İr Cılısı

(hikäyä)
İske yılnıñ soñgı könendä hastahanä koridorı buşap kaldı. Ayak öste yörüçe avırularnıñ kayberse tabib rizalıgı belän, kübese röhsätsez genä, yaña yılnı öydä karşılarga dip, beräm-beräm taralışıp bette. Şäfkat tutaşları da bu «tärtipsezlek»ne kürmämeşkä salıştı. Yegerme urınlı avıl bolnitsası öçen mondıy gına tögälsezlekkä küz dä yomarga bula.

Yaña yıl bit! Şundıy könne niçek hastahanädä karşılıysıñ di! Üz yortıñda, yakınnarıñ belän bergä bulunıñ şifasın bernindi kıymmätle darular da almaştıra almıy şul.

Koridordagı televizordan cır agıla. Anda başka dönya, başka mohit... Keşeläre dä gel bütän: barısı da şat häm vayımsız ...

Ekrandagı küñel kütärenkelege ak halatlı ike kızga da akrınlap küçä bardı. Alar kizü toru çiratınıñ bäyräm tönenä turı kilüenä älläni borçılmadı da kebek. Sizep toralar: menä-menä dus yegetläre dä kilep citär. İşegaldındagı yäşel çırşı tiräsendä yaña yıl karşılau romantikası üze ni tora!

... Uram yaktan işetelgän maşina tavışına alar başta iğtibar da itmäde.

— Vraç kayda? Zinhar, yärdäm itegez! — dip açırgalanıp kıçkırgan hatın-kız tavışı divarlarga bärelä-bärelä böten poçmaklarga taraldı.

Kalganı barısı da bik tiz eşlände. Maşinadagı irne nosilka belän alıp kerergä älläni vakıt ta kiräkmäde. Kızlar, yäş bulsalar da, bik citez kılandılar, yögerä-yögerä, tabib üze dä kilep citte.

— U l sulamıy bugay... Yörägen, yörägen... tıñlagız... — dip özgälände hatın.

... İr çınlap ta sulamıy ide... Tın almavı da äle genä tügel, ahrı ...

Kuldan kilgänneñ barsın da eşlädelär. Tik yasalma sulış aldıru da, elektroşok ta yärdäm itmäde.

İrneñ yöze yaña gına yokıga kitkän keşeneke kebek tınıç, hätta yılmaya da kebek ide ...

— Niçek inde şulay? Yuk, yuk! Alay bulalmıy bit ...

Hatın irneñ äle çäçenä, äle mañgayına kagıldı, äle yözen, kulların sıypadı... Ni ayanıç: bu minutta irgä berkem dä, berni dä yärdäm itä almıy ide inde.

Barısı da tınıp kaldı. Beräüläre köçsezlektän gaciz bulsa, hatın üze isä çarasızlıktan bärgälände.

... Anı barısı da belä häm yarata ide. Räsimä apa bit ul! Alarnıñ Räsimä apası! Kızlar üzlärenä häref tanırga öyrätkän ukıtuçı apaların kızganıp sulkıldadı. Gäüdägä bolay da cıynak, yabık hatın tagın da keçeräyep, böreşep kitte. Katıp kalgan karaşın irenä töbäp, ul taş sınday häräkätsez bulıp, tıp-tın kaldı.

Kinät avır tınlıknı yözlägän-meñlägän keşeneñ hihıldap kölgän tavışı kümep kitte. Kölü köçäygännän-köçäyä barıp, aña şayan muzıka da kuşılıp aga başladı. Kızlar, uñaysızlanıp, televizornı sünderergä aşıktı. Tik hatın ul tavışnı işetmäde dä kebek, irenä töbälgän kileş häräkätsez toruında buldı.

... Nihayät, ap-ak palatada alar ikäü genä kaldı... İkäü genä... Hatın üze şulay teläde.

Tıp-tın... İşekneñ tege yagında kızlarnıñ äledän-äle sulkıldap kuyuı gına işetelä.

Can öşetkeç kurkınıç çınlık hatınnı kinät üzenä suıra başladı. Ul, kotılgısız tartu köçenä iyärmäskä tırışıp, çıtırdatıp küzlären yomdı. Üz östenä tomırılıp kilgän kırıs çınbarlıktan arınırga teläü hise nikadär köçle bulsa da, ni kızganıç: ire cansız ide.

Mansur kırık sigezen yaña gına tutırgan ide äle. Kırık sigez — gomerneñ yeget çagı, dilär. Yäşise dä, yäşise ide bit... Olıgayu turında yış söyläşsälär dä, ülem turında bötenläy diyärlek iskä algannarı bulmadı. Gel-gel yaña plannar belän yäşälde. Öç kızları, tormış bötenlegen tutırıp, öçese öç yaktan şatlıklı häbärlärne taşıp kına tordı.

Kinät hatınnıñ böten tänen vak kaltıravık biläp aldı.

«Ya hoda! Kayda yalgıştı soñ Räsimä? Kayçan iğtibarsızlık kürsätte? Kırık sigez yäşlek ir-yegetneñ ülemenä kem dä bulsa beräü säbäpçeder bit? Kem ğayeple soñ? Kem ul — «beräü»? Ällä... Ällä Räsimä üzeme? Üze?»

Hatın cıyırılıp kaltırap kuydı.

«Yuk! Yuk! Mömkin tügel! Räsimä bu şıksız ülemneñ säbäpçese bula almıy! Ul iren böten canı-täne belän yarattı. Härdaim Mansurnıñ cılısın toyıp, şul cılıda ikese dä nazlanıp, ber-berseneñ qaderen belep kenä yäşälgän gomer bit bu! Böten täne taza ide anıñ... Sau ide.. Räsimä ireneñ «bolniçnıy» alganın da häterlämi hätta... Nigä? Nigä bolay kilep çıktı soñ? Moñarçı sau dip yörgän yöräge nigä kisäk tuktalıp kaldı?»

Hatın aynıp kitte. Tiz genä kesä telefonın tabıp alıp, anı sünderep kuydı. Kazannıñ öç vuzında ukuçı öç kızına bäyräm tönendä bu avır häbärne citkeräse kilmäde anıñ. Ul ireneñ suınırga da ölgermägän kulların üzeneñ näni uçlarına kıstı, irennärenä yakın kiterde.

«İh, cılı tınıñnı örep, canlandırıp bulsın ide anı! Üzendäge böten tereklekne, soñgı tamçısına qadär, kızganmıyça aña küçerer ide» ...

Hatın, Mansurnı uyatudan kurıkkanday sak kılanıp, anıñ yänäşäsenä suzılıp yattı. İreneñ zur, haman da cılı gäüdäsenä sıyındı da, äle dä nıklıgın yugaltmagan belägenä borının törtte. Qaderle tanış is täesire anı yırakka, bik yırakka oçırtıp alıp kitte ...

... Räsimä ul çakta Arça peduçilişesında soñgı kursta ukıy ide. Kız praktika ütärgä tiyeşle mäktäp Arçadan tögäl kırık biş çakrım yıraklıkta bulıp çıktı. Anıñ moña ällä ni ise dä kitmäde: «Kırık biş çakrım närsä ul! Avtobus yörep tora la ...» — dip, yäşlärçä bik ciñel fiker yörtte.

Seberep kenä torgan kışkı buran yulga karnı, urını-urını belän, şaktıy sallı itep tıgızlap salgan ikän. Şofer yeget şundıy körtlärneñ berençesendä ük ücätlegen kürsätte:

— İ-i-i! Biräzä tavın da cünläp menä almagannı... Dälşe barırga, cülärmeni min! Batıp kalıp, yulda tön kunar hälem yuk äle...- dip mıcgıp torgannan soñ, avtobusnı kire bora başladı.

— Batsañ, etärbez, enekäş... Davay inde, kire kaytmıyk, — dip ügetlärgä tırışkan abzıyga da cavabın tiz taptı.

— Äye di, sezgä ışansañ! Äle uzgan atnada gına, maşinanı kaldırıp, sigez çakrım täpilädem. Buksirga traktor tabuları — ay-hay çiten ...

Şulay aptıraşıp torganda, artlarınnan çılbırlı zur traktor kuıp tottı. Yulçı yegetlärneñ berse böten avtobusnı tutırıp kıçkırıp cibärde:

— Oho-ho! Bu bit bezneñ avıl «taksi»ı!

Traktorga tagılgan gacäyep zur, ozın agaç çanaga mul gına itep sap-sarı salam tüşälgän ide. Citmäsä, şaktıy öleşen brezent belän ışıklap, kuış sımak ber närsä dä ämälläp kuygannar.

— Abıyıgız sezne Kışlauga qadär tirbätep kenä alıp kaytaçak! Yägez, kaysılarıgız tävväkkälli?

Yäşlär, şau-gör kilep, avtobustan sikereşte dä klub kebek irken çanaga ürmäläde.

Räsimäneñ ozaklap uylap torırga vakıtı yuk ide. Nindi uylau? İrtägä irtük praktikası başlanırga tora, ä ul soñga kalsınmı? Kız ber kulına çemodanın, ikençesenä kitaplar bäylägän törgägen eläkterep, alarga iyärde.

Räsimäne dä çanaga tartıp aldılar.

«Ay-hay! Bu üze ber Sabantuy mäydanı kebek ikän bit!»

Üzen şähärneke dip sanap yörgän Arça kızınıñ mondıy «taksi»ga berençe tapkır utıruı ide. Şaktıy kızıklı manzara ikän bit bu. Äyterseñ, traktor — ap-ak okean kiñlegen gizüçe zur korab. Ä salam tüşälgän çana, palubaday, sak kına tirbälep, kiñ okeannı iñläp bara.

Yäşlär üzara tiz tanıştı. Şayarışıp rähätländelär genä. Uynalmagan uyın, cırlanmagan cır kalmadı kebek. Kayberläre karga sikerep töşä dä, serläşä-serläşä, çana eze buylap citäkläşep yänäşä atlıy. Artta kala başlauların sizep algaç, adımnarın tizlätep, çananı kuıp citälär dä, yañadan ürmälilär.

Ap-ak karga kümelep, yokımsırap yatkan avıllar beräm-beräm artta kaldı. Avıl sayın kemder, tiz-tiz saubullaşıp, traktor bargan şäpkä, karga sikerä. Citez genä torıp, ös-başın kakkalap ala da, borılmalı sukmaklar buylap, kar kaplagan karaltılar arasına kerep yugala ...

Kön kiçkä avışkanda, yulauçılar da kimep bette. «Çana romantikası» da, sünep-sürelep, bötenläy tındı. Koyaş yaktırtkanda sizelmägän suık, ayak-kul barmakların çımırdatıp, tagın da yugarırak ürmäläde, annarı, eçkä ük ütep, böten tänne kaltırata başladı.

Brezent astındagılar da tındı. Kışlau yegete, tanış kızı belän ber-bersenä sıyınışıp, çana poçmagına çümäşte. Tolıpka törenep, söyälep utırgan ikençe beräüneñ yöze bötenläy kürenmi diyärlek. Räsimä isä, salamga çügäläp, pältä itäkläre belän, öşi başlagan ayakların kaplaştırganday itte. Kaya ul! Zämhärir suık kıznıñ tänenä huca bulıp ölgergän ide inde. İñ başta ayak-kul barmakları berni toymaska äylände, ä salkın anıñ sayın eçkäräk ütte. İñ üzäkkä ük kerep, boz kisägedäy zuraygannan-zuraya bardı. Kıznıñ gäüdäsen totaş kaltırau biläp aldı. Ul eçtän genä üzen sükte:

«İmeş, ul — Arça kızı! İmeş, avıl kızlarıday kiyez kata österämi, ä ükçäle itekläre belän, barısın soklandırıp, kert-kert basıp yöri. Menä yör inde häzer!»

Döres, änise öydä çak bulsa, mäcbüriläp bulsa da, ayagına cılı iteklären kiyertkän bulır ide. Eştä ide şul. Räsimä üze isä, änise yuklıktan faydalanıp, kiyez iteklärne karavat astına tomırdı. Ükçäle ayak kiyeme bik kileşä ide şul kızga. Ukuçıları karşında beraz bulsa da «üsep», ozınrak kürenü teläge köçleräk bulıp çıktı.

«Menä üsteñ inde! Bälki çana artınnan yögersäm, beraz cılına alırmın ...» Kız şulay uyladı. Beraz kımşanıp, ayaklarına basarga omtıldı. Tik bägırenä ütep kergän suık aña kuzgalırga irek birmäde: ul, tigezlegen saklıy almıyça, yöze belän salamga kaplandı. Yılıysı kilsä dä, küzennän yäşe çıkmadı. Täne berni toymas bulıp, bar tereklegen yugaltırga ölgergän ikän: tıyılgısız dereldävek, kıznıñ teşlären şıkıldatıp, irennären genä kaltırattı ...

«Nişlim? Keşelär şulay tuñıp ülälär mikän ?!»

Kinät kemder anıñ ike belägennän kısıp tottı. Ul gäüdäseneñ ciñel genä yugarı kütärelüen toydı. Küzlären açsa, karşısında uk şäylängän beräüneñ kap-kara kaşlı zur yözenä borını belän äzdän genä törtelmäde.

— Öşegänseñ bit! Şulkadär tuñarga yarıymı?

Zur kul, anıñ yözenä kungan salam kisäklären sıpırıp töşerde dä, borın-biten ua başladı.

—Kiräkmi... — dip, hälsez pışıldadı kız.

Tik tege kulga karşı torırlık ber yegäre dä kalmagan ide anıñ.

— Monda «kiräkmi»dän uzgan inde ...

Tavış iyäse kıznıñ ayaklarına da iyelde.

«Nişli ul? »

Karşı kiläse, karışası kilde... Yuk, selkenä dä almıy... Hälsezlek böten tänne izgän ...

Räsimä ükçäle matur itekläreneñ yänäşägä genä salam östenä töşkänen abaylap aldı.

«Ä ayaklarım ? »

Aları yon eçle tire biyäläy eçenä çumgan bulıp çıktı.

Ällä nindi ber rähätlek uyandı bugay:

«Naçar keşegä ohşamagan la ...»

Canlana baruın üze dä sizde: karşısındagı zur taza yegetkä iğtibarın yünältä aldı.

«Naçar keşe tügel bugay ... »

Tegese isä östendäge kara yonlaç tolıbın salamga cäyep tä ölgerde. Salkınnan küşekkän yöräge «cu!» itte.

«Nişli ul? Bettem! Harap itä! »

Räsimä, soñgı köçen cıyıp, talpınıp kuydı.

«Çanada bit tagın keşelär bar! »

Avızın açıp kıçkırmakçı buldı — tavışı çıkmadı.

Ul zäñgär kışkı pältäseneñ ciñel genä şuıp östennän töşüen toydı.

Kara yeget kauşap kalgan kıznı tege ilämsez zur tolıp belän uradı da yılmaep kuydı:

— Keçkenä ayu balasına ohşap kaldıñ ...

«Ä üze? Üze nişli»?

Yeget anı işetkändäy söylänep aldı:

— Minem bu bäylängän kalın sviterdan salkın ütep kergänçe, Kışlauga da kaytıp citärbez äle... Röhsät itsäñ, bolay da bula ... — dip, kıznıñ yuka pältäsen iñbaşına saldı.

Räsimä şunda gına üksep yılap cibärde. Sulkıldıy-sulkıldıy rähätlänep yıladı ul. Kulların tolıp eçennän alalmadı, şuña kürä küz yäşläre, mölderäp, böten biten tutırdı.

«Nigä yılıy soñ ul? »

«Üze dä belmi bugay» ...

Berazdan kız ayak kullarınıñ çänçi-çänçi avırta başlavın toydı. Meñ... yuk million enä beryulı kadıy başladı, ahrı... Annarı ayaklar da sulkıldap-sulkıldap kuydı. Ällä alarnıñ da yılaularımı? Ällä şulay sulış alalarmı? Änä şul sulkıldau-sızlaularga uralıp, kız üze dä, oçıp äylänä-äylänä, kayadır yugarıga kütärelep kitkändäy toyıldı.

... Küzlären açkaç, aptıraulı karaşın äle tegendä, äle monda töbäp, şaktıy yattı ul.

«Kayda ul? »

Kaydadır keşelär söyläşkän tavış ta işetelä kebek.

«Ällä televizor inde? »

Yarım karañgı şäülälär arasınnan aña tup-turı ike yaktı törtke töbälep tora.

«Närsä bulır bu? »

Kulların şunda taba suzdı.

—Bä-ä-ä-ä!

Kız, kurkıp, kıçkırıp cibärde.

Kinät böten dönya «yalt» itep, yaktırıp kitte. Utnı yandıruçı hatın anıñ yanına uk kilep bastı.

— Ay-yay, ozak yokladıñ da soñ!

— Min kayda?

Hatın yomşak kına kölep kuydı:

— Kurıkma, kurıkma... Sin — üzebezdä ...

Ayak arasında sırpalangan bätine sıypap-irkäläp alırga da ölgerde:

— Kara sin şayannı... Apañnı kurkıtkansıñ bit. Äydä, tor, kızım... Mätrüşkäle çäy eçeräm üzeñä. Eçeñdä kalgan salkınnı kuıp çıgarsın äle ...

Räsimä, yurgan astında yarım-şärä yatuın kürep, tännäre çımırdap kuydı.

— Kurıkma, kurıkma, min çişenderdem sine... Ayak-kullarıñnı da kaz mayı belän üzem udım. Bigräk katı tuñgansıñ bit ...

Kıznıñ tele açıldı:

— Ä ul ... kayda?

Hatın tagın kölde:

— Mansurnı äytäseñme? Eşkä kitte ul. Sine kertte dä çıgıp yögerde. Traktorı bolay da ike kön tik tordı bit. Arçada zapas çasten tabıp kaytkan. Häzer kön-tön şunda bulır inde ...

Räsimä şunda gına alarnıñ ber-bersenä ike tamçı su kebek ohşaş ikännären kürep aldı. Zur gäüdäle, kara kaşlı bu hatınnıñ böten cirennän cılılık börkelep tora ide.

«Änise ikän... Mansurnıñ änise ...» — dip uyladı kız, tınıçlanıp.

... Praktikant kız şunda torıp kaldı. İke ay buyı barıber kaydadır urnaşırga kiräk ide. Fatıyma (hatınnıñ iseme şulay ide): «Bezdä kal ...» — digäç, bersüzsez rizalaştı.

Ä Mansur belän alar atna uzgaç kına berençe tapkır oçraştı. Yegetne traktorı belän kayadır cibärgännär ikän.

