İpekäy İsläre

(hikäyä)
Yegerme berençe yılgı açlıktan şeşenep, cannarı tartışkan; Donbass, Ural yaklarına çıgıp kitkän; Su Yılga, Häsänşa, İgençegä nigez salgan ike meñnän artık avıldaşıma – keçekirmänlelärgä bagışlıym.

I

– Äni-i-i! Äni!.. Çormaga büre kergän.

– Çü, balam! Çormaga büre kerämeni? Cil genä ul.

– Büre ul, äni, büre. Änä bit niçek ulıy. Mine aşarga kilgän ul.

– Tınıçlan, tınıçlan, ulım. Bernindi büre dä yuk. Abıylarıñ da, min dä monda, yokla inde, balam.

Altınçı yäşe belän genä baruçı Zakir äle ber yagına, äle ikençesenä äylängäläp yattı da, yokıga kitte. Külmägen yamagan cirennän bülengän anınıñ yañadan eşenä kereşergä kulı barmadı. Küzlären säkedäge töpçegennän ala almadı ul. Cäy buyı uramda tuzan sörep yörgän ulın soñgı vakıtta alıştırdılar diyärseñ. Çıtlıklanu tügel, yılmaymıy da. Küzgä kürenep yabıktı, suırıldı. Äyterseñ, cen alıştırdı.

– Tfü-tfü! Allam saklasın. Nindi cen di ul! Açlık. Aşau citmäü. Äle kış başlana gına bit. Yä, Hodayım! Niçek çıgarbız kışnı?.. Çü! Şeşenä başlagan tügelme soñ bu bala?.. – üze dä sizmästän uyları telenä dä küçkännär ide.

Tür yaktagı säke şıgırdaganga siskänep başın kütärde. Şakir belän Kärim torıp utırgannar da, aña töbälgännär. Küzlärendä...

Alarnıñ karaşlarınnan täne çemerdäp kuydı. Tamagına töyer tıgıldı. Bägıren, yörägen, alay gına tügel, böten canın, barlıgın telä ide ul karaşlar. Böten tüzemlege, üz-üzenä ışanıçı şartlap sınar kebek ide. Ämma tüzde. Karaşın almadı. Böten ihtıyarın cıyıp:

– Sez dä yoklagız inde, balalar, – dip yomşak kına endäşte ul alarga.

Şakir belän Kärim karusız gına yurgan astına çumdılar.

Tol yazmışı – tol yazmışı inde. Kızıllarga satılgan närsä dip, Lokmanın çehlar atıp kitkängä dä bıyıl öç yıl tuldı. Oçnı oçka yalgap barırga, äle yäşärgä, tüzärgä bula kebek ide. Cäyge koyaş, yalkın teledäy, böten igenne yalmap, ötep beterde. Öç ay buyı tamçı da yañgır kürmäde cir, yargalanıp bette. Uramda da, su buylarında da çirämnär kibep sap-sarı buldılar. Bakırçı, Hubıy çişmälärennän suı kaçtı. Cäyge çellädä sulışlarga kaba torgan kızulıktan uramga çıga torgan tügel ide. Küpme çäçsälär, şunıñ qadär urıp aldılar. Anıñ da yartısı mullaga burıç tülärgä kitte. Salamı da ber-ike kibännän artmadı. Bäräñge dä iläktän ilägändäy – barmak başı qadär genä. Ä alda äle kış. Aña kerep kenä kilälär.

– Adäm balası kuyan tügel şul-u-ul! Usak kayırısı kimerä almıy...

Korı söyäkkä kalgan barmakları belän, üze dä sizmästän, baş tübäsen kayızladı ul. Tırnak aralarına elägep çäçläre yolkınuın da sizmäde. Tavışsız gına yılıy ide. Yäşläre, suırılıp kergän yañaklarınnan agıp, alyapkıçına tamdılar.

Şulay ozak utırdı ul. Miç yarıgına kıstırgan çıralar beräm-beräm sünep betkäç kenä, ayakların söyräp, urınına barıp yattı.

