“İntehbank” Yalkını

Hikäyä

Hällärneñ bolay uk bulaçagın küz aldıma kitererlek häm uylap betererlek tügel ide. Barısı da bähetkä yuralganlıktan, min üzemne altın balık totkan urıs kartı kebek his ittem.
Ul yılnı yaznıñ salkın kilüe, cäyneñ dä söyendererlek bulmayaçagın iskärtep, küñellärdä ällä nindi yat hislär uyattı, hätta tugan yaknıñ da canga qadere betkän kebek toyıldı. Kaydadır bütän cirdä, äytik, tatarnıñ üksez tufragı Kırımda yäki Ästerhanda yäşäsäñ, ozın kışnıñ äşäkelegennän, pıçrak közneñ häyersezlegennän kotılıp, bähet-säğadät häm rähätleklär çigärseñ sıman.
Cäygä çıguga, ber-ber artlı kilgän salkın yañgırlar bändälärne bötenläy ük tauşaldırıp taşladı. Minem yalga çıgar vakıtım citep mataşa ide. Ul vakıtta mesken ber oyışmada tärtägä cigelgän çagım. Ğailämneñ bar tabışı şulardan algan sanaulı hezmät hakınnan häm hatınımnıñ mäktäptä ukıtuınnan gına gıybarät bulu säbäple, gomeremdä ber dä yırak häm diñgezle cirlärdä yal itkänem yuk. Hätta ul hakta hıyallana da almıym. Şulay da, iş yanına kuş bulır digän niyättä ädäbi icat eşe belän dä şögıllänep, hälläre maktarlık kürenmägän, tiracları keçkenä, ukuçıları sanaulı berniçä gäcit-curnalda hikäyäläremne bastırgalıym. Uñışlarım — keçkenä, talantım isäpkä alınmau säbäple, gonorar akçasın da tiyenläp kenä birälär, anısı da vakıtında eläkmi yäisä, alırga ölgersäm, şul matbugatçı curnalistlarnıñ östäl sıyına kerep betep bara ide. Çönki alar:
— Sineñ äybereñne bastırdık, bezneñ öleşkä kerdeñ!— dip cannı räncetep, väsväsä kılıp, kimendä ber yartını açtıra häm hörmätemne taläp itä belä idelär.
Algan gonorar akçası irkenäyep sıylarga citmägänlektän, ğailäm byudcetına kerep, berär yartını kaläm ähele kuanıçı öçen kıstırıp barırga mäcbürseñ. Yuksa, ikençe yulı söyläşep tä tormayaçaklar.
Allah rähmäte, şul yılnı kötelmägän cirdän märtäbäle genä gonorar eşläp taşladım. Teatrda uzaçak ber äfändeneñ olug yübiley kiçäsenä stsenariy yazarga minnän gayre hiçkem alınmadı. Bar ostalıgımnı cigärgä tırıştım. Tantana matur gına kilep çıktı. Citmäsä, yalga kitü aldınnan sorala torgan “otpusk” akçasın da vakıtında birdelär. Bu hällär güyäki akça yaugannı häterlätä idelär. Söyeneçläremneñ ige-çige yuk. Uramda tuksanınçı yıllarnıñ urtaları uzıp bara. Gomeremä kürelmägän häl — kinät kesäm kalınayıp kitte. Akıllı bulsam, yazu östäle alıp kalır idem. Yugıysä, kayda — poçmakta, kayda — tez başımda, yäki kitap östendä utırıp kına yazam. İcat eşemä hiçber mömkinçelegem yuk. Yazuga utıruga, hatın yäki çüp tügep kerergä cibärä, yäisä idän yuarga kereşä. Östälem bulsa, aña yakın da kilmäs ide. Bu — yaza, icat itä dip uylar ide.
Kesä kabarıp kaytkan şul könemdä, serne yäşermiçä, irtägä yalga kitäçägebezne, akçalar birülären dä äytkäç, hatınımnan bigräk balalar söyendelär.
