İskändär

Ällä niçä buınnan kilgän, Şahmar mirzanıñ üze şikelle kart, mähabät bakçasında küptän tormış: başlangan ide inde.

Yaznıñ irtälärenä ğaşıyq sandugaç may ayınıñ comga kön irtäsen hosusıy ber mahirlek belän maktap, aña siherlängänlegen üzeneñ ilahi köyläre belän cırlap toradır ide. İneş buyında, kamışlıktagı bakalar da, yaz irtäse garmoniyäsen bozmas öçen digändäy, näübätläşep anda-monda akrın gına, suzıp tırıldap, gomumi yazgı orkestrga kuşılıp, anıñ tulmagan ciren tutırganday bulıp, ineş artındagı kiñ bolın östendä kırıysız, kiñ, biyek, saf havaga taba kanatların nazlı leberdätep menä torgan turgaynıñ mönäcäte bu orkestrga hosusıy ber köç, yäm birep, anı ilahi ber muzıkaga äyländergän ide.

Bakça ostası Häyrüş babay ällä kayçan inde torıp, üzeneñ söyekle göllärenä näübätläp avız eçennän ällä nindi dogasın ukıp, çandır vä söyäktän gıybarät bulgan kulındagı kiñ borınlı göl sipkeçtän suın sibä ide.

Yazgı koyaş, üzeneñ märhämätle cılı şäülälären täräzä aldındagı çıkları da kibep betmägän siren çäçäkläre arkılı bülmägä ütkärep, söyä-söyä İskändärne yokısınnan uyattı. İskändär küzlären açıp cibärügä berniçä sekundka aptıraşta kaldı. Başta ul üzeneñ kayda ikänlegen töşenä almıyça aptırap, şul az gına vakıt eçendä anıñ tıngan, saf miye törle urınnarnı uylap, ällä nikadär eşläp aldı. Ul üzen Mäskäüdä dä, Piterda da bulgan şikelle his kılıp, yöräge tınıçsızlanıp, miye añlaşılmagan ber bolgançıklıkta kalganday buldı. Läkin bu uñaysızlık ozakka barmadı, ul üzeneñ atası öyendä ikänlegenä tiz töşenep, äğzaların kuzgatmıyça gına, tämle itep ber kiyerelde. Bu tämle kiyerelü anıñ yokısın tämam açıp cibärde. Anıñ äğzaları bu rähätlekne gomerlärendä berençe märtäbä kürgän şikelle bulıp, ul, bu rähätlekne bozmas öçen, yatkan köyençä genä, açık täräzälärdän kergän saf, taza may ayınıñ bakça havasın küp itep eçenä alıp, tirän itep ber suladı. Kış buyınça Mäskäüneñ nomer havasında talçıgıp betkän anıñ yäş, zifa äğzalarına yañadan-yaña köç kergändäy buldı. Ul matur ozın kerfekle küzlären açık täräzä arkılı bakça eçendä yörtä başladı. İñ äüväl anıñ küzenä yuldan çittäräk yalgız torgan kart yükä agaçı bärelde. İskändärgä bu bakça nikadär tanış bulsa da, kart yükä añar tanış kına tügel, hätta yakın ide. Keçkenä bala çagında, äle kadetskiy korpuska kermäs borın, anıñ şul kart yükä töbendä uynavı, şul yükäne üz paytähete itep, änä tege korıgan kayınnı doşman faraz itep sugışuı, ütkän yıl Mäskäügä kitär aldınnan Gölfärvaz tutaş belän şul kart yükä töbendä ällä nindi väğdäle, mäğnäle karaşlar belän karaşıp saubullaşuları häm monnan başka şundıy vakıygalar İskändärneñ başına yäşen şikelle tiz kilep, şulay uk tiz kitälär ide. Läkin şul az gına vakıt eçendä iske hatirä anıñ yörägendä ällä nindi serle ezlären kaldıra ide. Ul bügen Gölfärvaz belän kayda vä niçek küreşü hakında uylap, añar üzen çın ofitser itep täqdim kılıp, Gölfärvaz anası Märyambikä tarafınnan da üzeneñ yahşı karşı alınaçagına tämam ışanıp, kiläçäktäge märtäbälärneñ şatlıgı anıñ eçenä sıyışa almıyça, urınınnan yegetlärçä sikerep torıp, kiyenä başladı, yuındı, yasandı. Ğaskärilär cıynaklıgın barısın da urınına citkerep eşläde. Yaña gına tekkän yäşkelt-sorı kitel İskändärneñ tärbiyälängän yäş, zifa sını östendä şulkadär kileşle itep toradır ide ki, anı İskändär belän bergä tuıp üskän dip uylarlık ide. İñbaşlarına kuyılgan ör-yaña, köngä dä rätläp kürenmägän kızıl çitle uka epoletlar, uñnan sulga taba uka bau belän asılındırıp tagılgan kömeş saplı näfis kılıç, kükräk östendä kadalgan kömeş gerb belän ğaskäri ber bilge İskändärne hikäyälärdäge şahzadälär kıyafätenä kertep, anıñ härber kileşle, matur adımı sayın şaltırap kalgan şpor tavışları yöräktä küptän süngän ällä nindi ber därt, gayrät kılların çirtkändäy his itterälär ide. İskändär közge kartlısına basıp, şomırt şikelle kara çäçen tarap kuydı da, ğaskäri uñganlık belän ber ayak östendä äylänep, közgedän sının karap, üzeneñ maturlıgına, citezlegenä käyefe kilep, İlyasovlarnıñ gına tügel, Ämirovlarnıñ da yahşı karayaçaklarına tämam ışanıp, yaña gına çıgıp kilgän kara mıyık töklären borırga mataşıp, tartkalap kuydı. İskändärneñ barmakları nikadär neçkä vä näfis bulsalar da, narasıy mıyık tökçekläre, anıñ barmaklarına eläkmiçä, äüvälge köyençä iske urınnarında kaldılar. İskändärneñ su şikelle saf, akıllı, moñçan koñgırt küzläre östendä şärkıy räveştäge kara neçkä kaşları, ozınçarak yañaklar arasındagı alsu bit urtaları häm çiyä şikelle kızıl, şaktıy kalın irennärennän yäşlek, tazalık cile isep toradır ide. Anıñ nık señerle belägenä kayış belän eläkterep kuyılgan beläk säğatendä säğat un ide inde. Hezmätçe kerep, kollık karaşı belän çäy häzer bulganlıgın, terrasada anı çäygä kötkän-leklären iğlan itep baş ide. İskändär zifa buyına da zifalık birep, kükrägen kiyerä töşep, matur ber kileş belän köçle, turı ayakların nık-nık basıp, şporlarınnan mähabät korıç tavışları çıgarıp, üzenä-üze kızıgıp, maktanıbrak bülmädän çıgıp kitte.

