamlarga tiyeş, di. Ä miña institut tämamlau ilahi ber närsä bulıp kürenä ide. Döres, häzer alay uk tügel inde. Läkin barıber anıñ bitaraf gorurlıgına citü öçen miña küp kiräk äle. Bala tuu da, fatir alu da anıñ öçen ğadäti ber närsä. Çönki ul — böten keşe dä eşli torgan häm eşlärgä tiyeşle eşlär. Ä minnän haman avıl çıgıp betmägän, bala — minem öçen şäcärä agaçınıñ ber botagı, näsel dävamı, Bikmurzinnar näselen dävam itüçe, kiläçäkkä alıp baruçı. Ä fatir alu — yort salıp kerügä bärabär. Üzeñ beläseñ, avılda yort salu — yeget keşe öçen iñ zur, iñ märtäbäle eş. Yegete nindi bulsa, yortı da şundıy bula. Sine yäşägän yortıña karap bäyälilär. Ä monda närsä?.. Meñ gazaplar belän fatirga ireşep, koş totkanday, order kütärep kaytkaç ta ise kitmäde Sömbelneñ. "Keşelär, änä, öçär-dürtär bülmälene dä alalar, isläre dä kitmi", — dip kenä kuydı. Menä şul könne berençe tapkır aptırap, säyersenep ozak karap tordım min aña. İnde fani dönya mäşäqatlärennän beraz kotıldım, häzer üz uylarım, üz hıyallarım belän irkendä yäşärmen, eşli başlagan eşläremne tögällärmen, rähätlänep icat itärmen, küñeldä talpınıp yatkan köylärne yazarmın dip kenä yörgändä, kanatlarım yänä salınıp töşte. Kaygını niçek tä eçkä yotarga, avızdagı kannı tökermiçä tüzärgä bula. Ä menä sineñ söyeneçeñ belän söyenüçe, sineñ uñışlarıñnı kürep kuanuçı keşeñ bulmavı bik avır, gacäp avır, änkäy...

Häzer min dä näq sineñ kebek yalgız. Kayçagında, ällä avılga kaytıp, klub mödire bulıp eşkä kerimme, dip tä uylap kuyam. Avıldaşlar añlamas, institutlarda ukıp yörep tä bernärsä maytara almadı, dip, äyter kebek. Avıl halkı üzenä kiräk çagında bik zähär telle dä bit ul. Annarı, minem üz hıyallarım bar bit, änkäy. Gomeremneñ mäğnäse, böten maksatım şul hıyalga bäyle. Min bu şähärgä öyläner-köyläner öçen genä kilmädem. Min muzıka yazarga tiyeş. Avılnıñ berençe bayançısı gına bulıp kalasım kilmi minem. Nigä siña söylim äle bolarnı? Üz kaygıñ üzeñä citkänne dä beläm, yugıysä, bütän söylär keşem bulmaganga söylim. Şulay bulmasa, borçıp torır idemmeni? Añlasañ, mine barı sin genä añlıysıñ. Sömbel añlamadı. Añlarga da telämäde. Ul minem tönnär buyı nota käğazläre belän utıruımnan, yaña köy yazdım, dip, tön urtalarında anı uyatıp, keşe işetmäsen öçen, akrın gına pianinoda uynaularımnan kölde genä. "Taşla, cülär, mataşma yuk belän. Bethovennar, Çaykovskiylar, Säydäşevlärdän soñ närsäder yazarga, icat itärgä mataşu — mäğnäsez eş. Änä, berär muzıka mäktäbenä urnaş ta balalar ukıt. Citäkçelär belän telgä kilmäsäñ, yuk-bar belän balalarnıñ başın katırmasañ, yarıysı gına ukıtuçı çıgaçak sinnän. Üzeñä dä, keşegä dä faydañ tiyär. Semyañ da tınıç yäşär. Küñeleñ utırsa, bälki, bezne dä kürä başlarsıñ. Yuksa, häläl hatınıñnı da ayga berniçä märtäbä genä küräseñ bit sin. Kızıñnıñ niçänçe klassta ukıganın da çamalap, yäşen sanap kına beläseñ. Balaga äti kiräk, hatınga ir kiräk, şunı añlıysıñmı sin? Hıyalıy Kamır batır tügel, avır çakta tayanırlık, eç sereñne urtaklaşırlık çın ir kiräk miña..."

Şulay, änkäy, sineñ anda yalgız başıña — yalgız kaygı. Bügengä köneñ ul qadär kuanırlık bulmasa da, iskä töşerep yuanırlık ütkäneñ bar äle sineñ. Kart keşelärgä şunısı ciñel, kiläçäk turında uylap artık baş katırmıy alar... Ä minem närsä? Sabantuy aldınnan ike-öç atna yal birep, at çabışına alıp çıkkan yäş alaşa kebek, näselle yurtaklar artınnan kalmıym, dip, tınım buılgançı çaptım-çaptım da häldän tayıp tuktap kaldım. Miña häzer yal kiräk, miña başımnan sıypap söyüçe, cılı süz äytep yuatuçı kiräk. Kayda ul keşe? Sömbel dä kitte. Ul barda böten uñışsız-lıklarımnı aña sıltıy, bar kaygı-häsrätemneñ säbäben annan kürä idem. Anıñ kitüenä ber ay vakıt uzdı, dönyam üzgärmäde, küñelem bayımadı. Kiresençä, buşap kına kaldı. Häterliseñme, sin miña ber äkiyät söylägän ideñ?.. Ber patşa, dönya tınıç vakıtta da tik tormasınnar, dip, sugış atların tegermän äyländerergä kuya. Atlar, ber-ber artlı tezeleşep, aylar-ellar buyı tügäräk buylap arkan tartalar. Şulay ber zaman sugış başlangan häbär kilä. Sugışçılar atlarga menep atlanalar da doşmanga karşı taşlanmak bulalar. Läkin, ni gacäp, atlar alga çapmıy, tügäräk buylap tik äylänep yöri ikän. Bilgele, doşman bolarnı küz açıp yomgançı kırıp kına salgan inde...

Menä min dä, änkäy, üzemne şundıyrak häldä itep sizäm. Gomer buyı öy — kibet — eş, öy — kibet — eş arasında yögerep yörep, şul tegermän atına ohşap betkänmen sıman. Äle Sömbel kitkäç tä şul tügäräktän çıga alganım yuk. Kiräksä dä, kiräkmäsä dä öygä kaytam, eşkä yörim, kibetkä baram..."

* * *

İskändär, militsiyä sıbızgısı çırıldavına siskänep, uyanıp kitkändäy buldı. Karasa, ber kulına otkrıtka totkan kileş, uram urtasında basıp tora. Tirä-yaktan, yaña sörep taşlagan kara cir östendäge kortlar sıman, törle töstäge maşinalar çaba. Niçek maşina astına kilep kermägän ul? Bolay yörsäñ, koymak yasap kuyuları da bar. Militsioner: "Bäyräm kön bulmasa, ştraf çäpi idem, yarıy, bu yulga kalıp torsın, minnän bulsın yahşılık", — digändäy, yılmaep barmak yanadı. İskändär dä aña karşı sürän genä yılmaydı.

Vak-töyäklär belän sumkanı şıplap tutırıp, ike şeşä azärbaycan konyagı da algaç, tagın närsä kiräk ikän, dip, kibet kiştälärenä küz yögertep çıktı. "Ä-ä, şampanskiy! Şampanskiysız Yaña yıl Yaña yıl bula dimeni?!" Üz-üzenä yañalık açkanday, ul aşıga-kabalana kassa yanına kilde.

— İke şeşä şampanskiy sugıp birsägezçe, çibärem.

— Berençedän, min sezneñ çibäregez tügel, ikençedän, şampanskiynı äçetep ölgermädem. Yaña yılnıñ yaña yılına, bälki, äzer bulır, kilersez.

Kibetçe kız, bik tä ütken süz äytkän şikelle, kalın irennären çäy tälinkäse hätle cäyep yılmaydı da, altın teşlären balkıta-balkıta, böten gäüdäse belän dereldäp, tiz genä, aşıgıç kına kölep aldı. Ozaklap kölärgä vakıtı yuk, çönki çiratta bütän keşelär kötä ide.

— Änä, alma suı al.

— Bäyräm bit, zatlırak äyber kiräk ide.

— Keşedän artık cireñ yuktır. Änä, bar halık şunı eçä, özelep töşkän cirläre yuk. Äydä, äydä, kopçenıy kolbasa şikelle söräyep torma, yulında bul, çirat kötä.

— Keşe aldına monı kuyıp bulmıy bit inde. Alar bik näzberek halık. Yahşıragın... Ber genä şeşä bulsa da...

— Ällä bügen tudıñmı? — Satuçı, şayaruın onıtıp, çın-çınlap açulanırga totındı. — Yünle keşe bäyräm hästären yartı yıl aldan kürep kuya. Kiläçäkkä karap yäşärgä kiräk... Üzeñ belmäsäñ, hatınıñ äytergä tiyeş ide. Dönya hatın-kız kulında häzer.

İskändär, däresen äzerläp kilmiçä "ikele" algan malay kebek, başın aska iyep çıgıp kitte. Çirattagı keşelär aña säyersenep karap kaldılar. "İnde kibetçelär dä niçek yäşärgä kirägen öyrätä başladı, — dip mıgırdandı ul. — Kaya barıp kagılma, şunda akıl sata başlıylar". Nıklap uylasañ, alarda da haklık bar kebek anısı. Köne citkäç kenä bäyrämgä äzerlänä başlamıylar bit inde.

Sömbel kitkäç, ay buyı üz-üzen kaya kuyarga belmiçä, ike täräzä arasına eläkkän çeben sıman, arlı-birle bärgälänep yörde ul. Eşkä ğadättägedän aldan kilep, säğatlär buyı orkestrantlarnı kötep utıra, ä alar, kiresençä, ğadättägedän soñrak kilä. Kerä -kereşkä ük çişenep atalar da, vayımsız gına kulga instrument alıp, estradaga çıgıp utıralar. Yözläre çıtık, äyterseñ muzıka belän keşe küñelen kütärergä tügel, ä sugan ärçergä utırgannar. To-ra-bara yözläre açıla üzläreneñ. Başta, programma buyınça, "Ay, bılbılım"nı uynıylar. Kaysı berse, tuktap torgan arada, yakındagı östäl yanına barıp, koyaşlı Gruziyä isänlegenä çäkeşterep tä kilä.

Şunnan soñ başlana "lezginkalar", başlana yumart tabiğatle Kavkaz ritmnarı. Kolagıñ gına çıdasın. Barabançı Alfred soñgı çikkä citep şaşa, İskändärneñ pianino avazı tau yılgasına kilep kuşşgan keçkenä çişmä kebek yugalıp kala. Alfred anıñ sayın kotırınıp erele-vaklı barabannarın kıynıy, äyterseñ, şulay itep, gomer buyı cıyılıp kilgän bar üç-açuların çıgara, şunıñ belän läzzätlänä ide. Barabançı bulsa da, nigäder, başkalarga karaganda sagrak küñelle sıman ul. İskändär ansambldä barı tik anıñ belän genä urtak tel taba, kaytkanda da anıñ belän yänäşä bulırga tırışa. Ä ul, İskändärneñ üzen yakın itkänen sizepme, ällä çın küñeldänme, programmadagı köylärne uynap betergäç, yumartlanıp kitkän kunaklarnıñ zakazların da başkargaç, aña baş kaga. "Äydä, İskändär, sineñ köyne uynıybız!" — digän süze inde monısı. Al-frednı ansambl yegetläre süzsez añlarga öyrängän, annarı, İskändär boların uylamıy, ul zaldagı yarım iserek kunaklarnı da, ryumkalar çäkeşkän, kıçkırıp-kıçkırıp söyläşkän tavışlarnı da işetmi, anıñ öçen häzer ğalämät zur bazarga ohşagan şähär dä, adım sayın açı süz kıstırıp söyläşä torgan dus-işlär dä, fatir da, Sömbel dä — berse-ber yuk. Koñgırt çäçläre tuzgıp yak-yakka taralgan, kaşları, oçarga cıyıngan koş kanatı sıman, öskä talpıngan, küzläre — çiksez moñ häm därt tulı küzläre — keşelärgä tügel, ä eçkä, üzeneñ eçke ilahi dönyasına töbälgän kebek. Ul berkemne dä kürmi, bernärsä dä işetmi. Ul gomere buyı şuşı mizgelne kötkän, ul gomere buyı şuşı mizgel öçen genä yäşägän diyärseñ.

Köy tämamlangaç, ul başın kisäk kenä artka taba selkep kuya da, berençe tapkır kürgändäy, zalga karıy. Başta berara añışmıyça tora. Ul üzeneñ restoranda ikänen onıtkan, ul güyä sähnädä, meñlägän tamaşaçılar aldında. İskändärneñ küz aldınnan ber-ber artlı niğmät tulı öställär yözep kitä, aradan siräk-miräk kenä kul çapkan tavışlar işetelä. Ul ihtıyarsız torıp basa da, ğayeple keşe sıman, ozak itep baş iyep tora.

Uramga çıkkaç, Alfred belän ozak kına süzsez atlıylar. Süzne ğadättä Alfred başlap cibärä.

— Tuydım... — bula anıñ berençe süze. — Tuydım bu baka tuyınnan... Tuydım bu kabak cırçısı bulıp yörüdän. Kitäm. İrtägä ük kitäm!

İskändär anı tıñlamıy, çönki kön sayın kabatlangan bu süzlärneñ tön ütügä istän çıgasın, irtägä kiçke cidedä Alfrednıñ baraban artına çıgıp basasın, dürt säğat onıtılıp torgannan soñ, kaytkanda tagın şul uk süzlärne kabatlıysın yahşı belä ide ul.

— Kitep kaya barasıñ? Bälki, monda yahşıraktır da äle. Tikşergän, bäylängän keşe yuk, tamaşaçı küñelle halık — närsä uynasañ da yarıy.

— Çın tamaşaçı aldında uynıysım kilä minem, İskändär. Gomeremdä ber genä tapkır bulsa da. Batam, betäm bit min bu sazlıkta. Şuşı restoranga kilep eläkmägän bulsam, küptän konservatoriyä betergän idem bit. Min häzer kem? Sazlık bakası. Kit sin monnan, İskändär, yahşı çakta kit.

— Kitep kaya barasıñ? Üz-üzeñnän kaçıp bulmıy.

— Sin talantlı bit. Menä digän köylär yazasıñ, hiç yugında, öydä yat, eşlämä. Muzıka yaz, icat it. Ber zaman tanırlar, añlarlar.

— Dvoryan näselennän tügel şul min. Babaydan kalgan miras ta bik zur tügel — ike iske çabata belän ber kärke şöşle genä. Eşlämi yäşäp bulmıy häzerge zamanda.

— Ä icat eş tügelmeni?

— Eşen eş tä, anıñ belän tamak tuymıy şul.

— Motsartlar, Şubertlar, Glinkalar berkayda da eşlämägän, şulay da menä digän itep yäşägännär, icat itkännär.

— Taptıñ çagıştırır närsä...

— Döres, bezneñ çornı alar zamanı belän çagıştırıp bulmıy, bezdä — icat irege, bezdä — hörriyät.

— Salulama, yeget, çitkä kayırma. Añlıym, tel töbeñne bik yahşı añlıym. Botinkañ tar bulganga, dönya tar dip zarlanma, di torgan ide bezneñ babay. Başta eş kürsät, annan ayak teräp söyläş, taläp it. härber çebeşkä kaz oyası yasap bulmıy bit inde. Äy, kaz oyasınıñ närsä ikänen dä añlamıysıñdır äle sin. Şähär malayı... Min şähärdä tuıp-üskän bulsam, sineñ şikelle mämi avızlanıp yörmäs idem. Üzebezneñ avılda bulsammı? Billähi, dip äytäm, bu konservatoriyälär, teatrlar, kontsert zalları bezneñ avılda bulsa, min şularda, ıştan balagı belän ineştä maymıç totkan kebek, üz malay bulıp üssäm, kem çıgar ide minnän! İ-ih! Kamırı yomşak şähär keşeläreneñ, oyıtkısı töçe. Avılda bez kermägän kıyar tütäle, bez tuzgıtmagan karga oyası, bez töşmägän kar bazı yuk ide! Menä sineñ, Alfred, berär tapkır şähärdäge iñ biyek agaç başına yäisä iñ biyek öy tübäsenä mengäneñ barmı? Yuk şul, yuk! Häçterüşlär sez.

— Nigä avılda gına yäşämiseñ soñ? Kayt ta Mädäniyät yortı direktorı bulıp urnaş. Orkestr oyıştır, hor oyıştır, ansambl oyıştır, üzeşçännärne kütär.

— Oyıştıru säläte yuk mindä. Minem barı tik muzıka gına yazasım kilä. Keşeneñ üze telägän eşne eşlärgä hakı bardır bit...

— Ä nigä yazmıysıñ soñ? Tot ta yaz, keşe başı katırıp yörmä.

— Niçek dip añlatırga? Küñel tınıçlıgı yuk. Eştä, üzeñ beläseñ... Öydä — hatın-kız. Annarı, Alfred dus, bu dönyada mine añlagan ber genä keşe dä yuk. Añlarga teläüçe dä kürenmi.

— Ä sineñ üzeñneñ berär keşene añlarga teläp karaganıñ barmı soñ?

— Belmim...

— Dimäk, ütä çıkkan egoist sin. Nigä dip böten halık sine genä añlarga tiyeş äle? Härkemneñ — üz kaygısı, üz borçuı, üz dönyası... Bäläkäy genä bulsa da — üz dönyası.

— Sin icat keşese bit. Añlarga tiyeş. Neçkä küñelle keşe. Menä hatın mäktäptän ukıtıp kayttı, di. Altı säğat ukıtkan, niçäder balaga "biş"le, kiçäsenäder "dürt"le, "öç"le, "ike"le kuygan. Yuk närsäne bar itep, şularnı soraştırıp utırıymmı inde annan? Soramıyça da şulay ikänen beläm bit min anıñ.

— Yalgışasıñ, İskändär, bik nık yalgışasıñ. Min dä elegräk şulay uylıy idem. Hatın minem öçen yort cänlege şikelle genä ide. Ker yua, aşarga peşerä, telägän çakta, başınnan sıypap kuyasıñ, telämäsäñ, cilkäñ belän borılıp yatasıñ...

— Urta ğasırda yäşägänseñ bugay. Häzerge hatınnar...

— Büldermä äle. Hatınnar kayçan da ber ük hatınnar alar. Matriarhat çorında da üzläreneñ näfisleklären saklap kala algannar. Menä sin hatınıña yüri genä ber cılı süz äytep kara äle. Yüri genä başınnan sıypa, yüri genä irkälä, nazla.

— Yüri genä buldıra almıym min.

— Soñ, agaç tügelsender lä...

— Ul mine añlamıy, minem tormışnıñ, minem hıyalımnıñ mäğnäsen añlamıy. Minem närsäder icat itä aluıma ışanmıy.

— Işanmıy ikän, ışandır. Işandıra almasañ, sin, dimäk, icat keşese tügel. Ä niçek itep zaldagı meñlägän tamaşaçını äsir itä, ışandıra alırsıñ sin? Tormış, yäşäü — üze icat ul. Muzıka yazu gına icat tügel... Berär köyeñne uynap karaganıñ barmı soñ aña?

— Yazgan bersen uynıym, içmasam, nik ber çäç börtege kıymıldap karasın!

— Tagın yaz, tagın uyna.

— Bulmas, ahrısı. Bez anıñ belän ayırılışırbız kebek.

— Yülär sin, İskändär. Min dä ayırılıştım. Gomerem buyı hıyallangan hörriyätkä iyä buldım. Çitlektä yäşärgä öyrängän arıslanga irek zıyanlı gına ul. Yäşi almıy ul irektä, hälaq bula. Çitlekkä kergänseñ ikän, üzeñne şul çitlektä irekle his itärgä öyrän. Sineñ fantaziyäñ citärlek bit...

— He-he...

— Ayırılışsañ-betäseñ, malay. Betäseñ. Buınıñ sıyık sineñ. Üzeñnän dä keşe çıkmıy, icatıñ da...

— Ä ul miña barıber icat keşese dip karamıy.

— Ä sin aña icat keşese dip karıysıñmı soñ?

— Ul bit...

— Ul bit gadi ukıtuçı gına diseñme? här eş — icat ul, İskändär. Ä dönya — bazar. Satu-alu, alış-bireş... Sin nindi tovar birsäñ, şul uk bäyäne kaytaralar. Dönyanıñ alış-bireşe bik ğadel anıñ. Berkemne dä aldıy almıysıñ. Sin aña ber yahşılık kılsañ, ul da siña şunıñ belän cavap birä, sin aña ber cılı süz äytsäñ, ul da cılı süz taba, küñel töbennän aktarıp, kırıp-seberep bulsa da taba, burıçlı kalmıy. Menä şul närsäne kolagıña kirtläp kuy, İskändär.

Ul tönne alar tañga qadär şähär uramı buylap onıtılıp söyläşep yördelär. Bu vakıtta borçıp tormıym, dip, İskändär öyenä kaytmadı, Alfredta yoklap kaldı.

Yokıdan uyanganda köndezge öç tulıp kilä ide. Torıp berär çınayak kofe eçtelär dä, ul öyenä kaytıp kitte. Kızı bu vakıtta mäktäptän kaytkan bulırga tiyeş ide. Ğayeple kıyafät belän, işekne sak kına açıp, öygä kerde. Koridorda uk ul öydä nindider üzgäreş bulganın sizgän ide. Çişenmiçä genä türgä uzdı.

Şifoner işege şar açık, elgeçtä anıñ berniçä külmägennän başka kiyem-salım kürenmi, stenadagı ikese bergä töşkän portret urını aksıllanıp kalgan, türdäge keläm urınındagı oboy çäçäkläre, kuptarıp taşlangan taş astındagı sıyık yäşel ülännär sıman, yaktırıp tora. Bülmä urtasındagı östäldä şakmaklı däftär bitendä ere-ere häreflär yarılıp yata. Cinayät östendä totıludan kurıkkan keşe sıman, aşıgıp yazgan.

"İskändär!

Sau bul! Rähät yäşä. Bez monda härçak artık buldık. Bezdän başka irkenläp tormış it. Bälki, kayçan da bulsa akılıña kilerseñ äle. Bez siña berkayçan da naçarlık telämädek. Sineñ ordım-bärdem süzläreñä, cen alıştırgan keşe kebek iläs-miläs yörüläreñä küp tüzdek, kürmämeşkä salıştık. Ä sin haman bezne ğayeplädeñ, bezneñ här häräkätebez sine çıgırdan çıgara ide. İmeş, bez siña icat itärgä şartlar tudırmıybız, siña gel komaçau gına itäbez. Äydä, rähätlänep icat it äle ber. Ataklı kompozitor bultaç, kontsertıña çakırırga onıtma. İske dus itep tıñlarga, sineñ uñışlarıña söyenergä kilerbez. Huş. Bez poyızdga kittek... Bezne ezlämä, bezneñ öçen borçılma, yugalmabız. Häyer, sineñ borçılganıñ da bulmadı inde. Yarıy, häyerlegä bulsın...

Sömbel, Läysän".

* * *

Parovoz poşıldauları çıgarıp, bar bülmäne görseldätep iske säğat suguga, İskändärneñ küz alları karañgılanıp kitte. Ul küzlären çıtırdatıp yomdı. Parovoz tagın, tagın uhıldadı, kuzgalırga röhsät birep, açı itep sıbızgı çırıldadı. İskändär, böten gäüdäse belän suırılıp, poyızdga omtıldı. Menä gacäp: yäşel vagonnar urınına rät-rät partalar tezelgän, här partada — anıñ Läysänenä ohşagan balalar, ä iñ alda, parovoz urınında — alarnıñ borıngı säğate. Sömbel parovoz-säğat täräzäsennän kul bolgadı da poyızd tavışsız gına kuzgalıp kitte. Ul, alga sörlegep, çak kına yıgılmıyça kaldı...

* * *

Azık-tölekne buşatıp, kisep-turap östälgä tezä başlagaç, tabınnıñ bik yarlı ikäne kürende. Bu tabınga keşe çakırırlık tügel ide. Närsäder uylarga, hästären tabarga kiräk. İskändär, mañgayın cıyırıp, küzlären yomıp, üzeneñ tanış-beleşlären häterdän ütkärep çıktı. Monısı muzıka uçilişesında ukıta, tegese — mäktäptä... Tanışlar arasında aña yärdäm itä alırday keşe kürenmi. Tuktale, Fidannı kafega sklad mödire bulıp urnaştı digännär ide. Şuña barıp karasam? Äye, şunda barırga kiräk, ul borıp cibärmäs.

Kulına sumka tottı da ike-öç baskıç aşa sikerä-sikerä uramga çıktı. Fidan iskä töşügä ük küñele üsep kitkändäy buldı anıñ. Fidan yeget keşe, ul institutta ukıganda uk arada bötenesennän ayırılıp tora ide. Artıgın söyläşmäs, kiräkmägän cirgä tıgılmas, ä üz eşen barıber eşlär. Döres, muzıkaga ber käsep itep kenä karıy ide ul. "Muzıka — bäyräm ul, ä bäyräm kön sayın kilmi. Kön sayın anıñ kiräge dä yuk! Keşe bäyräm itärgä kilmi, yäşärgä kilä!" Muzıka turında süz çıksa, şuşı berdänber fälsäfäsen yarıp sala da, minnän kölmilärme ikän digändäy, mäçe yılgırlıgı belän, astan gına härkemne karaşı belän sözep çıga.

— Sälam, İskändär!

Başın kütärep karasa, karşında Rüdäl tora. Bürek kolakçının töşerep kuygan, küzlek pıyalaları tirläp, yözenä sukır keşe kıyafäte kertkän, bit oçları, kerşän yakkan kızlarnıkı kebek, uç töbe hätle genä alsulanıp çıkkan.

— Kaya yul totu bolay?

— Bäyräm hästären kürep yörü ide äle... Berni tabıp bulmıy.

— Şayartma. Beläbez sine. Restoranga barıp ber sızgırsañ, häzer töyäp kiterälär siña.

— Min anda berkemne dä belmim bit. Muzıkantlarnı gına...

— Şayartma. Eşneñ kättäsenä urnaştıñ inde. Bezneñ şikelle tugızdan altıga tigez bula yöz dä yegerme täñkä mäsäläsen çişep yatmıysıñ.

— Ä min tuksan sum alam...

— Şayartma! Tammasa da, aguın aga inde anda. "Maestro! "Lezginka"nı cibär äle! Şämähä käğaz — bezdän, muzıka— sezdän!"

Rüdäl, ayak oçlarına basıp, kulların koş kanatı sıman cäyep, ber urında tıpırdap aldı.

— Taşla şul keşedän kölüeñne.

— Turı äytkän tuganına yaramagan, dilär. Min bit ğayep itep äytmim. Nişliseñ, tormışta — härkemneñ üz yulı. Talant bulsa, min dä muzıka fakultetına kerer idem. Kolagıña sıyır tipkän bulgaç, kaya barasıñ — tarih fakultetına. Sez bügenge belän yäşisez, ä bez — ütkändä. Tege patşa tege patşa belän ni öçen sugışkan, bu patşanıñ küpme baylıgı bulgan, ıruglık çorında bezneñ babalarıbız nindi ıştan kiyep yörgän, urta ğasırda söñge belän sugışkannar-mı, kılıç belänme? Bez menä şular belän yäşibez. Ä sezneñ — kön dä bäyräm, kön dä tuy. Muzıka, bis, bravo, afärin! Tormış tügel, totaş feyerverk!

İskändär telämiçä genä, anıñ süzläreneñ döreslegen şik astına alu öçen genä tırışıp kölgändäy itte. Tamak töbenä töyer tıgılıp, buıla-buıla yütällärgä totındı. Rüdäl şap-şop itep anıñ cilkäsenä suktı. Ul niçekter, kızganmıyça, üç alırga telägändäy, avırttırıp suga ide.

— Döres süzgä cavap yuk! Bötenegez cılı cirlärgä urnaşıp bettegez inde, min genä kaldım ber kırıyda aksak çäükä sıman. Hämit — zavodta tseh başlıgı, İntizar — ätiseneñ cılı koçagında. Kür dä tor, kibet direktorı bulıp urnaşaçak ul. Äle genä Fidannı kürdem, yünläp sälam dä birmi. Närsä bulgan soñ, min äytäm. Gomer buyı bot belän ıştan şikelle yäşägän idek bit. Karasam, yegetebez sklad mödire bulıp urnaşkan ikän. Kerep çık dip tä äytmäde.

"Sine çakırsañ, bäladän başayak, — dip uyladı İskändär. — Yuknı bar itep böten şähärne sasıtır ideñ".

— Yarıy, min aşıgam. Töş citep kilä inde. Ä minem bernärsä äzer tügel.

— Sin dä ereländeñ, kunakka da çakırmıysıñ.

— Soñ, üzeñ dä buydak tügelme soñ häzer? Ällä Sömbel kayttımı?

— Kunaklarnı bez inde ällä kayçan, anıñ belän bergä çakırıp kuygan idek.

— Häzer ul yuk bit inde. Anıñ kitüen, bähetle, bäysez könnäreñ başlanuın bäyräm itmäkçe bulasıñmı?

— Yaña yıl barıber kilä bit ul, Sömbel kitte dip vakıt tuktamıy. — İskändär, ciñen kaytarıp, säğatenä küz taşladı. Sekund tele, tegermän äyländerüçe miñgeräülängän at kebek, tügäräk buylap can-färmanga çaba ide. Ul Rüdäl karşında säğatkä karap toruına uñaysızlanıp kölemseräde dä süzen dävam itte. — Vakıt poyızd kebek bit ul, passacirlar härberse üz stantsiyäsendä töşep kala, — ul bara da bara.

— Ä ul kaya kitte soñ?

— Belmim, poyızd belän kitkän...

Rüdälneñ küzläre, kısılıp, kara sızıkka äylände.

— Sömbel töşep kaldı, ä min alga kittem dimäkçe bulasıñmı?

— Kiresençä...

— Şayartma. Aşıkmıy tor. Bälki, ul çınnan da alga kitkänder, ä sin töşep kalgansıñdır.

— Kalsam kalırmın, sineñ eşeñ tügel.

— Restoranıñ belän yırak kitä almassıñ, änä, "Acagan" restoranındagı şaykanı da taratkannar. Direktorına unbiş yıl birgännär, muzıkantları da buş kalmagan, di. Kara anı, yukka çäbälänäseñ, yeget. Koyrıgıña ut kapkaç, kürerseñ, bez dä kiräk bulırbız. Ul bäyrämdä bez türdä utırırbız.