— Ällä berär yazu östäle alabızmı?— dip,üz cayıma işarä itep, irkämä sak kına täqdim yasadım. İmeş, aña gına akça citärlek.
— Nindi östäl tagın?!.— Täqdimem şunda uk kire kagıldı. Hatın belän bähäsläşep toru, aña dälillär kiterep añlatu mäğnäsez ide.— Yal aldınnan nigä kiräk inde ul?
“Alıp kına kaytkan bulsam, kileşer idek. Östälemne kütärtep kuıp çıgarmas ide äle!”— dip uyladım da avızıma su kaptım. Ämma üzemneñ peşmägänlek hatınnı usallıkka mäcbür itkänlegen añlauga qadär barıp citä almadım.
— Yaldan soñ akça kiräk bulır! Häzer hezmät hakın vakıtında tülämilär. Berär bankka saklıkka salıp kuyarbız, azmı-küpme arta torır!— dide.
Miña da bu fikere bik oşadı. Ämma häzerge vakıtta banklarga da ışanıç yuk, salıp kuyarsıñ, kire kaytarıp ala almıyça gacizlänerseñ. Öç tiyenlek bakırnıñ kerem protsentı da zur tügel!
— Kayda salırga ikän? Alar küp bit häzer, çat sayın! Kaysısına?— dip sorarga mäcbür buldım.
— Yünlerägenä! Protsentı da yahşısına, ışanıçlı häm nıklısına!— dide hatınım, min peşmägän kälcemägä töple kiñäşen birep.
— Andıy banknı kaydan tabasıñ inde? — Min haman da ikelänü kıyafätendä idem, bu yulı da izge hatınım kiñäşen ölgertte:
— Duslarıñnan soraştır, häbär-tabış it!
“Akçam bar ide, bankka salırga telim!”— dip tanış-beleşläremä äytsäm, isläre kitär ide inde. Kazan şähärendä minem baylıgım hakında häbärlär taralır... Ä nigä, bakır gına ikänlegen beldermiseñ anıñ, ışanıçları artır, sanga alıp söyläşä başlarlar! Hatınım “Ekobank” işelärgä salmaska kiñäş itte.
Härtörle belderülärne, gäcit mäqalälären ukıp, kesäm töbendäge akçamnı saklıkka vakıtlıça urnaştırıp torırga yünle ber bank ezläp başım kattı. Andıylar tabılmadı. Häbärlär kuandırırlık tügel ide. Kaysılarınıñ başları sud yulınnan çıkmıy, berläreneñ hucaları, halık akçasın urlap, tiz arada çit ilgä kaçkannar, ikençeläre “dörläp yangan”, yağni bankrotlıkka çıkkan, öçençeläre tegermän taşın buşka äyländerü belän genä şögıllänä, dürtençeläre bötenläy dä faydasız, protsentsız ikän. Bank dimäktän, bötenläy yaman närsä ikän ul: akça bäyäse könnän köngä töşä bara, inflyatsiyä il buylap hökem yörtä, alar, şuşınnan faydalanıp, anıñ isäbenä dividendlırın körilär!
— Yarar, Allaga tapşırdım!— didem, hatın süzen tıñlap häm ikençe könne ahırda ber kararga kilep.— Kittem äle, duslarnı da kürep, kiñäşep tä alırmın. Ni äyterlär...
— Küpme akçañ barın beldermä!— dide hatın, häyerle yullar teläp ozata kalıp.
— Hiçkayçan!— didem, anı kuandırıp.— Öç tiyen bakırım belän keşe kölderäsem yuk, belmi torsınnar!