II

Şahmar mirza, ğadättägeçä, irtä säğat cidedä torıp, kiñ çesuça pincägen tulı gäüdäsenä kiyep, kalın kızıl agaç tayagın totıp, üzeneñ söyekle kart ete Karaküz belän yortnı äylänep, bügen eşlise eşlärgä ämer itep, ällä tagın unbiş näseldän gıybarät bulgan tavık kötüen aşatıp, bakçaga kerep kitte. Zur bakçanı ber äylängänçe, anıñ kart äğzaları şaktıy talganga, İskändär bülmäseneñ täräzäse töbendäge kuyı siren kuagı astındagı eskämiyägä utırıp, salınıp töşkän pincäk kesäsennän fil söyägennän eşlängän tämäke savıtın çıgarıp, simez barmakları belän tämäkene çemetep alıp, beraz uylangan sıman torıp, başın ber yakkarak avıştırıp, tämle itep tämäkene borını eçenä tarttı da, ğadättägeçä, barmaklarınnan tämäke tuzanın kaga-kaga urınınnan torıp, bakça kapkasına taba kitte.

Şahmar mirza bik iske näseldän mirza (dvoryan) ide. Yäş vakıtın ğaskärilektä ütkärep, polkovnik däräcäsendä otstavkaga çıgıp, vatanpärvär ber kart mirza ide. Anıñ zur küzläre härvakıtta ällä nindi tirän mäğnäle tös alıp, kapçıklanıp salınıp töşkän küz töpläre, kuyı çal kaşları, ap-ak kuyı mıyıklarınıñ borın astında tämäkedän sargayuı, tulı ak bitläre, salıngan tamak asları añar mahsus mähabätlek, zurlık birälär ide. Anıñ tabigatendä dä çın aristokratlık ğalämätlären tabarga çiten tügel ide. Ul, başka mirzalar şikelle, yuk-bar närsä belän vaklanmıy, hätta vaklanuçılarnı da yaratmıy ide. Añar vakıtnıñ kübrägen berdänber ulı İskändär belän, ul öydä bulmaganda, söyekle Karaküz, mäşhür tokımlı tavıkları belän ütkärergä turı kilä ide. Tışkı säyäsät belän şögıllänüne dä çit kürmägängä, şul hakta cıyılgan keçkenä genä, cıynak kına ber kitaphanäse dä bar ide. Ul yılında ike gayıt namazınnan başka cämäğat namazlarına katnaşmasa da, ışanuında bik nık ide. Borınnan kalgan sähtiyän tışlı häsitäse belän iske Korän nöshäsen üzenä ber bülmädä östäl östendä bik qaderläp tota ide. Älege Koränneñ mäğnäsen dä, karasın da añlamaganga, tanımaganga, ul añar kulı belän tiyärgä dä kurkıp, anı qaderläp tota ide. Här atna kiç kürşe mullaga hosusıy üze barıp, üleklär öçen dip sadakasın da birep kilep, yılına ber märtäbä goläma mäclese yasap, tirä-yaktagı mullalarnı, baylarnı cıyıp aşatıp ozata ide. Başka vakıt, mullalar, baylar häm başka halık belän eş bik az bulganga, ğayeptän, keşe telennän çittä kalıp, tınıç kına üzenä hosusıy ber tınıç yäşäü belän yäşi ide.

Här yazda Mäskäüdän ulınıñ kanikulga kaytuı yıl buyınça kötep algan olı bäyrämnärneñ berse bula ide. İskändärneñ kaytır vakıtı citä başlagaç, ul berniçä comga elek stantsiyägä ulına karşı baraçak ekipacnı härkön üz küzennän ütkärep, kuçerı Miñlegaligä törle ämerlär birep, yärminkägä barırga häzerlängän baylar şikelle, üzennän-üze kuanıp, şatlanıp, karetanıñ tiräsendä könozın äylänä ide.

İskändär kiçä Mäskäüdän ğaskäri mäktäpne beterep öyenä kayttı — mirzanıñ zur eşlärennän berse bette. Kart mirza ğadättä irtän säğat cidedä eçä torgan çäyen bügen söyekle ulı hörmätenä unga kiçekterde. Ulınıñ ğadäten yahşı belgängä, çäyne terrasaga häzerlätte.

Könçıgışka taba, bakçanıñ iñ matur cirenä karap torgan, tirä-yagı törle göllär belän bizälgän bu terrasa İskändärneñ söyekle urınnarınnan berse ide.

Kart mirza, zur küzlären karşıdagı kart almagaçka yünältep, östäldä kaynap torgan samavırnıñ cırı köyenä närsä hakındadır uylap, tirän hıyalga çumdı. Yäş ofitsernıñ şpor tavışları anı bu tirän hıyaldan uyata almasalar da, kömeş şikelle saf, yäş tavış anı bu hıyaldan uyanırga mäcbür itte. Ul, ulınıñ mañgayınnan übep, karşısına utırtıp, sakson balçıgınnan eşlängän söyekle çäynegennän çäy yasap, anıñ aldına kuydı. Moñlı küzlären tagın da tutırıbrak ulına turı karadı. İskändär anıñ küzenä tagın da maturrak, tagın da mähabäträk bulıp kürende.