Rüdäl büregen tagı da batırıbrak kide dä kırt borılıp kitep bardı. İskändär şul çak, nider sizep, ihtıyarsız büregen saldı. Bürege östendä bäläkäy genä ak öyem agarıp tora. Kügärçen başına "päp" itep kitkän. Ayak astında butalıp yörüçe kızıl tomşıklı, tügäräk büksäle vayımsız kügärçennär böten kıyafäte belän Rüdälgä ohşap kürendelär aña.

Anıñ başına da äle genä kügärçen tügel, ä ul "päp" itep kitkän sıman toyıldı, här cirdä tıgılıp, här cıyılışta iñ elek süz alıp, härkemnän ğayep tabıp yörgängäderme, Rüdälne institutta ukıganda "kazıy" dip yörtälär ide. Ul ber keşeneñ dä şatlıgın kütärä almıy, här söyeneçkä deget tamçısı bulıp tama da töşä. Anıñ bu ğadäten yurist yegetlär inde küptän belgännär, şuña yakın kitermilär, ä ul, monı sizep, kübräk İskändärlär gruppası tiräsendä çuala. Könnär buyı kızlar bülmäsennän çıkmıy utıra. Kızlar anı vak-töyäk alırga kibetkä cibärälär, yomışka yörtälär. Ul setkaga buş söt şeşäläre tutıra da, bik zur eş kırgan kıyafät belän, şaltır-şoltır koridor buylap kitä. Kızlar anıñ artınnan pırhıldap kölep kalalar. Sömbel genä kölmi, ul anı kızgana, anıñ mähluklıgına sabıylarça gacäplänep karıy ide bugay. İskändärgä kiyäügä çıkkaç ta, süz kuzgala-nitä kalsa, Rüdälgä tel tiderttermi ide. İskändärgä kayçakta alar arasında nindider urtaklık ta bar sıman toyıla ide. Andıy vakıtta ul Sömbel belän tanışuına, anı Rüdäldän tartıp aluına ükenep tä kuya. Bar-ber-senä menä digän par çıgar ide alardan.

İskändär belän Sömbel öyläneşkäç, Rüdäl bötenläy küzgä kürenmäs buldı. Şaktıy vakıt uzgaç, anı institut koridorında oçrattı da tañ kaldı İskändär. Ul, nigädär, anı inde kaygıdan suırılıp betkänder, sarı yotıp yöri-yöri korı söyäkkä kalgandır, dip uylıy ide. Ä Rüdäl, kiresençä, tulılanıp kitkän, bit almaları yodrıktay bürtep çıkkan, borın yafrakları tırpaygan, korsagı, tüm-tügäräk bulıp, zäñgärsu pincägen tartıp tora. Koygan da kuygan uram kügärçene inde. Tora-bara anıñ "kazıy" kuşamatı da onıtıldı. Ällä inde tös-kıyafäte, ällä inde oçragan ber keşeneñ başına bäläkäy genä itep, sizdermiçä genä "päp" itep yörgäne öçenme, ällä bötenläy bütän säbäp beländer-me, anı "kügärçen" dip atap yöri başladılar. Söyläşkändä dä ul, kügärçen tavışına ohşatıp, gör-gör kilep tora, artık katı kuptarılıp orılmıy, irenennän berkayçan da yılmayu kitmäs — suygan da kaplagan kügärçen inde.

İskändärneñ Rüdälgä artık ise kitmi ide, tik menä Sömbel genä... Alar härçak ber-bersen yaklıylar, ber-ber-senä süz äyttermilär ide. Bu närsä İskändärneñ canın borçıy, ul moña çıgırınnan çıgarday bulıp ürtälä.

Äle bügen dä anıñ avızınnan Sömbel turında işetkäç, yöräge özelep töşep kitkändäy buldı. Ul Sömbelneñ kitkänenä, anı taşlap kitkänenä söyenep betä almıy kebek ide. "Ägär dä ul Sömbelne ezläp barsa?" — dip uyladı İskändär kinät kenä. İskändär Sömbelneñ anıkı buluın kütärä almayaçak. Teläsä kaya kitsen, teläsä kem belän yäşäsen, barı tik anıkı gına bulmasın. Bu anıñ bägıren izäçäk, gorurlıgın ayak astına salıp taptayaçak. Un yıl elek anıñ kulınnan tartıp al da: "Min aña layık tügel, ul sineke bulırga tiyeş", — dip, kire kaytar, imeş. Yuk, bolay bulmas. Nigä dip anıñ poyızd belän kitüen äyttem soñ äle? Häzer ul anıñ böten tugan-tumaçasın beleşäçäk, et şikelle isnänep ezläp tabaçak. Anıñ karşına mahsus çıgıp torgan ul, kaya kitkänen beler öçen mahsus söyläştergän. Ä min berkatlı... İskändär, avır itep, ıñgıraşıp sulap kuydı: "İh, yılan, ih, kazıy".

* * *

Kafe bötenläy buş diyärlek ide. Poçmaktagı ike östäldä genä kızıl yözle öçär-öçär yeget utıra. Käbestä salatı algannar da, şuña karap tirän uyga kalgannar. Cıyıştıruçı tür işektän kerep kitügä, berse tüş kesäsennän yalt kına şeşä çıgardı da ikençe kesäsennän stakan alıp, mölderämä tutırdı. Karşıdagı yeget anı küz açıp-yomgan-çı kaplap ta kuydı. Şeşä iyäse stakannı yänä tutırdı. Anısı da yäşen tizlege belän yukka çıktı. Öçençe stakannı huca üze kapladı da, şeşäne östäl ayagı yanına kuyıp, torıp bastı. Yözläre tagın da alsulana töşkän, tirläp-peşep çıkkan öç yeget därräü işekkä taba atladılar. Cıyıştıruçı hatın, şunı gına kötep torganday, laştır-loştır atlap kilde dä şeşäne cähät kenä alyapkıçı itäge astına yäşerde. Anı faner stena artına iltep kuygaç, İskändär yanına kilde.

— Nişläp utırasıñ monda?! Üzeñ belän alıp kildeñme? Berüzeñä ber yartı eçep, yıgılıp yatma tagın. Tuygan monda iserek taşıp.

İskändärneñ şulçak borıp-borıp eçe avırtırga totındı, kiçäge töş turınnan birle aşamaganı isenä töşte.

— Tamak yalgap almakçı idem. Berär närsä kitermäslärme? Ofitsiantka...

Cıyıştıruçı hatın, buş şeşälär şıltıragan tavış çıgarıp, şarkıldap kölep cibärde.

— Kayan kilgän kulturnıy. Ofitsiant kiräk bulsa, restoranga bar. Bezdä — demokratiyä. Härkem üze barıp ala, iltep kuya. İskändär podnos totıp kassa yanına kilep bastı. Kassa artındagı yöze tauşalgan sarı käğazgä ohşagan äbi — pensionerka bulsa kiräk — aña yokılı-uyaulı karaş taşladı da hälsez başı tagın aska bögelep töşte.

— Aş kiräk ide...

— Äle peşmägän, töşkä genä äzer bula.

— İt yukmı?

— Kotlet kına. Sugıymmı?

— Kiräk tügel. İtle salat yukmı?

— Salat işedän: käbestä, kişer, çögender.

— Avızga alırday berär närsä barmı soñ sezdä? İskändär çınlap çıgırdan çıga başlagan ide.

— Bulganına şöker it. Sugış vakıtında ber telem ipi öçen könnär buyı çirat tora idek. Simerep sikeräsez. Häzerge yäşlär dönya kürgänmeni alar...

Äbi söyli kaldı, İskändär, podnosın kulına totkan kileş, çitkäräk kitte. Bu äbi kafega şulkadär yatışa ide, güyä anı ozak saylap, konkurslar ütkärep mahsus algannar.

— Sezdä Fidan digän yeget eşlime? — İskändär monı telär-telämäs kenä, ikelänep kenä äytte. Mondıy şıp-şır kafenıñ skladı da, şul skladnıñ mödire buluın da ul berniçek küz aldına kiterä almıy başlagan ide.

— Yuk, belmim, andıy keşene belmim. Kıyafäte nindiräk?

— Tazarak kına, ozın buylı, tügäräk yözle, çäçen artka tarap yöri. Bokserga ohşagan.

— Kem bulıp eşli soñ ul?

— Sklad mödire...

— Ä-äy, Fedyanı äytäseñme? Küptän şulay dilär anı. Ällä nindi Fidannarıñ belän baş katırasıñ. Eşli, eşli, nişläp eşlämäsen di. Altın yeget ul bezneñ...

Kassir äbi şul arada balkıp kitte.

— Ä sin anıñ keme bulasıñ soñ?

— Bergä ukıgan idek... Dustı... İptäşe...

— Nigä anı baştuk şulay dimiseñ? Qadersez kunak sıman... Äydäle, alıp kerim äle yanına.

İskändär kassir äbi artınnan iyärde.

Stena kırıyına tau-tau öyelgän ärcälär arasınnan borga-lana-borgalana şaktıy bardılar. Kassir äbi ärcälär öyeme arasındagı seyfka ohşagan ak kalay tışlı işekne sak kına, yaratıp kına şakıdı.

— Kem bar anda? — digän kalın tavış işetelde eçtän. İskändär Fidannıñ bärhet tavışın şunduk tanıdı.

— Min bu, Fedya. Sine sorıylar, dustıñ dime şunda...

— Häzer, bezneñ beraz eş çıktı äle monda, kötegez. İskändär, şuşı buş häm salkın binada cılı süzlär işetüenä ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, berkavımga yugalıp kaldı. Ul arada kassir äbi ayakların çac-çoc söyräp kitep tä bardı. Ärcä tauları arasındagı labirintnıñ äle ber poçmagınnan, äle ikençe çatınnan kemder kilep çıga da, öskä kütärelep karamıyça gına, kultık astındagı töyençegen çıtırdatıp kıskan kileş, anıñ yanınnan ütep kitä. Keşe uzgan sayın ul timer işekkä yılışa, ä eçtä nider pışıldaşıp alalar da tagı älege kıymmätle bärhet avaz işetelä:

— Çak kına kötegez inde, häzer...

Nihayät, işek şaltırap açıldı. İskändärneñ borın töbennän genä mäçe yılgırlıgı belän ike keşe çagılıp uzdı. Ul alarnıñ irme-hatınmı ikänen dä abaylıy almadı, barı tik kullarındagı buaz sumkaların gına kürep kaldı.

— O-o-o! Kemne küräm min? İskändär galicänapläre tügelme soñ bu?

İskändär, ni äytergä dä belmiçä, kakkan kazık kebek ber urında tik basıp tordı.

— Uz, äydä, türdän uz. Mondıy kunak kiläsen belgän bulsam, yulga kelämnär cäyep kuygan bulır idem.

İskändärneñ boyıkkan küñelenä şuşı mizgeldä yasalma kunakçıllık ta huş kilde. Küptännän cılı süz işetkäne bulmagangadırmı, aña monda gacäyep rähät bulıp kitte. Tüşämgä qadär öyelgän ärcälär, kapçıklar, poçmaktagı miçkälär, baş oçındagı şärä lampoçka, kuldan yasalgan gadi östäl, artsız urındık ta şulkadär yakın, üz toyıldı.

— Minem monda ikänne kayan beldeñ? Niçek taptıñ?

— Böten şähär sineñ turıda gına söyli häzer. Fidan tegeläy dä, Fidan bolay, dilär.

— Anısın arttırasıñ inde. Şähär çitendäge ber alla kargagan urınga urnaşkan buldım. — Ul, üzeñ küräseñ, digändäy, başı belän ärcälärgä ımlap kürsätte. — Litr, kilogramm, paçka, ärcä, miçkä, kapçık — şuşı inde bezneñ tormış. Kaya, nişläp süz belän sıylıym äle sine? häy, Şamka, başıñnı tık äle monda!

İşektän, küzlären çelt-çelt yoma-yoma, kızgılt-zäñgär yözle, iskergän borınlı beräü kürende. Ul avız açıp süz äytmäde, kaya kuşsañ — şunda çabam digän kündäm kıyafät belän tik kenä tora birde. Fidan yalt itep ike barmagın öskä kütärde:

— İke personaga! Berençe klass!..

Tegese, bula ul digänne añlatıp, rättän tiz-tiz genä biş-altı märtäbä küzlären meceldätep kuydı da cir astına töşep kitkändäy yukka çıktı. Fidan, citdi kıyafät alıp, İskändärgä taba borıldı.

— Yä, söyläp cibär äle, maestro, nilär bar sineñ dönyada? Sömbel kitkän dip işettek. Anısına beterenmä. Tabılır, yahşıragı tabılır, orlıkları Boharada tügel. Tartılıp kitkänseñ dip äytimme? Aptırama yukka, keşe kitä — köşel kala, dip cırlıy torgan ide bezneñ ber kürşe. Üz köyeñne üzeñ köylä, üz cayıña yäşä.

İskändär Fidan yanında sabıy bala kebek yugalıp kaldı. Ul Fidannıñ arbadan töşep kala torgan yegetlärdän tügel ikänlegen moña qadär dä belä, läkin anıñ bu qadär ük üz-üzenä ışanıç, väqar belän söylägänen kürgäne yuk ide.

— Min kaygırmıym da. Äle iyäläşep citep kenä bulmıy. Bülmä dä, küñel dä buşap kalgan kebek. Nider citmi. Elek artık sıman ide, häzer citmi.

— Sindä buş bulsa, mindä şıgrım tulı. Az gına käyefeñ bulmadımı, monda kil. Söyläşerbez, küñel buşatırbız. Teliseñme, kafega muzıkant itep urnaştıram üzeñne.

— Min eşlim bit inde. Restoranda. Anda da sin urnaştırgan ideñ.

— Monda da eşlärseñ. Eçeñne törtep tişmäs.

— Monda sezneñ... bötenläy keşe yörmi bugay bit. Tamak yalgap almakçı bulgan idem. Ber kabım äyber taba almadılar. Närsä belän satu itäsez soñ sez? Niçek totalar sezne monda?

— Sineñ baş citärlek närsä tügel ul. Stakkato metodı belän eşlibez bez.

— Anısı niçek bula tagın?

— Minhacev digän kompozitornı häterliseñme. Bezdä garmoniyäne ukıtıp yörgän ide. Menä şul kompozitornıñ biş simfoniyäse, öçme-dürtme kontsertı, ällä niçä baletı bar, dilär. Ä berärsen işetkäneñ barmı? Şiş, fuga! Ä beläseñ kilsä, barısı da radioga, televideniyegä, teatrlarga satılgan, akçası alıngan. Kompozitor digän vıveska barmı? Bar. Partitura barmı? — Fidan östäldä yatkan käğaz öyemen kütärep beraz selkep tordı da şapıldatıp yañadan östälgä taşladı. — Bar! Debit, kredit häm dä fuga! Kompozitor bar, äle niçek kenä bar! Sineñ belän miña karaganda meñ märtäbä yahşırak yäşi. Ä muzıka? Muzıka bar da, yuk ta. İsäpkä bar, sanga yuk. Bez dä menä şuşı muzıkal metod belän eş itäbez. Bezneñ monda üz garmoniyäbez bar. Yarıy, monısı bezneñ ölkägä näni genä ekskursiyä buldı. Häzer, häzer... — Ul, koridordagı ayak tavışların işetep, süzen bülde. — Häzer töp eşkä totınabız.

Timer işekne ayagı belän etep açıp, bülmägä podnos kütärgän keşe kilep kerde. Podnoska tezelgän şeşälär, azık-tölek, niğmät artınnan anıñ şälperäygän iske borını gına kürenep tora. Ul süzsez genä podnosnı östälgä kuydı da kulların çalbar balagına ışkıy-ışkıy işek katına kilep bastı.

— Mä, üz öleşeñne! — Fidan şalt itep ber şeşäne açtı da yartı stakan çaması salıp, aña suzdı. Tege, mesken, büregen yomarlap uçına kıstı, küzläre rättän berniçä zalp birep aldı, borınına can kergän sıman buldı.

— Suzma!

Fidannıñ kırıs tavışı anı siskänderep cibärde, kaltıragan kulındagı stakanı çak kına töşep kitmäde. Ul teşlärenä şakıldatıp bärä-bärä eçep beterde dä, stakannı ürelep ärcä östenä kuygaç, avızın bürege belän kaplap, çıgıp kitte.

— Menä şuşılar belän eşlibez inde.

— Nigä totasıñ soñ andıylarnı? Bu bändä nindi eş maytara alsın?

— Şul uk muzıkal metod. Ul keşe bar da, yuk ta monda. Kür disäñ — kürä, kürmä disäñ — kürmi, işet disäñ — işetä, işetmä disäñ — çukrakka äylänä.

— Nindi muzıkal metod bulsın? Keşelärne robotka äyländerep beteräsez bit sez monda.

— Ul bit üze teläp şuña bara. Kusañ da kitmi ul monnan. Anıñ öyenä kerep kara sin. Başıñ äyläner. Anıkı tösle mebelne töşendä dä kürä almıysıñ. Kayan taba — ber alla gına belä. Här kibettä, här kafe-restoranda anıñ işläre bar. Alar ber-berse belän elemtädä toralar. Tege kibettä şuşı minutta närsä bar, tege kafega irtägä närsä kiteräçäklär — barısın da enäsennän cebenä qadär belep tora alar. Şularday başka eş tä alıp barıp bulmıy. Häzer töşep kalasıñ.

— Bolay yäşägänçe, yäşämäveñ meñ artık.

— Tuktale, tıpırçınma. Menä, äytik, bügen sineñ bäyräm östälendä ni bula? — Fidan anıñ eçendäge bar uyların belep-kürep tora kebek ide. İskändär üzen uram urtasında anadan tuma yalangaç kalgan kebek his itte. Fidan torgan sayın kıza bardı. Anıñ aldına kara häm kızıl uıldıklı ike konserv bankası açıp kuydı, kalın-kalın telemnär belän kızıl balık kisärgä totındı. İskändär aldına äflisun, mandarin, limon öyelde. Östäl urtasına ärmän konyagı belän şampanskiy şartlap kilep utırdı.

— Sineñ tırnagıña da tormagan şul robotlarnıñ östälendä bügen bolarnıñ barısı da öyelep toraçak. Gacäplängän bulma, monısında tügel, — ul ciränep kenä işek artına taba karap, yöz cıyırdı, — monısı kaldık-postık cıyuçı gına anıñ. Tegeläre alla kebek: üzläre kürenmi, eşlägän eşläre buyınça gına dönyada barlıkları-na ışanasıñ. Menä şunnan balık miçkäse östenä utırıp uylap kara inde... Sin, tönnär buyı yoklamıyça, alar öçen muzıka yazasıñ, alarnıñ ruhi ihtıyacların kanäğatländerü turında uylıysıñ.

— Min alar öçen yazmıym.

— Kem öçen yazasıñ soñ?

— Üzem öçen.

— He-he-he... Bolay bulsañ, yırak kitä almassıñ sin, İskändär. Tege mesken, yomran şikelle, kul astına eläkkän bar närsäne öyenä taşıy, monısı, üz mänfäğaten kaygırtıp, sklad mödire bulıp urnaşkan. Ä miña nigä üzem öçen yazmaska, diseñ inde. Min dä keşe bit! Şulaymı?

— Şulay da bulsın, di. Ä min yomran şikelle üz öyemä taşımıym, üz küñelemdä, üz häzinämdä bulgan belän üzemne yuatam. Barı şul gına.

— Natural hucalık bula inde bu. Artta kalgansıñ sin, yeget, dönyadan şaktıy artta kalgansıñ. Bezgä häzer mämi avızlar tügel, totkan cirennän özä torgan yegetlär kiräk.

— Sin bu aysbergıñ belän ber bik katı barıp bäreläseñ äle, Fidan.

— Nindi aysberg ul?

— hiç yugı, şuşı kafeñ belän. Muzıkal metod tügel bu, aysberg teoriyäse belän eş itäsez sez monda. Kafenıñ keşe kerä torgan algı yagında çeben küzenä kırıp salırlık ta rizık yuk, ä asta — aysberg. Cıyıştıruçı östäl astındagı şeşälärne cıyıp kön kürä. Üzeñ belgäneñçä, anıñ kereme könnän-kön arta gına bara — şunıñ belän anıñ avızı yomık, ul şuña kanäğat, kassir äbi, pensiyäse yanına tagın niçäder sum östälüenä söyenep betä almıy, şuña märtkä kitep utıra. Peşekçelär peşerep tormıy, tovarnı şul kileş kenä uñga-sulga cibärä. Eş bara, plan tula, üzeñ äytmeşli, partitura yazıla, ä muzıka yuk.

— Bik tirängä kerä başladıñ, alay-bolay OBHSStan tügelsender bit? Äydä, yuk belän baş katırgançı, yäş çaklarnı iskä töşerep küñelne cılıtıp kuyıyk äle ber.

Fidan hrustal ryumkanı yañgıratıp çäkeşterde dä ber sulıştan yotıp kuydı. İskändär, eçärgäme-eçmäskäme digändäy, ryumkaga karap kaldı.

— Äydä, küreşü hörmätenä! Yaña yıl bit bügen, bäyräm!

— Şuña ikelänep toram äle. Kunaklar kilergä tiyeş.

— hä-äy, kunak kiler aldınnan yöz grammnı kabıpmı-kabıp kuyarga kiräk tä inde ul. — Fidan professional ostalık belän äflisunnı kabıgınnan çişenderep kuydı. Bu minutta ul teläsä kemne şulay tiz genä çişenderep taşlıy alır kebek ide. — Kunak kilgändä hucanıñ küñele huş, avızı yırık bulırga tiyeş.

İskändär, ni bulsa, şul bulır dip, konyaknı töbenä qadär eçep kuydı.

— Menä sin bezne et itep sükteñ. Belmiçä sükteñ. Bügen sin tön buyı uynap-cırlap bäyräm itäçäkseñ, ä min decurda bulam. Teläsäm dä, siña bara almıym. Bügen tönlä bezgä vagon kilergä tiyeş, şunsız plan tulmıy. Ul vagonnı bıyılgı yılga kertep kaldırırga kiräk. "Vakıt" töşençäsen bez sezgä karaganda yahşırak añlıybız, dimäk ki, bezneñ eş seznekenä karaganda fälsäfiräk, mäğnäleräk. İske yıl poyızdı finişka vakıtında kilep ölgeräme-yukmı, bezneñ yazmış şuña bäylängän. Ä sin küktä, bolıtlar östendä yäşiseñ, ul poyızdlarga tökermiseñ dä.

— Poyızd, poyızd, — dip kabatladı İskändär. — Min üzem poyızd kebek...

— Äydä, bezneñ restorannar trestına eşkä ker alaysa dim bit.

— Sin haman şayartasıñ, Fidan. Ä minem eşlär şayarudan uzgan.

— Ul hätle närsä buldı soñ äle siña? Kitelep töşkän cireñ kürenmi. Sömbel kitkäç, icadi fantaziyägä kuät kerä başlasa gına...

— Şayarmıym min, Fidan. İnde menä ber ay buyı här tönne töşemä poyızd kerä. Şpallar arasınnan çäçäk cıyıp yörgändä ällä kayan gına kilep çıga da acgırıp öskä kilä. Min çabam, çabam, poyızd anıñ sayın yakınaya, menä-menä sıtıp-izep uzar sıman. Min haman alga yögeräm, ä relstan çitkä çıgarga başıma da kilmi. İnde poyızd cilkämä kilep terälde genä digändä, kıçkırıp uyanıp kitäm. Töş yurıy beläseñme sin?

— Äbi-çäbi şikelle töşkä ışana başladıñmı ällä inde?

— Töş — keşeneñ yıllar buyı uylap-hıyallanıp yörgän hisläreneñ soñ çikkä citep kısılgan ber yomarlamı ul. Yuk närsä töşkä kermi. Keşe dönyada bulmagan närsä turında uylıy da, hıyallana da almıy. Bu poyızd da yuktan gına tügel. Minem yazmış — poyızd yazmışı kebek. Tuu belän mine ber relska kertep cibärgännär dä, äle menä haman şunnan çıga alganım yuk. Keşelär cil-davıllı, kaygı-häsrätle stantsiyälärne çitlätep ütä. Ä min — yuk, min turıga baram, min relstan çıga almıym. Sömbel kitkäç, relssız tormış başlanır digän idem, baksañ, bütänçä yäşi belmim ikän.

— Sin, İskändär, tormışıñnı yukka katlaulandırasıñ. Tormış sin uylagança uk katlaulı tügel bit ul. härkem üzeneñ bähete turında üze kaygırtırga tiyeş. här keşe bähetle bulsa, bar halık bähetle bula, dönya tügäräk bula. Barı şul gına, bik gadi bit, yugıysä. Sin inde üzeñne zur maksatlar öçen dönyaga kilgän dip sanıysıñ. Sana, äydä, sanıy bir. İnstitutta ukıgan çakta uk yoldız çire belän çirli ideñ. haman terelep citmägänseñ ikän. Ällä mine... muzıkanı üzeñä karaganda kimräk yarata dip uylıysıñmı? ho-o, yuk! Arıp-talıp eştän kaytkaç, pianino yanına kilep utıruga, bu dönyanıñ bar ärcäläre, kapçıkları erep ällä kaya yukka çıga. Menä şul çakta min dä kanatlanam, min dä yäşi başlıym, şul çakta gına üzemne bähetle his itäm min. Ä bolar, — Fidan bülmägä, östäldäge niğmätlärgä bitaraf karaş taşladı, — bolar ber yuanıç kına. Minnän barıber kompozitor da, zur muzıkant ta çıkmıy. Ä yäşärgä kiräk. Tipterep, sipterep, keşelärneñ küzlären yandırırlık itep yäşärgä kiräk. Muzıkant Fidannı tıñlarga telämägän idegezme, yarıy, menä häzer sklad mödire Fidan yanına kilersez.

Bil bögä-bögä kerersez, rähmät ukıy-ukıy çıgıp kitärsez. Ä ul sezneñ arttan mıskıllap kölep kalır.

— Yarıy, min kitim äle, Fidan.

— Kaya aşıgasıñ? Üpkälädeñme ällä? Buş öygä kaytıp närsä eşlämäk bulasıñ? Kem kötä anda sine?

— Kunaklar kiläse. Östäl äzerlärgä kiräk. Kibetlärgä yörisem bar.

— Nindi kibet di ul tagın? Närsä kiräk, bötenesen töyäp cibäräm häzer. Äy, Şamka!

— Nindi Şamka ul tagın? Kiräk tügel.

— Şamil anıñ çın iseme. Närsä kiräk siña?

— Bernärsä dä kiräk tügel.

— Ä nigä genä kerdeñ soñ monda? Minem yanga yomışsız kermilär...

Fidan anıñ buş sumkasına karap kuydı.

— Häleñne belergä.

— Äydä, alay bulgaç, yul ayagına berne kütärep kuyıyk. Yaña yılnı karşı alu da şul bulır.

— Yarıy, min kitim inde.

İskändär, buş sumkasın selki-selki, ärcälär arasındagı labirint buylap äkren genä çıgıp kitte. Fidan, başın artka taşlap, süzsez genä seyf-bülmä eçendä basıp kaldı.

* * *

Uramga tüşälgän ap-ak kar häm koyaş yaktılıgınnan İskändärneñ başı äylänep kitte. Ul, baskıç kultıksasına tayanıp, küzlären yomgan kileş şaktıy ara basıp tordı. Cirgä sibelgän million yoldızlar küzne avırtırıp cemeldi. İskändär buş sumkası belän ayak baltırına şapıldatıp suktı da kar-yoldızlarnı şıgırdata-şıgırdata atlap kitte. Şähär çite bulgangadırmı, uram buş, barı tik sarı çäçle malayga ohşagan koyaş kına, biyek yortlar artınnan başın kütärgän dä, yaktı küzlären olı itep açıp ürelä-ürelä, şähärgä karıy. Şul çak İskändärgä dönyada koyaş belän üzennän başka berkem dä yuktır sıman toyıldı. Hämitlär, İntizar, Alfred, Rüdäl, Fidannar — barısı da üz önnärenä kerep kaçkan yomrannar. Alar, tışta kar erep, dönya cılınmıyça, göllär çäçäk atmıyça, şul önnärennän çıkmaslar, cıygan rizıkların eşkärtep yatarlar kebek. Ä ul alarnıñ önendä yäşi almıy, anıñ yomran önenä keräse kilmi, anda anı kabul itärgä atlıgıp toruçı da yuk...

İskändärneñ borın töbennän genä görseldäp buş tramvay uzıp kitte. Ul tuktalışka qadär yögerep bardı da tramvaynıñ iñ artkı utırgıçına kerep utırdı. Tramvayda berkem dä yuk ide, şuñadırmı, ul böten köçenä çaba, ozın gäüdäse belän yak-yakka atına. Şulay atınıp bara torgaç, İskändär üzeneñ yokıga kitkänen sizmi dä kaldı.

Tramvay ap-ak kayın urmanın urtalay yarıp çaba da çaba. Tuy külmäge kigän sılu kayınnar siskänep yul çitenä taypılalar. Kayın urmanın çıguga, yäşkelt kiyemle soldat yegetlärgä ohşagan usaklar arasına acgırıp kilep kerdelär. Annarı alda kolaç citmäs gäüdäle imän bahadirlar kürende. Tramvay açı tavış belän sızgıra, böten gäüdäse belän kaltırıy, kotoçkıç avazlar çıgara. Anıñ kıyafäten kürügä, yöz yäşlek imännär tamırları belän kuptarılalar da can-färmanga çaba başlıylar.

— Tuktatıgız! Tuktatıgız! — dip kıçkıra İskändär. Ä tramvay haman çaba da çaba.

— Tuktatıgız! Min töşep kalam!

Anıñ süzenä kolak saluçı, anı işetüçe, aña cavap birüçe yuk. Ul urınınnan sikerep tora da buş vagon buylap çabıp kitä. Tramvay yörtüçe kız utırgan kabina işegen yodrıkları belän töyärgä totına, buş sumkası belän şap-şop suga.

— Tuktatıgız! Bez kaya barabız? Min töşep kalam! — dip inälep kabatlıy ul.

Ä tramvay haman küz iyärmäs tizlek belän alga ırgıla, bargan sayın urman kuyıra, karañgılana. İşekne töyä-töyä İskändärneñ kulları arıy, başı stenaga bärelä. Ä di̇yü arbası haman çaba. Menä arba ut bulıp kıza, anı yalkın çornıy, İskändär ber baştan ikençe başka çaba, tirläp-pe-şep çıga, çäçlärennän bu kütärelä, häm ul, aptırap, häldän tayıp, utırgıçka utıra da üzeneñ köçsezlegennän gasabilanıp, tavışsız gına üksep cibärä. Şulçak di̇yü arbası tuktıy, alda yaktırıp, millionlagan rubin yoldızları belän küzlärne çagıldırıp äkiyät sarayı balkıp kürenä. Türdäge pıyala işek açıla da annan... kinayale yılmaep aldı — kap-ka-ra, artkı yagı ap-ak külmäk kigän... Sömbel kilep çıga. Kilep çıga da, ayakları cirgä tiyär-timäs atlap... yuk, atlap tügel, yözep aña karşı kilä... Kilep citä dä sak kına anıñ cilkäsenä kagıla.