— Menä Räsimä dä kayttı, — dide ul, ällä kayçangı tanışına endäşkän kebek. — Äydä, samavır yanına utır... Äni, miña da tagın berne yasarsıñ ...

İke ay buyı Räsimä mäktäptän kaytıp ta kermäde, diyärlek. Köne balalar arasında ütep, nikadär aruına da karamastan, kiçläre avıl yäşläre belän klubta uzdı. Kontsert ta, spektakl dä äzerläp kuydılar, ata-analar öçen lektsiyäsen dä ukıdı ...

Klub biklängäç kenä, citäkläşep, Mansurlarga kaytalar. İşek açarga çıkkan Fatıyma:

— Kayttıgızmı, balalar? — dip, alarnı karşı ala. Öçäüläşep, utırıp çäy eçälär.

Annarı Mansur miç artındagı tar karavatına kerep ava.

Ä Räsimäneñ äle küpme yazası, däftär tikşeräse bar.

... Diplom alıp, tögäl ber ay ütkäç, alarnıñ tuyları buldı, institutta Räsimägä çittän torıp ukırga turı kilde.

Dönya bulgaç, ir-hatın arasında törle çaklar bula. Tik Mansur bervakıtta da äşäke kılanmadı: härvakıt sabır, tüzem buldı. Kıçkırmadı, tuzınmadı... Eşen umırıp eşläde, akçasın da mul aldı. Kıskası, Räsimä üzen bik bähetle hatın dip sizep yörde. Fatıyma da üz änisedäy yakın ide aña. Ber-ber artlı öç kızları tudı. Äbiläre yanda bulgaç, Räsimä alarnıñ mäşäqaten dä sizmäde diyärlek.

Tik... Tormışnıñ ber yagı Räsimäne gel ürtäp kilde.

Mansur töpçek malay bulıp, kaynatay tiyeşle keşe inde küptän ülgän, Fatıymanıñ ölkänräk öç balası da Kazanga urnaşıp, şunda ğailäläre belän yäşäp yata ide.

Kışlau belän Kazan arası — kul suzımı gına. Atna sayın uk bulmasa da, tugannarnıñ äle berse, äle ikençese böten ğailäse belän töp nigezgä kaytıp töşä. Kitä şau-şu, kitä çır-çu... Mäktäpneñ atnalık mäşäqatennän yal itäm, rähätlänep eşläremne eşlim dip hıyallanıp torgan Räsimägä yögerä-çaba kunak sıylarga turı kilä. Döres, kaytuçılar tüşämgä tökerep yatuçılardan tügel. Yort tiräsendäge eşlärne dä, bäräñge utırtu, alu, mal karaunı da yalt itep kuyalar. Tik berse dä Räsimäçä tügel şul, ul telägänçä tügel!

Ber börtek kenä bala bulıp, äti-änise belän tınıçlıkta, şau-şusız gına üskän Räsimäneñ bu çır-çudan niçek tuyuın alar berse dä añlamıy, berse dä uylap karamıy şul.

Mansurı da, tugannarın ozatkanda:

— Sez bulgaç, bigräk rähät, bigräk küñelle buldı. Kiläse yalga tagın kaytıgız! — dip, çın küñeldän çakırıp kala.

Şundıy kiñ küñelle ğailäneñ kilene bulgaç, nişliseñ — tüzärgä turı kilä inde. Döres, baştarak rizasızlıgın belderep karadı karavın. Yoklarga yatkaç, mışık-mışık kilep, irenä zarların tükte.

Mansur anı ber dä büldermiçä, ahırına qadär tıñlap beterde. Annarı, zur cılı uçları belän arkasınnan koçıp, üzenä tarttı. Cılı beläkläre belän urap, şaktıy ozak cibärmiçä, däşmi tordı.

Soñınnan ber genä cömlä äytte:

— Min alarnıñ barısın da näq sine yaratkan kebek yaratam!

Annarı cılı barmakları belän Räsimäneñ bitlären sıypadı, cılı irennäre belän yömşak kına üpte.

Kaynanasınıñ da kunaklar yanında ällä niçä kabatlaganın işette:

— Räsimä — üz kızım kebek! Sezgä açık çıraylı bulganga, yaratam üzen!

Änä şul cılılıkka uralıp, Räsimä üze dä «cılına» bardı. Üzendäge üzgäreşlärne kürep üze dä şakkattı: keşelärgä karap yılmaerga, bütännärne dä yomşak karaşı belän cılıtırga öyrätkännär ikän bit anı!

«Yuk, yuk! İyäläşüläre ber dä alay avır bulmagan ikän lä! Näq Mansur kebek kiñ küñelle küpme tuganı arttı anıñ. Şular cılısında koyınıp, şatlanıp yäşälgän gomer bit bu! Änä kızları häzer — Kazandagı tugannar yänäşäsendä... Abıy-apadan kürgän yärdämneñ çige-çaması yuk!»

... Tışta yaktırıp kilä ide inde.

Bügen —yaña yılnıñ berençe köne.

Räsimä, salmak kına, ire yänäşäsennän kuzgaldı. Anıñ tınıç, hätta yılmaygan da kebek qaderle yözenä ozaklap karap tordı.

Mansursız tormışnıñ berençe könenä ayak atlavı bügen. Ayaklarınıñ nık, adımnarınıñ ışanıçlı buluı kiräk. Bik kiräk! Kazandagı öç kızga, tugannarga häbär citkerergä dä küpme nıklık taläp itelä.

Ul, kulına kesä telefonın alıp, çıgıp kilüçe koyaşnıñ sargılt külägäsenä küzlären töbäde.

Yugaltu

Daniyä, institutında totkarlanıp, änisen ozatırga äzdän genä soñga kalmadı. Hälimä karçık borçılıp, podezd işegen küzätte: «Menä kaytır, menä kaytır!» — dip, kızın kötte.

Sarı taksi maşinasınnan töşkän Daniyäse bişençe katka menep citkändä, ul, östenä kiyep, sumkasın alırga da ölgergän ide inde.

— Ay, äni bäğrem, sine borçıdım inde... Eşe kilep çıguın kür äle... Soñga kala yazdık bit.. — dip bertuktausız söylände kızı.

... Vokzalga kilep citkändä, alarnıñ poyızdı kitärgä tögäl un minut kalgan ide. Aşıga-kabalana vagonga üttelär, üz kupeların tabıp kerep urnaşkaç kına Daniyä ciñel sulap kuydı:

— Allaga şöker, ölgerdek... Sine soñga kaldıram dip kotım oçtı bit!

Ul, änisen koçaklap, ber genä sekund tın tordı.

— Ällä kupeda ber üzeñ genäme? — dip borçıluın belderde.

Şunduk tınıçlandırırga aşıktı:

— Ber dä borçılma, äni bäğrem. Yalgız bulsañ da, ber kurkınıçı da yuk. Bik yahşı poyızd bu! — dip söylände. — Rähätlänep yal itep, yoklap barırsıñ, — dip, ap-ak cäymälären cäyep, urının da köyläp kuydı.

Ak urın-cirgä yänäşä utırdılar. Daniyä, änisen koçaklap, yılap cibärde:

— Kürgän kebek tä bulmadım üzeñne ...

Karçık kölde.

— Professor başıñ belän yılap torasıñ, cebegän... — dip, kızın ürtäde.

Daniyä, öç ir bala arasında berdänber kız bulıp, ällä şuña neçkä küñelle, yılak bulıp üste. Hälimä karçık üze dä anı başkalardan kübräk yarattı, nıgrak irkäläde, ahrı.

Yılak bulsa da, üz digänenä ireşä torgan, bik ücät, tırış ide kızı. Änä häzer Kazandagı iñ danlıklı institutta — professor. İlle yıl elek Hälimägä berärse: «Kızıñ professor bulaçak», — disä, «Yülär!»dip, kölgän genä bulır ide ...

... Kinät kupe işege açıldı: alsu eşläpäsenä kıp-kızıl kaurıy kadagan beräü kilep kerde. Hatın disäñ, şaktıy olı kürenä, karçık disäñ, kaşı-küze buyalgan, ozın kızıl tırnaklı ide ul.

Daniyä urınınnan kuzgaldı:

— Ütegez, üt, äydä! — dip, yul birde. — Bigräk yahşı! Menä üzeñä iptäş tä buldı, äni. Citmäsä, üz çordaşıñ, zamandaşıñ ...

«Çibär karçık» sızılgan kap-kara kaşların yugarı çöyde. Daniyäneñ «zamandaş» digänen yaratıp betermäde, ahrı. Ap-ak yaulıgın taratıp bäylägän, ak märcän belän çigelgän kızıl kättäcile, ayaklarına çigüle çiteklär kigän Hälimägä yaratmıyça karap kuydı. «Mine şul karçıknıñ zamandaşı dip nik mıskıllıysıñ?» — digändäy, buyalgan irennäre arasınnan ber ım sıtıp çıgardı:

— Ha!

Daniyägä bu ım oşamadı bugay. Şulay da ul däşmäde, äniseneñ cıyırçıklı bitennän tagın ber übep, çıgıp kitärgä aşıktı. Poyızdları menä-menä kuzgalırga tora ide.

Hälimä karçık tınsız kaldı. Ul, yıgılıp kitüdän kurkıp, yatagına çümäşte. Tezläreneñ yegären alıp, ayakların kisäk kenä sıgılmalıga äyländergän tege «Ha!» karçıknı şulay önsez itte.

Bik tanış, kurkınıç «Ha!» ide bu!

Daniyä inde çıgıp citkän, täräzäneñ tege yagında änisenä kul bolgıy.

— Kızıñmı?

«Çibär karçık» şulay dip soradı.

Hälimä ni üle, ni tere ide. Şıkırayıp kipkän tele kinät añkavına yabışıp, köl tösle irennäre tavışsız gına pışıldadı.

— İye ...

Kızına baktı da, böten canı dörtläp, ber mäl huşsız tordı. Täräzäneñ tege yagınnan aña — karşısında utırgan «çibär äbi»neñ buyausız-pudrasız, ämma yegerme yäşkä yäşräk yöze töbälgän ide. Äyterseñ, ike aradagı täräzä urınına yäşärtep kürsätä torgan közge elgännär dä, bizängän-yasangan karçık şul közgedän üzeneñ yäşlegen küzli.

«Ya Rabbem! Ällä şul üzeme?»

Hälimäneñ kotı oçtı.

Bähetkä, poyızd kuzgalıp kitte dä, Daniyä belän yaña karçık Hälimäne teträtkän ohşaşlıkka iğtibar itärgä ölgermi dä kaldı bugay.

Tuk-tuk-tuk... Tuk-tuk-tuk ... Yöräk tibeşe tägärmäçlär tavışına iyärep tukıldadı. Berazdan tınıçlana töşte Hälimä.

Matur karçık kaurıylı eşläpäsen elep, zatlı sumkasınnan yıfäk yaulıgın çıgardı:

— Ay-yay! Köçkä ölgerdem bit ...

Kıymmätle huşbuy ise böten kupenı tutırdı. Hälimä, tını buılıp, kaltırap kuydı.

«Bälki ul tügelder? Ohşagan gınadır?»

Ul, söyläşmi utırsam, şikläner dip kurkıp, süzgä kereşte:

— Kaya barasız? — dip, kızıksıngan buldı.

— Çiläbegä ...

— Sverdlauga qadär bergä barabız ikän ...

Matur karçık keçkenä közgesen çıgardı, borın oçına, iyäk-muyınnarına pudra tiderde.

Hälimäneñ karaşı anıñ atsız barmagına böregep kattı. Alsu kaşlı zatlı altın yözek astına yäşerengän şämähä tatuirovka küzenä kadaldı.

« Şul üze! Dimäk, yalgışmagan...»

Hälimä gomer buyı anıñ belän oçraşudan kurkıp yäşäde. Ul turıda uylasa da, tännäre çımırdap, tını buıla ide. Ezläp tabar da, iñ gaziz äyberennän ayırıp, yörägen telgälär dip şöbhälände.

Menä häzer kara-karşı utıralar ...

Şaktıy osta salıngan pudra, buyaular da cıyırçıkların kaplıy almagan ikän. Ul da kartaygan. Cide distä dilär anı! İkesenä dä citmeş altışar yäş. Döres, yasalma şämähä bödräläre, ozın alsu tırnaklı barmakları, zatlı kiyemnäre ike karçık arasındagı ayırmanı cir belän kük yıraklıgı yasıy. Tik koyaş isäbe belän sanaganda, cireñ ni dä, kügeñ ni — ikese dä ber çama.

... Ul çakta ikesenä dä yegermeşär yäş ide. Yegerme yäşlek törmä totkınnarı ...

İlle berençe yıl... Bolgavır, kurkınıç zaman ...

Yaña gına kiyäügä çıgıp, Häydär belän söyeşep kavışkan könnärendä alıp kittelär anı. Ni öçen ikänen Hälimä añlamıyça da kaldı. Soñınnan sudta gına töşende: däülät milken äräm-şäräm itüçe kortkıçlıkta ğayeplädelär üzen. Sudı da bik kıska buldı. Tezep bastırdılar da nindider käğazdän ozak kına rusça ukıdılar. Hälimäneñ rusçası — ipilek-tozlık kına. Kübesen añlamadı da. Tik «vosem let» digäne, yahşı añlaşılıp, añın çukıdı.

«Nigä? Ni öçen?»

Kötelmägän häldän bägıre şundıy katkan ide, ay buyı yılıy almıy intekte. Karınında yaña can börelänep, tizdän ana bulaçagın töşengäç kenä, küz yäşlärenä yul açıldı: rähätlänep, tuygançı yıladı.

Şul ber yılaudan gına torgan ikän. Nikadär avır bulsa da, yazmışına buysınıp, tınıçlanıp kaldı.

Avıl halkı isä, predsedatel belän Hälimäne cälläp, tavışsız gına eçtän üksede. Raykom röhsätennän başka halıkka hezmät könenä ikmäk taratkan ide predsedatel. Hisapçı kız Hälimä, kullar kuyıp, şul käğazne räsmiläşterde. Hälimägä — sigez, ä predsedatelğä un yıl birdelär.

Çirkäü çıñnarına kümelgän Zöyädäge törmägä ozattılar üzen.

Ya Hoda! Keşedän dä çırış, yäşäüçänräk berär can iyäse bar mikän bu dönyada!

Yaña tugan sabıyınıñ yänäşädäge barakta yılap yatkanın belgän kileş, irtädän töngä qadär tupas sırmalar sırdı. Şulay da totkınnar arasında iñ bähetlese — alar ide. «Mama»lar brigadası bit! Dürt säğattän dürt säğatkä nadziratel hatın kerep razboy sala:

—Ma-mı-ı-ı! Na kormle-niye-yı-yı!

Üz gomerendä şul tupas tavıştan da qaderleräk, kötep alıngan berär avaz işetkäne buldı mikän anıñ! Mögayın, yuktır!

Totkın änilär, aşıga-kabalana, balasına yögerä. Unbiş minutta imezergä dä, tuygançı söyep ölgerergä dä kiräk.

Hälimä sabıyına ay buyı «ulım» dip kenä däşte. Ulı tuu şatlıgın urtaklaşıp yazgan hatına cavap ber aydan soñ gına kilep ireşte. «İr bala tusa, isemne Häydär üze kuşa, ä kızga Hälimä kuşaçak». Şulay kileşkännär ide. Kaltıravık barmakları kötep alıngan qaderle hatnı açtı. Baştagı yullardan küzläre yögerep kenä uzdı. Kuanıçınnan kölep cibärde:

«Danir!» digän! Bigräk matur isem!

Hälimä yılıy-yılıy Danirın söyä: kabartma bitlären, yomşak barmakların berämtekläp übä. Dönyada baladan da tatlırak ni bar soñ?!

Tupas törmä halatın kütärep, cılı eçenä bala çüpräklären urıy. Baştan uk şulay eşläde: imezergä kersä, sabıyınıñ astı yüp-yüeş. Çüpräklärneñ kipkän digännäre dä dımlı, çirkangıç ide. Şul salkın yüeşkä niçek sabıyın salsın di! Eçenä uralgan çüpräk dürt säğattä kibärgä ölgerä. Cılı çüpräkkä törelgän sabıyı isä, imä-imä yoklap kitä. Annan kürep başkalar da şulay eşli başladı. Tik Älfirä isemle hatın gına alarnı mıskıllap kölde.

— Ha! Duroçki! Komu vı nucnı — takiye urodı! — dide.

Hatınnarnıñ härberseneñ yırakta irläre bar ide. Alarnı kötälär. Häydär dä Hälimäsen sagına. Hatın-kız küñele şunı sizmime! Ä Älfirä kızınıñ ätise kem? Monı beräü dä belmi. Zäñgär küzle kızçık dımlı çüpräktä yoklıy almıy gazaplana, yılıy-yılıy tavışsız kala.

Hälimä tüzmäde:

— Nik sabıynı gazaplıysıñ? — dip, aña yabırıldı.

Tege uylamıy da, kölä genä.

— Ha! Küräseñme? Barmagım da selkenmi! — dip, isemsez barmagın tırpayta.

Hälimäneñ änä şul tatuirovka töşkän barmaknı sındırıp, bu şäfkatsez cannı gazaplıysı kilä. Tik vakıt tar! Unbiş minutta ölgermäsäñ, sabıyıñnı kem nazlar!? Planıñ tulmagan oçrakta tagın da yamanrak: ulıñ aç kala! Ul, kabalana-kabalana, eçenä tagın ber kat çüpräk urıy. Monısı — zäñgär küzle tege kızçıkka. Ni tırışsa da, Hälimä Älfirä kızınıñ isemen äytergä öyränä almadı. Remmiramı, Rennaramı şunda? «Kızım!» — diyep däşte, şulay dip nazladı.

Kızçık başka balalarday tiz üsmäde. Ällä çirli inde? Yılıy da yılıy...

Hälimä sizende: tege yavız balasın imezmi bit! Anıñ belän söyläşep torırga vakıt tar! Söte mul ide, ikençe imçägen kızçıkka kaptıra başladı. Ul ike bala belän ävärä kilä. Unbiş minutka sıyışırga, ölgerergä kiräk! Tege yavız, atsız barmagın tırpaytıp, täräz buyında tämäke köyrätä.

Kızçık maturlandı. Başkalardan kalışmıyça üsä, ternäklänä başladı. Korı, cılı çüpräktä rähätlänep yokı simertte.