Ämma duslarnı kaysı bankka akça salasım tügel, bälki anıñ nikadär külämdä ikänlege kübräk kızıksındırganı minem alardan kiñäşlären soragan vakıtlarımda mäğlüm buldı. Min äytergä telämädem. Şunlıktan yünle täqdim dä işetmädem. Ğalimcan äfändelärdän soñ Gıylmetdinnärgä, annan Sälim bayga kerdem. Minem kiñäş sorap yörüem alar öçen güyäki yuk artınnan kuuım kebek ber ğalämät tä buş ğamäl ide. Tämam aptıraşta kalıp, inde kiçkä avışkan uram buylap atladım. Şunda elekkege tanışım Samat äfände oçradı, küzenä çalınuıma, yıraktan uk küzätep kilgän ikän, häl soraştıruga kereşte, ul da tügel, minem nindi mäsälä belän yörüemne işetep:
— Sez närsä, Yarulla äfände? Hiç kiçekmästän akçagıznı “İntehbank”ka salıp kuyıgız! Häzerge zamanda akçanı kesädä yörtälär dimeni? Säğate-minutı qaderle! Äylänä torsın! Protsentı arta torsın!— dip açulanıp taşladı.— Anda minem bik yahşı tanış marcam bar. Mamogina Tatyana Yuriyevna. Keregez, üze belän söyläşegez. Işanıçlırak bulır. Kazannıñ iñ bay bankı ul! Töp ofisı — Mäskäüdä!
Anıñ bu süzlärennän küñelemä cılı iñde. Mamogina digän marcasınıñ isemen tagın ber kat kabatlatıp, hätta telefonın yazıp aldım. Zur rähmätlär äyttem.
— Äydä, ber genä kerep çıgıyk! Yözär gramm gına!— dide ul, miña çıtırdap yabışkan hälendä.— Eşeñ uñışlı bulsınga, yalga çıguıñ hörmätenä. Ni disäñ dä, duslar belän ber utıru üze ber gomer ul!
“Akçam yuk!”— dip kenä annan kotılu mömkin häl tügel ide. İrtägä böten Kazanga: “Karun!”— dip, gaybätemne tarataçak.
“Yöz gramm gına” digäne ikegä, öçkä taba arttı. Ahırıl-ämer, öç bakırımnıñ berse belän huşlaştım. Ämma käyefem kütärelep kitte. Anıñ kiñäşlären kolakka elep barmau mömkin häm kileşle tügel ide. Üz yanınnan tiz genä cibärmäde. Dürtençe yöz grammga kıstıy-kısa başladı. Bolayga kitsä, bakırlarımnan tämam kolak kagası idem.
— Sin borçılma!— dide Samat, minem närsä eşlärgä dä belmävemne kürep.— “İntehbank”ta protsentlar yahşı. Tatyana Yuriyevna belän hiçşiksez kiñäş. Olı kaplı ber tartma zatlı konfet alıp kerergä onıtma. Kıymmätleräge yahşı bulır. Tanışırsız! Hatın-kızlar anıñ işe iğtibarnı yaratalar alar.
Min riza idem. Ämma Samattan tämam arıp betep, anıñ tozagınnan niçek tä kotılu cayın tabarga tiyeş buldım. Ul tagın yöz gramm taläp itä başlagançı dip kabalanırga totındım. Şul uk vakıtta, beläsez inde, peşmägän keşeneñ eşe şunnan gıybarät, Samatnı açulandırırga da telämim.
— Sez, äfändem, bälki Tatyana Yuriyevna digänegezgä şaltıratıp äytersez, minem alarga keräçägem hakında?.. Miherban yöze kürsäterlär ide!
— Şulay şul!— dide Samat, üteneçemne bu yulı da ayak astına salıp taptamıyça.— Döres äytäseñ, hak süz! Häzerge zamanda hiçkemgä ışanırga yaramıy. Beläm, akçañ ällä ni küp tügel... Bezneñ bratka ber kiçlek... Tormışıñ da avır bara. Yärdäm itmiçä bulmas. Tagın ber genä yöz gramm häm şunıñ belän sıy-hörmäteñ citär! Bişne eçtemme äle? Äye, sin kılanıp kına utırdıñ! Monda da buldıklılıgıñ çamalırak şul! Sin — berne, min — bişne, cämgısı altı bula! İke keşegä altı yöz gramm gına kütärü berni dä tügel ul. Söyläşermen, kaytkaç ta şaltıratırmın! Tagın yözne genä alıp kil dä... Şeşä yarım da bulmagaç anı!