— Äydä, töşäbez! — di ul boyırgan avaz belän. — Kilep cittek.

Şulçak kolak töbendä meñlägän yoldızlar çınlap kuya da sünä. İskändär küzlären aça. Kırıyga şuıp töşkän büregen rätläp kuya, säyersenep, öskä kütärelep karıy.

— Töşärgä vakıt, gracdanin. İnde öçençe tapkır äylänäsez. Bilet ta almadıgız.

Tramvay yörtüçe kız, İskändärneñ uyanganın kürep, kulın ciñennän cibärä. — Ällä yokı planı tulmaganmı? — dip, yänäşädäge taza-bazık gäüdäle, yämşäygän sumkalı, ciñenä kızıl bäylägän hatın anıñ süzen yalgap alıp kitä. — Sezneñ yokı planı tulmagan, bezneñ — ştraf planı. Biletıgıznı kürsätegez äle.

— Yuk, almadım min.

— Kuyan bäyäse — ber täñkä.

— Niçek, niçek? Nindi kuyan? — İskändär uyanıp citmägän küzlären çelt-çelt açıp yoma da, gacäplänep, öskä kütärelep karıy. Annarı, üze dä sizmästän, avız tutırıp yılmaep cibärä.

— Yaña yıl kotlı bulsın!

— Akılıñ öç potlı bulsın! Bezneñ vakıt yuk, halık kötä. Çıgar äydä ber täñkäñne!

— Ber täñkäsez Yaña yılga kerü yukmı?

— Teleñä salınma. Buşka yöriseñ kilsä, täpi-täpi atla yäisä maşina al. Kaya teläsäñ, şunda yörerseñ. Ä bu cämäğat transportı, dip atala. Anıñ üz marşrutı, üz zakonnarı bar. Ber täñkäñne...

İskändär, yülär keşe şikelle, avızın yırgan da tik tora. Ul äle säyer töşle yokısınnan uyanıp citmägän, ul äle haman kulga-kul totınışıp Sömbel belän äkiyät sarayı karşında basıp tora kebek. Tramvaydagı halık şaulaşa başlagaç kına, küz aldındagı toman taralıp, boz katkan täräzälär, rät-rät tezelgän utırgıçlar, karşıda basıp torgan ike keşe äkren-äkren päyda buldı. İskändär kabalana-kabalana kesälären aktardı, kulga iñ berençe eläkkän akçanı tartıp çıgardı da ciñenä kızıl bäylägän hatınga suzdı. Yegerme bişlekne kürgäç, hatınnıñ salkın yözendäge boz erep kitkändäy buldı, ul İskändärgä ihtiramlı karaş taşladı, tavışı da yomşara, yagımlılana töşte.

— Kaya bara idegez soñ? Kaysı tuktalışka qadär?

— Soñgı tuktalışka qadär. "Bähet" tuktalışına. Uyat-masagız, billähi, barıp citä idem.

— Bolay yoklap yörsäñ, yırak kitä almassıñ. Kulıñdagı bähetne dä ıçkındırırsıñ. Yäş keşe ut çäçep torırga tiyeş, baskan kileş yoklap yörergä tügel.

"Monısı da akıl sata başladı, — dip kölemseräde İskändär. — Şulkadär mähluk kıyafätle mikänni soñ min? Kaya gına barsam da, kemne genä oçratsam da, akıl öyrätä başlıylar".

Kontroler hatın iske sumkasınnan bögärlänep betkän berleklär, kömeş-bakır tiyennär çıgarıp, kat-kat ozaklap sanadı, annarı alarnı, uçı belän köräp, İskändärneñ uçına saldı.

— Sanap al, akça sanagannı yarata. Mä, kvitantsiyä, hatınıña otçet birerseñ. Kıyıklatıp karama, aldamadım, ber täñkäñne genä aldım.

— Bähet kıymmät tormıy ikän sezdä.

— Tramvayda yörü dä buldımı bähet?

İskändär, äy, sineñ belän söyläşep tel äräm itkän min yülär, digändäy, kulın selkede dä, aşıgıp atlıy-atlıy, artkı işektän çıgıp kitte.

Tabak-savıtlarnı yuıp, tuzannarnı sörtep, urın-cirne tagın ber kat pöhtäläp çıkkaç, ul häldän tayıp kresloga utırdı. Ber eşsez keşe kebek, tüşämdäge yarıklarga, cöylärgä, poçmaktagı oboy cıyırçıklarına, şkaf ceklärenä, idän yarıklarına qadär küzdän kiçerde. Şulçak bülmäse iskitkeç zur bulıp toyıldı aña. İpi-toz kütärep berençe tapkır işekne açıp kergäç tä şulay kürengän ide. Ayakların törek soltanına ohşatıp bökläp, idän urtasında şaktıy ozak onıtılıp utırgan ide ul çakta. Stenalar şıp-şır, kük yöze tösle yaktı tüşämnän, koyaş kıypılçıgına ohşap, sürän lampoçka yılmaep tora, kızgılt-sorı idän közge bolın kebek zur da, buş ta...

İskändär idändä gacäplänep utırgan arada, Sömbel kuhnyaga kerep çıktı, tualet, vanna işeklären açıp karadı, unitazdagı sunı çıclatıp agızdı, annarı bülmäne arkılı-ga-buyga adımlap ülçäp çıktı. Üze yöri, üze bertuktausız söylänä:

— Menä monda divan kuyabız, monda — östäl, bu poçmakka — televizor, bu yakka — servant, işek katına — şifoner.

İskändärgä anıñ süzläre stena aşa söyläşkän kebek tonık kına işetelä. Ul, küzlären yomıp, Sömbel söylägän äyberlärne kürergä tırışıp karıy, läkin alar, üç itkändäy, küz aldına kilmi dä kilmi. Ul tagın küzlären yoma, şulçak stenalar muzıkal şkatulka sıman zeñgeldäp kuya da buş bülmägä böten cirdän: täräzälärdän, işeklärdän, ventilyatsiyä torbalarınnan, idän yarıklarınnan muzıka agıla başlıy. Muzıka avazlarınnan anıñ kolakları avırttırıp çıñlıy, gäüdäse koş sıman ciñeläyep kala. Ä muzıka agıla da agıla. Muzıka, allı-gölle töslärgä kerep, anıñ küzlärendä çagıla, muzıka, çişmä çıltıravına ohşagan kölü avazı bulıp, idängä çıltırap koyıla.

— Tahta belän servant arasına pianino alıp kuyarsıñ... Bigräk tar inde... Ber bülmä — ber bülmä inde... Algaç-al-gaç, zurragı kiräk ide... Änä, keşelär...

İskändärneñ küz aldına ap-ak pianino kalkıp çıga. Anıñ kapkaçı üzennän-üze açılıp kitä dä, ikegä ayırılıp, ike kanat sıman yak-yakka cäyelä.

— Keşe şikelle ber urında gına töplänep eşläsäñ, küptän ällä kem bulır ideñ inde. Yöriseñ bit şunda änäk ete sıman arı tulganıp, bire bolganıp. Aña gına yaramıy, ul gına talant, imeş. Talantnı ülçi torgan pribor tabılmagan äle, keşene häzergä eşe buyınça bäyälilär. Eşlägän aşıy, eşlämägän... baş kaşıy...

Ak pianino östenä köl koyılgan tösle buldı, annarı ul küzgä kürenep karala başladı. Barı tik ak klavişaları gına, ap-ak teşlärgä ohşap, yılmaep, balkıp tora.

— Monnan arı bolay yäşäp bulmıy. Zarplatañnıñ tiyenen tiyengä miña birep barasıñ. Cünleräk mebelğä cıyarga kiräk. Şuşı mäktäbendä keşeçä genä eşliseñ. Muzıka yazam diseñ ikän, yaz, sine berkem dä tıymıy. Yuk närsä belän mataşuıñnı añlagaç, üzeñ belep tuktarsıñ äle.

İskändär şarkıldap kölep cibärde.

— Närsädän köläseñ? Ällä, ber bülmäle kvartir aldım dip akıldan yaza başladıñmı?

— Söyenä belmiseñ sin, Sömbel. Gacäplänä, şakkata belmiseñ.

— Närsäsenä şakkatasıñ monıñ?

— Bik azga gına da gacäplänä belergä tiyeş keşe. Şunsız dönyanıñ ber kızıgı da yuk bit. här närsägä ğadäti äyber dip karasañ, tuıp toruıñnan ni mäğnä?

— Här oçragan närsägä şakkatıp karap tora başlasañ, uram çatına da çıgıp citä almassıñ. Olı yulga, yırak säfärgä çıkkan keşe här äremgä soklanıp, här çäçäkneñ tac yafragın sanap tora almıy.

İskändär yarım şayarıp, yarım citdi kıyafät belän cır suzıp cibärde:

Olı yulnıñ tuzanın la, kürmi kaldım tuzganın, Kürmi kaldım, sizmi kaldım yäş gomeremneñ uzganın.

— Menä, menä, näq östenä bastıñ. Gomer kıska, yul ozın, argı başına barıp citkänçe...

— Äybät keşe sin, Sömbel. Sineñ här süzeñ üzeñ öçen şulkadär döres, ä minem öçen — döres tügel. Min şuşı bäläkäy genä fatirnı da zur itep küräm, şuña söyenäm. Ä sineñ aña iseñ dä kitmi...

— Keşe alga karap yäşärgä, zur hıyallar belän hıyallanırga tiyeş.

— Zur hıyallar... — İskändär, süzen bülep, barmagı belän täräzä pıyalasına tiz-tiz genä ike sızık sızdı, annarı alar östenä arkılı tayaklar tezep çıktı, şlagbaum yasap kuydı. — Min bu şähärgä poyızd belän kildem. — Ul täräzädäge üze yasagan timer yulga kürsätte. — Poyızd yırak, bik yırak bara ide. Cir çitenä hätle. Ä miña anda barırga kiräk tügel, min şuşı şähärdä töşep kalırga tiyeş. Miña başta şuşı berençe tuktalışnı öyränergä, şunda yäşärgä, gacäplänep, soklanıp yäşärgä kiräk ide. Ägär dä, sin äytmeşli, zur hıyallar belän hıyallanıp, ber tuktalışta da tuktamıyça, gel alga barsam, yırak, bik yırak kitär idem min. Läkin yırak kitüdän ni fayda? Min bit tirä-yündäge maturlıknı kürmäs, dönyanıñ mäğnäsen añlamas idem. Buş vagonnar takkan poyızd kebek mäğnäsezgä çabar da çabar idem. Yuk, miña andıy tuktalışsız yırak säfär kiräk tügel, här tuktalış — minem öçen soñgı tuktalış kebek. Şul tuktalışnı açıp, öyränep betermiçä, alga bara almıym min.

— Sin, gomumän, kaya barganıñnı belmiseñ, İskändär. — Arlı-birle yöri torgaç, Sömbelneñ ayakları arıdı bulsa kiräk, ul idängä anıñ karşına kilep çügäläde. — Şuña kürä dönyanı berkayçan da añlıy almayaçaksıñ. Mine dä añlamıysıñ. Menä sin poyızd, diseñ. Uylaganıñ barmı soñ, bez şul poyızdda urınnarı oçraklı gına yänäşä turı kilgän passacirlar kebek bit. Soñgı stantsiyägä qadär bergä barıp citep bulırmı?

— Soñgı stantsiyä... — İskändärneñ küz aldına ayırmaçık bulıp kara pianino kilep bastı. — Sin yıragrak kitärseñ, Sömbel. Min şuşında gına kalırmın inde. Gacäplänep, şakkatıp, soklanıp betmädem äle min.

— Kemeñ bar soñ sineñ monda?

İskändär anıñ bu soravın cavapsız kaldırdı. Süzne uyınga borıp cibärmäkçe buldı:

— Sin çınlap ta vokzaldagı sıman söyläşä başladıñ. Äydä, şundıy könne dä yämsezlänep utırmıyk äle. Çıgar termosnı, al azık-tölekne. Vokzalda ikän, vokzaldagıça bulsın, yulda tuktap tamak yalgap alu zıyan itmäs.

Annarı ul kinät kenä tuktap kaldı da: "Kemeñ bar? — dip kabatladı. — Kemeñ bar monda?"

İskändär termosnı açıp, kapkaçına çäy agızdı, avızın peşerä-peşerä tiz genä yotıp cibärde. Kaynar çäy üñäçen köyderep uzdı, utlı şar bulıp eçenä kerep utırdı. Utlı şar äkrenläp böten tänen yandırdı, tamagına kaynar töyer kütärelde, gäüdäse, kulları, başı kızıştı, häm böten bite buylap äçetterep ireksezdän ike utlı tamçı tägäräp töşte. Ul, yözen yäşerergä teläp, başın aska ide.

* * *

Şulçak, siskänderep, nider çıltıragan avaz işetelde. İskändär berkavım añına kilä almıyça tordı. Kabalana-kabalana külmäk itäklären kıstırdı, bitlären uçı belän sıpırdı. Biteneñ yüeş ikänen kürgäç, aptırap kaldı. Yögerep barıp közgedän karadı. İke yak bite buylap suzılgan kızıl ezlär kürgäç, botın çemette. Yuk, ul yoklamıy, ul üz añında. Tagın kıñgırau çıñı işetelde. Ul, yögerep barıp, telefon trubkasın aldı. "Kit-kit, kit-kit", — dip, telefon salkın tavışı belän kabatlap torganda, älege çıñlau tagın işetelde. Ul, trubkanı taşlap, işek yanına atıldı.

— Kem anda? Häzer, häzer! Häzer açam!

Açkıçın taba almıyça yañadan bülmägä yögerep kerde, ayak astındagı palaska abınıp yıgıla yazdı. İşek töbendä dönyada iñ kiräkle keşe kötep toradır, ul kitsä, böten närsä çelpärämä kiler, anıñ bolay da mäğnäsen yugaltkan tormışı bötenläy sünep-sürelep kalır sıman ide. Açkıçnı östälgä kuygan ikän, anı alganda küze öste-östenä öyelgän rizıklarga, tälinkä, çäneçke, pıçaklarga töşte. Alarnı rätkä kitergän arada, işekne döberdätergä ük totındılar... Menä, böten fatirnı şau-şuga tutırıp, ber-ber artlı keşelär kerä başlar. İñ aldan kergän Hämit tunın salıp idängä taşlar da şampanskiy şeşäsen şartlatıp açıp cibärer. Anıñ artınnan koçagı belän çäçäklär kütärgän İntizar kürener. Annarı, talyan garmunın kayırıp tartıp, Alfred kilep kerer, Rüdäl işek töbendä basıp kalır, Fidan koçagındagı törgäklärne divanga kiterep audarır...

İskändär, başına agılıp torgan hıyalıy surätlärne sıpırıp töşerergä telägändäy, mañgayın uç töbe belän ışkıdı. İşekne tagın döberdättelär. Açıp cibärsä, işek töbendä kürşe Häbir abıy basıp tora. İskändärneñ açılgan avızı yabılmıyça kaldı, ul üzeneñ kaudarlanuınnan üze oyalıp, pesi balası sıman, işekkä yılıştı.

— Bik ozak yuandıñ. Ällä yäş kilen alıp kayttıñmı, kürşe?

— Östäl äzerläp yörim.

İskändär, äle genä añına kilgändäy, närsä äytergä dä belmiçä, tınıp kaldı. Ul tagın da böreşep, bäläkäylänep kitte.

— Ber yeget siña yazu kaldırganiye.

Häbir abıy pincäk kesäsennän dürtkä böklängän käğaz çıgardı.

— İşek töbendä basıp torgaç, çakırıp kerttem üzen. Bigräklär cor telle yeget bulıp çıktı, mälgun. Mäzäk söyläp eçne katırıp beterde.

— Kem ul, kayda ul?

— Kitte inde, kötep tormadı. Kadıyr isemleme şunda. Nu, anekdotlarnı sibep kenä tora! Min dä sınatmadım, ber akbaşnı çıgarıp utırttım. Vo, Häbir abıyıñ!

İskändär şunda gına kürşeseneñ şaktıy kızmaça ikänen abayladı. Käğazne aldı da, nider väğdä itep tä väğdäsen ütämägänne kürep üpkälägän keşe tösle, boyık kıyafät belän bülmäsenä kerde.

Kadıyr anıñ avıldaşı ide. Ul mäktäptän soñ traktorçı bulıp kitte. Otpuskıda könyakka sanatoriyga bargan ikän. Kaytışlıy anıñ yanına sugılırga itkän. İke säğattän artık kötep utırgan. Poyızdga soñga kalam, aşıgam, digän.

İskändärneñ kul arkasındagı kan tamırları küzgä kürenep bürtep çıktı. Ul işekle-türle yörde, täräzädän uramga karap tordı, poçmaktagı çırşını kütärep ikençe başka iltep kuydı. Vokzalga şaltırattı, Kadıyrnıñ poyızdı cidençe unike minutta kitärgä tiyeş ikän. Ciñen kaytarıp, kul säğaten karadı: cide tularga biş minut. Küñel türennän kütärelep kilgän ömet hise belän stena säğatenä taba borıldı. İske säğat altı tularga cide minut kürsätä ide. Ul berkavımga ikelänep kaldı. "Kaysı döres yöri bolarnıñ?" Borıngı säğat, anı ürtägändäy, yabalak küzläre belän karap tora. Ul divanga menep bastı da stena säğate tellären kul säğate belän döresläp kuydı.

Kadıyr aña bala çaktan, mäñge kire kaytıp bulmıy torgan ütkän gomerdän kilgän ilçe kebek toyılgan ide. Kadıyrnı kürsä, üzeneñ bala çagı belän oçraşır, bügenge ah-zarlardan, matavıklardan kotılıp, yañadan sabıy hälenä kaytır, ör-yañadan yäşi başlar ide kebek.

Ul üzeneñ kitap tulı portfel kütärep berençe tapkır mäktäpkä barganın küz aldına kiterde. Tirä-yündä çäçäk taşkını agıla, kölü tavışı, uramga sıymıyça, kapkalarga, yort stenalarına barıp bärelä. Şulçak yortlar, kapkalar sihri ber töskä kerep balkıy başlıy. Menä İskändärne kütärep alıp urındıkka utırtalar da kulına garmun tottıralar. Ul olı garmun artında bötenläy yugalıp kala, närsä uynarga da belmiçä, barmakların garmun tellärenä kuygan kileş, tik tora. "Uyna! Uyna!" — dip, hor belän kıçkıralar aña. "Närsä uynıym soñ?" — di ul pışıldap kına. "Sovet Armiyäse"n uyna, "Karşılau marşı"n uyna!" Ul garmun kürege östenä başın kıñgır sala da uynap cibärä. Garmun avazına kuşılıp, bar halık gör kilä. Uynap betergäç, mäktäp direktorı anı koçagına ala da başınnan sıypıy. "Kayan öyrändeñ bolay osta uynarga? Muzıkant çıgaçak sinnän. Yulıñnan taypılmıyça barsañ, menä digän kompozitor çıgaçak". Direktornıñ süzläre küñelne rähät kımırcıtıp tora başlıy. Şul süz anıñ töşlärenä kerä, malaylar tayak atka atlanıp yörgändä, ul şuşı tılsımlı süz kanatında oça, bütännär başın mendärgä törtep mış-mış yoklaganda, şul süz anı ay sukmagı töşkän urman alannarı buylap atlata, yoldızlarga qadär alıp menä.

Ul menä-menä Kadıyr kilep kerüen kötkändäy, küzlären işektän almıy tordı. Läkin balaçak işege açılmadı, ul mäñgegä yabılgan ide.

İskändär pianino yanına kilep utırdı. Anıñ kulları kagıluga, pianinodan sagışlı muzıka agıldı. İskändär, bar dönyasın onıtıp, alga-artka çaykala-çaykala uynadı da uynadı. Muzıka öyermäse anıñ küñel cilkännären kabarttı. Şulçak ul üzeneñ äle moña qadär işetelmägän, läkin ahäñnäre inde niçä yıllar buyı canında yañgırap torgan gacäyep tanış ta, yat ta, säyer dä, şulay uk iskitkeç yakın da ber köy uynaganın añladı. Bu anıñ yazmışı turındagı köy ide. İskändär üzeneñ barmakların da, gäüdäsen dä toymadı, ul üze kayadır erep yukka çıktı, anıñ urınında barı şul köy genä torıp kaldı.

Şulçak kemder kömeş şölder çıltırattı. Anı çakıralar, anıñ muzıkasın, anıñ can avazın işetkännär dä keşelär İskändärne üz aralarına, üz yannarına çakıralar. Ul alarga kiräk...

İskändär avırlık belän başın kütärde, çigälärdä çıñlagan avazlardan arına almıyça, ber noktaga tekälep tordı. Kömeş şölder tagın avaz saldı. Ul, ihtıyarsız atlap, telefon yanına kilde.

— İskändär! İskändär! Nigä endäşmiseñ? İskändär dim! Öf! Ällä telefon eşlämi inde?

— Min bu, tıñlıym.

— Närsä, yoklıy ideñme ällä? Tavışıñ cähännäm çitennän kilgän şikelle işetelä.

İskändärneñ telefonnı töbe-tamırı belän yolkıp täräzädän uramga ırgıtası kilde.

— Ni kiräk siña?

— Bik kırt söyläşäseñ. Min siña yaña häbär cit-kermäkçe bulam, ä sin...

— Ni buldı?

— Telegramma kilde. Sömbeldän...

İskändärneñ trubka totkan kulı hälsezlänep asılınıp töşte. Ul vayımsız kıyafät belän uttay yanıp torgan kızıl telefonga tekälde. Annarı, añına kilep, trubkanı kolagına kiterde.

— Sömbeldän? Ul kayda? Närsä digän?

— Yaña yıl belän kotlagan...

— Telegrammanı kayan sukkan?

— Häzer karıym, menä monda yazılgan bugay. Yaktı yul, digänme şunda? Äye, Yaktı yul.

— Kayda ikän ul?

— Belmim... Kolakka çalıngan da sımak üze. Yul bulgaç, berär olı yul buyındagı şähär kisägeder. Häzer kön tudımı — yaña şähär salalar bit. Yaktı da bulgaç, bügenge yaña şähärder... Üzeñ nişläp yatasıñ soñ äle?

— Kunaklarıñ kilä başladımı? Beznekelär belän monda öy tuldı inde. Utırır urın da yuk. Çakırmıyça-nitmiçä kildelär dä kerdelär. Kiçkä üzebez dä çakırulı bit. Niçek kotılırbız bolarınnan. — Hämit, şikär kimergän kebek, keterdätep kölep cibärde. — Tönge unikedän soñ cıyılışıp, üzäk çırşı yanına çıgabız. Äydä, şunda küreşäbez. Berärne kıstırıp ta çıgarbız. Yaña yılda iñ berençe kürgän keşeñ min bulıym äle...

Hämit söyli dä söyli, ul söylägän sayın İskändärneñ kolakları tomalana bara, küñele haman sayın nıgrak ürtälä. Ägär häzer trubkanı taşlamasa, anıñ kolakları çukraklanır kük.

Ul telefon trubkasın şapıldatıp kuydı da, östäl yanına kilep, konyak şeşäsen açtı, ryumkanı tutırıp saldı. Kulın kütärep, karşısınnan çäkeşergä keşe ezläde, berkem dä yuk ikänen añlagaç, ryumkasın yañadan kuydı. Şulçak anıñ tını buıla başlaganday toyıldı. Ul fortoçkalarnı açtı, külmäk yakasındagı öske töymäne ıçkındırdı, ämma sulış alu ciñeläymäde. Aptıragaç, podezdga çıkmakçı buldı. Koridordan üteşli, çöygä elengän palto kesäsennän tırpayıp torgan gäzitlärne aldı. Annan berniçä hat belän otkrıtka da iyärep çıktı. Hatnıñ berse mäktäptä bergä ukıgan kızdan, ikençese kurstaşı Säbilädän ide. Sömbel kitkäç, yalgızlıktan kañgırıp, nişlärgä belmiçä utırgan könnärneñ bersendä ul böten tanış-beleşlärenä Yaña yıl belän kotlap otkrıtkalar saldı. Şuña cavap kilgän... Hatlar ber-bersenä ike tamçı su kebek ohşagan. "Otkrıtkañnı aldık, rähmät. Üzeñne dä yakınlaşıp kilüçe Yaña yıl belän kotlıybız. Eşendä, icatında yañadan-yaña uñışlar telibez".

"Bolarnıñ küñelendä ber genä cılı süz dä kalmadımı ikänni?" — dip uyladı İskändär. Salkın käğazle hatlarnı urındıkka taşladı, iğtibarsız gına soñgı otkrıtkanı äyländerep karadı. Berençe häreflärne kürügä ük barmakları buylap çemerdäp cılı yögerde. Otkrıtka anıñ kızınnan — Läysännän ide.

"Ätkäy!

Bez häzer monda yäşibez. Kayda ikänen yazsam, änkäy açulana. Ul häzer eştä, min mäktäptän kayttım. Bezdä ozaklamıy Yaña yıl citä. Şifonerda minem Miläüşä isemle kurçagım kalgan. Ber kulı yuk anıñ. Ber kulı bezneñ äyberlär arasında kitkän. Miläüşägä çitender inde häzer. Kulı bulmagaç, berni eşli almıyça tik kaygırıp utıradır. Çıgarıp taşlıy kürmä anı. Min bik-bik yaratam anı.

Läysän".

İskändär, nindider serle mäğnäsen açarga telägändäy, här süzne kat-kat ukıdı. Hatnı kulına totkan kileş, şifonerdagı ber kulsız kurçaknı östäl urtasına kiterep utırttı. "Miläüşä, Miläüşä", — dip kabatlıy-kabatlıy anıñ başınnan sıypadı.

Läysän hatın ukıgannan soñ, ul üzeneñ bu şähärdä berkemgä dä kiräge yuklıgın tagın da nıgrak toyganday buldı. Ul bügen, üzläre yaña yortka küçkändä iske yort kapkası töbendä taşlap kaldırılgan hucasız et sıman, köne buyı şähär buylap kaya bärelergä belmiçä yörde. Härkemneñ üz mäşäqate, üz kaygısı. Hatını bulıp hatını Sömbel dä anı taşlap kitep bardı. Ul çınlap ta yäşi belmi, ahrısı. Keşe cılısına ömet itep yäşämäskä, iñ elek üz uçagıñnı tergezergä kiräk. Kemneñ uçagı zurrak, halık şunıñ yanına cıyılaçak. Uçagıñ sünä başlasa, sine taşlap kitälär. Berkemne dä ğayepläp bulmıy. Ägär dä sin keşelär arasında yäşiseñ ikän, alarnıñ goref-gadätlären, yolaların hörmät itärgä tiyeş.

İskändär pincägen kide, işek katına kilep, beraz uylanıp tordı da, podezdga çıgıp, kürşe işekne şakıdı. İşektän Häbir abıynıñ tirläp-peşkän kanäğat yöze kürende.

— Äydük, kürşe, äydük! Kürşe hakı — alla hakı, dilär. Türdän uz.

— Yuk, Häbir abıy, min sineñ üzeñne çakırmakçı idem.

— Ättägenäse, minem monda ber batalon kunaklar çakı-rulı bit. Çakırsak, çakırabız inde kunaknı! Vo, Häbir abıyıñ!

— Ozakka tügel, küz sirpep kenä çıgarsıñ. Süzem bar ide.

— Süz bulsa, keräbez. Süzne süz itärgä kiräk. Allaga şöker, keşe süzen ayak astına salıp taptagan bulmadı. Vo, Häbir abıyıñ!

İskändärgä nişläpter rähät bulıp kitte. Häbir abıynıñ mäzäk atlap yörülärenä, här süz äytkän sayın, yotkılıklarına hätle kürsätep avız yırularına, küñelenä huş kilgän sayın, "Vo, Häbir abıyıñ!" dip kuyularına hätle yakın, üz toyıldı. Ul moña qadär aña bötenläy iğtibar itmiçä yörüe, anıñ belän aralaşmavı öçen üz-üzen bitärläp kuydı.

— Basıp söyläşkän süzneñ imanı bulmıy. Utırıyk äle, Häbir abıy. Min ber köy yazgan idem bit äle, Häbir abıy.

— Köy diseñme? Äytäm, tönnär buyı dıñgır da dıñgır kilep, yokı birmiseñ.

Häbir abıy pianino yagına kinayale yılmayu belän karap kuydı.

— Uynap kürsätimme?

— Uynıymmı dip, uynar öçen yazgansıñdır bit inde. Minem üzemneñ bolay yäşlär uynıy torgan köylärgä kolak künekmägän.

Häbir abıy küz karaşın östälgä küçerde.

— Äydä, salıp kuyıyk äle başta! — Anıñ küñelen uyatası, küñelen muzıka tıñlar öçen äzerlise kilä ide İskändärneñ.

Ayagürä basıp ryumkalarnı zıñlatıp eçep kuydılar. Häbir abıy ozak kına tın almıy tordı, närsä bu digändäy, konyak şeşäsen äyländerep karadı.

— Menä häzer uynasañ da bula.

İskändär, pianino yanına barırga kıymıyça, äle täräzä töbenä, äle işek katına kilde. Äyterseñ muzıka belgeçe karşında imtihan totarga cıyına.

— Tizräk bul, minem kunaklar cıyıla anda. İskändär, anıñ süzlärenä buysınıp, kapılt kına tuktadı da pianino karşına kilep utırdı.

Urgılıp akkan suga çumarga cıyıngan malay sıman, kulların alga suzıp, küñelendä kaynagan muzıka taşkınına başı äylängänçe östän karap tordı. Häzer, häzer taşkın anı böterä-böterä üz eçenä alıp keräçäk...

— Häbir dim, Häbir! Mondamı sin? Yılga tınıp, tuktap kaldı.

— Eçep, küñel açıp utırasızmı? İnde bu duadak kaz yanına iyäläşteñme? Aña karama, eçär dä, peçär dä ul. Hatını belän balasın kuıp çıgarıp, berüze kvartirda tipterep yata bit änä.

İskändär, bu süzlärne işetmäs öçen, klavişalarga bar köçenä suga-suga marş uynarga totındı.

— Äydä, äydä, kakkan kazık sıman basıp torma. Toz suı sipmägännärder monda. Arakı üzebezdä dä müre.

— Soñ, hatın, köy yazdım, di bit, cıru yazdım, di. Şunı gına tıñlamakçı idek. Şuña gına çakırdı, äydä, sin dä tıñla.