Şakir belän Kärim yatkan säkeneñ şıgırdap kuyganın, alarnıñ avır sulaganın da işetmäde. İşeterlek häldä tügel ide. Bilgesezlek bägıren ötte.

II

Şakir belän Kärim äniläreneñ yokıga kitkänen ozak kötep yattılar. Ul arada Kärim dä tigez sulış ala başladı. Abıysı tersäge belän kasıgına ciñelçä törtep aluga, bötenläy yokıga kitmägändäy, kisäk kenä torıp utırdı ul.

Saklanıp kına kiyendelär. İdänne şıgırdatmaska, urındık-çiläklärgä orınmaska tırışıp, akrın gına işek katına kildelär. Şakir, cähät kenä ürelep, miç astınnan kinder kapçık tartıp çıgardı da, kuyınına şudırdı. İşekne kütärä töşeberäk açtı. Çabata oçlarına gına basıp, öyaldına atladılar.

Alarnıñ çıgıp kitkännären öydä sizüçe bulmadı. Zakir gına, töşlänep, avız eçennän närsälärder söylänä ide. İnde kış başlansa da, cir östendä karnıñ eze dä yuk ide äle. İkesen dä karañgılık, ütäli cil yottı.

Kiçtän söyläşep kuygança, İshaklar kelätenä yünäldelär. Hälle yäşi İshaklar. Bulgannı keşe küzennän yäşerergä mömkin tügel şul. İnde niçä tapkır, uynarga çıkkanda da, töpçekläre Hälilneñ kulındagı kabartma karaşlarnı koyaştay irkäli. Alarga (alarga gınamı ikän) alabuta kümäçe dä bik siräk elägä.

Kärim akrınrak atlıy başladı. Eneseneñ artkarak kaluına Şakir iğtibar da itmägän ide. Äçe cil bitlärne, kolak yafrakların ötep-ötep ala. Ällä salkınnan, ällä niyätlägän eşne küzallaudan, yörägen kurku katış säyer ber toygı biläp algaç:

– Mıştırdama, yäme... Tizräk atla, – dip, anı citäkläp kitte.

Şuşı mizgeldä enese kaltırangan kulın yolkıp alıp, öylärenä borılıp yögersä, üze dä annan kalmas ide. Üz gomerlärendä keşe äybersen alu tügel, orıngannarı da bulmadı. Ä häzer menä burlıkka baralar. İshaklar kelätennän yartı pot bulsa da on urlarga.

Ällä tez buınnarı yomşarudan, ällä ayak oçına eläkkän tümgäktän, kisäk kenä sörlegep kuydı ul. Tuñ cirgä kaplanudan eneseneñ kulları totıp kaldı.

Anıñ kaynar uçlarınnan yörägenä kıyulık yögergändäy buldı. Adımnarın kızulattılar.

Kelätkä bakça yaklap kildelär. İshaklarnıñ da, kürşeläreneñ dä etläre yuk, örep avılnı ayakka bastıruçı bulmadı. Aç keşeneñ tabınına aş buludan kurkıpmı, alarına qadär kayadır kaçıp bettelär. Avıl tiräsendä aç bürelär kübräk kürenä başladı.

Ni qadär genä sak atlarga tırışsalar da, abzar artındagı kibän yanınnan uzganda, peçänneñ yomşak kına kıştırdap kuyuın ällä işetmädelär, ikeseneñ berse iğtibarga almadı.

Kärim päkesen cähät kenä kesäsennän aldı da abıysına suzdı. Şakir kelät täräzäse ramın totıp toruçı kadaklarnı ikençe yakka bordı. Şıgırdagan tavış ta çıgarmıyça täräzäne çitkä alıp kuydı. Sulışları tigezläşkänçe ber tın basıp tordılar. Keşe kelätenä burlıkka kerü ber dä uyın eş tügel ikän. Şul vakıt berse borılıp yögersä, ikençese dä annan kalmas ide. Ämma Galicänap Açlık köçleräk. Ul aşkazanın böterer-böterep ala, çıra belän telgäli.