Anıñ zifa sını östendä ofitser formasınıñ bügen ayıruça yaltırap, kileşep toruı anı ällä nindi añlaşılmagan ber şatlık belän şatlandırıp, yörägendä çiksez zur mähäbbät, märhämät häm ömet arttırdı.

— Yahşı yokladıñmı, ulım, yul bik borçımadımı? — digän gadi tormış söallärennän başka söalläre, süzläre ğaskär, ğaskäri eşlär, ütkän sugışlar, kiläçäktä buluı ihtimal sugışlar hakında buldı. İskändär atasınıñ barlık söallärenä bu yulı citdi, çın ğaskärilärçä cavaplar birä ide.

Şahmar mirza östäl artınnan torıp, ulına İlyasovlarga vizit belän barırga ämer itep, üze Karaküze belän terrasadan çıgıp kitte.

İskändär, İlyasovlar familiyäsen atası avızınnan işetkäç, kızarıp kitte. Atası anıñ eçendäge barlık serlären belgändäy bulıp toyıldı.

İskändär urınınnan torıp, terrasa koyması östenä ber botı belän genä utırıp, kiñ alleya arkılı ineşneñ yaltırap kürenüen, anıñ artındagı kiñ, kırıysız kiñ yäşel bolınnıñ sörmälänep toruın, bolınnıñ çigen kürsätkän sıman ällä kayda, yırakta borıngı kart narat urmanınıñ kügärep toruın tuya almıyça karıy-karıy, tirän uyga çumdı. Änä, şul ineş artında, yırakta, kügärep torgan kart narat urmanı artında İskändär öçen iñ gaziz, yugarıda äytelgän ineş, bolınnardan, kuyı ak mıyıklı atasınnan, hätta üzennän dä gazizräk, qaderleräk ber keşese bar ide. Änä şul keşe anı, imtihanın beterügä, Mäskäüdän kitärgä aşıktırdı.

İskändärneñ anı kürgäne yuk äle.

Şul yırakta, kügärep torgan kart narat urmanı artındagı keşe İskändärneñ isenä töşkäç, anıñ yöräge ber kısılıp, ber kükrägenä sıymaslık örelgändäy bulıp, böten vöcüden ällä nindi añlaşılmagan ber märhämät, mölayımlık tomanı kaplap alganday bula ide. Häzerge minutta ul şul kügärep torgan urman artındagı keşe aldına tezlänep, anıñ zur kara küzlärenä karap, näfis kullarınnan übä-übä, añar yalınmakçı bula ide. Annan gomerlek mähäbbät estäp, ul añar yalınmakçı bula ide.

Yörägendäge barlık hislären anıñ belän bergä büleş-mäkçe bulıp, anıñ aldına tezlänep, iñ mökatdäs sanalgan närsälärennän anı östen kürep, ul añar añlatmakçı ide.

Nihayät, ul anı täqdir kıludan gaciz ide. İskändärneñ paq yäş yöräge, ul keşene razıy itärlek eşne eşläüdän hisap birä almıy gaciz bulıp, läzzätle ber ikelänü karşında buysınırga mäcbür bula ide.

III

Kiñ bolın arkılı yırakta kügärep torgan narat urmanına taba, yäş kızlarnıñ çäçlärenä ürelgän tasma şikelle borgalanıp, yul buylap sarı yomgak şikelle tägäräp bargan Molniyä östendä İskändär İlyasovlarga vizit belän aşıgıp bara ide. Yurga nık ayaklarınıñ atlauların kuätländergännän-kuätländergängä hasil bulgan yomşak, bolındagı çäçäklärne übä-übä kilgän yazgı cilneñ İskändärneñ yözenä bärelüe aktık küreşkändä Gölfärvaznıñ kuyı çäçlären isenä töşeräder ide. İskändär şporları belän Molniyäneñ yomşak kabırgaların rähättä kaldırmıy, haman alarnı kıtıklap, üze zifa sının algarak avıştırıp, yurganıñ baruına kanäğatlänmiçä, oçarga häzerlängän laçın şikelle, iyär östendä matur ber tirbälep: belän tirbälä ide.

Tup avızınnan çıkkan yadrä şikelle, yurga urmannı da çıktı.

Tau itägendä bakçaga çolgangan, gertsoglarnıñ zamoklarına ohşaşlı, matur urında, matur stildä salıngan İlya-sovlarnıñ yortları kürenügä, İskändärneñ yöräge cu itep kitte. Yöräge kükrägennän bötenläy çıgıp, havada oçkanday bulıp, anı serle ber kurku aldı. Şulay da, Allaga yakınlaşkan sayın yakınlaşası kilgän därviş şikelle, İskändärneñ dä Gölfärvazga yakınlaşkannan-yakınlaşası kilde.

İskändär İlyasov larnıñ kapkalarınnan kergändä, koyaş şaktıy avışkan ide inde. Ul paradnıy aldına yegetlärçä yurgasınnan sikerep töşep, yurganı hezmätçegä birep, kulındagı yasalma çıbık belän itek, çalbarındagı tuzannı kagıp torganda, Märyambikä karşı çıgıp, rusçalap:

— Niçä yazlar, niçä kışlar! — dip, İskändärgä tulı kulın suzdı.