— Şuşı da buldımı köy? Köysez keşelär köye bu. Kuhnyada pärämäçlär köyä, kötä-kötä kunaklarnıñ küze kügärde. Nindi köy di ul tagın? Radiodan, televizordan köne-töne şaltıragannarı da citkän. Kolaklar tonıp betä. Äydä, äydä!

— Köysez kodagıy bulma äle, hatın.

— Äydä, dim, min siña!

Hatını Häbir abıynı cilterätep alıp çıgıp kitte. İskändär öskä kütärelep kararga da kıymadı.

İskändär uttay kızgan mañgayın pianinoga teräde. Anıñ häzer kemgäder sıyınası, kemneñder koçagına kerep cılınası, iñ östenä başıp kuyıp irkälänäse kilä ide. Läkin kara pianino anı yuata almadı, barı tik küñelgä sagış kına östäde.

Podezdda kıçkırıp söyläşkän, köleşkän avazlar işetelde. İskändär şunda gına bülmägä kiçke karañgılık iñgänen kürde. Ut kabızgaç, yaktılıkka küzläre çagıludan, täräzä karşına kilep bastı.

Uram buylap halık agıla. Şulçak ul nigäder kiç avılda uram tutırıp sarık kötüe kaytkan çaknı iskä töşerde... Keşelär yılmaya, kölä, ber-berseneñ kolagına iyelä-iyelä nider söyli, kayadır aşıga. Şuşı qadär halık arasında anıñ hälen belergä telägän, üz mäşäqatlärennän azga gına bulsa da arınıp, anıñ yanına sugılırga uylagan ber keşe dä yuk mikänni soñ?

Uramnıñ karşı yagında ber hatın kibet işege töbendä tuktadı da tup-turı anıñ täräzäsenä karap tora başladı. Berazdan kulındagı säğatenä küz sirpep aldı, arlı-birle yörep kilde. Tagın karşıga tuktap, ber urında taptanıp tordı, ayagı tayıp, yıgıla yazdı. Menä ber ir kibettän çıktı da, telär-telämäs kenä anıñ yanına kilde. Ata kaz sıman muyının yak-yakka borgalap torgaç, büregen kütärebräk kuydı, tämäke kabızdı. Annarı hatınga nider äytte. Hatın säğatenä karadı. İskändär dä ihtıyarsız stenadagı säğatkä küz saldı. Säğat tuktap kalgan, säğat yörmi ide. Açkıçın tabıp, tiz-tiz genä säğat prucinasın bordı. Beraz gına kul säğatenä karap tordı da borıngı säğatneñ tellärenä kagıldı. Şulçak säğat, anıñ yañagına sukkanday, yañgıratıp sugarga totındı. İskändär avız eçennän: "Niçek teliseñ, şulay yör", — dip söylänä-söylänä yañadan täräzä karşına kilde. Tege hatın belän ir haman nider söyläşep tora. Menä hatın ir keşeneñ ciñennän tottı da anı kayadır alıp kitmäkçe bulıp tartkalıy uk başladı. İr keşe kulın kisäk kenä tartıp aldı häm uram buylap aşıga-aşıga atlap kitte. Hatın, yögerep barıp, tagın aña yabırıldı. İr keşe, borılıp, anı etep cibärde, hatın trotuar çitendäge kar öyemenä yıgıldı. İskändär, üz-üzen beleştermiçä, külmäkçän genä uramga yögerep çıktı, maşina kötüen yıra-era argı yaktagı trotuarga kilep citte dä ir keşeneñ yakasına yabıştı. Karşında çäçläre tuzgıgan yalanös keşene kürgäç, ir keşe bermälgä kauşap kaldı.

— Cibär mine! — dide ul, özek-özek sulış alıp. Anıñ tavışı yılamsırap çıktı. — Cibär, dilär siña!

— Cibärermen min siña! Nigä hatın-kızga kagılasıñ?

— Nindi hatın-kız bulsın ul?

İr keşe İskändärneñ yaka totkan kulına kiterep suktı.

— Cibär, yahşı çakta!

İskändär anıñ kulın artka kayırıp kiterde dä başın aska iyep, karga çumdırdı. Şulay beraz totkaç, cibärep, cirängän kıyafät belän, kulların ber-bersenä ışkıdı.

— Hatınıñ österep çıgardımı?

İr keşeneñ bite ällä kardan, ällä küz yäşlärennän yüeş ide.

— Yarıy, beterdek. Hatın-kızga bütän kul kütäräse bulma.

— Et şikelle arttan sagalap yörmäsen.

— Nişläp yöri soñ ul?

— Nişläp yörsen? Bütän eşe bulmaganga yöri. Eştän arıp kaytkaç, öç borınga berne sındırırga gına hakım bardır bit inde minem.

— Üz hatınıñmıni?

— Bulgannan bulmaganı yahşırak. — İr keşe, yılap cibärergä cıyınganday, tanavın mışkıldattı. İskändärgä boyık kıyafätle, yılamsırap söyläşä torgan bu keşe kızganıç bulıp kitte. Ul anı körtkä çumdırıp aluına ükende.

— Äybätläp restoranga kerep utırsañ, yä öygä alıp kaytıp eçsäñ, süz äytmäs ide.

— Restoran, he, restoran. Kergän bar anda da. Başta, ocmahka kergändäy, säğat buyı işek töbendä basıp torasıñ. Kerdem digäç, küzeñ talgançı ofitsiantkanı kötäseñ. Salat-malatka gına riza tügel, östäl tutırıp almasañ, sineñ belän söyläşep tä tormıy alar. Ä miña yöz gramm gına kiräk, küñel cebeter öçen, tel açkıçı öçen...

— Şeşäse belän öygä alıp kayt ta, östäl artına utırıp, hatınıñ belän çökerdäşä-çökerdäşä söyläş.

İskändär, yak-yagına borılıp, anıñ hatının ezläde. Ul, erep akkan kebek, yukka çıkkan ide.

— Bähetle keşeder sin... İsemeñne belmim inde...

— İskändär.

— Bähetle keşeder sin, İskändär tugan. Sin minem avıznı cimerä yazdıñ, min siña tugan, dip toram tagın.

— Min belmädem bit, gafu itegez...

— Ber belmägän keşeneñ yakasına barıp yabışu ikelätä naçar inde. Bez hatın belän talaşırbız da, kileşerbez dä. Hatın belän ir arasına ber çakta da kermä sin.

İskändär ir keşeneñ äle genä kibettä eçep çıkkan yöz grammı söyläşä başlagannı añladı.

— Kittem min, bar, sin dä kayt, hatınıñ kötäder. İr keşe çıtırdatıp anıñ ciñenä yabıştı.

— Kitmä, aşıkma. Küreşkänbez ikän, dimäk, hoday şulay kuşkan. Äydä, kibetkä kerep çıgıyk äle. Akçañ barmı? Bulmasa, ezlämä, minem — citärlek.

Ul İskändärne kibetkä taba österäde.

— Bik eçäseñ kilsä, äydä, miña keräbez.

— Prokurorıñ öydäme?

— Närsä?

— Hatınıñ, di̇yüem...

— Ä-ä, yuk.

Alar, malaylar sıman, citäkläşep uram aşa yögerep çıktılar.

İr keşe paltosın salıp urındıkka kuydı. Türgä uzarga aşıkmadı, kvartira satıp alırga cıyıngan keşedäy, ozaklap tirä-yünne küzätte.

— Da-a, tugan, hatınıñ taşlap kitkän ikän. Äytäm, çäbälänäseñ...

İskändär botinkasın salgan cirdän, aptırap, başın kütärep karadı.

— Kayan beläm, diseñme? Änä, idäneñ annan-monnan yuılgan. Gomer buyı hatın belän yäşäp, yalgız tormışka iyäläşmägän, küñele utırmagan keşe genä idänne şulay yua. Stenadagı kelämeñne dä satıp eçmägänsender, andıy keşegä ohşamıysıñ. Öylänmägän keşe östäl urtasına kulsız kurçak utırtıp kuymıy. Dimäk ki, sineñ kızıñ bar. Malay keşe bulsa, maşina-mazar torır ide. häm, iñ kıyını, sin kızıñnı sagınasıñ. Şuşı minutta sin kızıñnı sagınasıñ. Şuña kürä küñeleñ neçkärä dä, uram çitendä hatının cäberläp torgan yırtkıç irne kürep, yögerep çıgasıñ...

— Şerlok Holms!

— Tormış öyrätä ul. Baş avırtkanda hatın yäşergän arakını ezli başlasañ, Şerlok Holms ta bulırsıñ. Östäleñ yarlı kürenä. Töşemle eştä eşlämisender.

— Muzıkant...

— Muzıkantnıñ da törlese bula... Ataklısı, tanılganı, bayı, yarlısı, bähetlese, bähetseze...

— Min soñgısıdır inde.

— Meskenlänmä. Mesken keşedä ber çakta da ömet yuk. — İr keşeneñ yılamsırak tavışı torgan sayın köräyä bardı, ul küzgä kürenep canlandı. — Muzıkant bulsañ, äydä, hönäreñne kürsät.

İskändär, üz irege belän anıñ muzıkasın tıñlarga telägän keşe kürüenä ışanırga da, ışanmaska da belmiçä, saklanıp kına klavişalarga kagıldı. İr keşe küzlärendä citdi moñsulık tösmere çagılgaç, barmakları citezlände, köy üzennän-üze agıla başladı. Ul başta Säydäş köylären uynadı, annarı, sizdermiçä genä, üz köylärenä küçte. Uynap tuktagaç, kütärelep kararga kıymıyça, ozak vakıt aska tekälep tordı.

— Uyna, tagın uyna! — dip özgälände ir keşe.

— Uynarmın. Tanışu hörmätenä başta berärne kütärep kuyıyk äle!

— Muzıka hörmätenä, yahşı muzıka hörmätenä eçäm.

İr keşe ryumkanı ber yotuda kaplap kuydı. İskändärneñ bu keşe belän tuygançı söyläşäse, aña bar eç serlären açası kilde. Läkin küñelendäge hislär, süz kıyafätenä kerä almıyça, muzıka bulıp agılalar ide.

— Muzıka, muzıka... — dip kabatladı ul. — Şunıñ öçen yäşim, şunıñ belän küñel yuatam inde min.

— Härkemneñ ber küñel yuanıçı bula. — İr keşeneñ konyaktanmı, hislänüdänme — borın oçlarına hätle tirläp çıktı. — Min menä kibet töbendä yuanıç tabam. Şunda kilep küñelemne buşatmasam, tön yokılarım kaça, eşem eş bulmıy. Şunda gına telem açıla minem. Yuk, uylama tagın, öç borınga kerer öçen genä kilmim min anda. Üz işlärem şunda cıyılganga kiläm. Alar belän genä irkenläp söyläşä alam, barı alar gına añlıy mine. Ä sin restoran, diseñ. Restoranda miña sandugaç kötüenä iyärgän çıpçıkka karagan şikelle karıylar. Ä kibet töbendä bez — barıbız da çıpçık. Äydä, uyna äle tagın, İskändär tugan.

Köy uynagan sayın, ir keşe canlana bardı, süzsez genä avız eçennän şıñşıp ta kuydı, ah-uh kilep ıñgıraşıp ta aldı. İskändär, östäl yanına yögerep kilep, anıñ ryumkasın tutırdı da tagın pianinoga sarıldı. Ul birelep, bar dönyasın onıtıp muzıka tıñlagan keşeneñ çıgıp kitüennän, anıñ yörägennän urgıp taşıgan muzıkanıñ, koyar diñgez tapmagan yılga kebek cäyelep, bar dönyanı basıp kitüennän kurka ide.

Tora-bara ir keşe ryumkasına üze salıp eçä başladı. İskändärneñ moña da hätere kalmadı, kiresençä, söyende genä. Ul häzer muzıkadan başka ber närsäne dä işetmi, ber närsäne dä kürmi ide.

Cilkäse artında säyer tavışka borılıp karasa, östäl artındagı urındıkka utırgan ir keşe başın östälgä kuygan da vayımsız gırlıy ide.

İskändär sikerep tordı da, yörägendä kinät kupkan üpkä katış açu davılın tıya almıyça, anıñ cilkäsennän selki başladı.

— Uyna, uyna, — dip kul selkede aña ir keşe. — Uyna, min yoklıym. Säydäşne uyna! Sin — sandugaç, min — çıpçık...

İskändär, paltosın kiderep, başına büregen batırdı da açu belän etkäli-törtkäli iserek irne uramga çıgarıp cibärde.

Ul bügen üze yanına berkem dä kilmäsen añladı. Bügen dä, irtägä dä... berkayçan da... berkem dä... kilmäyäçäk. Anıñ yöräge atılıp çıgarday bulıp, yarsıy-yarsıy tipte, canı, yalgızlık ise señgän bülmädä kalırga telämiçä, fortoçka-dan oçıp çıgarga itte. İskändär yögerep barıp fortoçkalarnı yaptı, telefonnı rozetkasınnan tartıp çıgardı. Şulay itkäç, şähär belän, böten dönya belän alış-bireşe özelgändäy toyıldı. Divan artındagı iske çemodannı söyräp çıgardı da aña östäldäge bar närsäne sıpırıp töşerde.

Östäl urtasındagı sıñar kullı kurçak kızı, yomılmas küzlären tutırıp, anıñ här häräkäten küzätep tordı.

Uramga çıkkaç, çitlegennän kaçkan arıslan sıman, kaya barırga belmiçä, yak-yagına karandı. Yäşel utlı taksi kürenügä, anıñ karşına yögerde. Çemodanın artkı utırgıçka ırgıtıp, üze taksist yänäşäsenä utırdı da, şaşkan keşe tösle, bar köçenä kıçkırıp cibärde:

— Vokzalga!

POEZD

Poyızd, kemder arttan etep cibärgän kebek, kisäk kenä talpınıp kuydı, annarı, beraz uylanıp torgaç, ıñgıraşa-ıñgıraşa avırlık belän kuzgaldı.

Ul kergändä, kupedagı öç passacir närsä turındadır birelep söyläşälär ide, anı kürügä kinät tuktap kaldılar. İskändär çemodanın iltifatsız gına utırgıç astına tibep kertte dä östäl yanındagı buş urınga kilep utırdı. Beravık barısı da tın tordılar. Tınlıknı östälneñ karşı yagında utıruçı kakça yözle, mañgayga taba öçpoçmaklanıp töşkän köl tösendäge çäçle agay bülde:

— Otıldım, yartı — minnän, — dide ul häm İskändärgä açulı karaş taşladı.

Anıñ yänäşäsendäge tügäräk yözle keşe bu süzgä añlatma birergä aşıktı:

— Bähäsläşkän idek bez monda. İr keşe keräme, hatın-kızmı, dip. Bezneke döres bulıp çıktı. Rähmät siña.

Östälgä tersäge belän tayanıp, täräzädän karap baruçı keşe avızı tulı altın teşlären kürsätep kölep cibärde, birçäyep betkän kulı belän östälgä suktı.

— Rähmät, yeget, bezneñ süzne süz itteñ.

İskändär anıñ kulında ber barmagı yuklıgın iskärde. Kilep kerügä, pensionerlar arasına eläktem dip körsengän ide, berniçä minut eçendä küñele kütärelep kitkänen sizde.

Kakça yözle keşe, çemodanında şaktıy kazıngaç, telämiçä genä şärab çıgarıp utırttı. Tügäräk yözle agay, küzlären kısa-kısa, anı dürt stakanga tigezläp bülde, östäl artındagı sumkasınnan kaklagan kaz botı alıp vak telemnärgä kiste. Dürt barmaklısı ul kiskändä avızların çäpeldätä-çäpeldätä karap tordı.

— Aldık, yegetlär!

Öçese därräü stakannarnı kütärdelär. İskändär çıgıp kitärgä cıyınıp, torıp bastı.

— Kaya sin bolay? Aşıkma, yeget. Sin bulmasañ, bu şärabnıñ gomer çıgası yuk ide. Äydä äle, totıp cibär salganın, belep kaydan alganın...

Tügäräk yözle agay, kulga stakan algaç, bähet koşınıñ koyrıgınnan eläktergän sıman, bötenläy kanatlanıp kitte.

— Äydä, äydä, yeget keşe buluıñ öçen ber kütärep kuyıyk äle.

İskändär tartınıp kına stakanga ürelde. Stakan çitenä irenen tidergän kileş, astan gına sözep, agaylarnıñ eçkänen küzätte. Kakça yözlese stakannı ber selküdä yotıp kuydı, tügäräk bitlese läzzät belän äkrenläp, imi imgän yäş bozau sıman tuktıy-tuktıy eçte, dürt barmaklı agay urtlap kuydı da beraz täräzädän karap tordı, tagın urtlap kuydı. İskändärneñ stakanı tulı kileş tora birde.

— Bolay yaramıy, yeget, yaramıy. Çit keşelär disender inde. Alaysa, tanışıyk. — Tügäräk yözle agay aña ike kulın suzdı. — Miñnemotıygulla. Avılda Motıyk dip kenä yörilär. Bezneñ yaklarga barıp çıksañ, sora: "Balta ostası Motıyk kayda tora?" — digen. Yöz çakrım tirä-yündä belmägän keşe yuk mine.

— Mine alay uk belmilär, şulay da tanışıyk. — Kakça yözle agay ozak itep anıñ kulın selkep tordı. — İbrahim atlı bulam min. İbrahim dip tutırıp äytkän keşe yuk inde bezdä. Brigadir İbray dip kenä cibärälär.

Täräzä buyındagı agay tanışkanda torıp uk bastı. Sul kulın yöräge yanına kuyıp, uñ kulın alga suzdı.

— Monısı Sägıydulla abıyıñ bulır inde. Üzeñneñ atıñ niçek soñ?

— İskändär...

— Hay, hay, päygambärlär isemen eläktergänseñ üzeñ. — Sägıydulla agay İskändärgä, olı hörmät belän karaganday, başınnan ayagına qadär küz yörtep çıktı. — Ätiyeñ imanlı keşe bulgandır, küräseñ. Häzerge zamanda...

Brigadir İbray buş stakannı kul arkası belän etep kuydı da süzgä kuşıldı:

— Zamanga tel tidermä, agayne. Bähetle zamanda yäşibez. Östeñä kiyärgä barmı? Bar. Torır cireñ barmı? Bar. Tamagıñ tukmı? Tuk. Hökümätkä rähmät ukıp, miç başında tik yat.

— Zamannan zarlangan keşe yuk. Allaga şöker, ös böten, açtan ülgän keşe dä yuk. Barısı da citeş, şular yanına iman da bulsa...

— Nindi iman kiräk siña tagın? — Brigadir İbraynıñ Sägıydulla agayga açuı çıktı. — İman da iman. Menä min — kırık dürtençe yılnı sugıştan yaralanıp kaytkannan birle brigadir, şul yıldan birle — kommunist. Ällä mine dä imansız diyär ideñme tagın? Närsä öçen köräşäbez bez cirdä? Kommunizm öçen. Dimäk, imanıbız — kommunizm bezneñ.

— Lektsiyä ukıma äle sin miña, tugan. Sin belgänne min küptän kipterep elgän. Altmış ber yäşlek başıñ belän citmeş sigezne tutırgan çal sakallı babaña akıl öyrätep utırasıñ.

İskändär barı şunda gına Sägıydullanıñ tügäräk pöhtä sakalına, pöhtä mıyıgına iğtibar itte. Anıñ da bu bähäskä kuşılası kilä başladı.

— Mulla-mazar tügelsender lä, Sägıydulla babay? — Ul stakanga kürsätep yılmaydı.

— Yırma avızıñnı! Menä sezneñ kebek akıllı yegetlär bähetle tormışta yäşäsen dip, kırık biş yäşkä çaklı ilneñ ber başınnan ikençe başına doşman kuıp yördek bez.

Brigadir İbray, üzen yaklauçı tabılganga kuanıp, İskändärgä yaratıp karadı.

— Menäterä, yäşlär bozıla diseñ, ä yänäşäñdä bargan ber digän yegetne kürmiseñ. Mondıy yegetlär bulganda, doşmanga mahı birü yuk!

Sägıydulla babay, karşı äytergä süz taba almıyça, uñ kulındagı dürt barmagı belän östälne tıpırdatıp aldı.

Kupe poçmagında oyıp utırgan Motıygulla, monda min dä bar digändäy, irenep kenä süzgä kuşıldı:

— Taşlagız şul yuk-barnı. İman da iman. Kesäñdä ber tiyen akçañ bulmasa, korı imanıñ belän ällä kaya kitä almassıñ. Menä minem kesädä oşbu minutta meñ täñkä akça bar, — ul tüş kesäsen irkäläp kapşadı, — dimäk teki, ike-öç ayga minem imanım bar.Ul betkäç, şul imannı ezläp tagın çıgıp kitäm. Yort kileşep, könne-tönne belmiçä ike-öç ay eşlim. Eşlägändä avızga tamçı da almıym min. Kesämdä akçam bulmasa, üzemne keşegä sanamıym. Häm şulay uk bütännär dä keşegä sanamıy...

— Akça imanıña äylängän, alaysa. — Sägıydulla agay bu süzlärne äytkändä borılıp ta tormadı. Äyterseñ ul anıñ belän tügel, ä täräzä artındagı töpsez tön diñgeze belän söyläşä ide.

— Äylänsen, annan kemgä zıyan? Üzem eşlim, üzem aşıym, üzem eçäm.

— Ä keşelär turında uylaganıñ barmı soñ?

— Minem turıda berkem dä uylamıy bit äle...

— Hatınıñ, balalarıñ turında dimim, tugannarıñ, dus-işläreñ, avıldaşlarıñ turında?..

— Minem berkemem dä yuk.

Şulçak İskändärneñ tizräk şuşı balta ostası Motıyk belän yalgız kalası, anıñ eç serlären söylätäse kilä başladı. Ul kupedan çıgıp kitärgä säbäp ezläp yak-yagına karandı, öske yataktagı sölgene iñenä salıp, koridorga çıktı. Koridordagı täräzä karşında ozak basıp tordı, Motıyk-nıñ çıguın kötte. Läkin kupe işege açılmadı, eçtä kızıp-kızıp ni turındadır bähäsläşälär ide. İskändär täräzä artındagı agaçlarga, berençe kürgändäy, yotılıp-yotılıp karadı. Agaçlar yul buylap ber rätkä tezelgännär dä can-färmanga anıñ karşına yögerälär. İnde kilep citep, koçakka taşlanam digändä, tuktıy almıyça, yäşen tizlege belän yänäşädän genä uzıp kitälär. Agaçlar gına tügel, yul kırıyına öyelgän tau-tau kar körtläre, kar astınnan başın tırpaytkan çakrım baganaları, kuaklar arasınnan atılıp çıkkan kuyannar, küktäge ällä nindi cänlek-canvarlarga ohşagan bolıtlar da — barısı-barısı anıñ karşına yögerälär, anıñ koçagına kerergä aşıgalar kebek. Ul cirne, tabiğatne, dönyanı, täüge kat kürgändäy, soklanıp, gacäplänep, yaratıp, küzläre talgançı vagon täräzäsennän karap bardı.

Yuınıp kupega kersä, agaylar östäl artında çökerdäşep çäy eçep utıralar.

— Äydük, maktap yöriseñ, — dip, balta ostası Motıyk aña üz yanınnan urın kürsätte.

Avızların peşerä-peşerä çäy eçkän arada brigadir İb-ray özelgän süzne yalgap alıp kitte:

— Sin çıkkan arada bez monda yartı Evropanı äylänep kayttık. Bigräk ozak yördeñ, ällä berär kıznıñ başın äyländerdeñ inde?

— Bezneñ arada iñ ideynıy, iñ imanlı bändä İbrahim abzagız bulıp çıktı bit äle. — Sägıydulla babay, hörmät kürsätkänen añlatıp, östäldäge konfetlarnı anıñ aldına etep kuydı. — Beläseñme nişlägän ul? Tön urtasında malayın öydän kuıp çıgargan.

— Çıgardım şul. — Brigadir İbray gäüdäsen turayttı, irennäre häyläkär yılmayudan yukarıp kaldı. — Kıyık yuldan yörsä, tagın kuıp çıgarırmın.

— Käpräymä, üzeñne kuıp çıgarmasın, — dide balta ostası Motıyk häm görgeldäp läzzät belän kölärgä totındı. — Sin srogıñnı tutırgansıñ, närsä alıp kaytsalar, şuña riza bulıp tik utır.

— Min urın östenä kalgan keşe tügel äle. — İbray torıp uk bastı. — Ülem tüşägendä yatkanda da röhsät itmäm. Küpme yäşäp, minem yortıma häräm rizık kergäne bulmadı. Min isän çakta keräse dä yuk!

— Nindi häräm rizık bulsın ul siña? Malayıñ cir östendä kalgan bäräñgene çüpläp alıp kaytkan bit, kolhoz ambarınnan urlamagan. Ä sin, buşattırmıyça, maşinası belän fermaga iltep audartkansıñ. Çal çäçle başıñ belän uylap kara äle: basuda kalsa, ul bäräñge barıber çeregän bulır ide bit, äyeme?

Motıyk belän İbray, başkalarnı onıtıp, kulların cäyä-cäyä, ikese genä söyläşä başladılar.

— Çeresen, — dip ücätlände İbray. — Çeresä, kolhoz cirenä aşlama bulır.

— Ul anı könnär buyı cıygan, hezmät kuygan. Sin, hiç yugında, anıñ hezmäten hörmät itärgä tiyeş ideñ.

— Kuşsañ, eşlämäs ide äle.

— Nu, alıp ta kayttı, di. Şul bäräñgene malga aşatsañ, kemgä fayda bula? Siña bit. Ä sin kolhoznıkı. Dimäk ki, kolhozga da fayda bula. Sin annan peçän sorap barmıysıñ. Sin hökümätkä şul bäräñgene aşagan sıyırnı satasıñ, bazarga it alıp çıgasıñ. Kayan karasañ da fayda. — Motıyk, döres süzgä cavap yuk digändäy, İbraynıñ küzlärenä karap tordı da şopırdatıp çäyen eçep kuydı. Läkin tegese hiç tä birelergä cıyınmıy ide, kiresençä, anıñ sayın ücätlänä genä bardı.

— Siña närsä, siña — ike dönya ber morca. Bügen monda sin, irtägä — cähännäm çitendä. Ä min şul nigezdä tugan, şunda üskän, şunda soñgı tuy külmägen kiyäse. İsän çakta minem yamanatım çıgarga tiyeş tügel. "Brigadir İbray malayı maşinası belän kolhoz bäräñgese kaytarıp audargan", — disälär, oyatın kaya kuyam min anıñ? Öy sayın kerep, ul bäräñgeneñ barıber basuda çeriyäçäk ikänen añlatıp yörimme? Añlatıp bulmıy anı keşegä. Cilgä taralgan süzne cıyıp alıp bulmıy. Kermäsen ul häräm rizık minem öygä, potı ber tiyen... Bezneñ iman, Motıyk tugan, menä şul bula inde. — İbray Sägıydulla kart yagına küz taşladı. — Sezneke niçekter, belmim...

— Malayıñ ni dide soñ? Añladımı?

— Añlatırsıñ alarga? Cähännämeñä kersälär dä, kölep kenä yörerlär...

— Şul cähännäm çitennän haman kaytıp citä algan yuk äle minem. Sugışka qadär kitkän idem, kaytam-kaytam tugan yagıma, kırlarıma-tugaylarıma digändäy, haman kaytıp citä algan yuk. Kitkän cireñ yırak bulgaç, kaytır cirläreñ dä yıraklaşa ikän. — Sägıydulla babay avır itep körsende.

— Şunda töplänep kaldım, öylänep tamır cibärdem. Kup-tarılıp kaytıp bulmadı inde. İ-ih, küpme yäşäp tä añlap beterep bulmıy bu dönyanı.

— Närsäsen añlıysıñ inde anıñ? — dip, Motıyk süzgä kuşıldı. — Barısı da ap-açık. Eşläsäñ, umırıp akça alasıñ, akçañ bulsa, morca başına basıp yöriseñ. Añladım min dönyanıñ kaya barganın, biş barmagım kebek beläm min anı.

Täräzä artındagı iksez-çiksez basu-kırlar, urman-bo-lınnar, vakıt artınnan kalırga telämägändäy, can-färmanga çabalar. Yul buyındagı agaçlar karşıga yögerep kilep vagon täräzäsennän ürelä dä, üzenä kiräkle keşene kürmägändäy, arı çabıp kitä. Baş oçındagı kızlar kaşı kebek näzek ay da, bolıt körtlärenä çuma-çuma, poyızd artınnan kalışmıy yözä. Ay nurına manılgan kömeş bolıtlardan ak basular östenä talgın muzıka agıla. İskändär, soklanuın yäşerä almıyça, küzlären kükkä töbäp pışıldadı:

— Aylı sonata...

— Ay diseñme? — Sägıydulla babay da täräzä yanınarak yılıştı. — hä-häy, yaña tugan ay lasa bu. Tot ta häzer ük mäçet manarasına mengerep kuy.

— Avılıgızda mäçet tä bar mällä?

— Bar disäñ dä bula, yuk disäñ dä...

Brigadir İbray cavaptan kanäğat bulmadı, ahrısı, töpçenä ük başladı:

— Niçek añlarga inde monı? Mäçete bar, manarası yuk,

— şulaymı?

— Manarası da bar. Tik bik nık tauşalgan, kıyıgayıp avarga tora, kalayları, taktaları kubıp betkän. Cil çıkkan sayın, menä-menä avam dip ıñgıraşa.

— Keşe östenä avıp, ber-ber imgäk yasagançı, kisärgä dä töşerergä anı...

Sägıydulla babay, İbraynıñ bu süzlärennän soñ, kinät kenä basılıp, sagayıp kaldı.

— Nik kismäkçe bulasıñ äle sin anı? Kemgä zıyanı tiyä anıñ? — dip, üz-üzenä sorau birgändäy äytep kuydı ul. —

Tözätergä, rätlärgä ide digen, yünle bändä bulsañ. Minem öçen mäçet tügel ul, halıknıñ altın kullı ostalarına häykäl, arhitektura istälege, bik beläseñ kilsä...

— Sineñ avarga torgan kıyık manarañnıñ kemgä kiräge bar? Söyembikä manarası tügel bit ul. Söyembikä manarası ğalimnärgä kiräk. Alar anıñ kayçan salınganı turında, niçä santimetrga avış ikäne hakında bähäsläşälär.

— Manarası öçen totmıylar anı, halık tarihı şuña barıp totaşkan öçen, canga yakın bulganı öçen totalar.