Şakir, saklanıp kına kütärep, enesen eçkä kertep cibärde. Barısı da tavış-tınsız eşlände. Cilneñ äçe sızgıruı aşa, yänäşälärendä basıp tormasañ, ber ni dä işeterlek tügel ide.

Kelätneñ keçkenä täräzäsendä başta Kärimneñ tügäräk kümäç totkan kulı, annan başı kürende. Şakir cähät kenä ürelep anı tışka tartıp aldı. Enese yış-yış sulıy ide. Telläre körmäklängän.

– O-o-on-nar-rına ba-barıp ci-ci-tä almadım. Tiz-z-z ge-yı... kü-ü-mäç el... kul as-as-tında-gı-gı... – dip tezde ul, böten gäüdäse belän kaltıranıp.

– Yä-yä, buldı. Añladım. Monısı da äybät. Kittek tizräk.

Söyeneçtän, tügäräk kümäç kürgän şatlıktan, Şakirnıñ yörägenä kaynarlık yögergän ide.

Näq şul mäldä köçle kullar, yakasınnan uçlap alıp, öskä kütärdelär anı. Närsä buluın äle añışmasa da, küz kırıyı belän genä, enekäşeneñ böten gäüdäse belän cirdän kütärelep, kelät büränälärenä kilep bärelgänen kürep ölgergän ide. İkençe mizgeldä inde üze dä şul uk büränälärgä oçtı. Başı eçendä meñärlägän oçkınnar kabındı. Kolakları, başın yarır däräcägä citep, şaularga kereştelär. Kelät yänäşäsendäge balan kuakları küz aldında erep yuk buldı. Cilneñ äçe sızgıruı da bette. Gäüdäse belän rähät karañgılıkka çumdı.

III

Kalın sakau tavış tönge tınlıknı yäşendäy telep ütte.

– Kalak totım!!! Kalak! Cämäğat! Uyanıgız. Kalak tottım!!!

İshaknıñ tavışınnan başta üz öyeneñ işege kayırılıp açıldı. Annan, tönge külmä-ıştannan gına, äzmäverdäy ike ulı yögerep çıktılar.

– Äti, närsä buldı? Nik bolay sörän salasıñ? – dip soradı aldan yögergän Samatı.

– Menä kalaklal tottım. Kelätkä kelgännäl ide. İkesen dä eläkteldem..

– Kaya, kaya alar?.. Kemnär?!

– Kalap tolılga vakıt bulmadı. İkesen dä sugıp yıktım! Monda yatalal.

– Min häzer lampanı alıp çıgam. Sez saklap torıgız, – dip, arttan kilgän Vakıyf kire öygä yögerde.

– Närsä algannar soñ alar, äti?

– Kalap tolılga vakıt bulmadı. Täläzäne alıp keldeläl. Sin saklap tol. Min avılnı uyatam.

İshak uramga yögerde. Äle ber öy kapkasın, äle ikençesen döberdätergä kereşte.

– Cämäğat! Tolıgız! Kelätne bastılal. Kalaklal tottım! – dip sörän sala ide ul.

Beräm-beräm öy täräzälärendä sıyık yaktılık kabına başladı. Uyanıp çıkkannar şap-şop basıp İshaklarga yögerdelär.

Burlıknıñ isäbe bulmasa da, karak totu avılda siräk häl.

– Kem? Kemne totkannar?

– Nişlägännär?

– Närsä urlagannar?

– Kayda alar?!

İshak cide-sigez öyneñ kapkasın şakıp, kire äylänep kaytırga da ölgergän ide inde. Altmışnı tutırıp kilüçe, dimässeñ, kayan kilde aña bügen andıy citezlek.

– Monda! Monda! Kelät altında alal! – dip karşı aldı ul yögereşep kilüçe irlärne.

Şahta lampası kütärep öydän Vakıyf kilep çıktı. Bötenese kelät artına yünäldelär.