İskändär, ğaskärilärçä ike ükçäsen «şap» itep yänäşä basıp, sının kileşle bögep, hörmät belän Märyambikäneñ kulın üpte. Ul, bolay hörmätläp, Märyambikäneñ kulın übüen ğadätkä buysınır öçen genä eşlämäde. Şulay tiyeş dip eşläde. Märyambikä berençe süzlärendä Gölfärvaznıñ öydä ikänçelegen, Yunıs mirzanıñ öydä yuklıgın añlatıp, väqar belän akrın gına kiñ baskıçtan menep kittelär. Söyläşä-söyläşä kunak bülmäsenä ütep, gadi, läkin bay cıyıştırılgan bu bülmäneñ beten cirläre İskändärgä tanış bulıp betkännär ide inde. Ul häzer dä bu bülmädä hiçber törle üzgärep! kürmäde, ul ak çehol belän ösläre yabılgan yomşak kresloga — Märyambikägä karşı utırıp, anıñ urınlı-urınsız barlık söallärenä bik iltifat belän cavap birergä tırışıp, yörägendäge kauşau, uñaysızlıknı nikadär basarga tırışsa da, buldıra almadı. Ul närsäder kötä, tüzemsezlek belän kötä ide. Märyambikä anıñ çın ofitser bulganlıgın, kiläçäktä generallık däräcäsen aluın, formasınıñ maturlıgın, mähabätlegen, östenä kileşüen nikadär maktasa da, anıñ sikergän yörägen ul süzlär genä basa almıylar ide.

Kinät täräzä turısındagı alleya arkılı ber ak närsäneñ yäşen şikelle yaltırap ütüe İskändärneñ yörägendä yaña ber uñaysızlık kuzgatıp, täne buylap ällä nindi ber kızulıknıñ yögergänen sizä başladı. Anı tüzemsezlek kurkuı aldı.

İşektä Gölfärvaz kürende.

İskändär, küz açıp-yomgançı urınınnan sikerep torıp, sanaulı adımnarı belän alga berniçä adım yasap, ğadättägeçä ükçälären ber-bersenä bärep, şpor tavışları çıgarıp, Gölfärvaznıñ mamık şikelle yomşak kulın kıstı.

Gölfärvaz ber kulı belän alyapkıç çiten kaltıratıp, oyalçan da, kauşagan da sımak:

— S priyezdom, İskändär äfände,— diyüenä bit urtalarında yana başlagan kızıllıklarnı sizep, tagın da kızarıbrak: — Ğayep itmägez, min turı bakçadan, eştän kerdem,— dip, İskändärneñ kul kısuına şulay uk cavap birmäkçe bulsa da, ul anıñ köçle barmakları belän kısılgan barmakların häräkätländerä dä almadı. Gölfärvaznıñ ütken, şomırt şikelle kara küzläreneñ tirän, söykemle karaşınnan hasil bulgan, añlaşılmagan ber läzzät İskändärne çolgap alıp, anıñ yöräge şul añlaşılmagan läzzättän kısıla başladı. Ul küz aldındagı böten närsälärne onıtıp, kıtıklanıp torgan tamagınnan, fikere aşıgıp eşläp torgan iñ tämle, iñ söyekle süzlärneñ tavışların çıgarudan gaciz kaldı. Tagın az gına bulsa, ul Märyambikä karşında uk Gölfärvaznıñ aldına tezlänäçäk ide. Şul ber minut eçendä küzgä-küz karaşnıñ böten ber gomer almaştırmaslık kıymmäte, mäğnäse İskändärne aptıraşta kaldırıp, Gölfärvaz kulınıñ kulınnan ıçkınganlıgın sizmiçä, süzne kaydan bantlarga aptırap kauşap kaldı. Märyambikä süz kuşmasa, İskändär dä, Gölfärvaz da süz başlarlık süz tabudan tämam gaciz idelär.

Märyambikä, urınınnan torıp:

— İskändär äfände, gafu itegez, min sezne beraz vakıtka Gölfärvaz belän kaldıram... Balakay, çäçäkläreñne İskändär äfändegä kürsät! — dip, üze işekkä yünälde.

İskändär, süz yuktan süz digändäy, Gölfärvazga turı karap:

— Min sez utırtkan çäçäk tütälläreneñ maturlıklarına şöbhä itmim; ul çäçäklärne karap läzzätlänüdän şayät mine dä mährüm itmässez...— dip, ayak östenä basıp, küzläreneñ matur karaşı belän Gölfärvaznı bakçaga çakırdı.

Gölfärvaz, bu üteneç karşında ihtıyarsız kalıp, läzzätle kavışu astında yöräge nikadär tipsä dä, ul İskändärneñ üteneçen kabul itep, kiñ agaç baskıçtan (...) vak-vak atlap, aşıgıp, aldan töşep kitte.

Kart bakçanıñ kızıl kom sibelgän kiñ alleyası alarnı aulak cirdä utırtkan çäçäk tütälläre yanında tuktattı.

İskändär bu göllär kötüe arasınnan iñ matur ber göl çäçäge ezlägändä, anıñ küzläre küp çäçäklär eçendä uynap, Gölfärvazga täqdim itäçäk çäçägen saylap torganda, Gölfärvaz kamış şikelle näfis, ak barmakları belän anıñ kükrägeneñ näq yöräge östenä ber zur al çäçäkne kadadı. Gölfärvaznıñ märmär taşınnan şomartılıp yasalgan şikelle ak, tulı beläkläre, tulı kükrägen kaplagan ak polotnodan dekolte itep tegelgän koftoçkasınıñ gadilege, matur sında kileşüe, kara yubka östendä ap-ak köymäläp tegelgän keçkenä genä alyapkıçı bu yulı İskändärgä dönyadagı böten modalardan artık, matur häm söykemle bulıp kürendelär.