Sägıydulla babay, süz şuşınıñ belän tämamlandı digändäy, dürt barmaklı kulı belän östälgä tayandı da tınıp kaldı. İskändärgä, alar söylägän sayın, dönya kiñäygännän-kiñäyä barganday toyıldı. Moña qadär ul, çüp savıtında kazıngan uram ete kebek, yuk-bar uylar belän tulı küñelendä kazıngan, dönyanıñ bäläkäy genä ber kisägen bäläkäy genä bülmäsenä bikläp, şunnan tırışa-tırışa muzıka sıgarga tırışıp yatkan ikän. Anıñ öçen bu agaylarnıñ här süze moña qadär belmägän yañalık aça, ul hätta kemneñ döres, kemneñ yalgış söylägänen dä uylap tormıy, aña här süz qaderle, här süz yakın. İskändär kupedagı kartlarga tagın ber kat küz yörtep çıktı. Balta ostası Motıyk işek töbenä ük kilep ike kulın ike tezenä kuygan kileş başın aska igän dä önsez kalgan. Brigadir İbray östäl cıyıştırıp mataşa, äyterseñ östäldä tärtip urnaşkaç, üz küñelendäge bolgavır uylar da tärtipkä kiler, dip uylıy. Ä Sägıydulla abıy elekkeçä yotılıp-yotılıp täräzädän karıy...

Tınlıknı bu yulı İbray bülärgä buldı:

— Yäşlärneñ urın — türdä, kart-korınıkı — gürdä, dilärme äle? Kıyış-mıyış mäçetläreñ belän yäş yegetneñ başın äyländerep utırma. Yäşlär häzer şähärlär sala, kosmoska, allanıñ üze yanına menä alar häzer. — Ul sallı kulın İskändärneñ iñenä kuydı. — Şulay bit, enekäş?

İskändär, ni äytergä belmiçä, yılmaep tik tordı. Anıñ öçen cavapnı Sägıydulla babay birde:

— Ğalämgä menü, anısı, bezneñ akıl citmäs eş inde. Şulay da kadim zamannarda uk kükkä menärgä omtılgan bezneñ halık. "Ay yugarı, ay yugarı, ayga menäsem kilä", — dip cırlaganmı äle borıngılar? Mäçet manarası saluı da şul kükkä menäse kilüdän eşlängän eşter äle ul. Annarı, sezneñ iğtibar itkänegez bar mikän, mäçet manarası üze dä raketaga ike tamçı su kebek ohşagan bit ul. Menä sineñ iğtibar itkäneñ barmı, enem?

İskändär Sägıydulla babay yanınarak şuıştı.

— Curnallarda da yazalar bu turıda.

— Ä min üzem genä şulay uylıym dip yörim tagın.

— Ğalimnärneñ törlese törleçä faraz kıla. Häzer keşeneñ kilep çıguı turında da törle gipotezalar yöri bit. Beräülär Darvin teoriyäsen yaklıy, bez maymıldan yaralgan, di. İkençe beräüläre, keşe çit planetadan kilgän, dip isäpli. Maymıl teoriyäsen yaklauçılar, mäçet-çirkäü manaralarınıñ öskä taba oçlanıp kilüen tabiğat şartlarına caylaşu näticäse dip sanıy. Oçlı manaraga yañgır ütmi, töp avırlıgı askı öleştä bulganlıktan, anıñ nıklıgı arta.

— Döres uylıy, alar avılda tormasa da kayan belä digen. Minem yortnıñ tübäse dä tekä, tekä bulgan sayın, tübä ozak-karak çıdıy, — dip cöpläde anı İbray.

İskändär dävam itte:

— Ğalimnärneñ ikençe ber öleşe, Sägıydulla babay, näq menä sez äytkänçä, manara raketaga ohşatıp eşlängän, di. Keşe hätereneñ kaysıdır ber poçmagında babaları oçıp kilgän raketanıñ suräte çagılıp kalgan, imeş. Ul, üze dä sizmiçä, şul raketalarga ohşatıp mäçet-çirkäülär sala, şulay itep, hıyalında gına bulsa da, kükkä menmäk bula, imeş. Kan tarta anı, tugan planeta tufragı tarta, imeş. Minem süz tügel bu, ğalimnär şulay di.

— Ğalimnär, ğalimnär... Närsä belä alar? Häzer änä yortlarnı tip-tigez tübäle itep citkerälär. Ä bolarnıñ balaları şakmaklı başlı bulganmı? — İşek töbendä moña qadär süzgä katnaşmıy utırgan Motıyknıñ avız eçennän mıgırdanganı işetelde. — Şul ğalimnäregezneñ bötenesen ber raketaga töyäp küktäge babaları yanına yä dcunglidagı tugannarı katına ozatır idem min. Cirne pıçratıp beterdelär, tın alırga da hava yuk häzer. — Ul, çınnan da, hava citmägändäy, buıla-buıla sulıy ide. Beraz totlıgıp torgaç, kesäsennän alıp, ber uç daru yotıp cibärde. — Astma minem, kem äytmeşli, Äsmabikä tütiyegez bugazdan ala. Konyak kiräk. Şunı yotıp kuysañ, Äsmabikä apañnıñ küñele yomşıy. Restoranga barıp kilmiseñme, yeget? Hälem naçar...

İskändär, utırgıç astındagı çemodanın açıp, östälgä konyak şeşäse çıgarıp kuydı, "hä-äy, bötenläy istän çıkkan", — dip söylänä-söylänä, bäyräm tabınınnan sıpırıp töşergän rizıkların beräm-beräm tezä başladı.

Motıyk abıynıñ baş kütärelde, küzläre açılıp, yözenä nur kunganday buldı. Başkalarnı kötmiçä, kaltırangan kulları belän stakannı alıp, eçep tä kuydı.

— Yarıy, tugannar, minem töşär çak ta citä, — dip başladı brigadir İbray. — Ğayepläp kalmagız. Yalgış süzlär ıçkındırgan bulsam, küñelegezgä avır almagız.

Balta ostası Motıykka bötenläy därt kerde, sulışı da küzgä kürenep tigezlände, tost äytergä cıyınganday, torıp bastı.

— Minem teläk şul. Yaña yılnı menä digän itep karşı al, malayıña bütän süz äytäse bulma. Avızıña kergänne tökermä, keşe avızınnan tartıp alma.

Brigadir İbraynıñ Motıyk äytkän süzlärgä hätere kaldı bugay, ul stakanın etep ük kuydı.

— İrkenläp söyläşergä vakıt yuk. Äydä, minem belän töş, kunak ta bulırsıñ, çestnıy avıl keşeseneñ niçek yäşägänen dä kürerseñ. Bik ataklı balta ostası da ikänseñ üzeñ. Minem munça da tuzgan... Siña kayda töşsäñ dä barıber tügelmeni?

— Barıber tügel. Siña munça salgançı, kesädäge menä bu meñ täñkäne salıp beteräse bar äle.

Brigadir İbray, sineñ belän söyläşep eş çıkmas digändäy, kulın selkede dä İskändärgä endäşte:

— Ä sin kayda töşäseñ, yeget? Bu stantsiyädä tügelder bit? Bezneñ avılga yaña vetvraç kiläse digännär ide. Alay-bolay şul tügelsender bit?

— Yuk, ul tügel...

— Soramadık ta, kaya barasıñ soñ sin?

— Belmim äle.

— Niçek belmiseñ? Äytäseñ kilmime?

— Yırak baram, monnan kürenmi.

İskändärneñ bäylänçek süzlärgä cavap biräse kilmi ide.

— Kırkulanma äle. Bu yäşlärgä avız açıp ber süz äytep bulmıy. Yaña yıl aldınnan nindi yırak yulga çıgu di ul? Yaña yılnı poyızdda karşı almassıñ bit. Äydä bezgä! Yort stantsiyägä terälep kenä tora minem. Bäyräm itärbez, teläsäñ, irtänge poyızd belän üz yulıña kitärseñ. Biletın üzem alıp birermen. Aña gına kalmagan. Äydä, çınlap, töşäbezme? Nigäder yakın ittem min sine. Biletıñ kaya hätle alıngan soñ?

— Karamadım. Soñgı stantsiyägä hätle digän idem kassirga...

— Kemeñ bar soñ anda?

— Berkemem dä...

— Mine cülärgä sanama.

Balta ostası Motıyk brigadir İbraynıñ töpçenüen oşatmadı bugay, avız çiten sıpırıp kuydı da teş arasınnan süzlärne sıtıp kına äytep kuydı:

— Tinterätmä yegetne. Töşäseñ ikän, cıyına başla. Härkemneñ üz stantsası...

— Äle yartı säğat vakıt bar minem.

Alar söyläşä kaldı. İskändär, bufetka barıp kilü niyäte belän cil-cil atlap, kupedan çıgıp kitte.

Kürşe vagon işegen tarttı — açılmadı. İşek bikle ide. Vagonnar totaşkan aralık bik katı çaykala, İskändär bermälgä üzen at östendä çapkan caydaktay his itte. Çabu da ardırdı, ä ul haman işek töbennän arı kitä almadı. İskändär, aptıragaç, boz katkan işek pıyalasın sulışı belän örep cılıta başladı. Pıyalada tügäräk küz yasaldı, häm küz aldında dulkınlanıp töşkän koñgırt çäç päyda buldı. Bu çäç töse gacäp tanış ide aña. Ul aşıga-aşıga tagın boz täräzägä sulışın örde: çäç dulkınnarı kıznıñ iñnärenä töşep yattı. Näq anıñ çäçe kebek...

İmtihannarnı tapşırıp betergäç, alar, gruppaları belän cıyılışıp, saubullaşu mäclese ütkärergä buldılar. Mäcleskä çittän dä dus-işlär çakırılgan ide. İskändärneñ urını östäl artında Fidan belän yänäşä turı kilde. Fidannı härvakıttagıça tamada yasadılar. Ul söyli dä söyli, kulların cäyep maktıy-maktıy keşelärgä süz birä, ä İskändär, tersäge belän bäreler, dip, anıñ här häräkätennän siskänep kitä. İskändärneñ küzläre östäl türendä Rüdäl belän yänäşä utırgan kızda ide. İñbaşlarına agıp töşkän çäç dulkınında koyınıp utıruçı kız isä Fidannıñ avızına karagan da torataş bulıp häräkätsez kalgan. Ul Rüdälne dä, mäclestäge başka keşelärne dä kürmi, berni dä işetmi sıman. Fidan monı sizä, sizgän sayın nıgrak süzçänlänä bara, aña oşarga tırışa.

Hämit baş citmäs fizik formulalar kıstıra-kıstıra söyli başlagaç, kız karaşın aña küçerde. Hämitneñ ozın-töz gäüdäse, cömlä äytkän sayın, tagın ber yaña fiker suırıp çıgarganday, başın kapıl gına artka taşlap kuyuları, va-kıt-vakıt tuktap, "şulaymı?" dip sorau birüläre kıznıñ küñelenä huş kilde, ahrısı, ul Rüdälneñ kolagına iyelep nider pışıldadı. Annarı, Rüdälgä bitaraf karaş taşlagannan soñ, aña cilkäse belän borılıp utırdı.

İntizar torıp baskaç, anıñ gäüdäsenä sılanıp torgan soñgı moda belän tegelgän kostyumına, karday ak külmägenä, yakasına kilep kungan kara kübälägenä, barmagındagı imän çiklävege qadär kaşlı yözegenä karap, mäclestäge barça kız önsez kaldı. Ul avızın açsa, anıñ avızınnan da altın süzlär genä koyılır sıman ide. Dulkın çäçle kız aña yotarday bulıp karap tordı, kostyumınıñ här cebenä qadär öyränep çıktı.

— Min sezgä ber kızık häl söylim, — dip başladı İntizar.

"Kızık" di̇yügä ük, kızlar därräü yılmaeşıp kuydılar.

— Könnärdän ber könne ber professornıñ "Volga"sın urlagannar. Militsiyägä häbär itä bu. Köne buyı ezlilär, maşinanı taba almıylar. Kiç garacına çıgıp karasa, "Vol-ga"sı yılık-elık kilep üz urınında tora. Ber cire imgänmägän, sıdırılmagan, közgelärenä, "dvornik"larına hätle isän. Maşina eçendä dä bar närsä isän-sau. Algı utırgıçta teatrga ike bilet häm böklängän käğaz yata. Käğazdä mondıy süzlär yazılgan: "Hörmätle professor, maşinagıznı alıp torgan öçen gafu itegez. Bezgä ul bügen sezgä karaganda kirägräk ide. İsän-sau kileş kiterep kuydık. Stsepleniyese naçar ayıra ide. Tözättek. Tormozıgıznı da köylädek, benzinı da — bak tulı. Şular östenä, prokat bäyäse itep, teatrga ike bilet kaldırabız. Teatrda premera bügen, biletlar ike ay aldan satılıp betkän, barmıy kalmagız".

Hörmätle professor namuslı karaklarga rähmät ukıy-ukıy hatının citäkläp teatrga bara. Ä kaytuına — işege açık, bülmäläre — şıp-şır. Bolar teatrda utırgan arada älege karaklar kvartiranı çistartıp çıkkannar.

İntizar mäğnäle itep yılmaydı da urınına utırdı. Kızlar görlätep kul çaptılar. Fidanga bu oşamadı. Ul, İntizarnıñ yaña kostyumına may tamızırga telägändäy, sorau birde:

— Bu gıybrätle vakıyganıñ mäğnäse nidän gıybarät inde, İntizar äfände?

— Mäğnäseme? Anıñ mäğnäse...

— ...yuk, — dip İntizarnıñ cömläsen oçlap kuydı İskändär.

Barısı da aña borılıp karadılar. Bu kötelmägän borılış Fidanga da oşadı, ul, çüp arasınnan altın tapkan sıman, böten karaşın İskändärgä yünältte.

— Akıllı keşedän akıllı süz çıga, dilär. İntizar bezneñ arada bik ozın häm kızıklı itep gıybrätle vakıyga söyläde. Rähmät aña. — Kızlar, aptıraşıp, ber-bersenä karap kuydılar. Fidan askı irenen teşläp beraz tın tordı da süzen dävam itte. — Ä İskändär ike härefle ber süz belän şul gıybrätle vakıyganıñ mäğnäsen añlatıp birde. Dävam it, İskändär, tost äytergä sineñ çirat.

İskändär yugalıp kaldı, kerfek arasınnan küz sirpep taşkın çäçle kızga karadı. Bu yulı kıznıñ böten iğtibarı anda ide. Ul tagın da nıgrak kauşadı, totlıga uk başladı. Fidan, anıñ hälen añlap, kotkarırga uyladı.

— Böyeklär küp söyläşmi, — dip, İskändärgä karap äytte ul. — Böyeklär bezneñ kebek fani dönya mäşäqatläre belän yäşämi. Alarnıñ tormış küktä, alar ilahi uylar belän yäşi, alar poeziyä telendä, muzıka telendä söyläşä. Tanış bulıgız: sezneñ alda — kiläçäkneñ böyek kompozitorı İskändär Bikmurzin.

Östäl astına borçak tägärägän sıman, kölü avazları koyıldı.

— Äydä, İskändär!

Ul İskändär aldına bayan kiterep kuydı. İskändär şunda gına gäüdäse kaltıraudan tuktagannı sizde, bayan kayışların iñnärenä saldı da salmak kına borıngı köy uynap cibärde. Anı betergäç, därtle, zaman köylärenä küçte. Şul arada mäclestägelär torıp bastı, İskändärne urındı-gı-niye belän kütärep, koridorga alıp çıktılar. Bu minutta ul üzen patşa tähetendä utırgan kebek his itte. İskändär bayan töymälärenä kagıluga, cırlar-biyulär başlandı, mäclestägelärgä kürşe bülmädäge studentlar da kilep kuşıldı.

İskändär, bar dönyasın onıtıp, barmakları kızışa başlagançı uynadı. Vakıt-vakıt başın kütärep, dulkın çäçle kıznı ezläde. Ul äle Fidan belän bii, äle anı İntizar böterep alıp kitä. Rüdäl citez biyulärgä kuşıla almıy, şuña kürä vals başlangannı gına kötä dä kız yanına karçıga kebek taşlana. Ä ul bersen dä borıp cibärmi, kem çakırsa da, biyergä çıga, oçınıp-oçınıp bii, koridornı yañgıratıp tuktausız kölä. Anıñ çäçläre muzıka agışına kuşılıp tirbälä, dulkınlanıp yözenä töşä, ul üzeneñ çäçläre arasına kerep adaşa. Yegetlär, bütän kızlarnıñ barlıgın da onıtıp, anıñ belän biyergä çirat kötä, ul monı kürep, tagın da nıgrak cilbäzäklänä, muzıka taşkınına iyärep, tuktıy almıy böterelä dä böterelä...

...İskändär, tırnakların avırttıra-avırttıra, täräzädäge boznı zuraytırga tırıştı. İşek totkasın da bar köçenä basıp karadı. Kız aña cilkäse belän borılgan da kem beläkder kölä-kölä söyläşä. Ul kölgändä, äyterseñ, cir östenä bällür yoldızlar koyıla. İskändär äkren genä, kıyar-kıymas kına işek pıyalasın şakıdı. İşekneñ tege yagında köleşkän avazlar işetelde. "Kertmibez! Ocmah işege bikle!" — dip kıçkırdı aña ir keşe avazı. İskändär önsez kaldı. İşekneñ tege yagında Sömbel belän Rüdäl basıp tora ide...

* * *

İskändär, dulkın çäçle kızdan küz almıy uynıy torgaç, üzeneñ tuktap kalganın da sizmäde. Anıñ barmakları, hälsezlänep, bayan töymäsenä basa almas hälgä kilgän ide. Bayannı Fidanga tottırıp, oyıgan ayakların köçkä yaza-yaza Rüdäl yanına kilde. Anıñ tiräsendä dulkın çäçle kıznı kürmägäç, kabalana-kabalana küzläre belän kızlar arasınnan ezläde. Läkin ul berkayda da kürenmäde, ul güyä bii-bii erep yukka çıkkan ide. İskändär, Rüdälneñ süzlärenä cavap birep tä tormadı, keşelärne aralıy-aralıy koridor buylap kitte. Berençe katka töşep mende, koridornıñ argı başınnan uradı. İskändär tagın Rüdäl yanına äylänep kilde, ul da yak-yagına karanıp anı ezli ide. Turıdan-turı sorarga cay çıkkannı kürep, ul Rüdälgä endäşte:

— Kemne ezliseñ?

— Sömbelne.

— Kemne, kemne?

— Kayda soñ ul?

— Fidan üpkälätte bugay anı. Yılap, ikençe katka yögerde.

— Ä sin?

— Kızlar tualetına kermäm bit inde...

İskändär berençe katka yögerep töşte dä uramga çıktı, kaysı yakka barırga belmiçä, beraz aptırap torgaç, tramvay tuktalışına taba kitte. Sömbel kulyaulıgı belän küzlären sörtep tora ide. Anı kürügä kırt kına borıldı. İskändär ber süz dä äytmäde, kilep kıznıñ kulınnan citäkläde dä tulay torakka taba alıp kitte. Sömbel karşılık kürsätmäde, tın gına anıñ yänäşäsendä atlıy birde.

Alar tulay torak yanına kilep cittelär, süzsez genä anı da ütep kittelär. İke yagına öräñge agaçları tezelgän tar sukmakka kergäç kenä, İskändär süz başladı:

— Sez bügenge mäclesneñ korolevası buldıgız.

— Zinhar, mähäbbät turında söylämägez, ğaşıyq buldım, diyä kürmägez.

— Äytsäm, ni bula? Sezgä ğaşıyq bulmagan keşe yuk ide bügen.

— Miña tügel, üzlärenä ğaşıyq ide alar. Härberse üzen kürsätergä tırıştı. Min alar öçen közge, lakmus käğaze genä idem.

— Tıynaklık äybät närsä...

— Ä çınnan da şulay tügelmeni? Ber süz äytälär dä miña karıylar, ber süz äytälär dä borılıp karıylar. Şäp äyttemme, yänäse, bu kıznıñ yöze üzgärdeme? Reaktsiyäse niçek? Sin ul yaktan sınatmadıñ, miña kütärelep tä karamadıñ, matur süzlär dä söylämädeñ.

İskändärneñ irennären tutırgan yılmayunı tön karañgılıgı üzenä yäşerde, Sömbel anıñ kerfekläre dımlanuın da kürmäde.

— Min bar süzläremne muzıka belän söylädem. Añlama-dıgızmıni?

— Muzıka barıbız öçen dä urtak ide bit...

— Min anı sezneñ öçen genä uynadım.

— Rähmät, bik yahşı uynadıgız. — Sömbelneñ süzläre bu yulı ihlas yañgıradı.

— Bezneñ hönär şul bit. Uynıy belmägän keşe yuk bezdä. Fidannıñ uynavın işetmädegez...

— Bozık keşe ul...

— Nigä alay disez?

— Anısın üzennän soragız.

— Alaysa, min dä bozıktır inde...

Alar şämähä kük çitendäge tügäräk ay erep yukka çıkkançı şähär uramnarı buylap yördelär. Ay belän bergä, alar-nı ber-bersennän ayırıp torgan yıllar kirtäse dä, şiklänülär, ikelänülär tomanı da erep yukka çıktı.

Yokısınnan irtä uyatkanga üpkälägän malay sıman, kızarıngan yözen yodrıkları belän ua-ua koyaş tüşägennän torganda gına, alar arıp-talıp, İskändärlär bülmäsenä kaytıp yıgıldılar. Bülmädäşlär kiçä kanikulga kaytıp kitkän ide. Aulak bülmäne eçtän bikläp kuydılar da, çişenmiçä genä, karavatka barıp audılar.

İskändär küzlärenä töşkän koyaş yaktısınnan uyanıp kitte. Karavatnı şıgırdatmaska tırışıp, Sömbelgä taba borıldı. Anıñ çäçläre mendärgä taralıp töşkän, külmäk izüläre açılgan. İskändär, üz-üzenä isäp birmiçä, Sömbelneñ koyaşlı irennärenä kaplandı. Sömbel, tatlı töş kürgän sıman, küzlären açmıyça gına, İskändärneñ başın koçagına aldı. İskändär anıñ kerfeklären, yäşle küzlären üpte, çigälären, kolakların, borının üpte, irennäre belän muyının irkäläde, kükräklärenä kagıldı. Sömbelneñ yokılı täne äkren-äkren uyana bardı, anıñ tänendäge kaltırau İskändärgä küçte. Ul ber cilkenüdä külmägen salıp ırgıttı. Yegerme biş yıl buyı susız çül kiçep älserägän küñel susavın basarga telägändäy, Sömbelgä sarıldı, anıñ başınnan sıypadı, iñnärennän sıypadı, bilennän sıypadı... Sömbel, başın artka taşlap, küzlären çıtırdatıp yomdı, anıñ kaltırangan irennärennän barı ber süz genä pışıldap çıktı:

— İs-kän-där...

İskändärneñ irennäre anıñ irennärenä kaplandı.

Alar güyä kotırıngan diñgez urtasında kalgan keçkenä köymädä çaykalalar ide. Dulkın köymäne äle aska, äle öskä bärä, dulkın yäş tamçısı bulıp bitlärgä sibelä, dulkın: "Yara-tam, ya-ra-tam!" — dip berözleksez pışıldıy.

Şulçak diñgezneñ astın öskä kiterep kük kükri. İskändär, ni bulganın añlamıyça, çıtırdatıp köymä kırıyına totına. Kük tagın kükri. Kük kükrägän sayın diñgez tına bara, dulkınnar äkrenläp basıla-basıla da dönya tıp-tınıç bulıp kala. İskändär küzlären aça. Sömbelneñ yäşle küzlären kürgäç, anı niçek yuatırga belmiçä, üzaldına ber ük süzlärne kabatlıy başlıy:

— Sin mineke, sin mi-ne-ke, sin mi-ne-ke ge-nä... Min sine berkemgä dä bir-mim!

Tagın kük kükri. Bu yulı kük kükräve yakında gına, işek artında gına işetelä.

— Kem kiräk? — dip can açuı belän kıçkıra İskändär.

— Sömbel andamı? — Rüdälneñ tavışı kük kükräüneñ zägıyf kaytavazı bulıp işetelä.

— Aç işekne, aç, üteräm, — dip ike kulı belän döberdätä ul. — Aç, kertegez!

— Kertmibez! Ocmah işege bikle! — di aña İskändär.

— Sömbel! Sin andamı? Sömbel aña cavap birmi.

— Aç, Sömbel, ütenep, yalvarıp sorıym, aç!

— Açmıybız! Ocmah işege bikle! — dip kabatlıy İskändär.

Sentyabrdä institutka cıyılgaç, yegetlär arasınnan İskändär belän isänläşüçe bulmadı. Läkin anıñ moña ise kitmäde, ul äle yalgızlıknıñ närsä ikänen belmi, ul äle bähetle ide. Şul könne alar Sömbel belän ZAGSka gariza iltep birdelär.

* * *

İskändär tambur işegen ike kullap töyärgä totındı.

— Açıgız! Açıgız! — dip özgälänep kıçkırdı ul. İşek artındagılar aña iğtibar itmädelär, kölä-kölä söyläşülärendä buldılar.

Ul açu belän işekkä tibep kuydı da kire üz vagonına kerde. Küzenä ak-kara kürenmiçä barganda, açık işektän aña endäştelär. İskändär tuktap kaldı.

— Kupeñnı ütep barasıñ bit, kaya aşıgasıñ? — Avızı kolagına citkän Motıyk anı cilterätep kupega alıp kerde. — Buldımı, alıp kayttıñmı?

— Närsä?..

— Buluına üzem dä ışanmagan idem, kiräk çagında äyber tabıp bulamıni? Borçılma sin, bez monda çarasın kürdek inde. İtäk astı däüläte yäşäsen.

İskändär küzlären ber açıp, ber yomdı. Ul äle genä tulay torak bülmäsendä ide, anı Sömbel koçagınnan kayırıp aldılar da tıp itep monda töşerep utırttılar.

— Çabıştan kaytkan at şikelle mışnıysıñ, ällä artıñnan kua kildelärme? — Brigadir İbray, utırgıç astındagı çemodanın ala-ala, üzaldına söylände: — Sölek kebek yegetlär şähärdä äräm bulıp yata bit. Şähärneñ holkı kırıs anıñ, şähär sineñ celegeñne suıra-suıra da, kirägeñ betkäç, çıgarıp taşlıy. Avılda altın bäyäse bulır ide siña.

— här tavık üz ketäklegen maktıy, — dip bülderde anı Motıyk. — Yäş çagında keşe dönya gizärgä tiyeş. Yäş keşegä tugan cir yakın tügel, torgan cir, yörgän cir yahşı. —

Ul başın tıgıp kupe işegennän karadı. — Nişläp kilep citmi soñ äle bu? Brigadir İbray abzasın ozatırga ölgermi bit, kahär.

— Minem öçen bulsa, borçılmagız. Min üz öyemä kaytıp cittem. Miña şunnan arı berni dä kiräk tügel.

Ul çemodanın kuyıp saubullaşırga kul suzganda, kupega provodnitsa hatın kilep kerde. İtäk astınnan alıp, süzsez genä, Motıyknıñ kulına konyak şeşäse tottırdı. Uçındagı bögärlängän akçalarnı suzdı. Motıyk anıñ kulın kire etärde.

— Kiräk tügel, monısı öçen dä rähmät. Provodnitsa hatınnıñ yöze koyaş tösle balkıp kitte. Ul kat-kat iyelä-iyelä, artı belän çigenep, işektän çıktı. Brigadir İbray avızın açkan kileş katıp kaldı, annarı, lıp itep, utırgıçka inde.

— Ay-yay-yay-yay! — dip, bugazdan sızgırıp çıkkan tavışı belän ozak suzıp tordı ul. — Ay-yay-yay-yay!

Aña kütärelep karauçı bulmadı, härkem üz uyı belän mäşgul ide. İskändär işek töbendä, nişlärgä belmiçä, taptanıp tora, Sägıydulla babay täräzägä tekälgän dä bar haläte belän tön karañgılıgına kerep çumgan, Motıyk östäl tiräsendä ävärä kilä. Ul, stakannarga konyak salıp, härkemneñ aldına kabımlık tezep çıktı da şat avaz belän däşte:

— Rähim itegez! — Anıñ başkalarga süz birergä isäbe yuk ide bugay, tuktamıy söylänüendä buldı: — Bezneñ dürt keşelek cämgıyättä ul iñ akıllı, iñ imanlı, iñ täüfıyklı, iñ ğadel keşe ide. Ägär dä här cirdä şulay dürt keşeneñ berse äüliyä bulsa, bik citkän. Artıgı belän citkän. Brigadir İbray abıyıgız ul — cir keşese, ul üzeneñ bäheten şuşı cirdän ezli, şunnan taba da. Ä bez närsä? Menä Sägıydulla kartnı alıyk inde... Bu alla bändäse cähännäm çitenä kitep oyalagan da ütkäne belän bügengese arasında kiläp sarıp yörep vakıt uzdıra, täne — anda, canı monda anıñ. Canıñ üzeñ belän bulmagaç, bähet tü-tü inde ul. Ä bu yeget kaya barganın, närsä eşlägänen dä, dimäk ki, närsä öçen, ni öçen yäşägänen dä belmi. Anıñ tamırı yuk, anı cil oçırtıp yörtä. Ä monısı, — ul kükrägenä sugıp kuydı, — monısı, üz canına urın taba almıyça, avıl sayın küçep yöri. Bu avılda tuya başlasalar, ikençesenä kitä, anda da berär kırın süz işetsä, tagın arı kitä. Küñele yaralı anıñ, avır süzne kütärä almıy ul. Äydägez, cirdäge iñ bähetle keşe öçen, brigadir İbray abzıy öçen, kütärep kuyıyk äle monı!

Balta ostası Motıyk İbraynı koçaklap aldı, anıñ küzlärennän ike börtek yäş sıtılıp çıktı. Tegese, añış-mıyça, aptırap karap tordı. Alar beravıkka kupeda başka keşe barın da onıttılar. Sägıydulla babay stakanga kagılmadı, miña citte, digändäy, kulın kükrägenä kuydı da, ayakların bökläp, utırgıçka menep utırdı. İskändär kulların äle kesäsenä tıktı, äle pincäk astına kıstırdı. Şunda gına, uçında tirläp betkän käğaz akça barın kürep, anı Motıyk abzıyga suzdı.

— İşek bikle, açmıylar...

— Vaklanma! — dip, Motıyk anıñ kulın etärde. — Vaklanma! Akça bezdä ber bukça ul. Barıber eçep beteräm min anı. Sin — yul keşese, al, kiräge çıgar. Üz avılında ber et tä sälam birmi torgan Motıyk abzatsnı cir çitenä citkäç, iskä alırsıñ. Mä, al! — Ul, sörlegep, yıgıla yazdı.

İskändär, Motıyknı ipläp kenä urınına utırttı da, sizdermiçä genä, akçasın anıñ tüş kesäsenä tıktı.