Samatka minem vaklap arakı taşuımnan bufetta satu itüçe tutaş ta tuyıp betkän ide bulırga kiräk, irenep kenä tagın yöz grammnı ülçäde häm karşıma etärde:
— Şul gınamı?
— Şul gına!— didem min dä käyefsez halättä, tagın da bäyäsen çumırıp tüläp.
Samatka bu gına az bulaçak ide. Ul kütärep kuyuga, tiz genä kitü yagın karadım. Artımnan iyärep çıktı. Kesämneñ töbenä töşkänçe, yarık tagarak yanında kaldırgançı tırışaçak ide bu. Min inde annan hiçni ütenmäskä tırıştım. Samat üze:
— Tatyana Yuriyevna! İseñdä kaldır... Tatyana Yuriyevna!— dip artımnan takıldap, hätta barmak yanap kaldı. “Kara anı”— yänäse!
Öydä hatın ut yotıp karşı aldı. Anıñ borçıluı yözenä çıkkan ide. Şunlıktan açulanıp taşladı:
— Kayda yördeñ bu gomergäçä?!.
— Bank ezläp!— didem, ser birmäskä tırışıp.
— Taptıñmı soñ?
— Kulayı ber dä oçramadı. “İntehbank”ka salırga kiñäş ittelär. İrtägä, toruga, şunda yögeräm!
Yaşeren-batırın tügel, şul Samattan kolak itemne aşatıp utırıp, ul könne akçamnı saklıkka salırga ölgermi kalgan idem.
Ä hatın haman da üzeneñ kirägen özmi kaldırmadı:
— Işanıçlımı soñ ul?
— Protsentı da zur, dilär!— didem, kättälänep kitüemne yäşerä almıyça.
— Kemnär?— hatın haman üzeneken kisterde.
— Samat!— Min äytäm.— Anıñ anda tanışı eşli ikän. Ul şunda kiñäş itte!
Bu arada hämer söreme başımnan kitärgä ölgerde, hatınımnıñ: “Kaya akçalarıñ, irtängäçä üzemdä torsınnar!”— dip äytüemnän kotım alınıp, tizräk kiyemnäremne alıştırdım da yokı tüşägenä suzıldım. Anı-monı sizensä, harap bulaçakmın, busı, yäşerep torası tügel, kön kebek açık.
“İntehbank” Kaban küle buyındagı kızıl kirpeçle borıngı binada ikän. Ul saklık çaralarınıñ, ul täräzäläreneñ, ul kassa tiräläreneñ bik zatlı eşläneşe häyranga kaldırırlık ide. Minnän alda gına ber hanım unike meñ dollar Ämerikä akçası saldı. Protsentları haktan da zur ikän. Hätta minem kebek agaç häm bakır akça kiterüçelärne dä baylar belän tigez däräcägä citkerep söyenderäçäklär, imeş! Bar äle bay bulasılar, bar äle korsak kiyeräselär! Elek kaya karaganmın?
Akçalarımnı kaldırıp, kulıma saklık kenägäsen algaç kına Tatyana Yuriyevna digännäre isemä töşte. Kızganıç, tartma belän zatlı konfet alırlık mömkinlegem kalmagan ikän... Şulay da... Ägär Samat şaltıratkan bulsa? Ä ul hiçşiksez süzendä tora inde! Alay bulgaç, bu hanımga kermiçä, häl-ähvälen bulsa da soraştırıp çıkmıyça mömkin tügel!
Häzer uramda östäl kuyıp närsä genä satmıylar. Canıñ ni teli, şunı alırga bula. Ägär dä kesäñ kalın ikän, böten dönyanı soñgı çübenä qadär täqdim itärgä mömkinnär.
Ällä ni kıymmätlesenä köç citmäde, şulay da, ul marca aldında kim-hur bulmıym dip, bar akçamnı kırıp-seberep ber tartma konfet alırga turı kilde. Hay söyenäçäk inde ul!