Lampanı cirdä yatuçı malaylarnıñ yözlärenä yakın kiterdelär.

–Ästäğafirulla! Bikä malayları tügelme soñ?

–Şular bit, şular!

Şakir belän Kärimneñ kolak-borınnarınnan aguçı kan haman tuktalmagan ide äle. İkese dä hälsez genä ıñgıraşıp kuydılar.

Kärimneñ bişmät izüennän tügäräk kümäç kırıyı kürenep tora.

– İpi ulagannar!

– Ah, imansızlar!

– Ciñel yul tapkannar.

– Hökem itärgä kiräk, hökem itärgä!

– Cämäğat! Häläl köçem belän üstelgän ipiyemne teläsä kemgä ullatıymmı?! Hökem itik!

Küzläre tongan Samat belän Vakıyf, şul süzlärne genä kötkändäy, un-unöç yäşläre belän genä baruçı ike malaynı kaz mamıgıday yolkıp torgızdılar da, sallı gına kizänep, yañadan sugıp yıktılar. Bu sugudan tal çıbıgıday ike malay gına tügel, imändäy irlär dä ayaklarında basıp kala alırlar ide mikän? Uram belän uram orışlarında da küplär kaltırap toralar alardan.

Barısınıñ da öylärendä aşau yagı takır. İpi digän süzne işetü üze genä yöräklärne uyıp ala. Avıl aşa köngä ällä niçä bala telänep uza bugay. Berseneñ dä keşe kelätenä kergäne yuk. İpi kıyırçıgıñ bulsa biräseñ, bulmasa da räncemilär. Keşe ipiyen urlau avılda iñ olı gonah häzer.

İrlär därräü malaylarnı tipkäli başladılar.

– Sabak bulsın!

– Bälşäbik kaldıkları!

– Ataları tege çakta yaman kazınıp yörgän ide bezneñ arttan. Allanıñ rähmäte belän, çehlar başına citep ölgerde.

Tipkälägän avazlar ozak dävam itte. Ällä ardılar, ällä yöräkläre tınıçlanıp kalgan ide, kisäk tuktadılar.

– Cämäğat! Uram buyınça yörtik ikesen dä!!

Samat şulay dide dä, Şakirnı yakasınnan alıp, uramga taba söyräp kitte. Anıñ artınnan Kärimne österäp enese atladı. Lampasın öskä kütärep, yannarınnan İshak kitte.

Bötenese şaulaşıp alarga iyärdelär.

– Üzlären atlatıgız. Añnarı kitkängä sabışmasınnar, – dip kuydı aradan kaysıdır.

Samat belän Vakıyf malaylarnı cirgä taşlap yañakların çäbäklärgä kereştelär.

– Ällä üterdegezme?!

– Malaylar gına bit äle. Küp kiräkmeni!

– Yuk, sulıylar.

– Su alıp kilegez.

Kaysıdır koyı yanına yögerde.

İkeseneñ dä başına salkın su koydılar.

Şakir küzlären açtı.

– Abıylar! Zinhar öçen timägez bezgä! Ber kümäç kenä aldık bit. İshak babay! Zinhar öçen, dim, öydä enekäş ülärgä yata! – dip endäşä aldı ul telen köçkä genä äyländerep.

– Ah, cil bit! Kızgandılmakçı bula. Atalga kiläk sine. Monıñ öçen atalga. Atañnı atkan kebek!

İshak böten açuı belän malaynıñ kabırgalarına kiterep tipte. Ul gına tügel, monda cıyılgannar da kızganu çigen uzgan ide inde. Açlık yöräklären telü genä citmägän, cide tön urtasında uyatıp, şuşındıy ütäli cilgä çıgarsınnar äle. Añnarı tomalangan, yöräklärendä rähim-şäfkat bötenläy kalmagan ide inde.

Tavışka hatın-kızlar da cıyıla başladı.

– Närsä bar? Ni bulgan?

– Karak totkannar!

– Bikä malayları İshaknıñ keläten baskan!