— Ay-yay-yay-yay! Ay-yay-yay-yay! — dip sörän saldı şulçak brigadir İbray. — Ay-yay-yay-yay! Akıllı keşedä — akıllı akça, yülär keşedä — yülär akça, dip yukka äytmilär ikän. Uñga-sulga çäçä başladı bu millioner. Ay-yay-yay-yay! Yegerme bişlektän sdaça almadı! — Ul başın çaykıy-çaykıy şul süzlärne berniçä märtäbä kabatladı. — Ay-yay-yay-yay, ber konyakka yegerme biş täñkä birde! Yegerme bişlektän sdaça almadı!

Poyızd, karurmanga kerep adaşkan yulauçı sıman, yöreşen akrınayttı da, alda tön karañgılıgınnan başka berni dä kürmägäç, tuktap kaldı. Brigadir İbray kupedagılar belän tiz-tiz saubullaştı, barı İskändärneñ kulın gına ozak kısıp tordı.

— Niyät itsäñ, kil bezneñ yakka. Bötenläygä kil. Kañgırıp yörmä bolay. Muyınıñ bulsa, kamıtı tabılır. Soramadım da, ber-ber hönäreñ barmı soñ sineñ?

— Muzıkant min.

Brigadir İbray, kızgangan sıman, aña moñsu karaş taşladı.

— Äytäm, bik moñlı bala kürenäseñ... Nigä bu qadär küñelgä yakın äle bu yeget, dip, yul buyı uylap kildem. Üzem dä garmunçı bit min. İ-ih! hönäreñ katlaulı ikän şul. Bezneñ tavık ketäge çaklı avılda oya tabılmas şul siña. — Ul söylänä-söylänä koridor buylap kitte, İskändär anı ozata bardı. — Bezgä traktorçı, kombaynçı, sıyır savuçı kiräk. Bezneñ avılga küñeleñ yatmas şul sineñ. Yukka kıstadım töşärgä, bezneñ stantsiyä kulay bulmas şul siña. Arı baram diseñ inde, alaysa?

İskändär, äye digänne añlatıp, başın kaktı.

Brigadir İbraynıñ çıgıp kitkänen äle genä añlap, alpan-tilpän kilä-kilä koridorga Motıyk çıktı.

— Sau bul! — dip koridornı tutırıp kıçkırdı ul. Tavışka kupe işegennän provodnitsa başın çıgardı. Kem ikänen kürgäç, açulanırga äzerlängän avızı, yılmayuga küçä almıyça, totlıgıp tordı. — Sau bul! Malayıña sälam äyt! Brat bratnıñ kötü kötkänenä rad... İke barmak arasına it üsmi... Şuşı süzneñ kaysı döres ikänen belsä, keşe çıgar annan. Motıyk abıyıñ äytte, digen. — Ul, häle betep, stenaga söyälde. — Munçañnı saldırmıy tor, menä bu munçanı salıp betergäç, — ul kesäsenä törtep kürsätte, — kilermen. Avılıñnıñ iseme niçek?

— Kamışlı kül. Brigadir İbraynı sorarsıñ.

— Kurıkma, küp almam... Mal beterä başlarnı... — Balta ostası Motıyk cırlıy-cırlıy kupega kerep kitte.

Brigadir İbray söylänä-söylänä vagon baskıçınnan töşte:

— Ay-yay-yay-yay! Ay-yay-yay-yay! Yegerme bişlektän sdaça almadı. Ay-yay-yay-yay, yegerme bişlektän, yegerme bişlektän sdaça almadı bit!

* * *

Poyızd kuzgalgaç kına, İskändär kinät uyanıp kitkändäy buldı. Aşıga-aşıga kilep, provodnitsanıñ işegen şakıdı.

— Restoranga barmakçı idem, kürşe vagonga uzıp bulmıy, işek bikle.

— Kürşe vagon öçen min cavap birmim.

— Açıgız inde, ütenep sorıym, açkıçıgız yarıy bit.

— Minem açkıç kaya yaramas. — Provodnitsa işekne şıgırdatıp yabıp kuydı.

İskändär işek töbendä beraz aptırap tordı da, üz kupelarına kerep, Motıyknı kultıklap alıp kilde. Ul, eşneñ närsädä ikänen añlamıyça, provodnitsa karşında çaykalıp toruında buldı. Provodnitsa mul avızın tutırıp yılmaydı da açkıçların şıltırata-şıltırata İskändärgä endäşte:

— Bara tor, häzer kilermen.

İskändär atlıy-yögerä kilep tamburga kerde. İşek pıyalasındagı küz tomalangan, ul, irennären tügäräkläp, zäñgärsu bozga cılı sulışın örde. Küz açıldı, läkin tamburda dulkın çäç kürenmäde. Anda kemnärder arlı-birle yörilär, kıçkırıp söyläşälär, ara-tirä köleşep alalar. İskändär, sagayıp, alarnıñ süzlärenä kolak saldı.

— Urlap algan malda bäräkät yuk anda, — dide ir keşe tavışı.

— Keräm digän bähet teşeñne sındırıp kerä ul, — dip cavap birde aña ikençese.

— Keşe öleşenä kerergä yaramıy. Härkemne üzenä digän bähete kötep tora. Ezlä, tap ul bähetne. Ä keşe bähetenä kızıgıp, könläşep yörmä, anıñ bäheten tartıp alırga da tırışma. Üzeñneken tap.

— Keşe bähete belän bähetle bulıp bulmıy. Alarnıñ süzläre aña närsäse beläkder bik tä tanış sıman ide...

Tuyga çakırıp ta kilmägäç, şaktıy vakıt uzıp, onıtılası üpkälär beraz onıtılgaç, İskändärlär gruppadagı iñ yakın keşelärne genä ayırım cıyarga buldılar. Sömbel kunaklarnı üze çakırdı. Rüdäldän başkaları barısı da kildelär. Mäcles başında süzne süzgä yalgıy almıyça şaktıy ozak aptırap utırdılar. Tora-bara telläre açıldı. Bülmä hucasınıñ iske pianinosı da bar ide, berazdan şul yakka küçtelär.

— Min uynamıym, tarih üze uynıy monda, — dip, Fidan pianino kapkaçın açtı da uynıy başladı. İskändär, berençe notalar yañgırauga uk, önsez kaldı.

"Sömbel" digän köyne uynıy ide ul. İskändärneñ bu köyendä Sömbelneñ bar dönyasın onıtıp oçına-oçına biyuläre dä, tramvay tuktalışındagı moñ tulı soraulı küzläre dä, tulay torak bülmäsendä koyaşlı irennäre belän pışıldagan mähäbbät hisläre dä, tübäläre ay nurına mançılgan öräñge agaçlarınıñ alarga söylägän mäñgelek serläre dä bar ide. Fidan uynaganda İskändärneñ yöräge, uç töbenä kıskan koş balası kebek, talpınıp-talpınıp tipte, bitläre, kolak oçları kızardı. Mäclestäge keşelärneñ barısı da anıñ uy-hislären, teläklären, ömetlären belälärder kebek toyıldı. Äyterseñ şuşı minutta anıñ yörägen suırıp algannar da, uçlarına salıp, äyländerä-äyländerä karıylar ide.

Sömbel, kübäläk tösle, urtaga cilpenep çıktı da muzıka agışına iyärep böterelä başladı. Anıñ belän bergä İskändärneñ bar hisläre, uyları, hıyalları da böterelde. Tuy könne, başın aska iyep, oyalçan yılmayu artına yäşerenep utırgan Sömbel bügen yañadan üz stihiyäsenä kaytkan, beraz yal itep algannan soñ, kükkä kütärelgän kübäläk sıman, irekkä çıkkan ide. İntizar tomırılıp karap tordı-tordı da tüzmäde, biyek ükçäle tufliläre belän fırt atlap Sömbel yanına kilde. Muzıka öyermäse alarnı şunduk kütärep alıp kitte. İntizar berniçä tapkır böterelügä, alarnı Hämit kilep araladı... İskändär urınınnan kuzgalmadı, Sömbelne üzeneñ küz karaşı cılısında koyındırıp, muzıka rähätennän oyıgan kileş tik basıp tordı. Tulay toraktagı mäclestän soñ, mondıy rähätne berençe kiçerüe ide äle anıñ. Ul, Sömbel belän tanışkan kiçäne uylap, yılmaep kuydı. Ul kiçne dä mäcles türendä Sömbel böterelde, ul kiçne dä barçası aña ğaşıyq ide.

Muzıka avazları tınuga, kunaklar kul çaptılar.

— Yäşä, Sömbel, buldırdıñ!

— Çıp-çın balerina inde.

— Yözep kenä yöri, akkoşmıni!

İskändärneñ yöräge kinät kenä talpınıp kuydı da, hälsezlänep, uktay aska taba atıldı. Ul barı tik şunda gına alarnıñ üze yanına tügel, Sömbel yanına, Sömbelne kürergä, Sömbel belän söyläşergä kilülären añladı. Añladı da telsez kaldı. İskändärneñ muzıkasın işetüçe, aña cılı süz äytüçe, hätta süz katuçı keşe dä bulmadı. Alar öçen güyä ul dönyada bötenläy yuk ide. Şulay itep, alar İskändärdän üç alalarmı, ällä Sömbel küzlären tomalagan, siherlägän ideme — ul añlıy almadı.

Sömbel, başın artka taşlap kölä-kölä, bülmädän çıgıp kitte. Kunaklar, han kızı tiräsendäge känizäklär kebek, anıñ artınnan iyärdelär. İskändär, yılap cibärüdän kurkıp, askı irenen teşläde dä, gasabilangan küñelen basar öçen, pianino östenä iyelde. Muzıka anıñ küñelen äkrenläp tärtipkä saldı, berazdan ul bötenläy tınıçlandı. Barmakları, üzläre dä sizmiçä, anıñ berdänber köyen — "Sömbel"ne ezläp taptı. Bu inde Fidan uynagan şaşkın hisle Sömbel tügel, ä kiñ küñelle, açık yözle, olı yöräkle, märhämätle Sömbel ide. Ul uynagan sayın, Sömbel haman yakınaya bardı, menä-menä muzıka pärdäse artınnan yılmaep, ul üze kilep çıgar sıman ide. Läkin İskändär küpme genä uynasa da, anı çakırıp däşüçe, anıñ yanına kerüçe bulmadı. Ul mäclestä üzeneñ huca ikänen dä belä, läkin kürşe bülmägä kerergä bazmıy, üzen anda, nigäder, artık sizä ide.

— İh, sin mondamıni äle? Kunaklarga qader-hörmät kayda? A nu, bezneñ yanga! — Fidan anı, sabıy bala kebek kulınnan totıp, cilterätep alıp kerde. — Karagız äle monı! Kom-po-zi-tor! Muzıkadan ayırıla almıy...

Fidannıñ süzenä kuşıluçı bulmadı, mäcles soñ çikkä citep kızgan, kunaklar bersen-berse bülderä-bülderä bähäsläşälär ide.

— Bähet — material töşençä tügel.

— Anıñ nigezendä barıber, konkret äyber, materiyä yata. Mäsälän, maşina aldımmı, dimäk, min ber köngä genä bulsa da bähetle.

— Maşina alu faktı bähet tügel, maşina alam dip hıyallanıp yörgän könnär bähet. Maşina algaç, sin bu hıyalıñnı üteräseñ. Hıyal belän bergä bähet tä ülä. Bähet belän hıyal kulga-kul totınışıp yöri ul.

— Maşina da buldımı bähet? — Monısın Sömbel äytte.

— Ä sineñçä närsä ul bähet?

— Bähet ul — mähäbbät.

Sömbel, çıpçık kötüenä ber cim taşlagan kebek, süzen äytte dä tuktap kaldı. "Çıpçıklar" oçına-oçına cim östenä taşlandılar.

— Mähäbbätneñ bähetlese, bähetseze bula.

— Öylängänçe — bähetle mähäbbät, annarı bähetseze başlana, şulaymı?

— Bereñ yaratıp, ikençeñ yaratmasa, mähäbbät — mähäbbät tügel, tragediyägä äylänä.

— Min sine yaratam, anda sineñ eşeñ yuk.Teläsäñ — yarat, telämäsäñ — dürt yagıñ kıybla. Min bolay da bähetle, min yaratam — şul citkän.

— Ätäçlänmä! Çın mähäbbät turında tügel, idiot mähäbbäte turında söyliseñ sin.

— Minme idiot? — İntizar, kızıp, torıp uk bastı. Fidan anı ciñennän tartıp utırttı.

— Mähäbbät häm bähet — ikese ike närsä, — dide ul. Fidan, İskändärneñ süzgä katnaşmıyça utıruın kürep, mäclesne tınıçlandırırga teli ide. — Mähäbbätneñ gomere kıska. Mähäbbät mizgel genä ul. häm anıñ şulay buluı yahşı da. Ägär keşe gomere buyı mähäbbät hislärennän aynıy almıy yäşäsä, anıñ cämgıyätkä ber tiyenlek tä kiräge bulmayı ide. Tahir belän Zöhräne, Romeo belän Dculettanı gına karagız. Tönnär buyı ber-berseneñ küzlärenä karap utırudan başka närsä eşlägän alar? Mondıy mähäbbätneñ nigä kiräge bar, annan keşelärgä ni fayda? Yaratasıñ ikän, sin cır cırlap, muzıka uynap kına utırma, hisläreñne material şartlar belän dä isbat it. Material dönyada yäşiseñ bit sin, küktä tügel.

İskändärgä bügen barısı da çitlätep kenä anıñ turında söylilär, tege kiçtä Sömbelne alıp kitkäne öçen astırtın gına üç alalar kebek toyıldı. Anıñ çigäläre sızlıy başladı. Hämit tavışın işetkäç kenä, bälki, monısı bütän närsä turında söylär dip, aña yalvarıp diyärlek karadı.

— Faydalı-faydasız digän süz — meşannar teoriyäse ul. Faydası yuk dip, bez, sineñçä, kölmäskä, yılamaska, şatlanmaska, kaygırmaska tiyeşme? Küktäge yoldızlarnıñ bezgä faydası barmı? Läkin alar kiräk, küñel öçen kiräk. Dönyanıñ çiksez ikänen, üzeñneñ bik bäläkäy genä ber böcäk ikäneñne belü öçen kiräk.

— Bäläkäy keşe ikänemne min bolay da beläm. — Fidan Hämitne ürtäp söyläşä ide. — Yoldız sezgä kiräk, zur keşelärgä, ozın kullı keşelärgä, bezneñ kul barıber yoldızga citmi. Bälki, şul bäläkäy bulganga da bäläkäy mähäbbät kiräkter miña? Ber minutlık, küp digändä, ber tönlek mähäbbät.

İskändär, Sömbelneñ tege kiçne äytkän süzlären iskä töşerep, yodrıkların kıstı, anıñ yagına küz taşladı. Läkin Sömbel, berni bulmaganday, bitaraf ide. Fidan süzen dävam itte.

— Min aylar, yıllar buyı mähäbbättän iserep yöri almıym. Miña eşlärgä, yäşärgä kiräk. Ä bähet, üzegez belgänçä, eş belän genä tabıla. Eş plyus mähäbbät tigez bula bähet. — Fidan, äle genä zur açış yasaganday, avız tutırıp yılmaep kuydı. — Ä sineñçä niçek, İskändär?

Ul siskänep kitte, närsä äytergä dä belmiçä, yärdäm kötkändäy, Sömbelgä karadı.

— Minem... bu turıda uylaganım yuk.

— Min bolay da bähetle di̇yüeñme inde bu?

— Bähet... Bähet... bügen bulmıy bit ul. Bähet yä kiçä bulgan bula, yä anı irtägädän kötäseñ...

— Niçek? Niçek?

— Monısı ör-yaña teoriyä tügelme soñ?

— Ütkändäge iñ qaderle minutnı iskä töşerep utırganda gına bähetle sizäm min üzemne. Ä şul bähetle minut üz vakıtında sizelmiçä ütep kitkän bula. Kiläçäk turında uylaganda da, yıraktagı ireşelmäs ber maksatnı küz aldına kiterergä tırışıp utırasıñ-utırasıñ da, üzeñne bähetle itep sizä başlıysıñ. Ä şul hıyal tormışka aşkaç, bötenläy bähet bulıp çıkmıy, beraz şatlanasıñ da — şunıñ belän betä.

— Sineñ teoriyäñä logika citmi, — dip bülderde anı Fidan. — Ütkänne iskä töşeräseñme yäisä kiläçäk turında hıyallanasıñmı — iñ möhime — sin bügen iskä töşeräseñ, bügen hıyallanasıñ. Dimäk, sin bügen bähetle.

— Bähetneñ çıganagı minem yanda yuk bit, ul — ütkändä yäisä kiläçäktä... Meñ yıl elek süngän yoldıznıñ yaktısı bügen dä bezgä nur sibep, şatlık birep torgan kebek... Yoldız üze süngän, yoldız üze yuk bit... Bähetneñ çıganagı yuk...

— Ul sineñ yörägendä. — Hämit şunıñ belän İskändärneñ süzlärenä yomgak yasadı.

Läkin Fidannıñ tuktarga isäbe yuk ide.

— Bähet turında söyläşü — bähetsezlär eşe. Kemneñ kaysı töşe kıçıta, şul töşen kaşıy, härkemneñ bähete üzençä. Änä, İskändär asıl koşnı täpiyennän eläkterde, bähet koşı tottı. Aña häzer hıyalıy bähet turında teoretik seminarlar ütkärsä dä bula. Ä bezgä äle cirdäge bähetne tabası bar. Kontsert betkännän soñ, gomeremdä ber genä märtäbä bulsa da zal mine ayagürä basıp alkışlasa, bis, bra-vo, afärin, dip kıçkırsa, min üzemne gomergä bähetle sanar idem. Küpne ömet itmim min, ber genä märtäbä... Ä inde yöz dä berençe skripkaçı bulıp sähnä poçmagında gomer uzdırgançı, uram seberüeñ meñ artık.

— Bähetne kötep, sagalap torıp bulmıy, bähet üze kilmi, aña karşı barırga, anı köräşep, yaulap alırga kiräk. — İskändär süzgä kuşılıp kitkänen sizmi dä kaldı.

— Minem kebek dip äytäseñ kiläme? — Fidan aña mıskıllı karaş taşladı. — Sömbelne avızıgızdan tartıp aldım da bähetle buldım, ä sez, salamtorhannar, avız açıp karap kaldıgız. Şulaymı? Bezgä närsä, änä, Rüdäl kara köyep yöri. Sineñ eş ciñel, sin berär teoriyä uylap tabıp üzeñne aklarsıñ. Materiyä bardan yuk bulmıy, yuktan bar bulmıy, ber halättän ikençe halätkä genä küçä. Sömbel elek Rüdälne-ke ide, häzer — mineke... Ä-ä-äy! Bähetle keşe aklanıp tora dimeni?!

İskändärneñ kinät kenä östälne äyländerep cibäräse, alarnıñ barısın da öydän kuıp çıgarası kilde. Güyä bügen alar mahsus annan kölär, anı mıskıl itär öçen genä cıyılgannar ide.

— Urlap algan malda bäräkät yuk anda, — dip, İntizar İskändär küñelendä dörlägän uçakka utın ırgıttı.

— Keräm digän bähet şulay teşeñne sındırıp kerä ul, — dip, Hämit uçakka ber uç su sipte.

— Keşe öleşenä kerergä yaramıy. Härkemne üzenä digän bähete kötep tora. Ezlä, tap şul bähetne, ä keşe bähetenä kızıgıp, könläşep yörmä, anıñ bäheten tartıp alırga da tırışma. Üzeñneken tap...

— Tuk-ta-tı-gız bu komediyäne! — İskändär bar köçe belän östälgä kiterep suktı.

Barısı da, aptırap, aña karap kaldılar.

— Sömbel, sin çakırdıñ! Mahsus oyıştırdıñ bu kämitne. Sömbel ber agarınıp, ber kızarınıp tordı-tordı da anıñ yañagına çaltıratıp cibärde. İskändär isär keşe kölüe belän şarkıldap kölä-kölä uramga çıgıp yögerde.

* * *

Sarı külmäklären ayak astına salıp taşlagan kayın kızlarına karıy-karıy bar tabiğat tavışsız gına yılıy ide. İskändärneñ çäçläre yüeşlänep mañgayına yabıştı, külmäge tänenä sılandı. Uramda oçragan keşelär anıñ can-färmanga yögerep barganın kürep, borılıp karıylar, läkin bite buylap yañgırga kuşılıp akkan küz yäşlären kürmilär ide.

* * *

İkençe könne Fidan aña, berni bulmaganday, yıraktan uk sälam birde. İntizar belän Hämit tä dustanä söyläştelär. İskändär, bik avır imtihan tapşırgan kebek, ciñeläyep kitte. Läkin Sömbel genä şul könnän soñ basınkılanıp kaldı, anıñ küñel kügendäge kaysıdır ber täräzäse İskändär öçen inde yabık ide...

* * *

— Yokıga kitmägänsender bit? Närsä märtkä kitep torasıñ?

Provodnitsanıñ görgeldäp çıkkan tavışı anıñ vagon-vagon bulıp agıluçı uyların şlagbaum kebek bülep kuydı. İşek açıluga, İskändär tamburga atılıp kerde. Läkin anda tämäke tartıp toruçı ike keşedän başka berkem dä kürenmäde.

— Monda ber kız bar ide. Zäñgär küzle, turı borınlı bik çibär kız. Çäçläre dulkın bulıp iñenä töşkän. Kürmädegezme?

— Ütkän stantsiyädä genä ber yeget belän töşep kaldı. Şularnı äytäsender inde?

— İsemen belmisezme soñ?

— Kem soragan anı.

İskändär, sikerep töşep kalırga niyätlägändäy, vagon totkasına yabıştı.

— Gracdanin, işekne açarga yaramıy. Provodnitsanıñ şlagbaum tösle aklı-karalı kırıs tavışı anı aynıtıp cibärde. Täräzä artınnan şaltırıy-şaltırıy buş tovar vagonnarı uza başladı.

Anıñ gäüdäse kinät kenä avırayıp kitte. Ul, ayakların köçkä söyri-söyri, kupega kerde dä hälsezlänep utırgıçka yılıştı. Yöräge, vagon tägärmäçlären uzdırırga telägändäy, aşıga-aşıga tibä, vakıt poyızdın uzarga teläp atlıga, algısına ide.

Äle genä şau-gör kilep torgan küpe moñsulık belän tulgan. Balta ostası Motıyk başın östälgä salıp mälcerägän, Sägıydulla babay, täräzä artındagı töpsez karañgılıknıñ serenä töşenergä telägän sıman, küzlären kısıp onıtılgan. Kükneñ kuyı şämähä töstäge tüşägenä yatıp, alarnı ozata kilüçe ayga karap bara torgaç, İskändärneñ küñele dä tınıçlandı, uyları tärtipkä kilde. "Alar bötenese miña karşı yäşeren zagovor oyıştırgannar, alar Sömbel belän bezneñ bergälekne kiçerä almagannar. Min, yülär, şunı da añlamaganmın. Alar här bäyräm sayın minem yanga tügel, ä Sömbel yanına, Sömbel belän söyläşergä, Sömbelne kürergä kilgännär. Ä min alarnı haman dus sanap yörgänmen, alar öçen kiçlär buyı muzıka uynaganmın, alarga bar serläremne, küñelemne açkanmın. Sömbel şularnıñ barısın kürep, belep torgan, läkin endäşmägän. Bälki, şul mäcleslärdän yäşeren ber läzzät tä tapkandır äle ul. Sömbel, mine taşlap, alar belän genä kalırga mömkin tügellegen añlagan, alarnı taşlap, minem belän ber bülmägä biklänep yäşäüdän dä kurıkkan, bälki, telämägänder dä... Şulay üz-üzemä urın taba almıyça, ike arada bärgälänep yörgänmen. Kiläçäk belän bügen arasında tagan atınganmın... häm, nihayät, berdänber döres yulnı saylaganmın: bötenesen kaldırıp, üzem genä kitep barganmın".

İskändärneñ kinät kenä uyları açılıp kitkändäy buldı, ul yıllar buyı canın gazaplap yörgän soraularga, nihayät, cavap tabuın añlap, ah itte. Anıñ anda-sanda sibelep-çäçe-lep yatkan uyları kinät kenä ber cepkä tezelep, vagonnar kebek ber-ber artlı tärtip belän agıla başladı. Ul üzeneñ, bar dönyaga kul seltäp, berençe oçragan poyızdga utırıp kitüenä söyenep betä almadı. Äye, barı poyızd, anıñ yörägenä kuşılıp tekeldägän vagon tägärmäçläre, beraz berkatlırak, läkin avılça häyläkär, avılça ücät Brigadir İbray, küpme yäşäp tä cirdä üz urının tapmagan, küñele utırmagan särhuş Motıyk, bügen belän ütkän arasında yörep, kiläçäge turında kaygırtırga onıtkan Sägıydulla babay gına aña tormış mäğnäsen añlata ala ide.

Vakıtnı belergä teläp, ul stenaga kütärelep karadı. Üzeneñ vagon kupesında barganın belsä dä, nindider moğciza belän, borıngı säğat tä monda kilgänder, bu bähetle minutlarnı, üz gomereneñ mäğnäsen añlıy başlagan minutlarnı şul borıngı säğat sanıydır kebek toyıldı aña... Läkin stena buş ide... Şulçak dönya tagın üzeneñ mäğnäsen yugaltkan kebek toyıldı...

Sägıydulla babay, täräzädän ayırılıp, aña taba borıldı. Küzlären häyläkär kıskalap kuygaç, Motıykka törtep kürsätte:

— Karale monı, gel sabıy bala kebek, tämam eregän bit. Arakı nişlätä keşene, ä?!

"Arakı" süzen işetep, Motıyk başın kalkıtıp kuydı da tagın oyıdı.

— Arıgandır, öç ay eşläp kaytam, di bit. — İskändärneñ nişläpter aña tel tidertteräse kilmi ide.

— Gäüdäse tügel, canı arıgan anıñ. Canına yal birergä kiräk... Stantsiyäsen yoklap uza kürmäsen tagın. — Sägıydulla babay Motıyknıñ başın kütärde. Tegese küzlären aça almıyça tordı, berazdan, aynırga karar kılganday, başın selkede:

— Sin başta şifer belän yababız, digän ideñ, häzer kalay, diseñ.

Sägıydulla babay bot çabıp ketkeldäp kölep cibärde.

— Menäterä, bezneñ kupe tübäsen şifer belän yaba başlamasın bu. Äy, Motıygulla, idän taktasın ışkılagan yagı belän aska cäygänseñ tügelme?

Motıyk dert igep uyanıp kitte. Üzeneñ kayda ikänlegen añlagaç, üpkälägän kıyafät belän beraz avızın tursaytıp tordı da irenep kenä kölgändäy itte. Sägıydulla babay süzne ikençegä bordı:

— Stantsiyäñne uzıp kitä kürmä, dim. Şuña uyattım.

— Säğat niçä äle?

İskändär, ireksezdän, tagın stenaga kütärelep karadı. Motıyk avızın uçı belän kaplap yütällärgä totındı. "Vakıtka suık tigän", — dip pışıldadı ul. Annarı, telämiçä genä kulındagı säğatenä karadı:

— Döres bulsa, unınçı unbiş minut.

— Unber tulganda gına barıp citäm äle min. Aña hätle tagın ällä niçä ak alyapkıçlı tütäyneñ eç seren buşatırga bula. — Ul östäldäge yartılaş buşagan konyak şeşäsenä kürsätte. — Tik... menä... sez genä bulışmıysız. Bergä-bergä küñelleräk bulır ide. Ällä oşatmadıgız inde mine? Mä, yeget, alıp kil äle tagın ber tütäyne. — Motıyk kükräk kesäsennän illelek suırıp çıgardı. — Tarihi oçraşu bit bu. Bez bütän berkayçan da menä şuşılay öçebez ber poyızdda, ber vagonda, ber kupeda oçraşa almayaçakbız bit. Beläsezme, berkayçan da! Qaderen belergä kiräk...

Sägıydulla babay kinät kenä uyçanlanıp kitte. Annarı, üz-üze belän söyläşkändäy, tın gına äytte:

— Şuşı könne, şuşı yılnıñ soñgı säğatlärendä... İ-ih, ütä gomer, yäşise dä yäşise ide bit äle, yuksa... Nigä kilä bu Yaña yıllar? Vakıt üz köyenä aksın ide ul, ä sin üzeñ telägän vakıtta poyızddan töşep kalgan sıman annan töşep kal ideñ. Küñeleñ bimazalıy başlasa, tagın menep utır ideñ vakıt poyızdına. İ-i-ih, üläse kilmi... Äle yäşi başlarga gına isäp itep tora idem lä...

— Üz-üzeñä yäsin çıgıp utırma äle. — Motıyknıñ tavışı moña qadär işetelmägänçä usal çıktı. — Ülärgä cıyınmıysındır bit? Avılında kara avızın açıp kaber kötep tormıydır? Üzeñ kunakka kaytam diseñ... Söyenergä kiräk. Yılga ber tugan yagıña kaytasıñ... Mine avılda kötep toruçı bulsamı?..

— Kötep toruçı... Kötep toruçı... Mine kem kötä diseñ? Mine kötmilär alar, menä şuşını kötälär. — Sägıydulla babay şeşä başına barmagın kuydı. — Min kaytkanga iñ nık söyenüçe kem avılda, beläsezme? Belmisez şul. Bastırık Gıylmullanıñ çatan kızı, kibetçe Älfinur.

— Kibete-niye belän satıp alasıñmı ällä?

Sägıydulla babay Motıykka cavap birep tormadı, özelgän cömläsen dävam itte:

— Ber aldıma, meñ artıma töşä inde şul Älfinur. Babası Mäkärcädän ber olau kızıl bille prännek alıp kaytkan diyärseñ. Min kaytkan könne yanıma avılnıñ barça ir-atı cıyıla, sabantuy citkän diyärseñ. Ä min, Mäkärcä säüdägäre kebek, kibet işegen kiyerep açıp keräm dä Älfinurga kıçkıram: "Çıgar, üskänem, bulgan malıñnı!" — dim. Älfinur başta itäge belän sörtä-sörtä ber yartı çıgargan bula, üze minem küzgä mölderätep karıy. "Çıgar ärcäse belän!" — dip kıçkırgannı kötä ul. Anısın da ozak köttermim, çönki irlärneñ küz karaşı üzemdä ikänne sizep toram. "Äydägez, tugannar, ir yöräge tar bülmägä sıyamıni? Säyrängä çıgıyk!" — dip sörän salam da kibetçe aldına ber uç akça ırgıtam. Ul çatanlıy-çatanlıy ärcäse belän kiterep kuya. Anı kütärep urman avızındagı çişmä buyına menep kitäbez. Kiç buyı, tön buyı güli urman avızı. Mine kütärep kükkä çöyälär. Tañ atkançı şularnıñ süzlärenä oyıp, onıtılıp utıram. Annarı koçaklaşıp cırlıy-cırlıy avılga töşäbez.