... İlle öçtä yulbaşçı ülde. Kemder yıladı, beräülär «şul kiräk aña!»dip söyende. Hälimä däşmäde. Ul turıda uylarlık ta häle yuk ide. Hatınnıñ çıkmagan canı gına bar: yäşe tulıp kitkän ike sabıy, suırıp, tire belän söyäkkä kaldırgan ide üzen.

Şul çakta amnistiyä iğlan ittelär! Balalı hatınnarnı, srokları tulmasa da, çıgaralar ikän! Törmä gör kilde! Hälimä ışanıp citmäde, ike balanı koçaklap, yıladı da yıladı. Häydärgä hat yazıp saldı: «Çıgarsalar, kaya barıym? Ällä Aktanışka parohod yulı töşkänne törmädä kötimme?» Cavapnı tiz aldı: ber avıldaşnıñ adresın cibärgännär.

Nihayät, ul kön kilde. Älfirä belän ikesen ber köndä azat ittelär. Hälimä ırımnarga ışana ide, törmägä kire kaytmaska dip, ber närsäsen dä onıtıp kaldırmaska tırıştı. Bik zur töyençek töynälde.

Törmäneñ timer kapkası şaltırap yabılgaç, kapka yanında bala kütärep, töyençeklären kısıp, ikäü basıp kaldı. Älfirä bolay da bäläkäy töyençegen cıyılıp torgan pıçrak suga tondırdı:

— Ha! Nadoyıli!

Kızın caysız gına kultık astına kıstırıp, Kazan yulına aşıktı. Hälimä annan kalmaska tırıştı. Kazannı bötenläy belmi, ä Älfirä tege adrestagı yortnı tabıp birergä väğdä itte:

— Ha! Stalin uramı... yegerme berençe yort... yegermençe kvartira... — dip şarkıldadı Älfirä.

Ul çakta ber şeşä arakınıñ bäyäse yegerme ber sum yegerme tiyen tora ide.

Mart koyaşı ul könne ayausız kızdırdı. Bala kütärgän, östävenä töyençege dä şaktıy avır bulgan Hälimä Älfirä artınnan çak-çak ölgerde. Hatınnıñ üz kızçıgı, akıra-akıra argaç, hälsezlänep yoklap kitte.

Şulçakta Älfirä ällä niçek, caysız itep, sıgılıp töşte.

— Umirayu... Eçem... eçem avırta... — dip ıñgıraştı.

Hälimä nişlärgä belmäde. Uramdagı eskämiyägä Älfiräne caylap yatkırdı da yanına ike balanı utırttı.

— Su... su... — dip ıñgıraştı hatın. — Üläm bit, ber yotım gına su taba kür... Böten eçem yana...

Hälimä arı karadı, bire karadı: kolonka-mazar kürenmäde. Töyençegen çişep, pıyala şeşä çıgardı.

— Häzer, häzer... — dip, aşıga-kabalana tıkrıkka yögerde. Anda kolonkaga ohşagan ber närsäne häterläp kalgan ide, anısında su bulmagaç, tagın da arırak çabarga turı kilde.

Kilsä, eskämiyädä ike bala yoklap yata, ä Älfirä — yuk!

Hälimä üzen bitärläde:

— Bigräk ozak yördem şul! Kötkän-kötkän dä, tüzmiçä, su yullap kitkänder, — dip, kiçkä qadär urınınnan da kuzgalmadı.

Balalar, uyanıp, şeşädäge sunı «yalt»itte. Älfirä genä kürenmäde.

... Tege adres buyınça Stalin uramın ezläp tapkanda, uramda tön ide inde. Avıldaş hatın ike bala belän zur töyençek kütärgän Hälimäne kürgäç, üze dä tüzmäde, kıçkırıp yılap cibärde.

Alarda Hälimä aydan artık yäşäde. Su yulı töşkäç kenä, Häydäre kilep, Aktanışka alıp kitte.

Kitkändä, borıla-borıla artına karadı ul. «Adresnı belä, kızı yanına kiler!» — dip, Älfiräne kötte. «Balasın taşlagandır», — digän uynı kuarga tırıştı, küñele ışanmadı.

— Bala bit ul! Bäğır cimeşe lä! Ezläp kiler — min bulmam! — dip borçıldı.

Älfirä kilmäde. Bala, şulay itep, anda kaldı. Yıllar avır bulsa da Häydäre karşı kilmäde. Tik kaynana gına «pır» tuzdı:

— Törmä koşları! — dip, küzen açırmadı.

Tavış-gauga eçendä yäşäü tuydırgaç, Sverdlauga küçep kittelär. Anda tagın ike ulı tudı. Kitär aldınnan avıl Sovetı räisennän yılıy-yılıy yalvardı. Tegese kızgandı, serne taratmavın bik nık kisätep, «Daniyä» iseme kuşıp, kızçıkka tanıklık yazıp birde.

... Hälimä karçıknıñ şul kızı yanınnan kunaktan kaytıp kileşe ide...

Ul küzlären Älfirägä töbäde:

— Balalarıñ barmı soñ?

— Ha! Taptıñ süz! Baladan kem rähät kürgän!?

— Sin mine tanıdıñmı, Älfirä?

«Matur äbi», buyalgan kerfeklären kaltıratıp, rizasızlık belderde:

— Min — Elvira... Elvira Mihaylovna!

— Kızıñnı häterliseñme sin? Zäñgär küzle kızçıknı ...

— Ha! Karçık, sin şaştıñ, şto li?

Tanımaganga salışa!

Üzen tınıç totarga tırışıp, Hälimäneñ cep özärlek tä häle kalmagan ide, irennären çak-çak kıymıldattı:

— Ükenmiseñme, Älfirä?

Alsu tırnaklı barmaklar der-der kilde:

— Uf, üläm... Yörägem kadıy... Üläm bit ...

Hälimä borçıldı:

— Häzer-häzer, kaynar çäy kiteräm üzeñä, — dip, provodnitsa yanına aşıktı.

Anısı yaña utıruçılarnıñ biletın tikşerä ide, beraz kötärgä kuştı.

Nindi kötü di! Stenadagı apteçkanı açıp, yöräk daruın ezläp taptı da, yögerä-atlıy kupesına yünälde.

«Matur äbi anda yuk ide! »

«Hava sularga çıkkandır. Häle kitep yıgıla kürmäsen tagın! » — dip, borçılıp anı kötte, elenep torgan kızıl kaurıylı alsu eşläpädän küzen almadı.

Çäy kütärep, provodnitsa kerde:

— Ber üzegezgä dürt stakanmı? — dip, gacäplänü sizderde.

Hälimä karçık yılmaydı:

— Min yalgız tügel... Yuldaşım da bar! — dide.

— Äle yaña gına töşep kalgan kızıl tırnaklı äbine äytmisezder bit?

Hälimä şakkattı:

— Ul... töştemeni?

— Äye... Närsäsender onıtıp kaldırgan, ällä yugaltkan inde?... Bik aşıktı... kabalandı ...

«Onıtkan? Yugaltkan dime?»

Hälimä karçık irken sulış aldı:

— Allaga şöker ...

Gomer buyı kurkıp yäşäde bit! Ezläp kiler dä, Daniyäsen alıp kitär dip kurkıp yäşäde. Ä ul — kaçkan! Yuk! Kaçmagan! Balasın onıtkan... Bäheten yugaltkan! Yu-galt-kan! Ya Rabbım! Dönyada şunnan da zurrak bähetsezlek bulamı?

Hälimä karçıknıñ küze kızıl kaurıylı alsu eşläpägä töşte.

— Onıtkan... Tagın onıtkan ...

Poyızdnı kuıp çapkan cilbäzäk cil irkenä alsu eşläpäne oçırıp cibärde ...

KOYMAK
(hikäyä)
Äbiyem koymak peşerä. Alsu-sargılt näni «koyaş»lar zäñgär çitle tälinkägä ällä nikadär öyelgän inde. Äbiyemneñ kızu miç karşında yangan tügäräk yöze—äyterseñ lä, zur koymak. Üze şundıy yakın, qaderle. Bit urtasınnan çupıldatıp übep alasım kilä. Tälinkädän taralgan tämle iskä, kızgan may ise dä kuşılıp, näni borınımnı kıtıklıy. Min ul koymaklarnıñ çeltärlänep torgan çitläreneñ ımsındırgıç keterdäven toyam.

Tüzemem betep, yurgan astınnan atılıp çıgam.

— Ur-r-r-aaa!!! Bügen koymak aşıybız!

— Aşarbız, aşarbız, balam. Äüväl bit-kulıñnı yu! — di äbiyem, yılmaep.

Äbi süze — zakon. Tiz-tiz yuıngıçka aşıgam. Cılımsa su bitläremä ällä tiyä, ällä yuk — östäl yanına kilep tä utıram.

Äbiyem sötle çäyle çınıyaknı miña etep, yanına, tübälämä öyep, tämle koymak kuya.

— Rähätlänep sıylan, balam. Bügen — bäyräm bit ...

Kaynar koymak belän tum-tulık avızım süzen aytä almıy izalana:

—N-n-nin-n-n-di ba-a-y-ra-a-am?

Küzemne kısa töşep, äbiyemneñ nurlı yözenä töbäläm.

«Çınlap ta, nindi bäyräm soñ? Oktyabr bäyräme, Yaña yıllar inde küptän ütte, ä 8 nçe Martka äle şaktıy bar ...»

— İ-i-i, şayartasıñ ikän! Nindi bäyräm bulsın di!

— Bügen — Uraza bäyräme ...

Min däşmim. Şıpırt kına sötle çäy çumıram.

«Uraza... İskelek kaldıgı... Din — halıknıñ doşmanı... Här pioner — köräşçe ...» — dip, ay buyı kolak itemne aşagan sıynıf citäkçese Nailä İdrisovna isemä töşep tınıp kalam.

Äbiyem belän kara-karşı, uraza koymagı urtlap, çäy eçep utıruımnı Nailä İdrisovna belep alsamı? Küzläremne çıtırdatıp yomam da berençe sıynıfta bulgan küñelsez vakıyganı iskä töşeräm ...

... Şähär mäktäplärendä ozın tänäfestä tämle aşlar birälär, dip söyli radio. Tik andıy rähätlär avıl balasına kayan tätesen! Dürt däres betkändä, «eçtä bürelär ulıy başlıy». Ber-berebezne uza-uza tizräk öygä çababız. İñ alda — min, çönki tänäfestä aşagan ber telem ipineñ kuäte ällä kayçan töşep kalgan. Döres, akçası bulgannar mäktäptä dä tamak yalgıy ala. Zal poçmagındagı «bufet» digän yazu yabıştırılgan ilämsez zur agaç şkaf eçendä tämle-tämle mämilär barlıgın kaysı bala gına belmi ikän! Ozın tänäfestä ak kalfaklı, ap-ak halat kigän Änisä apa şul şkafnı aça da tegendäge niğmätlärne östälgä tezä başlıy. Başak suräte töşkän şakmaklı peçene, tüm-tügäräk perännek, vafli, känfitlär küzne kızdıra. Ä podnosta isä kesäl salıngan alsu stakannar tezelep tora. Akçası bulgannar, tiyennären uçlarına kısıp, çiratka basa. Döres, äbekäyem mine dä känfit-peçene, kesäl işe äyberlär belän sıylaştıra kayçakta, kürmägän närsäm tügel üze. Tik anısı bit — öydä! Ä minem şul şkaf eçennän çıkkannı, tänäfes vakıtında aşıysım kilä şul!

«Tik unike sum pensiyägä bik sikerenä almassıñ!»

Bu — äbiyem süzläre.

Elegräk äniyem bezgä gel-gel akça cibärep tordı. Bez anı poçtadan bergäläp barıp ala idek tä, kaytışlıy kibetkä sugılıp, «rähätlänep ber kinänäbez». Monısı da — äbiyem süzläre. Häzer änidän akça da, posılka da kilü tuktaldı. Min beläm: bik-bik yırakta änineñ yaña ire häm älegä berebez dä kürmägän näni ulı — minem enekäşem bar.

«Äniyeñ şul yılak bäbäyne karap öydä utıra, älegä bezgä akça sala almıy». Bu da — äbiyem süzläre.

Bervakıtnı miña da bähet yılmaydı. Äbiyem birgän un tiyengä ber stakan kesäl, dürt peçene alıp rähätländem genä! Ozak itep, tämen belep kenä aşadım. Soñınnan, äbi öyrätkän doganı ukıp, amin tottım. Mäktäptä alay yaramaganın min kayan belim di!

Äbine mäktäpkä çakırdılar. Nailä İdrisovna anıñ üzenä nilär äytkänder, miña ul turıda söyläp tormadılar, tik keşe kürgändä, amin totarga yaramaganın äbiyem kat-kat kisätte ...

... Urazanıñ zıyanı turında söylägändä dä ukıtuçım minnän küzen almadı. Äbiyemneñ irtük torıp sähär aşaganın, koyaş baygaç kına avız açuın ällä yäşerenep kenä küzätep torgan inde?

Ber sekund ta ütmi — min bolarnıñ barısın da onıtam. «Yäş leninçı» gazetasına ber tälinkä koymaknı audaram da, äbiyem kürmägändä genä, sumkama sıpırıp töşeräm. Duslarımnı da sıylıym äle ber!

Berençe däres — rus tele. Koymak ise tulı sumkamnı açam da däftäremne tartıp çıgaram.

«Ülä-ä-äm!!! Bette baş!»

Koymak zurlıgındagı may tabı rähätlängän genä: däftäremneñ soñgı biten dä cällämägän hätta.

— Menä kürdeñme inde dinneñ zıyanın!

Nailä İdrisovnanıñ usal tavışınnan tännärem çımırdap kitä. Böreşep, kep-keçkenä kaluımnı üzem dä toyam. Yäşle küzläremne näni yodrıklarım belän uıp, tınsız kalam.

— Bu iskelek kaldıkların çıgarıp buşat ta, yaña däftär alıp ker!

Min, avır sulap, işekkä yünäläm, ä başkalar tämle istän tökreklären yotıp kala.

... Zaldagı şkaf çitenä posıp, rähätlänep balavız sıktım. Äle kiçä genä iñ soñgı däftärne başlavımnı, avıl kibetendä älegä däftärlär yuklıgın, ä äbiyemneñ pensiyäsenä qadär tagın ike kön kötärgä karäklegen kat-kat isemä töşerep, tuygançı yıladım.

Kemneñder yomşak kına çäçemnän sıypavın toyıp, kütärelep karasam, yanımda tatar tele ukıtuçısı ap-ak çäçle Rauşaniyä apam tora.

Minem özek-özek söylävemnän barısın da añlagandırmı-yukmı, şulay da koymaklarımnı buşatıp, sumkamnı çistarttı da, kulıma ör-yaña däftärlär tottırıp, däresemä ozattı. Annarı, däres betügä, citäkläp, üzlärenä alıp kitte, tege koymaklar yanına tagın ällä nikadär tämle närsälär östälde.

— Äbiyeñ koymaknı bigräk tämle peşerä ikän. Gayıt koymagı şul! — dip, maktıy-maktıy sıylandı.

... Bu vakıygaga niçä yıllar uzdı mikän? Küptän, bik küptän bulgan hällär şul.

... Ä min bügen, yılmaya-yılmaya, gayıt koymagı peşeräm. Çitläre keterdäp torgan näni koyaştay tügäräk koymaklar tälinkägä öyelä bara, huş islärennän başlar äylänä.

... Divanda alsu bitle ike onıgım yoklap yata.

KÜZGÄ — KÜZ
(hikäyä)
Zärinä, kükrägendä börelänep, anıñ sayın zuraya, kuätlänä bargan tıyılgısız yarsu köçne iyärli alırlık halättä tügel ide: ayakları basmalarga ällä tide, ällä oçıp kına ütte inde, bişençe katka qadär ber tında yögerep mende.

«Citmeş ike... Citmeş öç... Ähä, menä ul işek! Citmeş öç!»

Zur timer işek fonında hatınnıñ kızıl pältägä törengän sılu gäüdäse tagın da zifarak, näfisräk kürende. Ul ber mizgelgä genä ikelänep kaldı: «Nişlärgä? Kerergäme, yukmı?»

Ozak uylap tormadı, tiz genä huşın cıydı: alsu tırnaklı näzek barmagı kıñgırau töymäsenä ürelde.

«Nigä kurkıp toram äle? Min tügel, ul kurıksın!»

Küz aldına Niyäznıñ kuyı bödrä çäçle zur başı, muskulları uynap torgan köçle kiñ kükräge häm bahadir gäüdäsenä ber dä turı kilmägän zäñgär küzläre kilde.

Öç ay — az gomer tügel. Zärinä üzen söyärkäseneñ holkın şaktıy yahşı öyrändem dip sanıy ide. Beläklärendäge yegäre belän yomşak ihtıyarınıñ täñgäl kilep betmäve küp tapkırlar açuın kabartıp, yış kına canın ürtägän bulsa da, Niyäznıñ süzsez buysınuçan eçke halätennän näq menä bügen irkenläp faydalanıp kalaçak ul.

Zärinä yanına bötenläygä küçenep kilüe hak bulsın! Älegä iñ ähämiyätlese - şul! Bergä yäşi başlagaç, Zärinä anı üzençä tärbiyälär, üzençä borgalar. Kiräkle dip sanasa, bilgele. Kiräkmi ikän — şulay kala birsen. Dönya kötü öçen citärlek akıl Zärinäneñ üz başında da tulıp aşkan — dilbegäne genä tarta beler ul. İñ möhime — atı çıgımçılamasın da dulamıy-tibeşmi genä dilbegä kakkan yakka yuaş kına atlıy birsen.

İşekläre şäp! Bu siña Zärinä yäşägän tulay torak bülmäseneñ kaltır-koltırı tügel inde. Fatirların da öç bülmäle digän ide. Eh, şundıy irken fatirlarda yäşäp, rähätkä tiyenülär bulır mikän ber? Döres, Niyäz belän oçraşa-yöreşä başlauga fatirnıñ ber katnaşı da bulmadı anısı. İrennän ayırılgan, balalı, yäş çibär hatınga vakıt uzdıru, küñelen kütärü öçen genä kiräk ide ul. Utırtıp yörergä maşinası, anda-sanda büläk birergä, restoranda sıylarga beraz akçası bulsa, Zärinä şunnan artıgrakka ömeten suzmadı başta. Bay ir-atnı aulauçı yöz, million kız çiratka tezelgändä, Zärinä kebek balalı hatınnarga ni isäp tä, ni san di. Kükräklären kabartkan yarımşärä kızlarnıñ irtä-kiç televizordan yañgıratkan cırların işetä, kürä bit ul!