Tırışıp çäçäk kadap torganda, Gölfärvaznıñ kiçke cil uynatkan çäç börtekläreneñ biten kıtıklavı, odekolon ise İskändärgä gayrät kertep, çäçäk kadap torgan yomşak, näfis kulnı irennärenä kiterep rähmät kabilennän übärgä häm tübändäge süzlärne äytergä köç birde:

— Gölfärvaz, sin üzgärmägänseñ, sin änä tege, bezneñ bakçanıñ kart yükäse töbendä, mine Mäskäügä ozatkan Gölfär-vazsıñ. Gölfärvaz, mäñgegä minem öçen şundıy Gölfärvaz bulıp, mine bähetle it. Minem yörägemdä fäqat sin ber yalgızıñ, Gölfärvazım, häm mäñge şunda ber yalgız kalaçaksıñ,— dip, berse ikençesenä yabışmıy torgan cömlälärdän üze uñaysızlanıp, yäş kannıñ köçle häräkäte, uynavı karşında ihtıyarsız kalıp, köçle kulları belän Gölfärvaznıñ tañ cile şikelle yomşak gäüdäsen kükrägenä kısıp, komsızlanıp, äle küzlärennän, äle mañgayınnan yülär keşe şikelle ällä nindi añlaşılmagan süzlär kabatlıy-kabatlıy übä-söyä başladı. Gölfärvaznıñ ütenüläre berse dä anıñ kolagına kermilär ide. Tik anıñ yış-yış tipkän yörägeneñ selkenüe genä İskändärgä belenep tora ide. Gölfärvaz, auga eläkkän kügärçendäy sirpelä torgaç, köçle koçaktan ıçkınıp, çabıp kitkäç kenä, İskändär vakıyganı töşenep, kükrägennän töşkän al çäçäkne cirdän kütärep, Gölfärvaz häm Märyambikäneñ anıñ bu mögamäläsenä naçar karaularınnan kurkudan hasil bulgan täesir astında, üzen-üze şeltäläp, aşıkmıyça gına älege kızıl kom sibelgän alleyaga çıktı. Alleyanıñ ikençe başında Gölfärvaznıñ keçkenä genä matur ayakların cähät-cähät matur atlatıp baruı, şäp barudan hasil bulgan cilneñ yubka itäkläre belän uynavı, matur sınnıñ matur urınnarınıñ yalt-yolt itep belenep kaluları äle tibüennän tuktalmagan yöräkkä ayırım ber zävık, läzzät birsälär dä, ber genä minut monnan äüväl eşlängän eşkä Gölfärvaznıñ, Märyambikäneñ nindi küz belän karayaçakların uylap, yäş kan häräkätenä birelep, Märyambikälär karşı-sında däräcäseneñ taptaluınnan, abruyınıñ yugaluınnan kurkıp, alar aldında nindi yullar belän üzen aklau turında uylap barganda, Gölfärvaz aşıgıp bargan köye artına borılıp karadı da, kölep başın askarak bögep, matur sınına meñ törle maturlık birep, çabıp kitep terrasaga menep, küzdän yugaldı.

Bu matur mäğsümanä kölü İskändärgä yañadan-yaña can kertte. İskändär talgan sıman, kulındagı çıbıgı belän itek baltırına akrın gına suga-suga terrasa baskıçınnan mengändä, Märyambikä añar oçrap, çäyne kayda häzerletterü mäsäläse belän aña möräcäğat itte. İskändärgä bu yort tanış häm üz bulganga, ul turıdan-turı küpne añar häterlätä torgan besedkanı ihtıyar kılıp, Märyambikä belän bakçanıñ koyaş bayışı yagına besedkaga taba kittelär.

Bakçanıñ biyegräk cirendä, göllär belän çolgana-çolgana üze zur ber gölgä äverelgän besedka eçendäge qaderle kunaknıñ yaltıravıklı töymäläre belän uynıy-uynıy bayırga yakınlaşkan koyaş karşıdagı biyek kayınnarnıñ artına yäşerende. İskändär Gölfärvaznıñ saf küzlärennän bayagı eşe öçen cavap ezläsä dä, Gölfärvaznıñ, kuştanlangan sımak söykemle tirän karaşları östenä, bayırga yakınlaşkan koyaşnıñ nurınnan nurlanıp, yanıp torgan köläç yözläre, İskändärneñ söyläp kilgän süzläreneñ häbärlären cuydırıp, tuktatıp, karşında anı mäshur itkän (siherlägän) küzlärgä karap, niçäşär minut tik torırga mäcbür itälär ide.

IV

Sarı yurga täqdim itelgändä, karañgılık şaktıy töşkän ide inde.

İskändär Märyambikä belän küreşep, Gölfärvazga da kulın suzdı. Bu vakıtta oçraşkan küzlär ğadättägedän moñlırak häm tiränräk idelär. Alar, eçlärendäge serlären ber-bersennän yäşermiçä, bayagı vakıyganıñ duslıknı arttırganlıgın isbat itep, aldagı ömetlärgä, zur säğadätlärgä ışanışıp, yöräktä tirän ezlär kaldırıp ayırılıştılar. Sarı yurga, yomgak şikelle tägäräp, küz açıp-yomgançı İskändärne Gölfärvaznıñ moñlanıp kalgan küzlärennän yugalttı. Cäyge tın kiçtä yıraktan işetelgän yurganıñ toyak tavışları tämam yugalgaç kına, Gölfärvaz, basıp häräkätsez kalgan urınınnan kuzgalıp, yalgızsınıp, bülmäsenä kerde. Söyekle bülmäse añar bu yulı ällä nindi küñelsez, ber törlelekkä batkan bulıp kürenep, anı ällä nindi küñelsezlek, eç poşu, yalgızlık çolgap alganday buldı. Anıñ İskändärdän ayırılası kilmäde. Ul üzen mäñge-mäñge İskändär kar-şısında gına totası kilde. Şulay bulganda, anıñ öçen mäñge bäyräm bulır ide tösle kürende.

Şulay uylanıp, baya göl tütälläre yanında İskändärneñ añar äytkän süzlären beräm-beräm häterläp, uylap torganda, bakça artınnan ay üzeneñ tulgan, şat yözen kürsätte. Gölfärvaz ayga karap cırlamakçı da, yılamakçı da bulıp, yöräge añlaşılmagan ber läzzättän kısıla başladı. Ul ayga karap, güyä İskändärne kürgändäy bulıp, avız eçennän üze dä rätläp işetmäslek itep şıpırt kına: «İskändär, min sineke, İskändärem, söyekle İskändärem»,— dip torganda, itägenä sikerep mengän ak pesi balasın söyep sıypıy-sıypıy, tämle itep, şıpırt kına yılıy başladı. Bu yılau şulkadär läzzätle, mäğnäle ide ki, härber tamgan yäş tamçısınnan ällä nindi bähetlär tugan şikelle bulıp, mömkin qadär anı kübräk tamdırırga tırışa ide. Bu yılau üpkä, açu, zarlanu yılavı tügel ide. Bu yılau saf yöräkle gıyffätlärdä genä bula torgan çın yäşeren mähäbbät ğalämäte ide.