— Annarı, annarı? — dip kıbırsıdı Motıyk. — Annarı närsä bulganın äytimme?

— Äyt.

— Annarı, ikençe könne, şul irlärneñ hatınnarı öyeñä kilep, bettän alıp etkä salıp kitälär, uramga çıksañ, artıñnan kıçkırıp kalalar.

Sägıydulla babay rähätlänep kölep cibärde.

— Annarı da annarı... Annarısı kayda da ber inde anıñ. — Ul, kötmägändä, citdilänep kaldı. — Ütkän yılnı şundıy ber sabantuydan soñ Avıl sovetına çakıralar üzemne. Bardım, kerdem. Urın kürsättelär, utırdım. Selsovet predsedatele: "Sägıydulla abıy, sezneñ östän caloba kilde bit äle", — di. "Nindi caloba? — min äytäm. — Keşegä tigänem, keşeneken urlaganım yuk. Min monda — kunak keşe. Şul buldımı kunakka hörmät? Räncetäseñ, kem... Mincihan". Ä ul, usal kıyafät alıym dipme, ällä bolay küze naçar kürüdän genäme, küzlegen kiyep kuydı. Annarı östäldäge käğazgä küz töşergäç, canga ütkärerdäy itep söylärgä totındı: "Hatınnar östeñnän caloba yazgannar, Sägıydulla abzıy. İrlären cıyasıñ da ärcäse belän arakı eçertäseñ ikän. Şuña semyada tavış çıga, kolhoz proizvodstvosına zıyan kilä". Min alarnıñ avızlarına köçläp koymıym bit. Bersen dä kıstamıym, eçäse kilgäne eçä, eçäse kilmägäne — yuk. Demokratiyä..." "Sin, Sägıydulla abıy, olı başıñ belän demokratiyäne arakı yanına kuyıp söylämä. Ğailäne, cämgıyätneñ nigezen täşkil itkän ğailäne, tarkatuga kitergän demokratiyäneñ bezgä kiräge yuk". "Gönahlı bulma, Mincihan, nahak bäla taşlama keşe östenä. Moña qadär taşlagannarı da citep aşkan. Yılga ber küñel açar öçen kaytam bit min avılga. Yılga ber. Yıl buyı eşlägän akçamnı cıyıp kiläm. Avılıma keşeçä kaytıym, kim-hur bulmıym dim". Şularnı äytkäç, beraz yomşadı tagın üze, küzlegen dä salıp kuydı. "Caloba kilgän ikän, bez aña cavap birergä tiyeş", — dip üz östennän cavaplılıknı alganday itte. "Sineñ üz başıñ bar bit, Mincihan", — dim min aña. Şunnan soñ bu tagın kızıp kitä. "Yahşılap äytkänne añla, Sägıydulla abıy. Akçañ küp ikän, yort salıp ker, ciren birerbez. Ni äytsäñ dä, sin bu avıl keşese". "Ber kitkän cirgä kire kaytuları, ay-hay, kıyın..."

Sägıydulla, küñele neçkärep kitüdän oyalıp, tuktap kaldı, külmäk yakaların rätläde, pincäk töymälären kaptırdı. Äyterseñ äle ul häzer Avıl sovetı predsedatele karşında basıp tora ide. Annarı, İskändärgä karap, äytep kuydı:

— Avılda Cilpuç Sägıydulla dip yörtälär ide mine elek. Elek çäçüne tubal belän çäçälär ide bit. Miña tubal bäläkäy toyılgandırmı, ällä taba almaganmındırmı, — häterlämim, — çäçü vakıtında ber könne muyınga änineñ cilpuçın asıp çıktım. Simänämneñ yartısı cilgä sibelä, halık bot çabıp kölä... Menä şul könnän Cilpuç kuşamatı yabışıp kaldı miña.

Motıyk, işek katında basıp torgan İskändärne kürep, aptırap endäşte:

— haman kitmädeñmeni äle? Bar inde, enem, siña ni tora ul. Bulmasa, änä, provodnitsadan sora. Cir tişegennän tabıp birä alar.

— Bar bit äle. Siña citär. Bez eçmibez... Min eçmim.

— Teñkäsenä timä äle yegetneñ, — dip, Sägıydulla babay da anıñ süzen cöpläde.

— Alaysa, söyläp beter, tagın nilär dide ul?.. — Motıyk açı itep sügenep kuydı. Sägıydulla babay aña karap yözen çıttı, beraz torgaç, söyläp kitte:

— "Sin bit tulı hokuklı sovet gracdaninı, kayt ta yäşä", — digän bula bu. Monı kürgäç, minem açu gel nıgıtıp kuzgala başladı. "Tuktale, Mincihan, — min äytäm. — Ägär dä min şuşı avılda kartayıp, şuşı avılda ullar, kızlar, onıklar üstersäm, şuşında eşläp pensiyägä çıksam, hoday kuşıp, poçetlı kolhozçı da bulıp kuysam, menä şul çagında şulay söyläşer ideñme sin minem belän? Çit min sezgä, çit, ä çitneñ küñele kitek bula anıñ. Ä minem şuşı avıl tufragında can biräsem kilä. Şuña kaytam min, yıl buyı şuña akça cıyam". "Keşelärgä yahşılık eşliseñ kilä ikän, änä, akçañnı tınıçlık fondına bir", — di bu. "Tınıçlık fondına böten gomeremne birdem inde min. Akçasın da kızganmadık, buldıra algan qadär birdek. Kartaygan könemdä can tınıçlıgı kiräk miña. Bu akçamnı can tınıçlıgı fondında cıyam". "Kartaygan könendä kibet töbenä irlär cıyıp arakı eçü dä buldımı can tınıçlıgı?" Mincihan miña törtep kürsätä-kürsätä küz yäşläre atılıp çıkkançı kölde. Min açudan çäçräp çıktım. Kesädä öç meñgä yakın akça kalgan ide, çıgarıp saldım şunı östälgä. "Mä, min äytäm, iske mäçetegezneñ manarası keşe östenä avarga tora. Turaytıgız, rätlägez şunı! Ülgäç, bälki, ber iskä alırlar üzemne". "Ällä mulla buldıñmı? Sädakaga cıygan akça tügelder bit bu?" — dide predsedatel, küzlegen yänä kiyep. "Mulla tügel, avılda keşe ülgäç, avız açıp "bismilla" äyter keşe dä betep bara. Din, dip tügel, avıl yäme öçen tözätegez. Teläsäñ, muzey yasap cibärergä bula. Kraynı öyränü muzee, dilärme äle? Menä şunı. Ata-ba-baları niçek yäşägänne, nindi mihnätlär kürgänne belsennär, bügenge bähetle tormışnıñ qaderen añlarga öyränsennär yäşlär. Akça cäl tügel. Torgızıp kuyıgız şul manaranı". "Ber ayagıbız belän kommunizm busagasına basıp torgan zamanda avıp betkän manaralar belän mataşırga vakıt yuk bezneñ", — dide dä Avıl sovetı predsedatele, bütän söyläşep tormadı, kibet yanına çıkmaska kisätep, kaytarıp cibärde.

— Avılıgız timer yuldan yırakmı? — dip soradı İskändär.

— Altı çakrım. Nigä?

— Kürenä mikän digän idem.

— Köndez kürenä dä, häzer... — Ul çem-kara küzlären mölderätep täräzägä ımladı. — Ä sin eç, bezgä karama, — dip, Motıykka endäşte.

Sägıydulla babay çemodanına vak-töyäklären tutırdı da çöydäge paltosın alıp kide. Annarı, çıgarga cıyınıp, çemodanına ürelde.

— Üzem kütäräm, ozata çıgam, — dip, İskändär çemodannı anıñ kulınnan aldı. — Ay-hay, sallı bu, altın tutırdıñmı ällä? Niçek kütärep kaytırsıñ monı? Karşı aluçıñ barmı soñ?

— Häbär-mazar birep tormadım. Eş keşese bit alar, borçıp yörisem kilmäde.

— Tugan-tumaça arasında borçıp yörü digän süz bulmıy inde.

Alar öçäüläşep tamburga taba kittelär. Poyızd, Sägıydulla babaynıñ töşärgä cıyınganın sizgändäy, yöreşen äkrenäytte. Täräzä artında, kara tön pärdäseneñ sarı yamauları bulıp, anda-sanda utlı täräzälär çagılıp uzdı. Sägıydulla babay töşär dä şul tön pärdäse artına kerep yugalır kebek ide. Tamburga citkäç, ul, rähmäten belderergä telägändäy, İskändärneñ iñenä kulın saldı.

— Sin, ulım, minem öçen borçılma, min dönyanıñ açı-sın-töçesen kürgän keşe. Niçek tä yugalmam. Şul altı çakrımnı ürmäläp bulsa da kaytıp citärmen. Şunnan arı kitär cirem dä, kitärlek därmanım da yuk minem. Menä sineñ yulıñ ozın, yäşise gomereñ ozın. Kaya barıp çıgarsıñ? Şul turıda uylap kildem äle min, üzem turında tügel. Kaya barasıñnı da täğaen belmiseñ, ällä belep tä yäşeräseñ... Yäşersäñ, yäşererseñ. Ämma läkin kayda gına yäşäsäñ dä, ber närsäne onıtma: keşelärdän çitläşä kürmä, yanında yakın keşeñ bulsa, berçakta da yugalmassıñ. Änä sin, tugannar arasında borçıp yörü digän süz bulmıy, diseñ. Anısı şu-layın şulay. Yarıy la tugannarıñ bulsa... Avılda sıñar tuganım da kalmadı bit minem. Tamırı korıdı bezneñ näselneñ. Zamanında örlektäy altı yeget idek. Şularday häzer berüzem torıp kaldım. İkeseneñ başına kulaklar citte, öçese Vatan sugışınnan kaytmadı. Avılda kerep baş törterlek ber tuganım da kalmadı. Bäläkäy çakta bergä uynap üskän dustım yanına kaytıp yörim häzer. Rähmät inde aña, açık yöz belän karşı ala, tämle tel belän ozata. Duslar kiräk, dus-iş kiräk yaktı dönyada yäşägän çakta. — Ul kinät kenä İskändärneñ yözenä kütärelep karadı. — Sin nişläp bolay tiktomalga kütärenep yulga çıktıñ soñ äle? Üzeñ başlı-küzle keşe dä ikänseñ.

İskändär uñ kulındagı baldagına karap kuydı, närsä äytergä belmiçä ık-mık itte.

— Hatınnan uñmadım dip äytmäk bulasıñmı ällä? Hatın-kıznıñ barısı da ber kamırdan anıñ. Şul kamırdan üzeñä oşaganın üzeñ äväläp yasarga tiyeş sin. Şunı buldıra alsañ — sinnän ir çıga, şunı eşläsäñ — kügärçennär kebek gölder-gölder kilep yäşiseñ, buldıra almasañ — gomer buyı iza çigäseñ.

"Kügärçennär kebek" digäç, İskändärneñ küz aldına büregen batırıp kigän, alsu yözle, tügäräk büksäle Rüdäl kilep bastı. Ul yözen cıyırdı.

— Minem kügärçen kebek yäşisem kilmi...

— hä-äy, onıtıp toram, muzıkant dip äytteñ bit äle sin. Sandugaç näselennän, dimäk. Ä sandugaç köz cilläre isä başlauga cılı yakka kitä. Cäy citkäç tagın bu yakka kayta. Şulay cılıdan -cılıga oçıp, kışnı kürmiçä gomer kiçerä ul. Şuña kürä matur sayrıy, dönyanıñ güzällegenä soklana. Ä mesken çıpçıklar, pesnäklär, tukrannar tugan cir, tugan il dip yabışıp yata. Anıñ rähät çagın da, mihnätle çagın da kürä. Sandugaçka karaganda, tugan yaknıñ çıpçıgı qaderleräk miña.

Provodnitsa vagon işegen açtı. Poyızd tavışsız-tınsız gına tuktap kaldı. Äyterseñ anıñ tön koçagına kerep oyıgan stantsiyäne yokıdan uyatası kilmi ide.

Sägıydulla babay, sul kulına çemodanın kütärgän kileş, uñ kulı belän İskändärneñ cilkäsennän kaktı.

— Äy, ulım, ulım, — dide ul aña, yaratıp. — Küp gizdem min dönyanı, törlesen kürdem. Siña kiñäşem şul: kayt kire, semyaña, hatınıña kayt. Kaytkan malda ömet bar, dilär.

İskändärgä şuşı stantsiyädä anı Sömbel belän Läysän kötep toradır sıman toyıldı. Ul, başın suzıp, stantsiyä yagına karadı. Läkin tirä-yün bup-buş, tıp-tın ide. Barı tik küktäge yoldızlar gına, üzläre yanına çakırganday, ber-ber artlı küz kısıştılar, sarı irennären tutırıp, ürtägän sıman, ay yılmaydı.

— Huşıgız, olannar, ğayepläp kalmagız. Häyerle yul sezgä! — dip, Sägıydulla babay vagon baskıçınnan töşä başladı.

Menä ul, çemodanın cirgä kuyıp, yak-yagına karangaladı da bolay da alga sörlekkän gäüdäse belän tagın da iyelä töşte. Güyä anıñ bu çiksez dönyada şuşı cirdän başka sıyınır urını kalmagan, güyä şunı sizenep Cir anı üzenä tarta ide. İskändär, vagon totkasına yabışıp böten gäüdäse belän alga omtılgan kileş, küzlären Sägıydulla babaydan almadı. Menä ul häl alırga çemodanı östenä utırdı. Avırlık belän kuzgaldı da äkren genä atlap kitte, häm, tön karañgılıgına çumıp, yukka çıktı. Şulçak kükneñ utlı küz yäşe cir östenä tamıp töşte — yoldız atıldı.

Balta ostası Motıyk ta kinät kenä añına kilgändäy buldı. Ul, İskändärne ber çitkä etärep, vagon baskıçına çıgıp bastı.

— Sägıydulla abıy! Niyätläsägez, miña häbär it! Manaragıznı üzem torgızırmın! Altın kullı ostalarga häykäl bulırlık itep eşlärmen. Şunda muzey açarsız. Häbär it! Bütän keşegä äytä kürmägez! Eçmim min, eçmim, aynık kilermen. Bütän keşegä äytä kürmägez! Üzemne çakırıgız! Ber tiyen akça da kiräk tügel. Buşka eşlim. Häbär it! — dip kıçkırdı ul.

Anıñ tavışına säyersengän tön, tınlıgın bülgängä gacäplängändäy, yoldız küzlären çekeräytep karap tordı da açu belän poyızdnı alga etep cibärde. Vagon tägärmäçläre: "Kit-tek, kit-tek", — dip pışıldıy-pışıldıy alga tägärädelär.

Provodnitsa kupesı yanınnan uzganda, Motıyk tagın kesäsennän akça çıgardı.

— Betkän baş betsen, tagın berne eşlä äle! — dip endäşte ul aña. İskändär anı akça totkan kulınnan citäkläde dä söyräp diyärlek koridor buylap alıp kitte.

— Citte siña! Keşedän oyal. Küpme eçärgä bula... Provodnitsa aña aşarday bulıp karadı.

Kupega kergäç, Motıyk bötenläy meskenlänep kaldı. Kulınnan uyınçıgın tartıp algan malay diyärseñ. Berazdan üpkäläve basıla töşte bugay, tınıç tavış belän İskändärgä süz kattı:

— Äy, yeget, säğateñ niçä äle?

İskändär yalt itep stenaga karadı, annarı, uñaysızlanıp başın aska ide.

— Un tularga cide minut kürsätä...

— Yuaştan yuan çıga dilär, şaktıy kızraç kürenäseñ tagın. Cilterätep kenä alıp kerdeñ. Kitkän çakta hatınıñnı şulay cilterätep alıp kerälär iye anı. Menä şunda yeget bulır ideñ. Hatın-kıznıñ ayagı kitäm digändä, küñele kitmim, dip äytä anıñ. Katlaulı halık alar. Min närsä? Min keşe isäbennän küptän çıkkan inde. Mine kaya söyräsäñ dä bula.

— Ber dä kire yakka kitmägänseñ äle, üz ayagıñ belän avılıña kaytıp barasıñ.

— Kaya barıym soñ min? Keşeneñ ber baş törter cire bulırga tiyeş bit inde.

— Gomereñ buyı şulay buydak buldıñmıni soñ sin?

— Gomereñ buyı... — Ul, isänme, digändäy, başın kapşap karadı. — Ägär minem gomerne dä gomer dip bulsa?.. Öylängän idem min. Ber kızım da bar...

İskändärneñ çigäläre kıstı, kolagı tomalanıp, bötenläy işetmäs buldı. Aña Motıyk üz yazmışın tügel, yüri anıñ kiläçäge turında söylider kebek toyıldı.

Menä ul kulına stakan aldı, ürelep şeşäne kütärde, äle buş stakanga, äle yartılaş kalgan şeşägä karap tordı-tor-dı da kire östälgä kuydı. İskändärneñ kolagı äkrenläp açıldı.

— Eçmim disäm, eçmiçä dä tora alam bit, — dip eçke ber gorurlık belän süzen dävam itte Motıyk. — Eçäse kilgännän eçmim min, küñelemdäge buşlıknı tutırırga eçäm.

— Yortım da bar diseñ bit. Nigä soñ üz avılıña kaytıp kına yäşämiseñ? Balta ostasına kolhozda eş betmägän.

— Närsä beläseñ sin? Sägıydulla babañ hälläre işe genämeni minem hällär? Anıñ äle kayda bulsa da töplängän ber cire bar. Ä min kem? Bügen yıgılıp ülsäm — berkem belmäyäçäk...

— Alay uk tügelder inde.

— Alay uk tügelder... Sugışta plenga eläktem min. Anda kürgän gazaplarnı küz aldına kitersäm, äle häzer dä çäçlär ürä tora. Sugış betkäç, kotkardılar. Berniçä yıl iza çikkäç, avılga kaytıp yıgıldım. Ciñ sızganıp eşlärgä, halık aldında yöz aklıgı alırga idem isäbem. Ä mine... — Motıyk sulkıldap yılıy başladı. Berazdan, tınıçlanıp, süzen dävam itte. — Mine avıl kapkasınnan uk kara yöz belän karşı aldılar. Bäläkäy genä kıyık eş eşläsäm dä küzgä törtep: "Satlık can!" — dip kıçkıralar ide. Çäçü vakıtında ber kön çirläp eşkä çıkmıy kaldım. Predsedatel öygä kilgän. Tüşäktä yatkannı kürep tora, şulay da bugaz kiyerep kıçkıra: "İmändäy irlär ciñü öçen sugışta başların saldı. Änä, ber ayagı gürgä kergän kartlar çäçü çäçep yöri. Ä sin öydä irkälänep yatasıñ. Sugışta da tege yakta sırt kızdırdıñ, monda kaytkaç ta igelek kürsätmiseñ", — di. İşek töbenä barıp citkäç, borıldı da, teş arasınnan sıgıp: "Dezertir!" — dide. Şul minutta küz allarım karañgılanıp kitte. Anda da tüzdem. İkençe könne ayaklarnı köçkä söyräp basuga çıktım. Köndez häldän tayıp buraznaga yıgılganmın, atka salıp alıp kaytkannar. Başnı aska iyep, telne arkılı teşläp ike yılga yakın yördem. Öyländem. Kızım tudı. Läkin dönyam tügäräklänmäde. Cay çıkkan sayın, plennı iskä töşerep, canga toz sibälär. Şulay äkrenläp salgalıy başladım. Avılda äle ul çakta arakını avızga algan keşe siräk ide. Şulay bara torgaç, keşe isäbennän bötenläy töşep kaldım min. Hatın da balasın alıp änilärenä kaytıp kitte. Kürşe avıldan ide ul. Äni belän äti kart ta dönya kuydılar. Min berüzem kaldım.

— Ä häzer? Häzer ul zamannar tügel. Kayt ta yäşä.

— Başıñ yäş şul äle sineñ. "Ber kergän suga ike märtäbä kerep bulmıy", — dime äle ber filosof abıyıñ. Ber kitkän cirgä dä kire kaytıp bulmıy...

— Şunda kaytıp barasıñ tügelme soñ äle?

— Min anda kesä tulı akça belän menä şuşı yarsu argamakka atlanıp kına kaytam, — ul östäldäge şeşägä kürsätte. — Yugıysä ülgändä dä üz ayagım belän avıl kapkasın atlap kerä almas idem. Ä bu alıp kayta, ul ber närsädän dä kurıkmıy. Şuña atlanıp kaytam, kesä buşap kalgaç, keşe küze kürmägändä genä ındır artlap tagın çıgıp tayam annarı.

— Utırıp söyläşerlek ber keşe dä yukmıni soñ avılıgızda?

İskändär, nik sorau birgänenä ükenep, uñaysızlandı. Çönki şul uk soraunı Motıyk aña birsä, ul üze dä kıyın häldä kalasın añladı. Motıyknıñ tavışı anıñ uyların bülde. Küñelsez uylardan arınuına ul üze dä söyenep kuydı.

— Sägıydulla abıy kebek böten avılnı sıylap yöri almıym inde min. Bik teläsäm dä, yöri almıym. Minem belän, eçsä, şul ike-öç alkaş kına eçä. Ä alar belän närsä söyläşäseñ? Arakı ipidän eşlängänme, ällä nefttänme? Şul alarnıñ böten söyläşkännäre.

— Berär atna bulsa da aynık yörep karaganıñ barmı soñ?

— Aynısam, üz-üzemnän oyala başlıym, böten keşe minnän köläder tösle.

— Aynık baştan berär keşegä süz katıp karaganıñ barmı soñ?

Motıyknıñ yözenä rähät yılmayu cäyelde. Ul yılmayuın ozakkarak suzarga, şul yılmayu nurında cılınıp kalırga telägändäy, avızın yırıp tordı. Läkin tora-bara yöze kırıslandı.

— Monnan berniçä yıl elek avılga kaytkaç, avıru ayaktan yıktı mine. Tän kızışa, baş çatnıy, ukşıta — gripp buldı, ahrısı. Beryalgızım tüşämgä karap tik yatam. Tän kaynarlıgın basmasmı dip, köç-häl belän torıp su eçäm dä tagın urınga kilep yıgılam. Niçä kön şulay yatkanmındır, häterlämim, ber zaman ayakka basa almas hälgä kildem, onıtıla başladım. Karavat belän töpsez çokırga kinät kenä ubılıp töşep kitäm dä ozak-ozak itep tagın öskä kütäreläm. "Can birsäm, küzemne yomdıruçı da yuk bit", — dip, üz-üzemne tıya almıyça yılap cibärdem. Şulçak kemder yomşak kulları belän yäşläremne sörtte. Küzläremne açarga tırışam, açılmıylar. "Kem ul?" — dip pışıldadım. "Min bu, kürşe, Zämzämiyä", — digän avaz kolagımda bik ozak zeñläp tordı.

Ber atna yanımnan kitmäde ul, sabıy balanı karagan kebek karadı. Tir belän manma bulgan külmäk-ıştannarıma hätle yudı, mätrüşkäle çäylär kaynatıp eçerde, köçli-köçli aşattı. Beraz häl alıp, tirä-yüngä küz taşlasam, şakkattım: inde niçä yıl su timägän idännär yalt itkän, sargayıp, akşarları kubıp betkän miç, yäräşelgän kız sıman, balkıp, kölep tora, täräzä kaşagaları küz yavın alırlık! Başta üz öyemne üzem tanımıy tordım, kemnärgäder kertep salgannardır, dip uyladım. Zämzämiyäneñ kulın kıskanmın da cibärmim genä ikän. "Nişläveñ bu, Motıyk abıy? — di ul, miña aptırap-gacäplänep karıy. — Kulnı avırttırasıñ la... Kayan kilde siña bu qadär köç? Üzeñ çirle... — Üze söyli, bahır, üze kölä. Annarı takmaklıy-takmaklıy biyergä ük totındı: "Terelde, terelde, Motıyk abıy terelde!" Rähmätemne niçek belderergä dä cay tapmıyça, tik yatam şunda urında. Nihayät, telem açıldı. "Niçek keräse itteñ, Zämzämiyä? — min äytäm. — Nindi färeştälär kolagıña izge süz pışıldadı?" — dim. Ul, küzlären häyläkär uynatıp, ozak uylap tormıyça gına äytep saldı: "Kızganam min sine, Motıyk abıy. Şuña kerdem. Küñelem sizde. Elek ike-öç aysız kitmi ideñ bit. Ä bu yulı ber aydan yukka çıktıñ. Ber-ber häl buldı mikän ällä, dip kerdem. Şiklänä kaldım. Şuña kerdem. Çireñ bik köçle, bolnitsada yatıp çıgasıñmı ällä, Motıygulla abıy?" "Rähmät, Zämzämiyä, rähmät, — dip, anıñ kullarınnan sıypadım. — Sin kermäsäñ, yaktı dönya belän saubullaşa idem". "Sin üzeñ dä min avırgan çakta yanımnan kitmädeñ bit. Menä, äcätemne tülädem", — dide ul moñsu gına. Şul süzlärne äytte dä, küñelendäge olı kaygısı uyanganday, sıgılıp töşte. Annarı, saubullaşmıy-nitmi, tiz genä çıgıp kitte. Şunnan soñ kürgänem bulmadı anı. Avıldan kitep, tözeleşkä eşkä urnaşkan, didelär. Şähär sala başladılar bit bu yaklarda...

— Nigä cibärdeñ soñ anı? Totarga da şuña öylänergä ide...

İskändärneñ süzläre Motıyk abıyga oşamadı, ul ayak astına töşkän şeşä bökesen açu belän tibep cibärde.

— Totarga da öylänergä... Sez genä häzer biş minutta köylänep, un minutta öylänep kuyasız. Annan, alga-artka karamıy, şul hatınnı taşlap kaçasız.

— Ä sin üzeñ? Keşegä ğayep taşlarga barıbız da osta. Üzeñneke kürenmi. — İskändärneñ tavışı kaltırap çıktı. Ul üz-üzen köçkä tıyıp kaldı.

— Miña timä sin, yeget. Min kürgänne kürsäñ, hatınnan gına tügel, yaktı dönyadan da kitep bargan bulır ideñ. Hatın häzer dä çakırıp tora. "Kil, eçüeñne taşlasañ, menä digän itep yäşi başlarbız. Bala hakına kil, anı yätim itmik", — di.

— Nigä barmıysıñ soñ?

— Kızımnan oyalam.

— Üz kızıñnanmı?

— Üzemnekennän şul. Keşeneke bulsa, oyalmas idem. Unaltı yıl buyı sinnän başka yätim üssen dä, keşe bulıp citkäç kenä, tup itep niçek kilep kerim min anda? Menä, ätiyeñ min bulam inde, üzgäräm, eçüemne taşlıym, akılga utıram, kabul gına itegez dip äytimme? Min anı karap üsterergä, akıl-kiñäş birergä, aña tayanıç bulırga tiyeş idem bit. Ä häzer üzem alardan tayanıç ezlimme? Yuk, kayta almıym min anda, mesken bulıp kayta almıym. Ütkängä kire kaytıp bulmıy ikän ul...

Kupe işege şıgırdap açılıp kitte, annan provodnitsa-nıñ tulı gäüdäse kürende. Ul İskändärgä köyderep karap kuydı da yagımlı tavış belän Motıykka endäşte:

— Yoklap kala kürmägez dip kerüem. Sezneñ stantsiyägä citep kiläbez.

— Sizelmiçä dä kaldı, — dip körsende Motıyk. Provodnitsa küpme yul yörep başına kilgän iñ zur fälsäfi fikeren äytmi kala almadı.

— Gomereñ dä şulay ütep kitär, sizmi dä kalırsıñ... — Annarı kapıl gına şeşägä törtep kürsätte. — Tagın kiräk tügelme?

İskändär, kiräk tügel, digänne añlatıp, başın selkep kuydı.

Provodnitsa aña yalt itep karap aldı da kırt kiste:

— Keşedän aldan sikermä, sinnän soramıylar.

— Berne kiter, avılga kaytkaç, tön ütkärergä kiräk bit äle. Yaña yılnı karşı alırga. İ-ih, kalsın ide böten häsrät-kaygıñ şuşı iske yılda. Ayak kiyemeñne salıp kergän kebek, bar borçularıñnı kaldırıp kersäñ ikän ul Yaña yıl busagası töbendä. İ-ih!

İskändärneñ provodnitsa süzlärenä käyefe kırılgan ide, täräzägä taba borıldı da tın kaldı. Mine taşlap kitmägez digän sıman, ay haman poyızd artınnan yögerä, bargan uñaylıy ul agaçlarnıñ yabaldaşların ap-ak kulları belän sıypap uza, üz yanına çakırıp, vagon täräzäsennän kükneñ türenä hätle kömeş sukmak salıp kuya.

— Buldımı? — İskändär provodnitsa kergänen sizsä dä, borılıp karamadı.

— Üzemä digän beräü genä bar ide. Yahşı keşegä berni cäl tügel. — Provodnitsanıñ kıştır-kıştır kesäsenä akça tıkkanı işetelde. — Nu, yegetegez usal sezneñ, — dide ul çıgıp barışlıy. Anıñ tavışı beraz cılına töşkän ide.

— Monıñ belän torgan hatınga alla tüzemlek birsen.

— Timä sin aña. Äybät yeget ul. Anıñ belän yırak barası äle sezgä. Kıyırsıtma, tel tidermä aña. Mä tagın... — Mo-tıyk provodnitsanıñ uçına tagın ber käğaz akça törtte. — Siña närsä, sineñ eşeñ şul, sine akça yörtä. Ä monı yazmış kualıy, yögänennän totıp tıya almasañ, yazmış ällä kanlarga iltep ırgıta ul sine. İrek kenä bir aña...

Provodnitsa, işekne şapıldatıp yabıp, çıgıp kitte.

— Küñel bik näzberek ikän sineñ, yeget, — dip endäşte Motıyk. — här äytkän süzgä avız tursayta başlasañ, ireneñ kabartma bulır. Töker sin alarga.

— Alarnıñ härbersenä tökerep yörsäñ, tökeregeñ citmäs.

Motıyk şarkıldap kölep cibärde, İskändär yanına küçep utırdı, anı koçaklap aldı.

— Üz ulım kebek, — diyä-diyä arkasınnan söyde ul anıñ.

— Töştä kızımnı haman bişektä yılap yatkan kileş küräm. Minem öçen haman şul mäm-mäm sorap yatkan yılak kız äle ul. Anıñ şundıy çagın gına kürdem bit. İ-ih, uram buylap citäkläp yörergä, mäktäpkä ozata barırga, "ike"le alıp kaytkaç, yüri genä açulanırga ide ber üzen! Bergäläp kinolarga yörergä, bäyrämgä yaña külmäk alıp birergä ide!