«Ka-ya-ya barır-ga-a-a?

Kaya gına yatarga-a-a-a?

Bay tatarnı tabarga-a-a-a!!!..»

Yuk inde! Zärinä üz qaderen üze belä torgannardan! Bervakıtta da ul däräcädä ük tübängä tägärämäs ...

... «Citmeş öç» yänäşäsendäge işek tavışsız gına açıldı da, annan böreşkän yözle ber baş ürelde. Töse uñgan küzlärneñ kızıksınuçan şikle karaşı kıznı boraulap aldı. Zärinä «dert» itte: kaltıravık barmagınıñ tügäräk töymägä törtelüen sizmi dä kaldı. İşekneñ tege yagında: «Eto — ya! Eto — ya! Otkrıvayte! Eto — ya!» — dip, kıñgırau köye avaz saldı.

İşekne açuçı — Niyäznıñ hatını ide. Zärinä anı şunduk tanıp aldı. Uramda bu hatınnı ällä niçä rät kaça-posa küzätkäne buldı anıñ. Ul çaklarda hatını yarıysı gına kebek toyılgan ide dä, ällä niye yuk ikän lä!

Tege kurku-kauşaular şul mizgeldä ük meñese meñ yakka çäçelep sibelde dä, işek töbendä alar ikäü genä yözgä-yöz basıp kaldı.

— İsänmesez! — dip yılmaydı Zärinä, köndäşenä töbälep.

Üz östenlegen sizü öçen aña ber sekund ta citep aşkan ide, ence teşlären tagın da balkıta töşte.

«Menä küräseñme, min nindi çibär!» — dip pışıldadı här küzänäge.

Şaktıy tauşalgan halatlı, çäçläre tuzgıy töşkän, sipkelle bitle bu hatın küzlärendäge könläşü katış soklanunı Zärinä şunduk toyıp aldı.

«Korova!»

Küñeldän genä Niyäznıñ hatının şulay üçekläde ul.

«Ha-ha-ha! Ni muyın da, ni bil!»

Zifa buylı başka sılular kebek Zärinä dä tulırak gäüdäle hatınnarnı ürtäp yuanıç taba ide.

«Korova»ga karap, tagın ber yılmaydı:

— Min poliklinikadan!

(Tavışınıñ matur yañgıraşı üzenä dä oşap kuydı).

— Ä-ä-ä... poliklinikadanmıni... Äydägez, uzıgız... uz ...

Uzdı, nigä uzmasın! Şuña kilde lä! Citez genä paltosın salıp elde: «kızıl roza» ide, «ap-ak lälä»gä äverelde. Közgedän üzenä töbälgän ak halatlı çibär kız surätenä küz kısmıy tüzä almadı.

«Eh! Meditsinskiyda ukıp, şäfkat tutaşı bulsammı... (Meñ dä berençe tapkır ükenep kuydı). Berär vraçnı täğaen eläktergän bulır idem! Yörmäs idem bolay, şofer-söyärkälärne yullap».

Biyek ükçäle modnıy iteklärdän näfis ayakları şuıp kına çıktı da, hucabikä täqdim itkän başmaklarnı elep, türgä uzdı.

Fatir zur, irken, şaktıy zäveq belän cihazlangan ide.

Menä nindi «horoma»larda yäşäp yata ikän anıñ söyärkäse! Zärinä üzeneñ meñ bälalär belän kulga töşergän tulay toraktagı kuışın küz aldına kiterde. Küñeldäge kanäğatlelek hisen nider çemetterep-tırnap uzdı.

— Kulnı yuarga ide ...

Niyäz hatını vanna işegen açıp cibärde. Yuınu bülmäse, firüzä tös belän balkıp, küzne irkäläde.

«Da-a-a! Mondıy şartlarda yäşi beler ide ul!»

Zärinäne iñ şakkatırganı şul buldı: böten cir yalt itkän! Mondıy çistalık operatsiyä bülmälärendä dä yuktır. Gacäp, berençe karaşka cıynaksız gına toyılgan hatın nindi tärtip urnaştırgan bit! Zärinä üze nikadär çibär, näzäkätle bulsa da, öydäge çistalıkka ällä ni iğtibar birep betermi ...

— Ä avıru üze kayda?

— Ul yokı bülmäsendä yata. Menä monda ütegez ...

Şaktıy suırılıp, yözläre agarıp kalgan Niyäz, ak halatlı Zärinäne kürügä, torataş bulıp kattı.

Çibär hatın kanäğat yılmaydı. Bu tınlıknı ozakkarak suzarga teläp, aşıkmıy-kabalanmıy gına täqdim itelgän urındıkka utırdı, sumkasınnan, ozak aktarınıp, tıñlıy torgan priborın aldı. Şunnan soñ gına, irneñ küzlärenä töbälep, nazlı pışıldadı.

— Yä, avıru, närsädän zarlanasız?

Kiyerenke tınlık buyına sulış ta almıy torgan ir añlayışsız avazlar çıgarıp mögräp kuydı.

— Häzer alga taba inde. Baştarak temperaturası kırıkka qadär citte! — dip äytep kalırga aşıktı hatını. — Vraç yazgan darularnıñ barısın da eçäbez, säğat sayın tamagın çaykıy...

Kitte tezep, kitte tezep... Zärinä äzdän genä kıçkırıp kölep cibärmäde.

— Tamagın kararga çista kaşık biregezçe.

Hatın kuhnyadan urap kilgänçe, pışıldaşıp alırga da ölgerdelär:

— Barıber ezläp taptım bit üzeñne. Minnän kaçıp kotıla almassıñ häzer!

— Nik kaçıym di... Çirläp kittem lä ...

... Alar kış başlarında tanıştı. Zärinäneñ kontserttan kaytışı ide. Tuktalışta avtobus kötkän halıknıñ isäbe-hisabı yuk. Zärinä, maşina totmakçı bulıp, çitkäräk kayırıldı, yakınlaşıp kilgän iñ berençe ut költäsenä ük kul bolgadı. Tegese tuktagaç, sorap-nitep tä tormıyça, yalt menep tä utırdı. Yul buyı ber avız süz söyläşmädelär diyärlek. Tiyeşle akçasın rul artındagı ir-yegetkä suzgaç, tegese ber genä cömlä äytte:

— Mondıy çibär kızlardan akça almıybız bez!

«Almıysıñ ikän — bigaybä! Yalınıp toruçı yuk!»

Töşep kaldım da, şunıñ belän onıttım, digän ide. Yuk ikän... Atna da ütmägänder, Niyäz anı tagın tuktap utırttı. Annan kitte, kitte... Ärsezlänep, Zärinäneñ canın bizdermäde Niyäz, vakıtına karap, sabır häm mäktäp balasıday tıñlauçan da bula belde. İr-at iğtibarına tansıklagan hatınnıñ könnären şaktıy gına yämländerep cibärde ul. Ğailäse, balası buluın da yäşermäde, «öylänäm» dip tä ışandırmadı. Şuşı tanışlıktan ikese dä kanäğat, ikese dä riza ide. Zärinäneñ tulay toraktagı şıksız bülmäsendä şaktıy rähät mizgellär kiçerde alar. Niyäznıñ yumartlıgı da yarap kuydı Zärinägä, yärdäme dä tigäläde. Barası cire bulsa, kesä telefonına ber basuı citä: tegese söyläşengän vakıtka — «yalt!» Kul astında maşina bulgaç, rähät bit! Niyäz yörtkän naçalnik nindi cavaplı vazıyfalar başkargandır, anısı Zärinäne kızıksındırmadı, huca abzıynıñ iñ uñay yagı şul buldı: eş säğate betkäç häm şulay uk yal könnärendä dä şoferına maşinadan faydalanırga röhsät birä ide. Tora-bara Zärinäneñ ulı İldar da bu zur, yumart abıynıñ üzlärendä yış buluına iyäläşep kitte. Ber-ike kön kürenmi torsa: «Niyäz abıy nik kilmi?» — dip sorap, aptıratıp beterä ide.

Menä şul yarıysı gına tormışnıñ ber caysız yagı Zärinäne gel-gel çemetkäläp kilde. İldar yokıga kitep, östäldäge Niyäz apkilgän tämle mämilär yanına berär şeşä yahşı vino da menep kunaklagan matur mizgellärdä, irneñ kesä telefonı çıltırap, böten rähätlekne çälpärämä kiterä dä kuya. Nigä sünderergä onıtadır şunı! Ä cavap haman ber ük:

— Min yulda inde, yartı säğattän öydä bulam.

Annan aşıga-kabalana tizräk kitü yagın karıy.

İrennän ayırılgançı, Zärinä bik küp närsälärne töşenep citmägän ikän. Menä häzer añladı... «İñ bähetle hatın kem? — dip sorasalar, ul, täğaen: «Uyanıp kitkändä, yanında ire yoklap yatkan hatın!» — diyär ide. Garık, garık buldı ul bu söyärkälektän! Citte! Tuydı!

Soraunı Zärinä kabırgası belän kuyarga buldı: «Ya - bötenläygä küçep kiläseñ, ya - yullarıña ak cäymä!»

Niyäz süzsez genä çıgıp kitte häm ... yugaldı! Zärinä üz-üzenä urın tabalmadı: «Kara sin häyläkärne! Öç ay buyı anıñ mähäbbätennän, irkäläü-nazlarınnan faydalanıp kilde dä, tiz genä ezen suıttı». Ä Zärinä — yülär baş — anıñ küçenep kiläçägenä çın küñeldän ışana ide. Niyäz üze dä niçä tapkırlar kabatladı, yugıysä: «Gel sineñ yanda gına torır idem», - dide. Zärinäse ul çakta ser birmägän buldı. Yalındıra, imeş. «Miña bolay da naçar tügel», — dip, borgalandı.

Dimäk, ikese dä «borgalangan».

Niyäznı atna buyı yukka gına kötte ul. Tegese şaltıratmadı, kilmäde, kürenmäde. Niyäz turındagı uylar başınnan nik ber minutka çıksın la! Yuk, bu sagınu da, yuksınu da ... häm yaratu da tügel ide. Närsäder — kem belgän! — anı Zärinä üze dä tögäl genä añlata almas ide. İrsez hatınnarda gına bula torgan, üzeñneñ yalgızlıgıña, berkemgä dä kiräksezlegeñä bärgälänü, bäğırne telgäläü däräcäsendä ürtälüder, mögayın.

Bügen, canın kaya kuyarga belmiçä, poliklinikadagı ahiräte yanına sugılgan ide, işetkän yañalıgı küñelenä sarı may bulıp yattı: Niyäz «bolniçnıy»da, di! Angina! Ä ul ällä nilär uylap beterde.

Zärinä, dustınıñ ay-vayına karamıyça, ak halatın saldırıp, üz östenä elde dä, pältäsen eläkterep, çıgıp ta yögerde.

Söyärkäseneñ kaysı yortta torganın ul küptän belä ide.

...Urlaşıp oçraşunıñ mondıyı da bula ikän! Hatını aş bülmäsendä savıt-saba şaltıratkanda, Zärinä, irneñ muyının kıtıklap, kolak yomşagınnan übep alırga da ölgerde. Bütän çakta bu räveşle nazlarga erep kitä torgan Niyäznıñ kurkuı köçle idee, ahrısı, yözen borıp çitkä tartıldı.

«Ah, sin şulaymıni äle!» Zärinä tege eç poşularınıñ, yokısız tönnär, ürtälülärneñ üçen kaytara beler häzer. Sineñ tuzgan çäçle, sipkelle «korova»ñ tügel ul! Menä ul nindi kaynar häm berkemnän dä kurıkmıy! Hatın, urındıgın yakınrak tartıp, irgä tagın da yılışa töşte. Eçe-tışı yalkın belän tulı, därtle hatınnıñ ireksezläp koçagına bärep kerüennän örkep, tegese kuırılıp kilde... Yarıy äle hatını kerep ölgerde, yugıysä, Niyäz bu vulkannıñ köydergeç utında yanıp köl bulır ide.

İnde Zärinä dä urınınnan kuzgaldı. Avıru yanında şunnan da ozagrak totkarlansa, şikländerep kuyuıñ da bar bit! Dävalanunı dävam itärgä kuşıp, ul işekkä yünälde.

Şunda kötelmägän häl buldı: anı çäy eçärgä çakırdılar. Zärinä ber genä sekundka kauşap kaldı: «Ällä sizende inde? Kuhnyada — aulakta... Küzgä-küz... Yuk, yuk bugay... Änä niçek eçkersez yılmaep tora».

Çäyläp torular planga kermägän ide, şulay da — rizalaştı.

— Bügen yal könem bulgaç, rähätländem peşerenep. Ulım da ätisenä ohşagan, şimbä citte isä: «Äni, kamır ise çıgar!» — dip kenä tora. Bügengä — pärämäç, ä irtägä göbädiyä peşerergä isäp.

Pärämäçläre teleñne yotarlık ide. Çäye dä eçep tuymaslık. Ber çınayaknı buşatkaç, Zärinäne kıstıy-kıstıy, tagın berne yasadı hatın. «Korova» gına bulsa da, aş-suga osta ide Niyäz hatını!

Zärinä üze plitä tiräsendä kaynaşırga bigük yaratıp betermi. Koymak peşersä, ällä nigä ya töyerle bula, ya töbe köyep kitä. Annan katlaulırak «blyudo»larga kıyulıgı da, teläge dä citep betmi anıñ. Ulı da, üze dä bakçada tamagın tuydırıp kaytkaç, yaramagan tagın maylı kümäç belän çäy. Anısı yalıktırsa, kaynar suga salıp ala torgan «şirpotreb» belän kibet tulgan.

İre Marat belän araları suınu ällä niçek kenä kilep çıktı şunda. «İrtän — botka, kiç — botka. Minem tokmaçlı aş aşıysım kilä. Bezneñ äni «fälän» närsä peşerä idee, «tögän» närsä peşerä ide», — dip bäylänep canına tide Marat, Zärinädän gomer işetmägän «kıstıbıy»lar sorap aptıratıp beterde.

Avıl kibetenä kıstıbıy kayan kilsen dä, şähär kızı kayan tokmaç basa belsen, di! Kibet tokmaçı salıp peşergän şulpasınnan: «To li botka, to li aş!» — dip kölde ire. «Botka aşagannan, beräü dä ülmi äle!» — dip cavapladı Zärinä.

«Närsä? Kuharka mällä ul? Tämle aşıysı kilsä, akça tüläp, mahsus povar yallasın üzenä!»

Äyberlären cıynap, malaynı kıstırıp, öydän çıgıp kitü älläni avır tügel, bilgele. Vaklanıp canına tigän iren akılga utırtıp, ä üzeneñ beraz gına bulsa da qaderen arttırıp alası kilgän ide. Sumkasına vak-töyägen genä saldı da, şähärdä yäşägän dus kızına kunakka kilep töşte. İsäbe buyınça, «çıgımçı» irne tınıçlandıru maksatınnan kullanıla torgan mondıy alımnar ğailä tormışın köyläp- maylap cibärergä tiyeş ide kebek.

Tik Marat digän tintäk andıy ısullarnı añlıy belüçeme! Zärinägä nik ber tapkır şaltıratıp karasın! Ä ulına irtä-kiç şaltırata, kölä-kölä, rähätlänälär genä söyläşep. Zärinä turında nik ber avız süz çıksın! Ä kunaknıñ vakıtı çikle — atnalap-aylap yatıp bulmıy. Serne dustına çişärgä turı kilde. Ä tegeseneñ älläni ise dä kitmäde. İke-öç tapkır kiyäügä barıp kaytkan täcribäsennän çıgıp, irsez tormışnıñ rähätleklären «avızdan su kitererlek däräcädä» kızıktırıp söyläde, Zärinä könnän-kön anıñ yagına avışa barganın sizmi dä kaldı. Kıskası, ällä kaydan gına eşe dä tabıldı: balalar bakçasına tärbiyäçe bulıp urnaştı da kuydı, İldarı da üz yanına sıydı, tulay toraktan ber bülmä dä eläkterde.

Baştarak bu rähät irkenlekkä tiyende genä ul. İldarın atnalık bakçaga birgäç, dönyalar tagın da ciñeläyep kitte. Kiçlären kontsert-teatrlarga yörde, ällä nikadär yaña duslar, tanışlar taptı. İr zatları da anı iğtibarsız kaldırmadı: maturlıgın kürep soklanuçılar, töçe yılmaep komplement äytüçelärneñ hisabı çutsız-çamasız ide. Tik alar barısı da «hucalı» yegetlär şul: cünleräklärne küptän kulga töşergännär, ä äträk-älämnärneñ sukır ber tiyengä dä kiräge yuk aña!

Ä ul yalgız. Canı, ruhı, täne yalgız. Tulay toraknıñ şıksız bülmäsenä kaytıp, salkın yatagına augaç, kükräkneñ sulkıldavına niçek tüzärgä dä, yalgızlıktan ürsälängän yarsu därtne niçek tıyarga!

... Maratka yaratıp çıkkan ide, yugıysä. Üzsüzle, beraz «vlastnıy»rak yeget bulsa da, Zärinä digändä yuaşlanıp kala ide ul. Universitet beterep, Kazannıñ üzennän kaytkan ukıtuçı kız siña yaktı çıray kürsätkän ikän, printsiplarıñnı ber çitkä kuyıp torırga turı kilä inde, çibär yeget. Çabıp ta karadı soñ Marat Zärinä artınnan! Barıber üzeneken itte: borının çöyep yörgän ukıtuçı kız öç señelese bulgan yeget yortına kilen bulıp töşkänen sizmi dä kaldı.

Başta matur gına yäşädelär. «Bähet» dip atalgan hıyaldagı tege zäñgärsu zur därya näq menä şuşıdır kebek toyılgan ide Zärinägä. Rähätlänep çum, yöz, yomşak dulkınnarında irkälän... Tik bu rähätlek ozakka suzılmadı. Kayınana tiyeşle keşe universitet belemle kilenne diñgez yarına tartıp çıgarunı kiräk taptı: irtä tañnan sıyır savıp kötü kuarga, yäşelçä bakçasına su sibärgä, utız sutıy bäräñgeneñ mäñge betmäs çüben utarga, iñ yamanı — cirängeç kortların çüplärgä öyrätä başladı.