Sarı yurga urman çitendä başın uynata-uynata urta barış belän, baraban sukkan sıman toyak tavışları çıgarıp, onıtılgan İskändärne öyenä alıp kayta ide. İskändärneñ yöräge iñ neçkä hislärgä çolganıp, aynıñ nurına batkan matur cihan, ay üze, mähabät karalıp torgan urman, yul çitendä yalgız gına torgan kayın häm astındagı yurgası — hämmäse añar söyekle, yakın bulıp kürenep, alarga märhämät, yahşılık itäse kilde. Ul bitenä kungan çerkine dä ütermiçä, bitennän kurkıtıp kına cibärde. Anıñ böten vöcüde mähäbbät, çın mähäbbät köçe belän çolgangan ide. Anıñ küñelendä, yörägendä häzer Gölfärvazdan başka hiçnärsä yuk ide. İskändär üze dä sizmiçä şporları belän Molniyäneñ simez kabırgaların kıtıklap cibärügä, yurga, cil şikelle, kiñ bolınnıñ cılı tın havasın yarıp, İskändärne öyenä aşıktırdı...

Yunıs mirza hatını, kızı Gölfärvaz belän, ikençe kön inde Şahmar mirzanıñ öyendä kunak bulıp yatalar ide.

İyün koyaşınıñ esse şäüläläre İskändär belän Gölfärvaznı kart bakçanıñ kuyı kuaklarınıñ külägäse astındagı kuyı ülännär arasına kaçırgannar ide.

İskändär belän Gölfärvaz kiläçäktäge tormışları hakında kiñäşep, közgä, tuydan soñ Mäskäügä barırga uylap, bähetlelärneñ dä iñ bähetleläre şikelle bähetle yäşäülärenä ışanıp, bergä kiläçäk öçen plannar korıp, söyläşep torganda, hezmätçe İskändärgä telegramma kiterep birde.

Telegrammanı açuga, İskändärneñ yözendä hasil bulgan gayre tabigıy külägälär Gölfärvaznı kurkıtıp, ul İskändärdän telegrammanıñ närsä hakında ikänçelegen äytüen ütenä başladı. İskändärgä telegrammadagı härber süz, härber häref anı böten bähetlärennän mährüm itäçäk häm böten zävıkların yandırıp, kölen kükkä oçıraçak utlar bulıp kürenep, anıñ başı äylänep, berniçä minut baskan urınında häräkätsez kaldı. Läkin Märyambikä vä başkalarnıñ anıñ bu eşennän, bu kurıkkanlıgınnan kölülären, şunıñ arkasında böten ışanıçınıñ yugaluınnan kurkıp, yegetlegen cuymaska tırışıp, tavışına mömkin qadär tabigıylek birergä azaplanıp:

— Germaniyä bezgä sugış: iğlan itkän, mobilizatsiyä!.. Min bügen, bu kön ük Mäskäügä kitärgä tiyeşmen...— dip köçkä süzen äytep birde.

Gölfärvazga kaltırangan tavış belän äytelgän bu süzlär ällä nindi kurkınıçlı, dähşätle bulıp kürenep, ul bötenläy häldän tayıp, yat tavış: belän:

— Sugış, sugış!.. Yuk, min sine cibärmim, teläsälär närsä söyläsennär, min sine cibärmim!..— süzläre belän İskändärneñ muyınına sarılıp, sulkıldap-sulkıldap yılıy başladı.

Bu yılau, bu yalvarular İskändärneñ neçkä kılların kaltıratıp, anıñ üzeneñ dä Gölfärvaz belän bergä koçaklanışıp yılıysı nikadär kilsä dä, ul anı buldıra almıy ide. Älege anı kullar übärgä, billär bögärgä mäcbür itkän köç bu yulı da tämle yılaudan tıyılırga anı mäcbür itä ide. Söyeklese hakında kurkunıñ çigenä citkän yöräkne yuatu İskändärgä ciñel bulmadı.

Şahmat uynap utırgan ike kartka bu telegramma başta Gölfärvazdan kim täesir itmäsä dä, läkin Şahmar mirza, üze ğaskäri bulganga, ğaskärilek şanın kimetmäs, familiyä danına ker kundırmas öçen, salkın kanlı bulırga tırışıp, mäsäläneñ säyäsi yagına küçep, Germaniyäneñ bolay sugış iğlan kıluına hiçber mäğnä birä almıyça aptıraşta kalıp, böten nemets cenesenä anıñ açuı kabardı. İskändär öç kön eçendä polkında bulırga tiyeş, hätta mäcbür bulganga, Märyambikäneñ kuşuı buyınça ul närsälären dä cıyıştıra başlagan ide inde. Gölfärvaznıñ yäşerten yılauları añar artık avır täesir itkängä, anıñ bu yäşle küzlärennän tizräk yugalası kilde. Atasınıñ ämere buyınça anasınıñ kabere östenä barıp, yäşerten, hätta üzennän-üze yäşerep, çirämlänep betkän iske kaber östenä berniçä kaynar yäş tamçıların tamızıp, anıñ belän bähilläşte. Zirattan kaytıp, kapkadan kergändä, stantsiyägä anı ozatır öçen atlar häzerlängännär ide inde. Yılaganlıgın sizmäsennär öçen, yaulıgı belän küzlären tırışıp sörtep, yözenä cılı şatlık ğalämätläre çıgarıp, Märyambikä karşında üzen kaharman sımançarak itep kürsätergä tırıştı, häm çınnan da, Märyambikälärneñ ällä nindi añar köçle, mäğnäle bulıp kürengän süzläre karşında İskändär onıtılıp, bäğze üzen ällä nindi zur eşlär eşlärlek kaharman itep kürä ide.