Tatyana Yuriyevna digännäre yuantık kına, dönyanıñ kiteşenä-kaytışına ise dä kitmägän, tämäkeçe ber hanım bulıp çıktı. Minem tartmalı konfetımnı östäl tartmasına salıp kuydı da yözgä töten örde. Gozeremne tıñlap betergäç, sigaretın zatlı yäşeltaş kölisägä basıp sünderep:
— Bezdä iñ zur protsentlar, bank — bay, ışanıçlı,— diyä-diyä maktanıp ta aldı. Min äytkän Samatnı da isenä töşerde.— Ä-ä, Samatik, küptän kürengäne yuk... Şaltıratsa, yarıy... Sälam äytegez!
— Yarar!— didem. Bütän süz taba almıyça, tagın östäp ölgerdem: — Kiçä sezgä şaltıratırga tiyeş ide...
— Salgan ideme?— dide marca, kabat sigaret kabarga ürelep, ämma uyınnan kire kaytıp.
— Äye,— min aptırabrak kalgan idem.
— Añlaşıla!
Marca, şunıñ belän bezneñ oçraşunı tämamlap, kultıgına papka kıstırdı, tordı häm:
— Aşıgıç eşem bar ide. Häzergä huşıgız!— dip, işegenä yünälde, miña çıgıp olagudan artıgı kalmadı.
Şul uk könne avılga, tugannarda yal itep kilergä dip yulga çıktık. Bezne biş küz belän kötkännär ikän. Kaytudan başlap eşkä totındık, äle peçän çaptık, kaytarıp öydek, utın hästären kürdek, başkasın, digändäy, yal ayıbıznıñ ütep kitkänen dä sizmi kaldık. Televizor kabızırga da, radionı tıñlarga da, gazetalarnı karaştırırga da mömkinlek tätemäde. İrtägä eşkä çıgası digändä genä şähärebezgä kaytsak, dönyalar tämam butalgan, 17 nçe avgust ğalämäte hakında halık tellärdän töşermi söyli häm söylänä ide. Anıñ närsägä bäyle ikänlegen töşenä almıyça aptırap bettek. Baksak, ber dollarlık Ämerikä akçası öç täñkälek bäyädän yegerme sumgaça sikergän, kemnärder ber tön eçendä bayırga ölgergän, ikençeläre kıçkırtıp talangan häm bölgän bulıp çıktı.
— Banktan akçañnı barıp al!— dide hatın. — Yuksa — yanaçak!
Äüliyä inde, äüliyä!
— Bulmagannı!— didem, kirelänep. İmeş, tagın beraz torsın, protsentı artsın!— “İntehbank” — köçle bank ul, suda da batmıy, utta da yanmıy!
— Şulaydır inde!— dide hatınım, süzläremne kölkegä alıp häm alarga ürtäü tösmere birep: — Suda batmıy, utta yanmıy!
— Arta torsın,— didem, bireşergä telämiçä, älegä hiçber häbärlärne küñelgä yakın itmiçä.— Ni urtada, ni pultara! Köndälekkä tügel, aylıkka salgan idem. Menä, ber atna gına kaldı, annarı baram da alam!
Ciñdem. İr keşe ir keşe inde ul, hatının da tıñlata belmäsä, selägäy dilär andıylarnı!
— Yarar, torsın inde alaysa! — dide hatınım, äüliyälegen taşlap.— Ber atnadan bälki barsı da üz urınına kaytır...
Ämma bu yulı ul da minem kebek berkatlı bulıp çıktı. Räsäyneñ, imeş, bozı da nıklı tayanıçlı!
Ber atna digändä urıs akçası tagın da oçsızlanıp kaldı. Elekkege 250 rublyale yazu öställäre 800 sumga qadär kütärelde. Kassadagı akçama östäl tügel, urındık ta alıp bulmıy ide inde häzer.
Ämma küñeldä ömet utı sünmägän, ul ğadellekkä inana. Allahı täğalä bändälären niçaradan biçarada kaldıra dimeni?