Zärinäne şakkatırganı tagın şul buldı, öç kayınseñel dä bu eşlärne uynap kına eşli, kullarına küz iyärmi, şayaralar, köleşälär, tiz-tiz yuınıp-bizänep, kiç klubka da çıgıp yögerälär. Ä Zärinä cep özärlek tä därmanı kalmıyça, arıp häldän taya. İrtän, vatılgan tänen köç-häl belän cıyıp, urınınnan kuzgalganda, tege çırkıldıklar inde ällä niçä burazna bäräñgeneñ töbenä öyärgä dä ölgergän. «Sin aşıkma, Alma apa, yal itä-itä genä eşlä!» dip, akıl satkan bulalar tagın! «Universitet betergän kileş çüp arasında yörmä inde!» — diyärgä nik berseneñ başına kilsen! İmeş, eşkä öyrätälär! Citmäsä Maratı: «Avılda yäşäp tä, mal-tuar totmıyça bulmıy inde. Şähärnekelär bakçanı bezdän dä yahşırak üsterä», — dip nervıga tiyä.

Universitet belemle kız bit Zärinä! Sineñ bakçalarıñ, sıyır-sarıklarıñ kiräkmi aña. Üze telägänçä genä yäşärgä irek biregez, zinhar. Cäyge yal vakıtında säyähätlärdä yörüçe, diñgez buylarında yal itüçe keşelärdän anıñ kay cire kim di? Aşıktı, aşıgıbrak kiyäügä çıktı la.

Änä şulay aptırıbrak yörgän mäldä, kötmägändä-uylamaganda, mäktäp fatirı buşap kuymasınmı! Bäylänçek kaynanadan kotılu öçen monnan da uñayrak vakıt tagın bulamı äle. Maratın şunda küçärgä täki rizalaştırdı bit. Kaynanasınıñ da karşı kilmäven kür äle, serle genä yılmaep: «Yäşäp karagız», — dide.

«Başka çıgıp» tora başlagaç kına, usal kaynana äytkän «kükäy eçendäge sarı kebek» digän süzlärneñ mäğnäsen añladı universitet belemle kilen. Tagın şul açıklandı: yaratkan ireñ könenä öç-dürt tapkır aşarga sorıy ikän bit! Zärinäneñ üzeneñ çäy belän dä tamagı tuk. İldarın aşatkanda, ber-ike kaşık mannıy da kabıp kuysa, bütän berni dä kiräkmi aña. Maratnıñ şulay küp aşavı ätisez üskän Zärinägä çıp-çın açış buldı. «İr-at» dip yukka gına äytmilär ikän üzlären! Citmäsä, här irtäne çista külmäk, oyıkbaş ta äzer bulırga tiyeş. Şuña yılak balañnı köyläülärne dä östäsäñ... Zärinä bolarnıñ barısına da niçek ölgersen, di! Kayınseñellär belän bergä yäşägändä, dönyanıñ şundıy mäşäqatläre dä buluı başına da kerep çıkmagan ikän lä. Yuk, yaraklaşa almadı mondıy ğailä tormışına Zärinä. Döresräge — telämäde ...

... Ä Niyäz hatını yaraklaşkan. Zärinä tagın ber tapkır sıy belän tulı östälgä, «yalt» itkän kuhnyaga küz salıp aldı. Niçek ölgerä digen!

Hatın, yılmaya-yılmaya, gel anı kıstıy:

— Menä monısınnan avız itegez äle... Kayın ciläge ...

Zärinä ürelde. Üz gomerendä berençe tapkır kış urtasında kayın ciläge urtladı.

— Sez, vraç bulgaç, beläsez inde: tuñdırılgan ciläk-cimeşneñ vitaminnarı ozak saklana bit. Cäyen suıtkıçnı tutırıp kuyam da, kış buyı üzemnekelärne rähätlänep sıylıym. Ciläkle şundıy alannarnı beläm! Teläsägez, sezne dä alıp barırmın... Tik bu cäydä bulmıy inde... Aldagı cäygä, alla boyırsa ...

Hatın ällä niçek serle itep yılmaydı. Bitläre alsulanıp, ällä sipkelläre dä şunda erep tarala inde?

Şulçaknı tışkı işek açılıp kitte dä, bülmägä mäktäp ryukzagı askan tup kebek ber malay tägäräp kerde.

— Äni, äni! Min ber şiğır öyränep kayttım! Näq bezneñ turıda inde... Söylimme?

Ak halatlı Zärinäne kürgäç, ul kisäk tuktadı.

— İsänmesez! — genä dide dä, uktay, yokı bülmäsenä atıldı.

Malay, ike tamçı su kebek, Niyäzga ohşagan ide.

— Äti, tıñla äle! Nindi şiğır!

«Ber iptäş kiräk miña, enekäş kiräk miña» ...

Malaynıñ şat tavışı belän böten öy kümelde.

Zärinä kisäk üzeneñ İldarın isenä töşerde. Yaña gına biş yäşe tulgan malaynıñ mölderämä yäş tulgan küzläre häterdä yañardı. Ulı inde niçänçe kat sorıy-sorıy aptıratıp beterä:

— Bez nigä äti belän tormıybız?

Zärinä härçak süzne bütängä borıp cibärä kilde, ul çakta da cavabın tiz tapkan ide:

— Bezgä bolay da naçar tügel bit! — dip, ulın koçaklap aldı.

— Ä bu räsemne häzer kemgä biräm inde?

Bakçaga yörüçe här sabıy ätisenä bäyräm büläge äzerlägän ikän. İldarnıñ tavışı ällä niçek bik mesken häm kızganıç işetelde Zärinägä. Näni barmakları kısıp totkan käğazgä küz saldı da üze dä çak kına yılap cibärmäde. Başına kaska kigän, kulına avtomat totkan soldat räseme yasagan ikän ulı, ä çitenä käkre-bökre häreflär belän «Ätigä!» dip yazıp kuygan. «Ätigä!» digän bit! «Ätigä!»

— Äydä, Niyäz abıyga biräbez! — dide Zärinä, malaynıñ küñelen kütärergä teläp.

Malay, aptırap, ber änisenä, ber räsemgä karap tordı. Annarı işeteler-işetelmäs kenä:

— Ul minem äti tügel... — dip pışıldadı.

Änise däşmägäç, işetmäde dip uyladı ahrı:

— Ul minem äti tügel! Tügel! — dip tagın berniçä tapkır kabatladı.

İkese dä küñelsez häm bik bähetsez ide ul minutta.

... Räsem äle dä şkaf tartmasında yata ...

Ulınıñ näümiz küzlären häterläp, Zärinäneñ yöräge sulkıldap kuydı. Şul berdänber yakın keşesen kısıp-kısıp koçaklıysı, yuatası, şatlandırası kilep, ul urınınnan sikerep tordı.

— Miña kitärgä vakıt!

Yokı bülmäsennän kilgän şat tavışlarnı işetmäskä tırışıp, aşıga-kabalana östenä kide.

— Monısı belän ulıgıznı sıylarsız ...

Hatın kayın ciläge salıngan savıt tottırgaç, Zärinä «dert» itte. Ulı turında ber süz dä äytmägän ide bit! Kayan belä? Ällä tanıganmı? Kauşıy-kauşıy, küzlären hatınnıñ yözenä kütärde. Ya Hoda! Sipkelle dip uylagan hatınnıñ bitenä tut töşkän, läbasa! Tügäräklänep kilgän korsagı da tizdän, bik tizdän äni bulaçagın häbär itkän ikän lä! Ä Zärinä, üz kaygısın gına kaygırtıp, hätta şunı da sizmägän!

Ällä hatınnıñ sınaulı karaşı kisäk çitkä tibärdeme, ällä tege bülmädän kilgän şat avazlardan kaçu teläge şulay köçle buldımı, Zärinä bişençe kattan oçıp kına töşte dä uktay uramga atıldı.

Uramda isä koyaş patşalık itä ide. Zärinä küzlären çıtırdatıp kıstı da, yöze belän şul nurlarga irkälänep, ber genä sekund tın tordı. Kinät äsärenep kitte: kulına avtomat totkan, kaska kigän, räsemdäge tege soldat ällä kay cire belän çınlap ta ire Maratka ohşagan ide...

MİN, UL, BEZ
(hikäyä)
«Ul» mine tagın kürmäde! Şulkadär oçınıp biyüemä soklanmagan beräü kaldı mikän? Ä «ul» — küz dä salmadı. Köy başlanu belän, sarı çäçle sipkelle Säriyäne biyergä çakırdı da, annan küzen dä almıy! Närsäsenä şulay töbälgänder: bitendäge sipkellären sanasa gına inde.

Ä min bügen nindi matur idem! Zäñgär borçaklı kiñ itäkle yaña külmägem bilemne tagın da neçkäräk, buyımnı tagın da sılurak kürsätä ide bit. Ayagımda da här avıl kızı österägän tanketkalar tügel, ä ükçäle tüfli ide! Tüfli, bilgele, apamnıkı... Tik bügen aña min huca. Klub idäne tigezle-tigezsez bulsa da, min niçek matur atlıym da, ayaklarım nindi töz! Ä ul — iğtibar da itmäde... Kara inde, kür inde mine! Menä bit min! Avılnıñ iñ-iñ çibär, iñ -iñ- iñ... ... ... sılu kızı!

Köy tuktalgaç, Säriyäne urınına iltep tä kuydı. Kulturnıy, çukınmış! Nindi näzäkätle! Şähär yegete şul! Minem belän biyegän Näzir isä andıy neçkäleklärne kayan belsen dä, kayan kürsen. Çü! Tukta! Ul da belä ikän lä. Niçek öyrängän digen!

Min inde Säriyä yänäşäsendä basıp toram. Ä Säriyä borının kütärgän. Şatlıgınnan avızı kolagına citkän. Nindi çibär şähär yegete üze anı biyergä çakırgan bit! Şul söyeneç kaynarlıgınnan ällä sipkelläre dä erep yugalgan inde?

Könläşüemnän şartlar däräcägä cittem. Ä üzem — yılmayam. «Siña yılmayu kileşä. Dönyadagı iñ çibär kızga äylänäseñ!» — digän ide Näzir. Şuña kürä gel yılmayam. Ä «Ul» mine kürmi dä! Nişlim? Niçek itep üzemä karatıym?

Eh! Şähär cirendäge kebek «damskiy vals» iğlan itsälärme! Min ükçäle tüflilärem belän «kert-kert» basıp, anıñ karşına kiler idem dä, oyalçan karaşımnı aña sirpep, üzem biyergä däşär idem. Ul çakta mine kürmi kara! İñbaşlarıma taralgan çäçläremneñ huş isen dä sizär ide mikän? Apamnıñ bik saklap kına totkan qaderle şampune la! Soramıyça gına yuganımnı belep alsa, apama cavap biräselär alda äle. Tik min ul turıda uylamıym. Yılmayam, yılmayam, yılmayam ...

Tagın muzıka kuydılar. Näzirneñ miña taba atlavın kürüem buldı, «yalt!» — Säriyäneñ kulınnan eläkterep aldım.

— Äydä, bergä biibez!

Kittek vals äylänep! Oçabız gına! Klub idänendäge yarıklar da onıtıldı. Ä Säriyä şundıy yahşı äylänä, balerina diyärseñ! Üzem biim, ä üzem «anı» da küzdän ıçkındırmıym.

Näzir belän ni turındadır serläşälär. Çü! Bezgä turılap kilälär. Uf! Üläm! Yöräk döp-döp kilä ... Kilep cittelär. Nihayät, «Ul» kerfeklären miña sirpede... Kötmägändä, aña taba suzılgan kulımnı Näzir çıtırdatıp kısıp ta aldı, mine vals köyenä zırıldatıp äyländerä dä başladı. Ärsez Näzirgä kütärelep karıysım da kilmi. Ayaklar üzennän-üze yöri, ä küñel sarı çäçle Säriyä yäşäşäsäsendäge «beräü»dä ...

Klubnı biklädelär, ä bez törlebez törle yakka taralıştık. Minem arttan haman da şul Näzir terkeldi. Kuıp totmasın dip, eldertäm genä! «Ul» Säriyä artınnan kitte mikän? Ällä yukmı? Kararga da ölgermädem. Nu bu Näzirne! Tuydırıp beterde inde! Barıber mine tota almassıñ! Şul kiräk siña!

Töne buyı yoklıy almıy borsalanıp çıktım. Gel «anı» uylıym. Ällä mähäbbät şundıy bula mikän? Belmim... Ällä yaratam inde? Gel küräse kilep tora bit üzen. Küzläremne yomam da hıyalga bireläm... Tile başkayımnı kükrägenä kuyıp, aña sıyınasım kilä... Anıñ kaş-kerfeklären irkälim... İrennäre cılı, yomşaktır... Ällä töşem, ällä önem inde — irennärenä üreläm ...

... — Kızım, tor inde, tor!

Äni çäçemnän sıypıy ikän. Tiz genä sikerep tordım. Yalkaulanıp yatsañ, kiç klubka çıgarmavı da bar.

— Bügen bäräñge bakçasın kätmänlärgä kiräk. İrtägedän yañgırlar başlana di. Üzeñä genä kala inde, mine rayonga çakırdılar.

Bäräñge arasındagı et eçägese, alabutalarnıñ kirägen birdem genä. Menä sezgä! Menä! Ärsezlänep artımnan yörgän Näzirneñ dä, sarı sipkelle Säriyäneñ dä tuzanın oçırdım. Mine kürmägän, iğtibar itmägän öçen, şähär yegetenä dä eläkte ...

Soñgı buraznanı kätmänlägändä, äni avaz saldı:

— Ästäğfirulla! Ällä beterdeñ dä? Cen ikänseñ, kızım! Yuınıp al da, çaptırıp kına çişmägä töşep men. Çäy kuyarga tamçı da su kalmagan ...

Çişmä — bezneñ bakça başınnan beraz gına arırak, bäläkäy ineşebez yarında çelteräp yata. Çiläk-köyäntäläremne eläkterep, yalanayak kına suga yögeräm. Cılı sukmak tuzanında ayak ezlärem genä yaltırap kala.

— Çişmädä yuınırmın äle!

Ulak buyında çilägemne kuyuım buldı: «Ül-ä-ä-ä-äm! Kaya gına kaçıp kotılıym?» Yar buyınnan Näzir belän «Ul» kilä! Alar kürep algançı, «yalt!» — kuak töbenä çumdım. Tuzanga batkan iske külmägem, yalanayaklarım belän şular karşına kilep basıymmı?

Ä alar kitärgä uylamıy da. Tiz-tiz genä çişendelär dä suga çumdılar. Koyaşta yangan arkaları gına yaltırap ala. Totındılar çupırdarga! Rähätlänälär yözep. Ä min kuak töbendä, utıram şularnı küzläp. Üzlärenä sizdermi genä yannarınnan ütep kitep bulsa ikän! Utıram, yomırka östendäge tavık kebek, posıp kına.

— Bzzzzz-z-z-z-z-z!

Änekäyem! Bal kortı! Näq minem baş oçında bezeldi. Üläm! Tagın! Ällä böten oyaları belän sardı inde? Ay! Çaga bit! Kıçkırsam, tegelär işetä. Tüz, yörägem, tüz! Borın, muyın, irennär ut yana.

— Äni-i-i-i!!!

Kuaklıktan atılıp çıktım da, öydäge äni dä işeterlek itep razboy saldım:

— Ülä-ä-ä-äm!!!

... Berse — çäç aramnan tege yavızlarnıñ ukların çüpläde, ikençese — kabartma kebek şeşep çıkkan iren-borınnarımnı salkın çişmä suı belän çılattı.

Ä min üksim genä! Hurlık! Adäm hurlıgı! Äle yarıy, yanımda közgem yuk. Kıyafätemne kürsäm, täki yörägem yarılıp ülär idem.

«Ul» şunda cep kenä bulıp kalgan kısık küzläremä karap yılmaydı, çäçemne sıypap, mine tınıçlandırırga tırıştı:

— İke-öç kön dä ütmäs, elekkedän dä çibärräk bulırsıñ!

Añlamassıñ bu yegetlärne! Çäçäk kebek vakıtımda kürmäde, ä şundıy mähşärdä iğtibar itte.

Kabartma irennärem belän aña yılmaydım ...

İyül, 1972 yıl»

* * *

... — Ba-bı-ı-k-a- a-yım!

— Äü, kızım! Sin kayda soñ?

— Pomogi mne! Ya zdes!

— Min paruski niznay bit, kızım!

— Min... çerdakta... nu... çormada... Töşä almıym ...

— İ-i-i... Minem näni pesiyem... çormaga mengän ikän ...

— Miña alay äytmä, babıkay... Min zur inde — tugız yäş tula ...

«Babıkay» digänebez, altmış yäşlär tiräsendäge ir-yeget, çorma işegenä söyälgän baskıçtan citez genä öskä ürmäläde.

— Ällä kargalarga iptäşkä mendeñme?

— Monda karga yuk... Tege... Niçek äle... Golublar gına ...

— Min paruski niznay bit, kızım ...

— Onıtkanmın bit... Ä-ä-ä... Beläm, beläm! «Kügärçen», babıkay!

Öy kıyıgındagı kügärçennär gölderdäşep kaldı, «babıkay», bödrä çäçle kıznı koçıp, cirgä töşte.

— Närsä ezlädeñ anda, kızım?

Kızçık sargayıp betkän kalın gına ber däftär suzdı.

— Menä, kara... Matur çäçäklär yasalgan... Şundıy kızık! Min anı ukıdım... Anda ber kıznı bal kortları... nu... ukusit itkän ...

— Çakkan digen ...

«Babıkay» däftärne aldı.

— Ä-ä-ä... Äbiyeñneñ köndälege ikän...

İr-yegetneñ koyaşta yangan yözenä sagışlı yılmayu elende. Ul kızçıknıñ alma bitennän übep aldı.

— Sin äbiyeñä ohşagansıñ!

— Ä-ä-bi-i-yı-yı-mmm!!!

Kız böten işek aldın tutırıp kıçkırıp cibärde.

Ul arada «äbekäye» dä kürende.

— Min siña ohşaganmın! Babıkay äytte ...

«Äbekäy»neñ küñele buldı: ketkeldäp kölep cibärde. Ul arada açulana da başladı:

— Kayda yugaldıgız sez? Soñga kalabız bit! Ällä onıttıgız da?

— Närsäne, äbekäy?

— Soñ, Näzir belän Säriyäneñ onıkları tugan dip äyttem lä! Bäbäy çäyenä çakırdılar bit ...

Käräzle balnı — «babıkay», çäkçäkne «äbekäy» tottı, näni kızçık bäbigä digän büläk kurçaknı kütärde.