Menä ayırılışu säğate suktı.

İskändär kurkunı, kauşaunı belmi torgan häm üz öleşenä töşkän eşne üze eşlärlek itterep tärbiyälängän gayrätle soldat bulsa da, monda, bu säğattä Gölfärvazdan ayırılu añar canınnan ayırılu belän ber däräcädä avır häm açı toyılıp, ul, üzeneñ başın cuygan şikelle, vakıtı-vakıtı belän üze dä añlamagan köç karşında hisenä karşı barganday bula ide. İskändärdän familiyä, tagın ällä närsälär çeste öçen ällä nindi zur eşlär kötkänlegen yözenä çıgarıp vä härber ütken karaşında şunı añlatırga tırışıp basıp torgan Märyambikä anıñ küzenä ällä nindi ruh şikelle kürenep, İskänder anıñ telägenä karşı barudan gaciz bulıp, menä şul ruhnıñ köçen ul aktık säğatlärdä üzendä tagın da kübräk sizep, tagın da kübräk toyıp, dönyada torunıñ böten mäğnäse şul köç dulkın kılgan eş öçen genä ikänçe-legenä tämam ışanıp, şuñar birelep, menä şul köç kürsätkän eş yulında tartışuçı kaharman dip üzen faraz itsä dä, tik Gölfärvaz mäsäläseneñ anıñ yöräge töbendä avır töyen bulıp utıruı anıñ tösen şaktıy üzgärtkän ide.

Şahmar mirza, Korän saklana torgan bülmädäge öçpoçmak -lanıp sähtiyängä törelgän bötine İskändärgä birep:

— Ulım, Däülätgildiyevlär bu köngä qadär näselebez yözenä kızıllık kitermädelär. Alar familiyäneñ çesten saklau yulında kullarınnan kilgän närsälären ayamadılar. Kurkaklarga dönyada hurlık, ahirättä tämug, ulım!.. Allaga tapşıram, yärdämçeñ Alla bulsın!..— dip, ulınıñ mañgayınnan öç märtäbä übep, artık ber süz dä äytmiçä, kitärgä häzerlänep torgan ekipacga taba kitte.

Tañ çıgına çılangan yäş çäçäklär şikelle yäşle, böten dönya häsräten üzlärenä cıyıp algan moñlı küzläre belän Gölfärvaz, İskändärgä berniçä sekund karap häräkätsez torgaç, İskändärneñ koçagına omtılıp, kaltıragan kulları belän anıñ çäçlären söyä-söyä:

— Saklan, canım, saklan, İskändärem!.. Artıñda sälamätlegeñne Alladan yalvarıp toruçı dogaçıñ barlıgın iseñnän çıgarma...— digän süzlärennän başka ber süz dä däşmiçä, yäşenä töyelep, İskändärneñ koçagında häräkätsez kaldı.

İskändär Gölfärvaznıñ kaygılı, yäşlärgä batkan häsrätle küzlärennän übep, añar yangan yörägen açıp, eçendäge moñarçı äytä almagan serlären äytep, Gölfärvaz aldına tezlänep, yılap, aktık yılau belän yılap bähilläşmäkçe bulsa da, Märyambikäneñ ğayep itüennän kurkıp:

— Gölfärvaz, minnän bähil bul! — dan başka ber süz dä äytmiçä, kinät borılıp, Märyambikägä kulın suzdı.

Märyambikä karşısında sugıştan kapitan bulıp kaytuçı, kiläçäktä general däräcäsenä qadär citüçe, Däülät-gildiyevlärneñ häm İlyasovlarnıñ maktanıçları bulgan, matur formalı, kılıçlı, şaltıravıklı itekle İskändär bügen artık matur häm eşlekle bulıp kürende. Şuña kürä Märyambikä, tübändäge süzläre belän İskändärgä ällä nindi köç kertergä tırışıp:

— Kayda gına vä nindi genä urında bulsañ da, Däülät-gildiyevlärneñ familiyäse moñarçı şatlık tañı ide, monnan soñ Däülätgildiyevlärneñ familiyäse belän İskändär äfände bezne maktandırır dip ışanıp kalabız,— dip süzen beterde.

Bu süzlärdän soñ İskändär üzen ällä nindi ber köçneñ ihtıyarında kalganday his kıla başladı. «Monnan soñ Däülätgildiyevlär familiyäse belän İskändär äfände bezne maktandırır dip ışanıp kalabız» digän cömläseneñ härber süze ayırım-ayırım İskändärneñ kolagında yañgırap-çıñlap kaldı. İskändär, atına atlangan köye, hämmäse belän saubullaşuga işarä itep, başın ide.

Ekipac kuzgaluga, Gölfärvaznıñ yöräge urınınnan bötenläy kuzgalıp, kükrägennän çıgıp kitkändäy bulıp, ul İskändärneñ iyär-özäñgelärenä asılınıp, kaltıragan kulı belän kulındagı yäşläre dä kibep citmägän kızıl yaulıgın İskändärneñ kılıç sabına bäyläp:

— Bälki... bälki... aktık bülägemder...— süzlären äytep beterä almıyça, huşsız bulıp yıgıldı. Gölfärvaz huşına kilgändä, İskändärne stantsiyägä ozatuçı atlarnıñ toyakları astınnan çıgıp baganalanıp havaga kütärelgän tuzan da betkän ide inde.

İskändärneñ sugışka kitüe iskä töşkändä, Gölfärvaznıñ başı äylänep, töpsez bazga, cähännämgä töşkändäy bulıp kürenä ide. Anıñ sugışta ülüen uylıy başlagaç ta, Gölfärvaznıñ miyen ällä nindi kuyı, avır toman kaplap alıp, ul berniçä sekundka onıtılganday bulıp, üzen ällä nindi kurkınıçlı butalçıklık eçendä kalganday his kılıp, kaynar, gönahsız yäşläre belän yörägendäge iñ neçkä dogaların İskändärneñ tereklegenä bagışlap, paq mähäbbät şärifenä Alladan İskändärgä sälamätlek sorap, talgan küzlären söyeklese kitkän yulga yünälderep, ber noktaga ozak itep karap, häräkätsez kaldı.