İskändär anıñ süzlärenä kuşılmadı, bu minutta ul küñele belän Läysänne citäkläp şähär uramınnan bara ide. Läysän kibet täräzäsenä törtep kürsätä, alar eçkä kerälär dä koçakka sıygan qadär kurçaklar, kitaplar, uyınçıklar töyäp çıgalar, annan, avız kırıylarınnan tamıza-tamıza tuñdırma aşıylar. Läysän uram çitendäge afişaga karauga uk, ul anı süzsez añlıy, alar ber-berseneñ avızına karap köleşä-köleşä kinoga kerälär. Zalda ut sünä, Läysän, karañgıdan kurıkkanday, ätisenä sıyına, ul anı koçagına ala.

Motıyk belän başların başka salgan kileş, koçaklaşıp utıruların kürgäç, İskändärneñ küñele neçkärep kitte.

— Yarıy, siña cıyınırga vakıt, — dide ul, kırısrak bulırga tırışıp. — Ällä töşärgä uylamıysıñ inde?

— Töşmi kaya barasıñ? härkemneñ — üz stantsiyäse... Sin üzeñ genä kalasıñ inde. İ-ih, yäş çaklarım bulsa, iyärep kitär idem siña!..

— Kaysı stantsiyädä töşäseñ sin, Motıyk abıy?

— Menä siña iske avızdan yaña süz: kiläse stantsiyädä, dip toram iç.

— Anısın beläm, stantsiyäneñ iseme niçek dim.

— Ä-ä-ä, anısın äytäseñmeni? Tıñlamas stantsiyäse, ä avıl Baganalı dip atala bezneñ. Elek avıl başında kara bagana torgan bezneñ. Bu avılda kılıngan eşlärgä patşa hökümäte cavap birmi digänne añlatkan ul. Yulauçılar, bezneñ avılga kermiçä, çitläp ütä torgan bulgannar. Şul kara baganalı avılnıñ ber malayı inde min. Minem yazmışnıñ da kapka töbenä kara bagana utırtıp kuygannar bugay. Gomer buyı bähet çitläp ütte. Böten yuanıçıñ şuşı zämzäm suına kalgaç, yuk inde ul...

— Äy, söyläp betermädeñ bit äle sin, Motıyk abıy, tege Zämzämiyä kaya kitte soñ ul? Nindi äcäten tüläde ul siña?

— Zämzäm suı digäç, iseñä töşteme? İnde ayak suzam digändä, çıp-çın zämzäm suı buldı ul miña. Bu şaytan tökerege tügel. — Anıñ kesäsendäge şeşä çupıldap kuydı. — Yazmışı bik gıybrätle ul Zämzämiyäneñ... — Motıyk, stantsiyägä yakınlaşıp kilülären dä onıtıp, irkenläp söylärgä totındı. Tamak töbenä utırgan açı töyerne yotıp cibärde dä, irken sulap, süzen dävam itte... — Sugışka hätle ük buldı bu häl. Minem yegermene tutırıp kilgän çak, Zämzämiyä ike-öç yäşkä keçeräk. Närsädän bulgandır, belmim, könnärdän ber könne monıñ böten täne şeşä başladı. Anı öşkertep tä karadılar, dogalı su da eçerdelär. Ul çaklarda vraç digänne işetep kenä belälär ide avılda. İm-tom belän şaktıy tilmerttelär kızıynı. Zämzämiyä könnän-kön üzgärä bardı, küzläre tonıklandı, ut yanıp torgan yözenä vayımsız sargılt tös kundı, süzläre dä butala başladı. Avılda anıñ turında imeş-mimeşlär taraldı. Äti-äniläre anı keşegä kürsätmäskä tırışalar, uramga bötenläy çıgarmıylar ide. Şulay ber könne ul öydä keşe yuklıgın gına çamalap torgan da uramga çıgıp yögergän. Artınnan kuıp ta tota almagannar. İke kön, ike tön ezlägännän soñ, anı urman buyındagı "İzgelär çişmäse" yanınnan tapkannar. Külmäkläre yırtkalanıp betkän, ayak-kulları sşırşgan, çäçläre tuzgıgan — urman päriye diyärseñ. Çişmä kırıyındagı taşka utırgan da, bar dönyasın onıtıp, cir astınnan kaynap çıkkan suga karap tora, di. Avıl halkı anıñ almaşınganın inde üz küzläre belän kürgäç, süzlär açıktan-açık yöri başladı. Äti-änise çakırmagan karçık, eçermägän ülän, ukılmagan doga kalmadı, läkin Zämzämiyä terelmäde. İmçe çakırtıp, öşkertä başlauga: "Tökermä, nik tökeräseñ miña?" — dip, anıñ östenä taşlana ikän. Şunnan soñ anı bötenläy çıgarmas ittelär. Läkin, üzeñ beläseñ, avıl halkınıñ eşe betärlek tügel bit, gel anı gına saklap utıra almagannardır inde, tagın berniçä tapkır öydän kaçıp çıgıp kitte ul. Bu yulı da çişmä yanınnan taptılar anı.

Şul häldän soñ anı üz irkenä cibärdelär. Ul yış kına bezgä kerä ide. Kerä dä işekle-türle yörenä başlıy, üzaldına tuktausız söylänä: "Yamle yazlar da citte, sıyırçıklar da kayttı. Min genä kaytmadım. Min yülär. Min sıyırçıklar belän niçek söyläşim? Alar mine añlamıylar bit. Min yülär. — Anıñ tavışı şundıy sagışlı, şundıy kızganıç çıga, min, yılap cibärmiçä, köçkä tıyılıp toram. Annarı ul kinät kenä şarkıldap kölep cibärä. Sıyırçıklarga barmak belän törtep kürsätä-kürsätä kölä. — Karagız äle, karagız, sıyırçıklar kara külmäk kigän! Yaz köne kem kara külmäk kiyä inde? Minem külmägem matur, minem külmägem matur, — dip, balasınıp, barmakları belän itäk oçların tota-tota böterelä. Böterelep arıgaç, minem kuldan ala da uramga söyri başlıy. — Äydä inde, äydä inde, Motıyk abıy!" — di, tomanlı küzläre belän yılamsırap miña karıy. Min ihtıyarsız anıñ artınnan iyäräm. Yul buyı ber süz endäşmiçä, tın gına barabız. Çişmä yanına citkäç, ul kauşap kalganday bula, kemneder kürergä telägändäy, tezlänep, küzläre talgançı çişmä suına karap tora. Annan çişmä suında kulların yua, bitlären, çäçlären, kolakların, ayakların çılata. Şul vakıtta berazga gına anıñ häräkätlärenä mäğnä kergän kebek toyıla, tomanlı küzlärendä bäläkäy genä oçkın kabınıp alganday bula. Anıñ zägıyf akılı şulay itep küñelen tärtipkä salırga tırışa. Kiçke eñger töşkäç kenä kaytır yulga çıgabız. Kaytıp citkäç, ul minem baştan sıypıy da, äbäk dip, cilkägä sugıp, öylärenä yögerep kerep kitä.

Cäy buyı mine iyärtep kön sayın çişmägä töşte ul. Bütän berkemne dä yakın cibärmi, berkem belän dä söyläşmi, berkemneñ dä süzen tıñlamıy — barı mine genä üz itä ide. Ä köz citkäç, anı şähärgä bolnitsaga iltep saldılar. Annan bötenläy terelep kayttı ul avılga...

Ämma avıl halkı öçen mäñgegä Säyer Zämzämiyä bulıp kalgan ide inde ul. Çibärlek yagınnan tirä-yündä aña tiñläşerlek kız bulmagandır disäm, vallahi, aldau bulmas. Kaşıkka salıp kabıp yotarlık ide, biçara. Şulay da yegetlär anı çitläp ütälär ide, kızlar da üz aralarına almadılar. Ul monı bik avır kiçerä, şuña kürä torgan sayın keşelärdän çitläşä bara ide.

Şulay ber könne inde karañgı töşep kilgändä änise bezgä yögerep kergän. "Zämzämiyä yugaldı, irtän çıgıp kitkän ide, haman yuk", — di. Minem küñel nider sizende bugay, "İzgelär çişmäse" yanına töşep kittem. Menä bügenge kebek aylı tön ide. Yıraktan uk kürdem min anı. Çişmä buyına su alırga töşkän ap-ak külmäkle Zöhrä kız tösle, suga iyelgän dä üz maturlıgına üze soklanganday, äsärlänep, üz şäüläsenä karap tora.

Seber yagına nindider tözeleşkä eşçelär cıyıp yörilär ide, äti-änise kiñäş itteme, ällä üz hälen üze añladımı, — ozaklamıy şunda kitep bardı Zämzämiyä. Şul kitüennän yukka da çıktı. Sugıştan soñ avılga kaytıp, berniçä yıl uzgaç kına häbären işettem. "Kiyäügä çıkkan, ber balası tugan, menä digän itep yäşäp yatalar ikän", — dip söyläde äniläre. Alarnıñ süzen raslarga telägändäy, annan ay sayın diyärlek posılka kilep tordı. Tik üze genä kaytmıy ide.

Äniläre inälep-inälep çakıra torgaç, ire belän balasın iyärtep kayttı ul sabantuyga. Kiyemnär yıfäktän genä, elekkeçä ük bulmasa da, tös-kıyafät tä Komgan Äpteri kızları belän yänäşä kuyarlık tügel. Avıl uramı buylap ütkändä, bar halık kapka töbenä yögerep çıga ide. "He-hey, menä siña mä, "Säyer Zämzämiyä"gä dä kiyäü çıkkaç, ul da yıfäk-bärhetkä törenep yörerlek bulgaç, bezneñ kızlarga ni san inde", — dip hatınnar tel şartlata. Kızlarnıñ da küze kıza, çitkä kitäm dä çitkä kitäm dip, äti-änilären tinterätä başlıy. Yegetlärneñ moña açuı çıga, menä-menä kuyınına keräm dip torganda, cide cir çitenä cibärep bulmıy bit inde kıznı. Avıl halkınıñ avızında süz toramıni! Süz iyärä süz çıgıp, ber cayı kilgändä, Zämzämiyäneñ irenä kaysıdır törtterep kuya. "Avıl tormışı tires tä tuzan inde, çeri monda adäm başı. Şähär şähär şul inde, kemlegeñä karamıy, eşläsäñ, umırıp akça birä, çistaga yatasıñ, çistanı kiyäseñ. Keşegä hörmät bar şähärdä. Änä, sineñ hatınga elek bezdä "Säyer Zämzämiyä" dip kölep kenä karıylar ide. Şähär nişlätkän üzen, han kızı bulgan bit, kem äyter anı häzer "Säyer Zämzämiyä" dip. Şulay cay gına söylägän bula bu. Ä ire kayta da Zämzämiyäsen tabalıy başlıy: nigä moña qadär miña bu turıda äytmädeñ, di. Zämzämiyä bötenesen dä söyläp birä. İre, başı poyızd astına kergere närsä, taşlap kitä monı. Zämzämiyä anıñ artınnan barmadı, avılda torıp kaldı... Häzer yaña kalaga eşkä urnaşkan, dilär..."

Motıyk ozak itep başın selkep tordı-tordı da körsenep kuydı. Poyızd stantsiyägä yakınlaşıp kilsä dä, anıñ cıyınırga isäbe yuk ide sıman. İskändär aña bu turıda äytmäkçe buldı, läkin uylarınnan bülärgä bazmadı.

"Kaytmaska ide aña kire, bar dönyasına tökerep yäşäp yatarga ide şul Seberendä. Utka aldangan kübäläk kebek, gel küz aldında torgandır şul avıl. Barıber tüzärgä kiräk ide, kaytmaska kiräk ide. Hatın-kız küñele kübäläk kebek şul..." — Motıyk İskändärgä kütärelep karamadı, anıñ barlıgın da onıttı bugay, üzaldına söylänep, üz-üze belän bähäsläşep bardı.

— Sin nigä kaytasıñ soñ? Sin dä kaytma. Tot ta Zämzämiyä yanına barıp eşkä urnaş.

— Nindi eşkä? Kem alsın mine anda eşkä? Cide klass belemem belän kemgä kiräk min anda?

— Üzeñ "ataklı balta ostası" diseñ, üzeñ...

— Avıl öçen — ataklı. Avıl yortın küz yomıp ta citkeräm min anı. Şähär bit ul... Annarı... şähärgä küñel dä yatmıy minem, hava citmi miña anda.

— Alaysa, Zämzämiyäne al da berär avılga barıp töplän. Ul arada işekne katı itep döberdättelär, cavap birgänne dä kötmiçä, açıp cibärdelär.

— Kalasıñ bit. Poyızd tuktadı. Sineñ stantsiyä. Ällä töşmiseñme?

Motıyk telär-telämäs kenä kuzgaldı, utırgıç astınnan ryukzagın alıp, idängä kuydı. Häräkätläre artık salmak, därtsez, hälsez ide anıñ. Ul, stantsiyägä citkännärenä ışanmaganday, täräzädän tışka karadı. Anda tönneñ kara pärdäsennän başka berni dä kürenmäde. Küktäge ay da, sezneñ arttan küpme barırga bula digändäy, kayadır artta kalgan ide. Barı tik yoldızlar gına, sünep bargan uçak köle arasında yaltırap kitkän kümer küzläre kebek, cildä dörlilär.

İskändär ryukzaknı alıp kupedan çıktı. Motıyk haman kuzgalmadı. Annarı, lıp itep, utırgıçka iñep töşte.

— Çıkmıym äle. Yörägem kaga, — dide ul, ıñgıraşkan tavış belän. — Avılga kaytıp citä almam kebek. — Ul mölderägän küzläre belän İskändärgä tekälde. Häzer anıñ tezlärenä başıp kuyar da üksi-üksi yılıy başlar sıman ide Motıyk. Anıñ irennäre kaltıradı, borın yafrakları kabardı. — Kitäsem kilmi minem monnan, İskändär enem, kitäsem kilmi, — dide ul, hälsez tavış belän. — İnde küptännän ber keşe belän dä bolay rähätlänep söyläşkänem yuk ide. Eç serläremne söylägänem yuk ide. Küñelem buşap kaldı. Yañadan tugan kebek buldım. Açulanma, tagın ber genä stantsiyä barıym äle. Miña kayda tuktasam da barıber. Ul stantsiyädän tege yaña kalaları da yakın gına. İsäp itsäm, Zämzämiyä yanına da sugılıp çıgarmın. Hälen belermen. Yılaşa-elaşa söyläşep utırırbız ber. Yaña yılga alıp çıgasım kilmi bu kaygı-häsrätne. Yaña yılda yañaça yäşi başlarga ide!..

Motıyk, süzen äytep beterä almıyça, yütällärgä totındı, hava citmäüdän izülären çişep cibärde. Ber kulı belän avızın kaplagan kileş, ikençese belän karmalap, kesäsennän şeşä tartıp çıgardı, kaltırangan kulları belän pıyala çıñlata-çıñlata stakanga konyak saldı. Küzlären yomıp, anı eçep kuygaç, beraz tın tordı, annan irken sulap kuydı. Ğayeple eş eşlägän keşe sıman, kerfeklären kütärmiçä genä İskändärgä endäşte:

— Äydä minem belän! Gostinitsaga urnaşırbız! Du kiterep Yaña yılnı karşı alırbız. Äydä, cıyın, töşäbez dä kalabız. Zämzämiyä apañ belän dä tanışırsıñ. Kiyäü cegete bulıp barırsıñ. Tababız anı, öy borınça yörep bulsa da tababız. Şähär digäç tä, bezneñ avıl hätle genä äle ul. Citkerä genä başladılar. Kayçan teliseñ, şunda kitärseñ. Bilet öçen borçılma. Kiräk bulsa, yoklap yatkan tüşägeñ kırıyına kiterep birerlär. Akça kitertterä ul... Äydä inde yäş keşegä ber cilkenep alu ni tora?

Motıyk İskändärneñ paltosın çöydän aldı, büregen kiderde, iñnärennän sıpırdı. Niçek kenä bulsa da İskändärne künderäse, üze belän alıp kalası kilä ide anıñ.

— Bulmıy, Motıyk abıy, — dide İskändär. Bu süzlärne ul şundıy avırlık belän äytte, äyterseñ nindider zur cinayät eşläde, äyterseñ tiktomalga Motıyknıñ yañagına kiterep suktı.

— Alla hakı öçen, tıñla süzemne! — dip inälde Motıyk. — Bäyräm arası bit. Bäyrämne kayda ütkärsäñ dä barıber tügelmeni? Monda oşamasa, bezneñ avılga kaytırbız. Avıl halkınıñ küzen kızdırıp, uram buylap uzarbız. Motıyk abzıylarınıñ bötenläy töşep kalgan keşe tügellegen kürsennär! Alar söyläşmäsen, ä ul menä nindi görnädirdäy yegetlär belän yöri! Annarı Sägıydulla abıynıñ hälen belep kilerbez. Bälkem, ber-ber yärdäm kiräkter. Niyäte zurdan bit kartnıñ. İsäp itsäk, brigadir İbrayga da sugılırbız. Talkanı korı buluga karama, küñele turı ul keşeneñ. Şundıy keşelär yasagan da inde revolyutsiyäne, totkan cirdän özä torgan keşelär. Bezneñ işelär tügel...

Söylägän sayın anıñ yöze açıla bardı, sıgılıp töşkän gäüdäse turaydı, küzlärendäge sürän oçkınnar uyanıp yaltırıy başladı, äyterseñ ul inde çınlap ta üze hıyallangan dönyada yöri ide. Ul poyızd kuzgalıp kitkänne dä sizmäde, İskändärneñ paltosın yañadan çöygä elgänen dä kürmäde. Barı tik, poyızd tizlegen arttırıp, vagon yak-yakka çaykala başlagaç kına, äkrenläp añına kilde.

— Äydä inde, kütärep kenä yörtermen. Cämgıse ike kön vakıtıñ uzar... — Söyläüdän tuktasa, İskändär avızın açar da anıñ bar hıyalların çelpärämä kiterer dip uyladı, ahrısı, süzlären yota-yota, kabalana-kabalana söyläde.

İskändär, aptıragannan, östälne cıyıştırırga totındı. Çüplärne gäzitkä törep, kupe işegen açtı. Motıyk, yartı süzdä bülenep, tuktap kaldı.

— Kaya sin? Niçek? Nigä? — dip, bäyläneşsez süzlär tezde.

— Çüp kenä tügep kiläm.

Ul kire kergändä, Motıyk tınıçlangan, anıñ yözenä gamsezlek tösmere kungan ide.

— Şulay itep, minem belän kalmaska buldıñ inde?.. — dide ul, iltifatsız gına.

— Yul keşeseneñ yulda buluı häyerle.

— Min sine bazga yabarga cıyınmıym läbasa. — Motıyk çın-çınlap anı açulanuga uk küçte. — İke-öç kön bäyräm itärbez, kürgän-belgänne yörep çıgarbız da, sin tagın üz yulıñ belän kitep barırsıñ.

— Ber tuktagaç, avır kuzgalam min. Kitä almıy şunda kalırmın, dip kurkam.

— Kuıp cibärermen. Ber stantsaga ber bähetsez citkän...

— Min üzemne bähetsez sanamıym...

— Tiktomalga kubarılıp yulga çıkmıy bähetle keşe. Yalgız keşe — bähetsez keşe inde ul. Niçek kenä küñeleñne yuatırga tırışma, yalgız barıber yalgız inde.

İskändärneñ cavap kaytarası da, başlap süz äytäse dä kilmi ide. Ul utırgıçka matras tägärätep cibärde dä, ike kulın başı astına salıp, çalkan yattı. Anıñ yalgızı gına kalıp tınıçlanası da kilä, Motıyknı da kızgana ide. Ul kiläse stantsiyädä töşep kalır da, kibän eçenä kerep yugalgan enä kebek, yortlar, avıllar, keşelär arasında yukka çıgar, anı berkem dä kürmäs, ezlämäs, tapmas kebek ide.

— Yoklamıysındır bit?

İskändär cavap birmäde, küzlären genä zur itep açtı.

— Yoklama! Yaña yılnı yoklap karşı alırga yaramıy. - Nigä?

— Andıy keşe vakıt qaderen belmi, gomere zayaga uza anıñ.

— Üzeñnän beläseñme?

İskändär, vayımsız-dorfa tonga küçkänen añlap, eçtän üzen bitärläp kuydı.

— Äye, üzemnän.

— Yoklap kalsañ, närsä bula? — Kızıksınganın sizderergä teläp, ul torıp utırdı.

— Yaña yıl çige — il çige genä tügel ul, enem. İl çiklären küp üttem min. Şunıñ arkasında küpme kahär işettem. Keşe küñele barısın da kütärä, barısına da rizalaşa. Tik menä vakıt ütüenä, gomer uzuına gına iyäläşä almıy. Ülemgä öyränä almıy keşe. Ä iske yıl sineñ gomereñneñ ülgän ber yılı bit ul. Yaña yılnı karşı alganda, keşe tın kalıp şul turıda uylarga, tormışnıñ qaderen añlarga tiyeş. Şul vakıtta yoklap yatsañ, dimäk, siña ike dönya — ber morca. Keşe Yaña yılnı nigä uylap tapkan? Üzen yuatu öçen. Şulaymı?

İskändärgä Motıyknıñ avıl kartları şikelle başın ber yakka kırın salıp, küzlären häyläkär kıskalıy-kıska-lıy, üze kiçergän hällär belän nıgıtıp fälsäfä satuı oşıy, aña vagon selkengän uñayga salmak kına çaykalıp baru oşıy ide.

— Nigä tındıñ? Döres äytmädemme ällä?

Ul, bişektä oyıp tirbälgän bala kebek, gacäplängän küzlären tutırıp karadı da tagın onıtıldı.

— Teleñne yottıñmı ällä?

— Vakıt — yuk närsä ul, Motıyk abıy. Vakıt töşençäsen keşe üze uylap tapkan. Anı säğatlärgä, könnärgä, aylarga, yıllarga bülgän. Çiksezlekne, mäñgelekne başına sıydıra almaganga şulay eşlägän ul. Mäñgelek yanında üz gomereneñ molekula hätle dä bulmavın añlagan, şuña kürä yıllar uylap çıgargan da, ille yıl yäşäde, yözgä citte dip, keşe gomeren zuraytıp kürsätergä tırışkan.

— Başnı butıysıñ sin, enem. Yuk belän başnı butıysıñ.

— Sineñçä niçek soñ?

— Min üzemneken äyttem inde...

Şulçak, açı sızgırıp, täräzä artında poyızd ütä başladı. Motıyk, cömläse poyızd astında kalganday, şıp tuktadı. İskändär täräzägä kaplandı. Anıñ küz aldınnan berber artlı yaktı täräzälär yögerep uzdı. här täräzädä kemneñder yöze çagılıp kaldı. Ul, üze taşlap kitkän şähär yagına da poyızdlar yörüenä, şunda keşelär baruına säyersengändäy, küzen almıyça, soñgı vagon ütkänçe karap tordı. Karşı kilgän poyızd, artınnan kua kilüçe Yaña yılnı citkerergä telämiçä, bar köçenä çabadır sıman toyıldı aña. Ä ul, kiresençä, Yaña yılnıñ karşısına aşıga, tägärmäç avazlarına kuşılıp tipkän yöräge, iñ yakın keşese belän oçraşunı kötep yarsıganday, algısına ide.

İskändär säğatenä küz saldı. Bu yulı ul stenaga kütärelep karamadı, ul inde üzeneñ poyızdda baruına künegä başlagan ide. Üze öçenderme, ällä Motıyk işetsen dipme, ahıldap äytte:

— Ber säğat kenä kalgan.

— Unber tuldımıni?

Alar ikese dä, sagayıp, tın kaldılar. Güyä şuşı ber säğat eçendä nindider zur vakıyga bulırga, alar gomer buyı kötep kilgän nindider ber närsä çınga aşarga tiyeş ide.

Motıyk aşıkmıy gına ryukzagın iñenä elde, bürek kolakçınnarın çişep yañadan bäyläde, biyäläyen kiyep saldı.

Anıñ närsäder äytäse kilä, ul närsäder kötkän sıman ide. Menä ul, başın aska iyep, kupedan çıktı. İşek töbendä tuktalıp kaldı. İskändär anıñ kitäse kilmägänen böten canı-täne belän añladı. Äyterseñ şuşı poyızddan töşep kalsa, ul vakıt arbasınnan töşep kalır, aylarnıñ, yıllarnıñ isäben yugaltır, bolay da butalçık tormışınıñ mäğnäsen taba almıyça, mäñgelekkä kitep barır kebek ide. "Vakıt arbası, — dip uyladı ul eçtän genä. — Menä ni öçen bar dönyaga kul seltäp, şuşı poyızdga aşıkkan ikän ul. Vakıt arbası. Ul, dönya mäşäqatläre arasında butalıp, hıyalı artınnan citeşä almıy başlagaç, vakıt karşına üze çıgıp yögergän. Hıyalın kuıp citmäk bulgan. Küktäge koşlar — keşelärneñ canı tügel, hıyalıdır alar. Hıyalsız keşe — kanatsız koş, dip yukka äytmilärder. Keşe, dönya vaklıklarına çumıp, hıyalın onıtsa, ul, anı taşlap, koş kıyafätendä kükkä oçadır".

Ul, hıyalın kapşap kararga telägändäy, kükrägenä kulın kuydı. Kükräk çitlege eçendäge koş, kükkä kütärelergä telägändäy, tıpırçına-tıpırçına tibenä ide. "Dimäk, ul hıyalın kuıp totkan. Brigadir İbray, Sägıydulla babay, balta ostası Motıyklar belän oçraşmagan bulsa, bu açışnı yasıy alır ideme ikän ul?" İskändär şunda gına Mo-tıyknıñ saubullaşmıy-nitmi çıgıp kitkänen añladı. Kupe, tuzgıtılgan koş oyası kebek, buş häm şıksız ide.

Motıyk, yartı gäüdäse belän işektän kerep, provodnitsa-ga nider söyli.

— Ber närsäñ dä yukmıni soñ?

— Yuk inde, yuk. Mindä kayan bulsın? — dip aklana pro-vodnitsa.

— Tap inde, närsäñ bulsa da bardır bit.

İskändär, tagın şärab telänä dip, yözen cıyırdı. Nigä şulkadär meskenlänä inde?

— Menä monı bir alay bulgaç.

— Nişliseñ anıñ belän, yülär?

— Bir, digäç, bir. Mä, un täñkä. Kızılın bir. Motıyk kupedan başın aldı da İskändärgä taba atladı.

Kulında provodnitsalar yörtä torgan kızıl flagçık ide anıñ. Kilep citkäç, kulın anıñ iñenä kuydı, avır itep körsende.

— Yaña yılga berär närsä büläk itäsem kilgän ide. Aldan uylanılmagan. Oçraşasın kem belgän anıñ. Menä siña kızıl flagçık. Monıñ belän karşıña kilgän teläsä kaysı poyızdnı tuktatıp bula. Telägem şul: karşıña bähet kilsä — uzdırıp cibärmä, şuşı flagçıknı kütär.

Ul bügen berençe märtäbä şulkadär söyenep yılmaydı, hätta İskändärneñ küzlärenä yäş kilde. Kulda yöri-yöri kerlänep, tauşalıp betkän flagçıknı kükrägenä kıstı da kat-kat ber süzlärne kabatladı:

— Rähmät, Motıyk abıy! Rähmät, Motıyk abıy!

Alar, ber-bersenä sıyınışıp, buş koridorda ikese genä şaktıy ozak basıp tordılar. Motıyk ryukzagın rätläp kuydı häm:

— Kilep cittem, — dip, täräzägä taba ımladı da tamburga taba kitte.

Poyızd tuktauga, İskändärneñ yöräge dä tibüdän tuktagan sıman buldı. Anıñ täne buylap suık yögerde, ayakları hälsezlände, kerfekläre avıraydı, kulları salınıp töşte. Ul vagon baskıçına bastı da, sikerep töşärgä cıyınganday, bar gäüdäse belän alga — karañgı tön koçagına sörlekte. Motıyk berniçä adım atladı da tuktap kaldı.

— Sau bul, Motıyk abıy! Zämzämiyä apaga sälam äyt! — dip kıçkırdı İskändär.

Salkın cildän İskändärneñ yöze uttay kızıştı, çäçläre tuzgıdı. Cil can açısı belän sızgırdı, üksi-üksi yıladı. Cihan belän saubullaşuçı iske yılnıñ häsrätle cile aña şulay üzeneñ soñgı serlären söyli ide.

— Töşep kalasıñ bit! Annarı cavap bir sezneñ öçen. Provodnitsa, İskändärneñ iske yılda töşep kaluınnankurıkkanday, vagon işegen bikläp kuydı.

İskändär kinät kenä üzeneñ gäüdäse ciñeläyä başlagannı toydı, äyterseñ borçıp, küñelen gazaplap torgan bar uyları Motıyk belän bergä şuşı karañgı stantsiyädä töşep kalgannar ide. Ul kulındagı flagçıknı äyländerä-äyländerä karadı, açık işekle kupe yanına citkäç, provod-nitsaga endäşte:

— Şuşı närsä belän poyızdnı tuktatıp bulamı?

— Tuktamıy kaya barsın ul?

Kupe eçendä äle dä Motıyknıñ cılısı saklana ide kebek. Ul säğatenä karadı. Unike tularga yegerme cide minut kalgan. İskändär säğaten sıypap kuydı. Äyterseñ yegerme cide minuttan anıñ karşında bähet kapkası açılırga tiyeş ide.

Ul kupe poçmagına söyälep utırdı da iske yılnıñ soñgı minutların sanap döpeldäüçe yöräk avazın tıñlıy-tıñlıy oyıp barganın sizmi dä kaldı.

...Poyızd, bar täräzäläre belän balkıp, söyenep Yaña yılnıñ ap-ak däülätenä kilep kerde, şatlıgınnan kıçkırtıp cibärde. İskändär monı sizmäde dä, işetmäde dä. Ul, bar dönyasın onıtıp, izräp yoklıy ide.

Töşendä Yaña yılnıñ bällür kapkası östenä elengän ğalämät zur säğat kürde. Äye, bu anıñ öyendäge säğat, babasınnan kalgan borıngı säğat ide. Ul, bar dönyanı yañgıratıp, tönge unikene suga başladı. Läkin elekkeçä buıla-buıla, gıcıldıy-gıcıldıy tügel, ä ilahi muzıka avazları taratıp, yarsıy-yarsıy suga ide. İskändär bu ilahi muzıkanıñ säğat suguınnan tügel, üz küñelennän agılıp çıkkanın añlap, huşsız kaldı. Küzlären kükkä töbäp, äkren genä pışıldadı: "Babay säğate terelgän. Borıngı säğat terelgän. İske säğat döres yöri!"

Ul yokısınnan uyanganda, poyızd "Yaktı yul" stantsiyäsenä yakınlaşıp kilä ide.

Maleevka — Kazan — Çallı,

1981