Böten işek aldı şatlık koçagında ide.

Tabıldık däftärneñ sargaygan bitlärendä şayan cil uynaklap kaldı.

ÜKSÜ
(hikäyä)
«Öyänkelär ozak yäşi mikän? Altmış... Citmeş yılmı? Ällä, anıñ kebek, tuksan ukmı?»

Hädiyäbanu karçık monı belmi ide. Yugarı oçtan töşep kilüçe beräüne şäyläp aluga, öyänke ışıgındagı utırgıçka tagın da señä töşte dä kulındagı töyençegen kaya kuyarga belmiçä bärgälände.

«Ya Hoda, sizep alsalar, nişlärmen?Töyençeklär belän kaya cıyındıñ?» dip sorasalar, nilär dip cavap birermen?»

Arık kulları, bolay da bäläkäy töyençekne tagın da keçeräytergä telägändäy, böterä-böterä, kükrägenä kıstı. Nindider oçlı, katı närsä, çänçep, kabırgasına törtte. Karçık avırtudan çak kına kıçkırıp cibärmäde. Şulay da tüzde. Yakınlaşıp kilüçeneñ sälamen alıp, yılmaep cavap kaytarırga üzendä köç taptı:

— Allaga şöker, olan, Allaga şöker ...

— Köne bigräk kızu, Hädiyäbanu apa, may ayı dimässeñ ...

— İye, olan, iye ...

Aña tagın nider äyttelär, ul tagın cavabın birde, kulları isä kükräkne çänçegän tege äyberne haman kapşadı, karmaladı.

«Ni bulır bu? Töyençekkä ike külmäk belän berniçä yaulık kına sıygan ide bit yugıysä».

Döres, anıñ külmäkläre äle tagın da bar, alyapkıç-yaulıkları da citärlek, tik bügenge mähşärdä alar turında uylarga vakıtı da, teläge dä yuk ide karçıknıñ. Böreşkän barmak bitläre belän tege katı närsäne kapşadı da kapşadı. «Ni mikän ul?» Kinät, zihene açılıp, küñele kütärelep kitte.

«Garifcannıñ ordenı läbasa! Kızıl yoldız ordenı!»

İnde barmakları tukıma aşa şul ordennı irkäläde.

«Zäñgär çäçäkle külmägeneñ tüş kesäsenä salgan ide lä. Häterdän çıguın kür inde».

Kinät yöräge öşep kitkändäy buldı, annan döpeldäp tibärgä totındı.

«Ä medale?.. Medale kayda soñ?»

Aşıga-kabalana tagın karmaladı. Hälsez barmakları tügäräk timerne ezläp tapkaç kına, küñele tınıçlanıp, buşanıp kaldı.

... Garifcannıñ, kükrägenä orden-medallär tagıp, sugıştan kaytkan çakları häterendä yañardı. Üzäkne özgeç moñsu hätirä, yöräkne telep, küzne yäşländerde. Sıtılıp kına çıkkan sıñar küz yäşe cıyırçıklar arasında butalıp adaştı. Karçık, üzaldına pışıldap, küñel türendäge şul beräügä däşte:

— Ga-rif-ca-a-a-a-a-n... İşetäseñme mine?

Ällä karçıknıñ kolagına gına şulay işeteldeme, kart öyänke ıñgıraşıp, ufıldap cavap kaytardı.

Bar ide, bar ide bit anıñ da yäş, sılu çakları! Bik küptän, kayçan ikänlege butalırlık yırak yıllarda, şul öyänke töbendä, töyençegen koçaklap, Garifcan belän yänäşä basıp tordılar... Şahter Samatka kiyäügä birergä cıyınuların sizgäç, Hädiyäbanu yegetkä yabışıp çıkkan ide.

... — Äydä, kerik inde, Hädiyäbanu ...

— Uñaysız bit, Garifcan... Oyalam ...

— Nigä oyalasıñ, oyalma. Yanıñda — min läbasa.

— Ällä niçek şunda... Yabışıp çıgu oyat ikän... Komsomolka başım belän citmäsä ...

— Alaysa, yabışıp çıkkanıñnı äytmäbez. Urladım, diyärmen ...

Kız yomşak kına kölep kuydı:

— Işanmaslar şul ...

— Nigä?

Kız, yegetkä sıyına töşep, tagın kölde.

— Sin şundıy zur bulsañ da, bigräk kıyusız la ...

— Närsä?

Yeget kıznı, töyençege-niye belän kütärep aldı da çıtırdatıp kükrägenä kıstı:

— Uyınga töşkän cirennän urladım da kayttım, diyärmen.

— Töyençege belänme?

Kıznıñ kulındagı töyençekkä şunda gına iğtibar ittelär. İkese dä kölep cibärde. Yeget citez genä töyençekne öyänkeneñ kuyı yabaldaşları arasına yäşerde.

— Älegä şunda yata birsen ...

Annarı Hädiyäbanunı kısıp-kısıp koçakladı. İkese dä bik yäş, übeşä dä belmilär ide äle ...

Ätise Donbasstan küp akçalar eşläp kaytkan «bay kiyäü»gä birergä ni hıyallansa da, plannarı barıp çıkmadı. Şulay da kart tavışlanıp-nitep yörmiçä genä rizalaştı: kiyäüneñ monısı da taza tormışlı häm eşçän ide.

Änä şulay yäşäp kittelär. Hädiyäbanu Garifcannı yaratıp tordı. Ber dä ayırılmaslar, mäñge şulay bulır kebek toyılgan ide. Sugış çıkkan yılnı tupırdatıp ike malay söyälär ide inde ...

... Ay, gomerlär... Akkan su ikän lä... Garifcan vafatına da küpme yıllar ütkän läbasa... Ulları da... Ä ul haman yäşi. İnde tuksanın tutırıp kilä.

... — Külmäkläreñne cıy da, sıpırt monnan! Keşe karau yäşem küptän çıkkan inde, üzemne dä karauçı kiräk! Änä yaratkan kileneñä bar! Beraz ul tärbiyäläsä dä yarar ...

Kilene Naciyä yözenä bärgän yaulık-külmäklären cıyıp, tizräk çıgıp kitärgä aşıktı ul. Tegese isä anıñ sayın törtkäläde:

— Äydä, äydä, atla! — dip, yodrıkların tırpaytıp, işekkä ette. — Bar änä, yaratkan kileneñ belän tor!

... Utırgıçka çıgıp utıruına küpme buldı mikän? Ber säğatme! Ällä ike ükme?»

Karçık Naciyäneñ tınıçlanuın köne buyı kötärgä dä riza anısı.

«Tuzgır, tuzgır da ber tınar äle. Elekkeçä yagımlı uk bulmasa da, çäy eçärgä däşär».

Hädiyäbanu karçıknıñ üterep-üterep çäy eçäse kilä başladı. Avız eçe dä kisäk kibep kitte ahrı, telen köçkä äyländerep, kibeşkän irennären çäpeldäten kuydı. Kartı Garifcan belän samavır yanında kara-karşı çäy eçülär üzäklärne özep häterdän uzdı.

«Däşmäve, çakırmavı buldı, ahrı» ...

Ä küñel ışanmadı, haman kötte dä kötte.

Karçık uyanıp kitkändäy buldı, yak-yagına karanıp aldı da töyençegen kart öyänke kuışına attı.

«Şunda yata birsen. Kilene tınıçlangaç, ber çıgıp alır äle. Öydän kugannarın kürşe-külän kürä, sizä kürmäsen! Oyatı ni tora! Ulı Şärifcan isän bulsamı!? Hädiyäbanu karçıknı tür başında gına utırta ide dä... Kisäk kitte şul Şärifcan, bigräklär kisäk buldı. Äle altmış bişen dä tutırmagan ide... Bu gomer digännären Allahı Täğalä nigä şulay bülä ikän? Beräülärgä ükenerlek däräcädä az birä dä, ä Hädiyäbanu kebeklärgä — keşe üze dä tuyarlık küp itep... Yakınnarıñ kitep betkäç, yäşäülärneñ ni yäme dä, ni fätuası kala soñ?!»

Karçık, oyıgan tänen yazıp, kımşanıp kuydı. Kart söyäkläre şıgırdap ıñgıraşıp aldı.

Garifcanın häterlägän yort-cir inde küptän yuk. Ulı Şärifcan kapka-kura, saraylarnı da ör-yañadan tözegän ide. Yortnı da kalay tübälären buyap, täräzä naliçnikların sırlap-bizäkläp eşläde. Barısı da ör-yaña... häm yat ide. Tege — üze kilen bulıp töşkän yort, küpkä kaytış bulsa da, küñelgä yakınrak ide şul. Äle yarıy, hatirälärgä bay kart öyänke isän dä, karçıknı ışıklap, küñel yuanıçı bulıp tora. Tukta-tukta, onıtıp cibärgän tügelme soñ? Kapka baganasına kadaklangan timer çılbır Garifcannıkı labasa! Äye, äye, şul çılbır! Naciyä kilen karışıp mataştı mataşuın, imeş: «Ör-yaña kapka baganasına kügärep betkän çılbır takmasañ!» Ulı, tomırılıp, ber genä karadı: «Äti istälege!» Gomer buyı atlı eştä yörgän Garifcanı äbätkä kaytır ide dä, dilbegä kırşavın şul çılbırga eläkterep kuyar ide. İ-i-i-i, yarattı da soñ malkaylarnı ire! «Na-a-a-a!» dip däşüenä qadär başkalarnıkınnan üzgä, yagımlı, cılı ide anıñ.

Tege sıñar yäş tagın küzdän sıtılıp çıktı ...

İkençe ulı Sälihcanı iskä töşkäç, karçık ketkeldäp kölep kuydı. Anısınıñ öylänüläre bik matavıklı bulıp çıktı, tik ul çaktagı borçuları häzer tatlı töş kenä bulıp toyıla.

... Hädiyäbanunıñ çişmä suınnan kaytıp kileşe ide. Beräü, aşıga-kabalana, artınnan kuıp tottı. Kem disä — yugarı oçnıñ Şämsi kızı Säviyä ikän. Kızıy bik kauşagan, küzläre dä kızargan, ällä nindi mesken, kaltıravık tavış belän aña däşte:

— Hädiyäbanu apa ...

Ananıñ yöräge dertläp kuydı. («Ya Hoda, häyerlegä genä bulsın!»)

Kızıy tübän karap sulkıldadı da sulkıldadı:

— Zinhar, tıñlıy kür ...

— Ya, söylä inde. Ni buldı?

— Sälihcan...

Kız tagın üksede.

— Ya Allam, ällä Sälihcanıma ber-ber häl buldımı? Kayda ul?

— Yuk... bulmadı... — Kız totlıktı. — M-m-min — avırlı...

Hädiyäbanu Sälihcan belän Säviyäneñ ozatışıp yörüen belä ide. Kız beraz cilbäzägräk bulsa da, anıñ kilen bulu mömkinlege belän ana küñele küptän rizalaşkan ide inde.

«Menä siña yañalık! Anıñ iple, itağatle Sälihcanı ni maytargan bit!»

Ul könne alar yar buyında şaktıy ozak utırdılar. Kız, üksi-üksi, üz kaygısın söyläde. Häbärne işetkäç, Sälihcannıñ kızdan kaçıp yörüe, ä tuaçak sabıyga inde can kerüe dä bilgele buldı.

Hädiyäbanu üze ike malaydan soñ kız da tabarmın dip bik ömetlängän ide. Sabıyına nindi isem kuşu, çäçlären nindi tasma belän ürü, külmäklären niçek tegügä qadär uylanılıp, hıyalda kat-kat yañartılıp kilde. Tik kötelgän kız bäbi genä tumadı. Sugış çorında ir-at hezmäten cigelep tartudan imgänep kaluın Hädiyäbanu şunda gına töşende. İ-i-i-i, avır da buldı soñ! Böten kürşe-tirä cide-sigez bala üstergändä, alar gına ike ugıl belän utırıp kaldı. Ul çakta inde Hädiyäbanu üze dä tınıçlanıp, küñeldäge matur hıyalın bik-bik yıraklarga yäşerep kuygan ide.

Bu häbärdän imänep kitte. «Niçek? Anıñ ulı Sälihcanmı şundıy miherbansızlık kürsätä? Bulmas! Kız balanı şulay räncetergä yarıymı?»

Hädiyäbanu ulı Sälihcan belän ni söyläşkän dä närsä äytkän, boları härkemgä dä ser bulıp kaldı, tik şunısı açık: ike atnadan yortka kilen töşerdelär. Ölkän ullarınıñ da äle yañarak kına Naciyägä öylänep yäşi başlagan çagı ide. Ata keşe küp uylap tormadı, bakça başında üz çiratın kötep utırgan munça-kelät buraların berläşterep, karşıdagı buş nigezdä Sälihcan öçen cıynak kına yort torgızdı. Yäşlär, başka çıgıp, kürşe bulıp yäşi başladılar.

İke yortta da ber-ber artlı balalar tudı. Hädiyäbanu belän Garifcan şularnıñ çır-çuına, oçsız-kırıysız mäşäqatlärenä çumdı.

... Gomerneñ iñ-iñ rähät çakları şul yıllarga turı kilä bugay.

Kara-karşı ike yortta cide malay-onık üste. İ-i-i-i, alarnıñ şuklıkları, uyınçak mäzäkläre, cor telläre! Cäyen yokı urınnarı peçänlekkä cäyelgän bulır ide dä, karañgı töşkäç, ike kilen, karmalana-karmalana, yokı simertkän balaların barlap yörer ide:

— Naciyä-ya-ya-yäü... Mindä bügen — ik-ä-ä-äü-ü-ü genä-ä-ä-ä! Sindä niçä-ä-ä-äü? — dip, uram aşa kürşe yorttagı kilendäşenä däşer ide.

— Bi-i-i-şä-ä-äü! — dip, avaz salır ide tegese ...

Hädiyäbanu gomer buyı kilennäreneñ tatulıgına kuanıp yäşäde. «Kilennär, üzara doşmanlaşıp, ike börtek balamnı ayıra kürmäsennär» — dip, kat-kat teläklär teläde. Ul çakta kilennärneñ serläre kileşä ide, duslıkları da könläşerlek buldı. Häzer genä dönyası ällä nişläp kitte şunda. Ber-bersenä yöreşmilär, kereşmilär, kıçkırışırga-talaşırga gına toralar. Ällä doşannarnıñ küze tide, ällä berävese bozdı ukmı?

Onıklar üsep, ber-ber artlı kalaga kitep urnaşa bardı, şunda ğailä kordı. Başta Garifcan, annan Şärifcan belän Sälihcan da dönya kuydı. Patşa sarayıday ike yortta öç karçık kına utırıp kaldı.

Menä şunda başlandı inde Hädiyäbanu öçen dönyanıñ mähşäre. İke kilen ber karçıknı büleşä almıy izalandı:

— Sine min kararga tiyeş tügel! — dip, ikese dä razboy saldı.

Nindi karau di! Älegä, Allaga şöker, Hädiyäbanu üz ayagında. Yäşe tuksanda bulsa da, kilennärgä ber mäşäqate dä timi, üz pıçragın üze cıyıp, üz keren üze ua. Öydän kuılıp, menä şulay kapka töbendä utırularnıñ yörägen niçek telgälägänen berävese añlıy mikän alarnıñ?

... Koyaş kızuına tüzeme bette Hädiyäbanunıñ. Öy işegeneñ eçtän bikle buluın tagın ber kat barlagaç, kıştır-kıştır söyrälep, uram aşa karşı yortka yünälde. Anısınıñ kapkası uk eçke yaktan teräüle bulıp çıktı.

— Säviyä, Säviyä dim... Kızım, kert äle mine... Aç kapkañnı...

Tege yakta däşmädelär. Kat-kat inälgäç kenä keçe kilen avaz birde:

— Närsä? Yaratkan kileneñ kudımı? Min üzem dä karçık inde, sine tärbiyälisem kilep tormıy äle ...

«Ya Hoda, bu şul Säviyäme soñ?»

«Ayak astıñda tufrak bulırmın, zinhar, mine kire kakma! Sälihcan belän kavıştıra kür. Balanı yätim itmik ...» — dip yalvaruçı aldangan kız üzeme?»

Ul çakta Hädiyäbanu anı citäkläp cirdän torgızdı, çäçlären sıypap yuattı. Soñınnan isä ber genä tapkır da bu haläten kileneneñ isenä töşermäde, «korsak belän çıktıñ» dip bitärlämäde. Onıtkan, barısın da onıtkan Säviyä. «Sin miña üz äniyemnän dä yakınrak! Mäñge onıtmam!» — digän antların da häterennän cuygan. Ällä hösetlek, komsızlık kebek yavız köçlär küñel türendäge böten izgelekne şulay onıttırıp, kısrıklap, kuıp çıgaramı ikän?

Karçık ıñgıraşıp kuydı. Täräz töbendäge yarannarı belän balkıp utırgan kara-karşı ike yort Hädiyäbanunıñ bolay da leperdäp kenä torgan yörägen dömbäsli-dömbäsli kısa, sıta başladı. Ul inde bu yortnıñ utırgıçına çümäşte, tagın da böreşep, keçeräyep tınıp kaldı. Älce-mälce kilgän küzlären karşı yaktagı kart öyänkegä töbäp, kartı Garifcanga däşte:

— Garifca-a-a-a-n... Niklärgä kaldırıp kitteñ mine-yı-yı-yı? Bähetle keşe tuksanga qadär yäşime-yı-yı-yı ...

Tuzan tuzdırıp kilep tuktagan maşinadan kem töşkänder, karçık anısın abaylarlık häldä tügel ide. Küp tä ütmäde, kilene Naciyä, cil-cil atlap, aña yakınlaştı.

— İ-i-i, änkäy canıkayım! Küpme utırırga bula kapka töbe saklap. Äydä, äydä, öygä ker. Änä anda İnsaf ulıñ tämle cimeşlär alıp kaytkan. Çäy eçäseñ dä kilep betkänder inde ...

Kilendäşe tarafına utlı karaşın attı da, Hädiyäbanunı cilterätä-cilterätä alıp kerep tä kitte. Vakıyganıñ niçek tämamlanasın koyma yarıgınnan küzätep torgan Säviyäse isä berni añlamıyça kaldı.

Karçık üze öygä kergäç tä, kükrägen totıp, karavat çitenä söyälü cayın karadı, İnsaf belän Naciyäneñ süzlärenä bötenläy kolak ta salmadı.

Tegeläre:

— Sugış veteranı... Kvartira... Veteran hatını... Bezgä tiyeş... — dip, ni turındadır kızıp-kızıp bähäsläşte.