“İntehbank” tupsasına häläl akçam artınnan zur ömetlär baglap kildem. İmeş, akçama protsentın da arttırgannardır äle, dollar bäyäsenä karap üstergännärder!
Kaya di ul! Adäm kölkese, bötenläy dä harap itkännär ikän! Akçamnan cillär iskän. Ul çirat, ul çirat! Kaban küleneñ yar buyı rizasızlık belän dönyanı sügüçe, däülät başlıkların, prezidentlarnı törmälärgä ozatunı taläp itkän halık belän tulgan. Barısı da “İntehbank”ka çiratka baskannar.
Bu häl güyäki miña karamıy ide. “İntehbank”ta tanışım Tatyana Yuriyevna bar!
Meñ bäla belän eçkä uzdım. Rähmät üzenä, kabul itte, ämma:
— Akçagızdan cillär iste! Hiçniçek yärdäm itä almıym! Prezidentka barıgız! Ul birsä genä!— dide, çäçläremne ürä torgızıp, yözemä sası avızınnan zatlı sigaret tötene örep.— Monda sezneñ ike yöz ille sum gına bulgan, kulıgıznı seltägez!
Mine uramga kuıp çıgardılar. Yakalaşasım, kıçkırışasım, üksep yılıysım, dönyalıknı sıtıp kargıysım kilde. Ämma kem belän, niçek? Hatınga ni dip kaytıp äytermen? Köpä-köndez akırtıp talıylar, utka salıp yandıralar!
Danlıklı, nıklı, mäğrur “İntehbank” “dörläp yandı”. Häyer, anıñ üzenä, anda eşläüçelärenä hiçni bulmagan, ämma ul minem tiyenläp cıygan akçalarımnı yandırdı, mindäy meñnärneñ häläl sumnarın tötengä oçırdı. Yalkınında hucaları kulların cılıttılar, ä halık köl öyeme uçlap kaldı. Däülätneñ bu hällärgä ise dä kitmäde. Ul üzen ğadel häm gaziz il dip iğlan itte. Yarar, min östälsez kaldım. Anısına tüzärmen. Ä tege unike meñ dollar salıp kuygan hanım nişläde ikän? Çäçläre agargandır, biçarakaynıñ, yöräge totılgandır...
Hatınım açulanıp nik ber süz äytsen! Moña qadär:
— Buldıksız! Ahmak!— dip açulangan keşem üzgärde dä kuydı:
— Yarar, Hoday şulay yazgandır inde!— dide.
Min täräzä töbenä kildem. Yıraktagı “İntehbank” yagınnan güyäki yangın esselege kilä, yözemne, çäçläremne, tänemne köyderä, yörägemä, canıma mähşär kotkısı bulıp ütärgä tırışa ide. Bägırem köyüdän, yörägem yanudan närsä eşlärgä dä belmädem. Sügenüneñ dä, yılaunıñ da, kulga mıltık kütärep çıgunıñ da faydası yuk ide.
“İntehbank” kölenäçä “yanıp bette”. Minem häm minem kebek meñnärneñ ışanıçın töten itep oçırdı. Ämma cılısına kul cılıtkan keşeläre: “Kızık ittek tomana halıknı!”— dip, Kenär utraularınıñ bersendä söyärkäläre belän koçış uynap yatudadır äle!
Min şulay uyladım. Tänemä akrınlap suık iñde. İrtägä eşkä çıgasım bar. Bavırlar özelgänçe tırış hezmät yögen tartırmın, kulga yokmaslık, tamakka ütmäslek kenä bulsa da sanap akça da tülärlär. İke-öç ayga soñartıp birüläre yarıy äle anıñ, ber yılgaça da aç yörtkän çakları az bulmadı!
Ä yalım ütte dä kitte. Bıyılgı cäyne salkın bulır digännär ide, falları turı kilmäde, essedäme soñ, ut eçendä kaldırdı. Tämam yandırdı, köl itte.

21 sentyabr, 1999.

Click or select a word or words to search the definition