– Närsä algannar?

– İke kapçık on apçıkkannar, dime şunda!

– Militsiyägä birä kürmägez. Yaklap kalaçaklar. Karga küzen karga çukımıy! Bälşävik malayları bit!

– Üzebez hökem itik!

Şul vakıt barısın da yöräk yarırday avaz siskänderde.

– Kaya alar?!! Kaya balalarım?!!

Cıyılgan halıknı yırıp, iñenä şälen genä elgän hatın-kız urtaga kilep kerde. Kilep kerde dä, kara kan eçendä yatkan Şakir belän Kirimne kürep, katıp kaldı. Annan alar yanına – kan eçenä sıgılıp töşte.

Cıyılgan halık süzsez kaldı. Barısı da diyärlek karaşların çitkä bordılar.

Tınlıknı İshaknıñ sakau tavışı bülde:

– Ähä! Bu cil bit tä kilep citkän! Malaylalın üze cibälgändel äle!..

Halıkka, äyterseñ, şuşı süzlär genä kiräk ide. Yañadan tavış kuptı.

Samat ananı ulları östennän söyräp torgızdı.

– Äle siña da kiräkme?! Kara, änä nindi yılannar üstergänseñ!..

Kürşeläre Hädiçä karçık kilep, ni çara kılırga belmiçä torataştay basıp toruçı ananı yomşak kına bilennän tottı da, çitkä alıp kitte.

Ni eşlärgä tiyeş soñ ul? Niçek yärdäm itärgä ullarına?! Niçek alarnı küzläre kalaylangan törkemnän yolıp alıp kala ala?

Ana, üz-üzen beleştermiçä, cirdä tägäräp, tuñ balçıknı tırnıy ide. Barmakları suyılganın da, tırnakları kayırılganın da toymadı ul. Urtada tagın tipkälägän tavışlar işetelä başladı. Ulları ikese dä yöräk avazı belän açırgalanıp kıçkırdılar da, tındılar...

Añına kilgändä, tirä-yüngä inde yaktılık iñä başlagan ide.

Uram urtasında – nindider säyer räveştä kayırılgan ike kanlı gäüdä. Anıñ ulları...

Iñgıraşıp kuydı da, yañadan añın cuydı ul.

Epilog

Kön iñgäç, irlär cansız gäüdälär yanına yañadan cıynala başladılar. Kürşe hatınnarı ananı öyenä kertep yatkırgannar ide inde. Kemder kabıklar söyräp kilgän. Mäyetlärneñ ikesen dä şularga saldılar.

–Atna buyı saklap tolıyk, cämäğat! Kümdelmik! Sabak bulsın! – İshak tagın da gayrätlänä töşkän ide.

–Avıldan berkemne dä çıgarmaska kiräk. Mamadışka citkerä kürmäsennär.

Keşe ütergän öçen üzläreneñ dä başlarınnan sıypamayaçakların añlıy başlagan ide inde kübese.

–Büleşergä kiräk. Kem monda sak tora? Kemnär yulda utıra?

İrlär İshaknıñ büregendä ciräbä salıştılar da, sänäk-balta işe äyberlär belän korallanu öçen, öylärenä taralıştılar.

Tönge vakıygalarnı fatir hucası Hädiçä karçıktan işetkän mögallimä kız tañ atuga yulga çıkkan ide inde.

Avıl kuştannarı köne buyı tökerek çäçte. Malaylarnı atna buyı cirlämäskä olı mullanıñ fatıyhasın aldılar.

Ulları facigasennän ana telsez kalıp, urın östenä yıgılgan ide. İrlärdän kaçıp-posıp kına bulsa da, busagasınnan kerüçe-çıguçı özelmäde anıñ. Berse dä buş kul belän kermi ide. Yılaşalar-yılaşalar da, akrın gına saubullaşıp kitälär.

İkençe könne töş urtasında avılga härbi kiyemle öç distä korallı caydak kilep kerde häm älege vakıygaga üz noktasın kuydı.