... Ä Hädiyäbanu isä, Garifcanı belän citäkläşep, ap-ak çäçäkle yäşel bolın buylap atladı da atladı. Ul arada ayakları, cirdän ayırılıp, zäñgär bolıtlarga uraldı. Alar, ber-bersenä sıyınışıp, öskä, haman yugarıga kütärelde ...

... Kapka töbendäge kart öyänke genä üksep kaldı ...

NALASA AVILI KÖYE
(hikäyä)
Baz kapkaçın açıp cibärügä, tübännän kütärelgän ällä nindi çirkanıç açı is ni zamannan birle cünle rizık kürmägän aşkazanın yırtıp ütte dä böten eçen umırıp aldı. Hatın, ukşıp, cirgä çükte. Berazdan kap-kara bulıp ırcayıp torgan baz avızına tagın başın suzdı, tagın tını buıldı. Eşlär harap ide: berämtekläp çüpläp, simänägä dip saylap kına salıngan unöç çiläk bäräñge, çerep, sası tireskä äylängän .

Säkinäneñ böten tänen vak kaltıravık biläp aldı. Ul bermäl, fikerläü säläten yugaltıp, huşın cıyalmıyça tordı. Kışkı ozın tönnärdä, yabıgıp şır söyäkkä kalgan Änvären tän cılısına urap tañnar karşılaganda, anı şuşı unöç çiläk bäräñge barlıgı yuatıp kilgän ide . Poçmakları dımlanıp karala başlagan şıksız salkın öyendä, kazanda peşkän kabıklı kaynar bäräñge turında hıyallanıp, küpme rähät minutlar kiçerde ul. Bazdagı bäräñgeneñ här danäse küñeldän kat-kat isäplängän, küp tapkırlar sanalgan ide inde. Yandagı bakçaga utırtırga tiyeşle un çiläktän artkan, tübälämä öyelgän tagın öç çiläk (Öç çiläk bit, öç çiläk!) yaña uñış ölgergänçegä qadärge ozın-ozak aylarnı yalgap cibärergä tiyeşle häzinä bulıp, tängä cılı börkep tora ide.

«Bette, barısı da bette». Hatın, ıñgıraşıp, urınınnan kuzgaldı.

«İnde kışnı ütkärdek, yazın niçek tä tüzärbez, yäşel ülän baş törtkänçe can asrarga bäräñgebez bar», — dip, yöz-meñ kat uylangan hıyalları çälpärämä kilde änä.

— Üzem genä ğayeple, üzem genä... Küzlär tiderdem lä... Niklär genä şulay şatlandım da, niklär aşkındım ikän! Belä idem bit, yugıysä, äni gomer buyı äytä kilde: «Küzeñ bik katı. Artık kuanma da, soklanma da... Çit küzlärdän Hoday üze saklarmın, digän... İñ yamanı — üzeñneñ küzeñ tiyü ...»

Arış salamnarın şaktıy kalın tüşäp, bismillasın äytep kaplagan ide Säkinä baz avızın. Döres, baznı açarga älegä irtäräk ide . Mart koyaşı köndezlären şaktıy gına yaktırtıp aldasa da, tönnäre haman da salkın, hätta öy eçendä dä östän — bişmät, ayaktan kiyezkata töşärgä ölgermägän çak. Kazan astına yakkan korı-sarınıñ gına cılılıgı küzänäklärgä kerep oyalagan suıknı kuıp tarata almıy şul.

Baznı bolay irtä açuga ulı Änvär säbäpçe buldı. Ber çınıyak çäy eçim dip, aşıga-kabalana, fermasınnan öygä sugılgan çagı ide Säkinäneñ. Mäktäpkä kitkän Änvären ukıtuçı Saniyä çanaga utırtıp tartıp kayttı. Fronttan ire turında «kara piçätle» hat kilgändä dä bolay yugalıp kalmagan hatın, buınnarı yomşap, äzdän genä cirgä törtelmäde, annan, isenä kilep, ulına taşlandı.

— Ällä kurkıttımmı, äni? Miña berni dä bulmadı, barı tik başım gına beraz äylänep kitte, — dip, ğayeple yılmaydı Änväre.

Zup-zur başı belän çanada kaytuına oyalsa da, ukıtuçı apasına karşı äytergä bazmavı buldı ahrı, tınıç kına utıruında buldı.

Säkinä, aşıga-kabalana, kügärçendäy ciñel gäüdäle ulın kütärep aldı, anıñ arık tänen kapşıy-kapşıy, bar cireneñ isänlegenä ışangaç kına, ciñel sulap kuydı.

Şulay da Saniyä şaktıy borçılgan ide.

— Yartı säğat buyı añsız yatıp kotımnı aldı. Eh, ipi-söt muldan bulsa, yıgıla torgan malay mıni ul! Yahşırak aşatsañ, häzer ternäkläner ide dä... İke-öç kön mäktäpkä cibärmi torırsıñ inde ...

Änä şulçak şatlıgınnan kıçkırıp cibärde Säkinä:

— Bar! Açılmagan bazımda başlanmagan öç çiläk bäräñgem bar!..

... «Bette! Barısı da çälpärämä kilde!»

Çarasızlıktan izelgän hälsez tänen österäp, hatın öygä kerde. İske yurganga yabınıp säkedä yatkan ulın uyatmaska tırışıp, tavış-tınsız gına miç buyındagı eskämiyägä çükte ul.

Dürt yıl buyı bargan rähimsez sugış öy eçendäge härnärsägä ezen salıp ölgergän ide. Sugış aldınnan gına salıp kergän yaña narat yortnıñ poçmakları da dımlanıp, kügärep çıkkan änä. Satarga mömkin bulgan härnärsä satılıp, azık-tölekkä almaştırırlıgı küptän ozatılıp, divarları şıp-şır kalgan öye hatınga bik kızganıç bulıp toyıldı.

Menä bu karavat yanındagı stenada kayçandır zur, zatlı keläm elenep tora ide. Utızınçı yıllar ahırında Säkinäne Mäskäügä Kolhozçılır sezdına delegat itep saylagannar ide dä, kelämne ul şunnan alıp kayttı . İ-i-i, matur da ide soñ! Şul kelämneñ allı-gölle bizäklären kürergä dip, Nalasadagı berär hatın kermiçä kaldı mikän alarga! Kiçlären ut alganda, Säkinä üze dä uram yakka karagan ber täräzä pärdäseneñ çiten yüri açık kaldıra başladı. «Äydä, rähätlänep karasınnar, soklansınnar» ...

Zayım akçasın şul kelämne satıp tülärgä turı kilde. Berazdan üze sukkan, çitläre matur çigeşlär belän çuarlangan aşyaulık, cäymä, kaşagalarga da çirat citte. Kayçandır kızıl başlı sölgelär belän şıplap tulı sandıgı da buşap, meskenlänep, poçmakta utıra änä.

Hatın, aptıraudan gaciz kalıp, tagın şul sandıgına barıp yabıştı. İdän palasınıñ çiten kütärep, yäşerelgän urınnan açkıçın alıp, ber-ike boruı buldı, sandık kapkaçındagı yozak «kelt» itep açılıp ta kitte.

Kayçandır sandık aktaru Säkinäneñ iñ yaratkan şögıle ide. Ä häzer ...

Elekke mul tormışnıñ häbärçese bulgan sabın, huşbuy isläre katış naftalin ise borınnı yarıp kerde. Tın yulların kıtıklap, ällä kaylarga qadär ütte dä, küz yäşenä äverelep, sıtılıp ta çıktı. Sandık kapkaçına berketelgän «Gramota», otkrıtka bizäkläre «canlanıp, biyeşep» aldı.

... Menä bu keçkenä törgäk eçendä ireneñ fronttan yazgan hatları häm kayber dokumentlar saklana. Säkinä anı kulına totıp, ber sekund kına uylanıp tordı. Yuk, bügen alarnı aktarıp, hatirälärgä birelep utırası kilmi ikän anıñ, törgäkne çitkä etärde.

Monısı — ulınıñ keçkenä çaktagı kayber kiyemnäre... Kıska ciñle ak külmäk belän zäñgär ıştannarnı ul üze tekkän ide. Yua-yua uñıp, töslären cuya töşsälär dä, äle barısı da şaktıy taza, nık kürengän bu kiyemnärne, yäşeren ömet-hislär belän urap, äle sugışka qadär ük sandık töbenä salgan ide hatın. Änvärenä iptäşkä tagın ber-ike bäbäy alıp kaytırmın dip ömetlängän ide ul çakta ...

Säkinä iske genä baş yaulıgına törelgän tagın ber törgäkkä ürelde.

Monısı — garmun ide... Ällä nikadär istäleklär belän bäyle talyan garmun ...

Nindider kıymmätkä iyä, älegäçä satılmagan şuşı ber talyan garmun gına kaldı öydä. Baştarak Säkinäneñ anı satarga kulı barmadı. Bu vakıtlıça gına dip sanalgan mohtaclık çorında, yuk bäyägä genä cibärep, garmunnı äräm itäse kilmägän ide. Menä-menä sugış betär dä, ire dä kaytır, tormışlar da köylänep kitär dip ömetlände. Ämma yukka... Şul ömetne dürtençe kış asrıy hatın. Tik bıyılgısı iñ-iñ avırı bulgandır, mögayın: kış başında ireneñ kara käğaze kilsä, häzer menä Änväre dä yıgıldı. Satam disä dä, inde tirä-yakta garmunga kızıgırday keşese dä kalmadı bugay ...

... Ul çakta Säkinä belän Häydärneñ yaña gına öyläneşkän mälläre ide. Üzlärenä ayırım yort tözep, başka çıgarga ide isäpläre, yazılıp, Donbas şahtalarına kitep bardılar. Ğailälelärdän Häydär belän Säkinä genä ide. Böten bulgan cihazı agaç säkelärdän torgan zur, ozın barakta, iske takta kisäklärennnän ukmaştırıp, üz poçmakların buldırdılar da yäşäp kittelär. İr-atlar irtük eşkä taralgaç, şıksız barak kön buyına bup-buş kala. Säkinä baştarak üz «poçmak»ların köyläü, uñaylau belän mäşgul buldı. Tik iñgä-buyga öçär adımnan artmagan ul bülmädä könnär buyı berüze nişläp utırsın di? Eç poşudan nişlärgä belmiçä bärgälänep tuygaç, üzenä dä eş tabuın ütenep irenä yalvardı. Häydäre isä aptıradı da kaldı. Kümer şahtalarında hatın-kızga yaraklı eşne kaydan tabarga!

Barısı da kötmägändä häl itelde dä kuydı. Şahter yegetlärneñ berse Säkinälär bülmäsenä ör-yaña çalbar kütärep kerde.

— Aptıragannan sezgä kerdem äle, Häydär. Menä çalbar aldım ...

— Şäp bulgan!Çüpräge bik totımlı, nık kürenä.

— Anısı şulay da... Beraz zurrak kebek toyıla ...

Säkinä yegetkä çalbarın köyläp birde. Andıy eşlärgä kulı yatıp tora ide anıñ. Şunnan kitte inde. Yegermedän artık ir-yeget yäşägän barakta vak-töyäk hatın-kız eşe tabılıp kına tordı. Säkinä bersennän dä tayçınmadı. Kiräk ikän keren dä yudı, yamavın da saldı. Ä vakıt digäneñ haman da kaldı: avılnı sagınıp, äti-änine yuksınırga da, moñlanıp cırlap alırga da citte.

Şahterlar arasında Ğalimcan atlı ber garmunçı yeget bar ide. Şunıñ säke astındagı kapçıktan talyanın alganın Säkinä tüzemsezlek belän kötä torgan bulıp kitte. Matur uynıy ide Ğalimcan, üzäklärgä ütärlek itep özderä ide.

Bervakıt, barak idänen sebergändä, şul kapçıkka yulıktı hatın. Kullar, üzennän-üze, töyenlängän bavın çişte, annarı barmakları garmun tellärenä kagıldı. Ber bastı, ike... Tagın bastı... Ayırıla almıyça, säğattän artık utırgandır, imän barmagı belän «Äpipä»ne şaktıy gına şoma itep yırıp ta çıktı. Küñele kütärelep kitep, tagın, tagın baskaladı... «Kaz kanatı» kolaknı irkäläde, tüzälmiçä, köyläp tä cibärde:

Kaz kanatların sanadım,

Oçınıp kagınganda,

Tulgan aylarga karadım,

Özelep sagınganda ...

Säkinä, şulay, üzenä yuanıç taptı, kön uzıp, kiç citkäne sizelmi dä başladı. Uynadı da uynadı... Barmakları citezlände, ostargannan ostara bardı, sizger küñele, inde ezlänmiçä dä, garmunnıñ kiräkle telenä basarga künekte ...

... — Ay-yay-yay! Kem şulay sızdıra disäm?

Säkinä kort çakkanday sikerep tordı, oyat eştä totılganday kızarınıp, garmunın kaya kuyarga belmi bärgälände.

— Matur uynıysıñ! Könläşep tä kuydım üzeñnän ...

Hatın kauşadı. Avız kütärep cırlap, garmunda uynap utırganın başkalar belep alsa, kölä başlasa? Äle Häydäre ni diyär bit?

— Zinhar, beräügä dä äytä kürmä! — dip, yegetkä yalvardı.

Ğalimcan kölde genä. Şulay da serne beräügä dä açmadı.

Küp tä ütmäde, garmunçı yegetne şahta bastı. Kazıp çıgarganda, äle añında bulgan, böten eçe yanıp, şaktıy vakıt gazaplangan, didelär.Ülgändä äytkän soñgı süzen Säkinägä küplär citkerde:

— Garmunımnı Säkinägä biregez, — digän.

Nigä — Säkinägä? Berävese dä baş katırıp uylap tormadı: «Mögayın, tülänmägän burıçı kalgandır», — dip, talyannı Säkinägä tottırdılar ...

... — Äni... Äni dim!

Säkinä «dert!» itte. Garmunnı «yalt» kına sandık töbenä audarıp, ulı yanına aşıktı.

— Häleñ niçek, balam? Başıñ äylänmime?

— Yuk... Aşıysım kilä ...

Hatın arık beläkläre belän malaynı koçıp aldı.

— Häzer, häzer, balam, beraz gına tüz ...

Üz süzenä üze imänep kitte.

«Beraz gına tüz didemme? Eh, tüzep kenä üzgärtep bulsa ikän anı!»

Elek bu süzne gel-gel kabatlarga yarata ide ul: «Beraz tüzegez, häzer kıstıbıyım ölgerä... Häzer tokmaçım kabara... Häzer bäleşem peşep çıga... İ-i-i, bulgan da ikän rähät çaklar! »

Bazda çeregän bäräñgese isenä töşep, tagın essele-suıklı bulıp kitte. Simänägä digän öleşe turında ul älegä uylamaska tırıştı. Menä bügengese kıymmät anıñ öçen. Häzergese!

«Nilär genä aşatırga bu balaga!»

... Mälikä kürşese belän elek-elektän ber-bersenä yärdäm iteşep yäşädelär. «Bulganı — bergä, yugı — urtak digändäy »...

Soñgı çiktä, bügen dä şularga kerep yıgıldı Säkinä. Mälikäneñ kilene Nuraniyä sugış aldınnan gına bu yortka töşkän ide. Menä ul da näq Säkinä kebek tol häzer. Säkinä, yarıy inde, sugış çıkkançı altı yıl ir belän yäşäp kaldı, ulı — Änväre — üsep kilä änä. Ä Nuraniyä soñ, Nuraniyä! Säkinäneñ yöräge kısılıp kuydı: Nuraniyäneñ iren tuy tabınınnan uk sugışka algannar ide.

Köne nindi ide bit! Avılda Sabantuy gör kilä. Kürşedä Şäläñgerdän töşkän neçkä bille yäş kilen tuy kunakların sıylıy. Uyın süz, şayan cır, tatar moñı belän böten işek aldı tulgan. Kilenneñ enese Şäläñger Nuri talyanda sipterä genä. Unaltısın da tutırmagan üsmerneñ şulay osta uynavı böten avılnı şakkattırdı ul könne. Barmaklarına küz dä iyärmi üzeneñ. Kem, nindi cır başlasa da, häzer eläkterep kenä ala. Özderä genä inde menä! Böten Sabantuy anıñ köyenä biyede ul çakta... Kübese şunnan, bii-bii, frontka da kitep bardı ...

... Kilen sulık-sulık yäş tükte:

— Enem Nurinı gospitaldän kaytargannar ...

— İsän-saumı?

— İsänen isän dä ...

Kilen tagın sulkıldadı:

— Ber ayagı, ber kulı... Töptän ük... Snaryad belän ...

— Ya Rabbım! Nindi yeget ide bit! Nindi yeget!

Säkinä, kabalana-kabalana, kilenne tınıçlandırırga aşıktı:

— Alay uk betereşmä äle... Başı isän bulsın, digen. Ber kulı tözek keşe ällä nilär maytara ul... Bezneñ avılnıñ Gäräy kart turında işetkäneñ bardır bit. Elekke German sugışınnan uk kulsız kaytkan, ä anıñ kebek balta ostası böten Arçasında yuk ide ...

... Ozata çıkkaç, Nuraniyä Säkinäneñ «tilägrike» kuyınına ere-ere bäräñgelär tutırdı:

— Al, äydä, al, çitensenmä! Änväreñä aşatırsıñ... Allaga şöker, Şäläñgerdä bıltır bäräñge bik uñgan. Äni bezne dä öleşsez kaldırmadı ...

Säkinä kürşedän därtlänep çıktı, citez genä kazan astına törtep cibärde, kaynap çıkkan suga, ärçemiçä genä bäräñgesen turap saldı, saklap kına totkan ber yomarlam kaz mayı bar ide, çiten kitep, anısın şul şulpada erette. Imsındırgıç tämle budan täräz pıyalaları da parlanıp kitte. ...

* * *

Şäläñger avılına säfärgä Säkinä bik nıklap äzerlände. İrtänge savımnı böten keşedän aldanrak tämamlap, iñ elek Bıkırtıy Näsimäseneñ kul çanasın sorap aldı. Ul çana üzenekennän şaktıy zurrak toyılganga, ike kapçık bäräñge irkenläp sıyarlık dip taptı. Şaktıy kalın itep tüşälgän salam östenä Änväre dä çıgıp utırtkaç, bismillasın äytep, yulga kuzgaldı. İsäbe — kiçke savımga kaytıp ölgerü ide.