VI

Közge karañgı tön ide.

Mäñge pıçragı kipmägän çerek batkaklık ise belän töten ise, karañgı, kara urmannıñ karañgılıgı, doşman ğaskäreneñ yakınlıgı İskändärgä närsäder tüzemsezlek belän kötteräder ide. İskändärlär doşmannıñ zur köçen çolgap alıp, anı cir yözennän yuk itü uyı belän niçä täülek inde menä şul kara urmannıñ karañgı bazlarında yäşerenep toralar ide.

Menä yakınnan işetelgän köçle tupnıñ mähabät tavışı, yüeş, karañgı urmannıñ tınıçlıgın bozıp, urman buylap şaulap kitte. Ozak ta ütmäde, ikençe yaktan ber-ber artlı cirne selketkän tup tavışları belän kurkınıçlı pulemet tavışları böten urman eçen tutırıp, anı utı kaynap torgan cähännämneñ ber bazı hälenä kiterde.

İskändär kul astındagı törkem belän höcümgä häzerlängän doşmannıñ safın uzıp, anıñ artına töşü uyı belän urman çitenä çıktı. Cähännäm karañgılıgında dähşätle pulyalar kolak töbennän zähärle yılannar şikelle sızgırıp ütkändä, yöräklärne ireksez ällä nindi ber köç çolgap alganday bula ide. Karañgıda adaşıp, üzlärenä korban ezläp yörgän pulyalarnıñ tavışları, ber karaganda, dönyada iñ yomşak märhämät tavışları çıgarganday bulsalar da, ikençe karaganda, iñ kuätle zähärne, usallıknı añlatkan iñ kurkınıçlı tavış belän sızgırıp yöräktän ütüläre küñeldä ällä nindi başsızlık, ömetsezlek utın kabızıp kalalar ide.

Kara urmannıñ karañgılıgında şrapnellärneñ törle töstäge utlar çıgarıp şartlauları, tupçı firkalärneñ uñaylı urınnarga vakıtlı citär öçen, karañgılıkka karamıyça, atların böten kuätlärenä çaptırıp urman itäklären alıp kalırga tırışuları, cäyäüle ğaskärneñ çılbır yasap, doşmannı kısarga tırışuları, atlı ğaskärlärneñ söñge, kılıç tavışları, yaralılarnıñ ıñgıraşuları dönyada iñ dähşätle, şulay uk iñ mähabät, adäm yörägen kanäğatländerep basa alırlık häm anı häyran kaldırırlık vakıygalarnıñ iñ soñgı däräcädä köçlesen menä bu kiçädä tabarga mömkin ide.

İskändär kurku däräcäsennän ütep, ber urınnan ikençe urınga çabıp yörgändä, astındagı atı kinät ike ayagı östenä basıp, ällä kayda, yugarı omtılıp, alga çabıp kitmäkçe bulıp, tıpırçınıp berniçä sekund tordı da, yıgılıp, avır itep aktık sulışın suladı. Monnan ber genä minut alda anı östendä yörtkän köçle atnıñ kinät yuk buluı İskändärgä avır täesir itep, anıñ başına «ülem häm Gölfärvaz» digän ber fiker kilep, añar karañgı tön tagın da karañgırak bulıp kürende. Läkin «ülem, Gölfärvaz» fikere artınnan uk Märyambikä, Ämirovlar, Baybekovlar häm Märyambikäneñ: «Monnan soñ Däülätgildiyevlär familiyäse belän İskändär äfände bezne maktandırır dip ışanıp kalabız»,— digäne yäşen şikelle İskändärneñ yäş kanı buylap yögerep kitep, Däülätgildiyevlär familiyäse belän maktandıraçak eşne menä şul kiçtä eşläü mömkin ikänlegen İskändär uylıy başladı.

Ayagındagı kılıç cärähätennän akkan kan belän İskändärneñ itek eçe tulgan bulsa da, ul añar iltifat itmiçä, Däülätgildiyevlär familiyäse belän Märyambikälärne maktandırırlık eşne bu kiçtä eşlävenä ışanıp, menä şul kıymmätle minutlarda bar köçe, gayräte, beleme belän doşmanga karşı torıp, maksatına citüenä ışanıp kına torganda, ittifakıy [1] töşkän doşmannıñ şrapnele ber sekund eçendä anı yuk itte.

Tik İskändärneñ basıp torgan cirendä annan yädkyär bulıp ber baz gına kaldı.

VII

Menä niçä kön inde Gölfärvaz İskändärdän tüzemsezlek belän hat kötä ide.

Küñelsez közge könneñ avır havası böten cihannı avıraytıp, küñelsezländerep toruı östenä eçpoşırgıç vakıyga-nä yañgırnıñ könozın tuktamıyça yavıp toruı, İskändärdän bu könge poçta belän dä hat-häbärneñ kilmäve Gölfärvaznıñ cärähätle yörägen tagın da cärähätländerep, neçkärep kalgan kullarına tayanıp, ul şuşı cähännäm küñelsezlege belän çolgangan havadan nindider yärdäm kötä ide.

Anıñ häsrätle küzläre ülep betkän bakçadan küñelen yuatırlık närsäder ezlägändä, täräzä aldındagı yüeş havaga çolgangan tiräkneñ tübäsendä yalgız kalgan berdänber yafraknıñ közge, dähşätle cil belän tartışıp torganına oçrap, ul şul yärdämsez kalgan yafrakka karap, kurkınıçlı hıyal mohite eçendä onıtılıp kaldı. Anıñ fikeren kurkınıçlı hıyal tomanı kaplasa da, yöräge tüzemsezlek belän İskändärdän hat yäki häbär kötä ide...

1915

[1] İttifakıy —oçraklı.