Cäy köne bulsa, Şäläñgergä qadärge biş-altı çakrımnı bolın sukmagı buylap kına ütkän bulır ide Säkinä, tik mart başında, äle yazgı koyaş bik kızganıp, saran gına nurın çäçkän ber mäldä, kar baskan bolın buylap yul salıp barırga batırçılıgı citmäde anıñ. «Alla saklasın, berär çokırga töşep, yırganaklarda batıp kaluıñ bar. «Urau bulsa da, tigez yul yahşı» digänne häterläp, tagın Nuraniyä süzlären dä istä totıp, Papa yılgası yarınnan Tübän Atı tavına kütärelde: elevatordan simänä taşuçılar salgan sukmakka şunnan turılap kına töşü ide isäbe. Ul sukmaknıñ kat-kat taptalgan, tıgız häm ışanıçlı buluı küptän mäğlum ide aña.

Çanası şaktıy «hutlı» bulıp çıktı. Säkinä, taudan tübän urınnarda şuıp kına, tauga taba da ällä ni köç kuymıyça, häyran ciñel atladı.

— Äni, töşim inde... Min bäbäy tügel bit! — dip, kirelänep mataşkan Änvärenä avız açarga da irek kuymadı:

— Kire kaytkanda, çananı eteşerseñ. Älegä utırıp kına bar. Garmunnı saklıy kür. Töşep-nitep vatıla kürmäsen, — dip, cilderde genä.

Änvären öydä kaldırsa da bula ide. Ällä nigä üze belän alırga itte: yaña gına çirdän terelgän çagı, rähätlänep yazgı havanı sulasın da, mart koyaşında irkälänsen äle, dide, ayakların, tuñmasın dip, şakmaklı kalın şälenä kat-kat törde.

Tau başına menep citkäç, Säkinä ber genä minutka dip häl alırga tuktaldı. Tuktadı da, borılıp, avılına küz saldı.

Änä ul — Nalasa... Yugarı oçtan alıp zıyaratka qadär suzılgan ozın-ozın uramnarı cemeldävek kar astında tıp-tın kalgan. Änä ike katlı agaç mäktäbe karayıp basıp tora da, annan beraz gına arırak, mäçetne sütep tözgän klubı da kara külägädäy suzılıp yata. Başka bik küplär kebek Säkinä dä ul klubka iyäläşä almıy cäfalandı. Ata-babalarıñ namazga dip çügälägän idännärne tıpırdatıp biyergä niçek cörät itmäk kiräk!? Nalasa imamı Safa häzrät üze bu hällärgä niçek tüzde ikän? Kazan törmäsendä soñgı sulışın alganda, universitet belemle ulları Möhämmät belän Ähmätneñ yänäşä kamerada gına kıynalıp-gazaplanıp yatuların sizde mikän kart? Ällä yaratkan kiyäve Hälil mullanıñ ike sabıyı häm kızı Hädiçä belän Sebergä sörelep yukka çıguı sabır kasälärenä tamgan soñgı tamçı bulganmı? İske mäçetneñ divarları säcdägä oyıgan kartlarnıñ moñsu karaşların üzenä señdergänder dä, aları isä hoday yortın basımçak itüçelärne üpkä-ränceşläre belän koyındıradır kebek toyıldı aña ...

Avıl tıp — tın. Anıñ, äyterseñ, yort-cirennän kuılgan Sämigulla, Rähim, Sabircannar turındagı istälekläre dä, matçaga kıstırılgan soldat hatları da, yäş tamçıları belän çuarlangan kara piçätle käğazläre dä yuk. Äyterseñ, ul, ömet-şatlıkları, yuksınu-sagışları häm başka bik küp, bik küp vak-töyäk mäşäqatläre belän tınıç kına yaznı kötä ...

Hatın çana çitenä söyälde. Moñarçı üze dä sizemlämägän, toymagan yarsu därtneñ ällä kaydan, bik-bik tirännän, urgılıp-yarsıp yugarı ürlävenä çıdıy almıyça, garmun törelgän tege iske yaulıknı tartkalap-yolıkkalap sütä başladı. Barmakları änä şul kaygı katış ömetlärgä uralgan ilahi ahäñne ezlägändäy, talyan tellären barlıy-barlıy, äle yugarıga, äle tübängä şuıştı, törtelde, abındı, tagın, tagın ezlände ...

Nihayät, ul moñ tudı! Kar börteklärendä çagılıp kükkä çöyelde dä, koyaş nurları belän übeşep, kiredän cirgä sibelde, cemeldäşkän kar çäçkälären irkäli-irkäli sıypap ütep, böten tirä-yaktagı ap-ak serle dönyanı koçagına cıydı ...

Özde-yı-yı-yı-rep ga-a-a-armun uynıyla-a-a-r

Na-a-a-la-a-sa-a avı-ı-ıl-ı-ı-nda ...

Sagınul-a-a arım, sagışla-a-arım

Bu-u-u mo-o-oñlı-ı cı-ı-ırla-a-arı-ı-ımda ...

Şakmaklı zur şälgä törenep utırgan Änvär, beraz gına kımşansa yäki häräkätlänsä dä, şul cırnıñ özelep kitüennän kurıkkanday, änisenä tomırılıp önsez kaldı.

Ä Säkinä cırladı da cırladı. Anıñ köyenä, äyterseñ, Häydäre köylägän moñnar da kilep kuşıldı, şuña östäp, tagın bik küp, bik küp Nalasa yegetläreneñ cırlanmagan cırları da ürelep aktı ...

Hatın, avız çitendäge tozlı tämne toygaç kına, buy bulıp suzılgan yäşlären kul arkası belän citez genä sıpırıp aldı. Änvärenä küz salsa, anısınıñ irennäre kaltırap, kerfeklärenä elengän yäş tamçısı menä-menä tamarga tora ikän.

— Ay-yay, koyaşı şäp bügen! Küzne niçek çagıldıra! — digän buldı Säkinä, küzlären kıskalap. Üz yomşaklıgına canı ürtälep, kinät kenä başın çöyep cibärde dä, därtle, şayan tavış belän cırın dävam itte:

Äy Nalasa, Nalasa la,

Nalasanı su basa,

Nalasanıñ kızlarına

Kiyäü çıkmıy labasa ...

... Säkinäneñ garmunda uynavın avıldagı bütännär tügel, hätta Häydäre dä belmi, sizmi kaldı bugay. Bu şögıl barı tik ir-yegetlärgä genä has dip küñelenä berketkän hatın talyanında gomer-bakıy kaça-posa gına uynap kilde. Hatın-kızga, bigräk tä äni keşegä, garmun tartıp cırlap utıru nindider oyat ber eş kebek toyılıp, bu hönäre barlıgın ser itep şaktıy ozak sakladı ul. Tik gaziz balası Änvärdän genä yäşerep kala almadı.

... Kiçen bäräñge bakçası aşa uyınnan kaytıp kilgän Änvär kötelmägän häldän kauşadı da kaldı ul çakta. Munçadan köy agıla ide. Malaynıñ kotı oçtı. Koyaş bayıgaç, kara munçada cırlap-biyep utırgan cen-pärilär turında anıñ ällä nikadär äkiyät işetkäne bar ide. Mögayın, şulardır! Ul — cirgä señde. Buraznalar arasına posıp, munçadan işetelgän serle hikmätne şaktıy ozak tıñlap yattı. Kara, kara! Cennär dä tatar köylären belä ikän bit! Änise cırlarga yaratkan «Balamişkin», «Arça»larnı sipterälär genä!

Kurkuı beraz basıla töşkäç, bismillaların ukıp, täräzäsennän küz salırga da batırçılıgı citte. Munça eçe kap-karañgı häm berni dä kürenmi ide. Kinät, kötmägändä, işege şıgırdap açıldı da, annan ... änise kilep çıkmasınmı!? Cennärneñ keşe kıyafätenä kerep, zıyan salıp yörüläre turındagı imeş-mimeş häterendä yañarıp, malay çırıldap kıçkırıp cibärde. «Cen» kisäk borıldı da änise tavışı belän aña däşte:

— Kayttıñmı, ulım? Nigä şulay kıçkırasıñ? Äydä, aşatam üzeñne, karınıñ açkandır, — dip, Änvärgä atladı.

Malaynıñ yöräge bugazına uk kilep böyälde.

— Cennär... Munçada... Biilär... cırlıylar... — dip, totlıga-totlıga söylände dä söylände.

Säkinä, töyençegen çişep, talyan garmunın kürsätkäç kenä malay beraz tınıçlana töşte, annan:

— Uyna! — dip, anasına sarıldı.

Buraznalar arasınnan sak kına «Änisä», «Äpipä»lär agıldı ...

Ana belän balanıñ urtak sere barlıkka kilde. İkävese genä aulakta kalgan çaklarda, tege talyan da sandıktan çıgarılıp, Säkinä Änvärne garmunda öyrätä başladı. Tik sugış başlangaç, bu şögıl üzennän-üze onıtıldı.

Talyan garmun yänä sandıkka biklände ...

* * *

Şäläñger digännäre ille-altmış yortlı keçkenä genä avıl ikän. İñ başta Nuraniyälär öyenä sugılırga buldılar. Kürşe kilene äti-äniseneñ häl-ähvälen beleşülären bik ütengän ide. Alar kilgäç, östälgä samavır mende, tirläp-peşep ber-ike çınıyak kişer çäye çümerdelär, miçkä tägärätkän bäräñgeläre teleñne yotarlık tämle ide.

Poçmak yaktagı säkedä yatuçıga Änvär baştarak iğtibar da itmägän ikän. Tegese torıp utırgaç, säyer küreneşkä aptırap, malay bötenläy telsez kaldı. Ayaksız-kulsız uñ yagına avıp kitüdän kurıkkanday, sul kulı belän säke çitenä çıtırdatıp yabışkan yegetne kürgäç, Säkinä üze dä bermäl aptırap tordı, tiz genä huşın cıyıp, isänläşergä aşıktı:

— Nihäl, Nuri, tereläseñme?

Yeget, yabık, ak çırayına ber dä turı kilmägän kör tavış belän aña cavabın birde:

— Ä-ä-ä! Nalasalar kilgän ikän! — dip, ğalämät olı, zur uçın Änvärgä suzdı.

— Oho-ho! Ya, yeget, kızlar ozata başladıñmı inde? — dip, anıñ arkasın şapıldattı.

Annarı säke astınnan ürelep tayagın tartıp çıgardı da, citez genä kütärelep, äle çatanlap, äle tıraklap-titaklap işekkä taba yünälde. Täräzädän küzläp torgan Änvärne şakkatırgan tagın ber häl buldı: Nuri, yalt kına külmägen salıp atıp, arkasın, kükrägen, biten, uç-uç kar alıp, ua, ışkıy başladı.

Yuk, mesken tügel ide bu yeget! Köç-kuäte haman da taşıp torgan yaralı arslannarga tiñ nindider tıyılgısız kütärenke ruhka, eçtän urgılıp çıkkan därt-därmanga iyä ide ul.

Nihayät, çirat garmunga da citte. Anı totıp kaysı yortka barıp kerergä, avıldagı kemneñ bäräñgegä almaştıru mömkinlege buluı turında hucalar belän kiñäşläşü kitkäç kenä, Nuri, nikter, süzsez tordı, soñrak, kıyusız gına, tamak kırıp kuydı.

Annarı:

— Äni, garmun miña kalsın äle, — dip, ömet tulı sagışlı küzlären änisenä töbäde.

Bar da tıp-tın kaldı. Ällä nindi uñaysız, çiten ber tınlık ide bu.

... İke kapçık bäräñge salıngan çananı tartıp Nalasaga taba atlaganda da şul caysız tınlıktan arına almadılar alar. Änvär yış-yış borının tarttı, mış-mış kilep, däşmi-tınmıy gına çananı ette dä ette.

Ana belän ulnı totaştırıp torgan tege urtak ser dä irtänge tomanday taraldı, erede, yukka çıktı kebek ...

* * *

Könnär, tönnär, aylar, yıllar ütte dä kitte ...

Änvär üste, başta — yeget, annan ir dä buldı. Sugış hatiräläre dä akrınlap onıtıla, häterdän cuyıla bardı. Tik tege garmun, ike kapçık bäräñgegä almaşkan talyan garmun mäñge-mäñgegä küñel türendä kaldı anıñ. Kızganıç ide ul, bik-bik kızganıç ide! Kulsız soldatnıñ şürlegendä yata-yata, mögayın, ällä kayçan telläre kügärep, tavışları karlıgıp betkänder inde anıñ. Säkinäneñ çanaga utırıp uynagan tege köye dä ul garmunnıñ iñ soñgı cırı, soñgı sulışı bulgan, ahrı.

Şunısı gacäp: änise bervakıtta da talyannı isenä töşermäde, sagınıp hätergä dä almadı. Niçek şulay bik tiz onıta aldı soñ ul anı? Ällä yörägen ärnetmäs öçen, uylamaska tırışuı gına buldımı?

Şulay da, avırıp urın östenä yıgılgaç, yabıgıp, böreşep betkän karçık Änvärgä soñgı telägen citkerde:

— Garmunda uynıysım kilä!

Änväre sikerep tordı.

— Häzer tabıp kiteräm, äni!..

Säkinä, küzlären yomıp, hälsez barmakların häräkätländerä başladı, küñele belän nindider köy bormaların isenä töşerergä tırıştı, tik barmakları, kiräkle garmun telen taba almaganday, haman ezlände, butaldı, yalgıştı, annarı bötenläy häräkätsez kaldı.

— Tege garmun bulmagaç... Kiräkmäs inde ...

Änvär uyanıp kitkändäy buldı.

Tabarga! Tabarga kiräk ul garmunnı! Talyanga can kersä, änise dä tereler digän hıyalıy uylar böten añın biläp aldı da anı yulga çıgarga etärde.

... Kürşedäge kilen inde küptän kalada yäşi ide, hätta tös-kıyafäte dä häterdän cuyılıp betkän. Änvär beräüdän dä soraşmadı, cıyındı da Şäläñgergä taba yul aldı, andagı kayber tanışların isenä töşerergä tırışıp atladı da atladı.

... Nalasa mäktäbenä, bişençe sıynıftan başlap, yıl sayın ber-ike Şäläñger ukuçısı östälep kilä ide ul çakta. Barısı da ozın buylı, köçle, taza malaylar ide. Fizkultura däresenä tezelgändä, stroyda berençe bulıp şular torır ide. (Şäläñgerdä ällä kızlar bik siräk tuganmı, aları, nikter, yünläp häterendä dä kalmagan anıñ.) Uku yagınnan ällä ni aldıngılardan bulmasalar da, çañgı-şahmat yarışlarında Şäläñgerlärne ciñgän berär keşe buldı mikän? Yuk, häterlämi Änvär. Az süzle, sabır, eşçän malaylar ide alar: Mindiyär, Gabdullacan, Rafaellär ...

...Säkinä tege çakta garmunda uynagan urınga citkäç, Änvär tugan avılına borılıp karadı.

Änä ul — Nalasa! Kuyı yäşellek arasında kalay tübäle tözek yortları niçek kukrayıp utıra anıñ. Änä, avıldan çittäräk, Räbiga çişmäse... Çäberkä yılgasınnan başlanıp kitkän Yugaroç uramnarındagı canlılık monnan uk kürenep tora. Bolayrak — Baltay çişmäse, tagın da arırak — Ayu tavı, annan tübänräk — zıyarat... Barısı da yakın, bik-bik qaderle ikän bit!

... Ämma Şäläñgerne tapmadı ul . Bakçaları, cimeş agaçları isän, çittäräk zıyaratı şaulap utıra... Tik avıl — yuk. Avıl taralgan ide. Gabdullacan, Rafael, Mindiyärlarnı taş şähär üzenä suırıp algan ...

Şäläñger digän avıl yırak-yıraktagı ütkändä genä kalgan ...

* * *

Garmun tavışı Änvärne uramga äydäde.

Ya Hoda! Mondagı cır, şayan süz, därtle biyulär! Talyan tavışı böten Kazannı äsir itep, iñ tuñ yöräklärne dä üzenä buysındırıp ölgergän ikän bit. Ul, şul cır-moñga kuşılıp yözgän halık agımına iyärep, şähär üzägenä dä kilep çıktı.

Kaban küle, Teatr mäydanı yanında garmun moñı tagın da üste, tagın da köçäyde. Kinät ... ber mizgelgä genä dönya tınıp kaldı kebek ...

Kuätle mikrofon tavışı böten Kazanga huca änä:

— «Uynagız, garmunnar!» dip isemlängän halık talantları kontsertın dävam itäbez!

Änvär dä sähnägä yakınrak kilde. Şulçak milli kiyemdäge garmunçılar arasınnan kükräge orden-medallär belän tulgan beräü ayırıldı da, şaktıy gına aksıy töşep, sähnä urtasına çıktı. Konferanse yeget aña urındık täqdim itte, bik citez kılanıp, aldına garmunın da kiterep kuydı.

Kemnärder kanäğatsezlek belderep pışıldaşıp aldı: yeget kartka talyannı döres yagı belän tottırmagan ide. Änvär dä borçıldı.

— Telle yagı — uñga, bakası — sulga bulırga tiyeş! — dip, äzdän genä kıçkırıp cibärmäde.

Ämma kart tınıç ide. Ul, aşıkmıy-kabalanmıy gına, sul kulı belän uñ ciñnän kürenep torgan timer başlı nindider ırgaknı garmun kayışına berketep kuydı.

Änvär tınsız kaldı — kartnıñ uñ kulı yuk ide.

Menä ul, şayan yılmaep, halıkka karap küz kıstı da talyanın tartıp cibärde. Garmun kürekläre arasına sıyışa almıyça taşıp çıkkan ilahi, moñlı ahäñ, küzgä kürenmi torgan nindider serle dulkınnarga uralıp, äle kükkä kütärelde, äle koyaş nurları belän übeşep, kiredän cirgä sibelde:

Özderep garmun uynıylar

Nalasa avılında-a-a,

Sagnularım, sagışlarım

Bu moñlı cırlarımda ...

Halık tantana itte, üzläre dä sizmiçä, kulsız garmunçınıñ köyenä kuşılıp cır suzdı:

Nalasanıñ küllärendä

Tezelep yözä akkoşlar.

Üsep citkäç, çit cirlärdä

Yörtä bezne yazmışlar ...

Mäydanda patşalık itkän şuşı moñ agışında äniseneñ tavışı da yañgırap-yañgırap kitkändäy toyıldı Änvärgä ...