İl Küçerer Sarı Biyä

Hikäyä

1
Könneñ maturlıgı küñelgä yäm birmi kalmıy. Äle äbilär çuagı başlanmagan. Sentyabrneñ täüge, közdä genä bula torgan ilahi saflıgı belän dan totkan salkınçarak koyaş üzeneñ çiksez-töpsez zäp-zäñgär binihaya küklär bilämäsendä yalgızı gına diyärlek huca bulıp, cäy buyı üstergän basularınıñ, agaçlarınıñ mullıklarına söyenep yöri, güyäki anıñ härkemgä belderäse kilä:
— Sez nindi bähetlelär!
Äye, ışanası ide, ışanası!..
Olı Cäke mullası Garif Möhämmädyarovnıñ keçe ulı Şäyhelislam, bu yazda Kül buyı mädräsäsen tämamlap, tugan avılına mögallim itep kaytarıldı. Mädräsäläre ällä ni zur tügel isä dä, cäditçä elektän ukıtkan buluı säbäple tirä-yündä märtäbälelärdän sanala ide. Döres, Şäyhelislam üze abıysı Fatıyh kebek Kazan därelfönünenä, yağni İmperator galicänaplarınıñ universitetına kerep uku hıyalında isä dä, täqdirennän uza almıyça, bu niyätendä soñarırga tiyeş tabıldı. Keçe ugıl bularak ul ata-ana yortında yäşärgä tiyeşlegen häm näsel-näsäptän kilüçe, danlıklı Cäğfär işannan uk ternäklänep kitkän mullalık şäcäräseneñ tamırına balta çabıp, anı üseştän tuktatırga hakı yuk ikänlegen bik yahşı belä ide. Şul şäcäräneñ başında bolar yazılgan idelär: “Mulla Cäğfär bine Yağkup bine Älmät bine Ütäk, asıl vatannarı şähri Bolgar bulıp, mulla Cäğfär 1700 nçe yılda Spas öyäze Akma Yılga (Yortkül) karyasenä küçep, berniçä yıl mulla bulıp torıp, soñra Kazan öyäze Yurtış karyasenä küçep, Hämit häzrättän äüväle, illençe yıllarga qadär imam-hatıyp, mödärris buldıgı häldä, mäñgelek yortka küçenep, Yurtış ziyärätenä kümelgänder. Annan soñında Möhämmät-Ämin, Säyfulla, Fäyzulla, Niğmätulla, Rähmätulla isemnärendä biş danä ugılınnan taralmış näsel-näsäplärennän gıybarätter...”
Bolarnı ukıganda Şäyhelislam mähdümneñ küzlärennän yäşlär kilä idelär dä, kayçandır babalarınıñ borıngı Bolgar hannarınnan buluın iskärep küñele eri, ahırda: “Ay dönya, vay dönya!”— dip canı kiskälänügä küçenmäktä ide. Bu şäcäräneñ 1911 nçe yılda üz kulı belän ber nöshäsen küçerep tä algan ide ul. Şuşı “Näsel agaçı” hakında häbärlär taralıp, 1913 nçe yılda Kazan kitapçıları anı bastırıp ta çıgardılar. Ämma Şäyhelislam, üz kulı belän tözelgänen mökatdäsräk kürep, alarga yaña häbärlärne dä östäp kuygalıy bardı. Anıñ familiyäse älege dä bayagı şul Fäyzulla işannıñ ulı Möhämmädyar mulladan uk kilä, şäcärädä belderelgännärdän añlaşılgança, alarnıñ tugan-tumaçası bik işle bulıp, kunaktan-kunakka yörgändä dä kimendä ber gomer sarıf iteläçägen uylarga mömkin ide. Bakır babalarınnan bulgan Fäyzulla işan, anıñ isäp-hisabı buyınça, Äbi patşa zamannarında yäşägän, imeşter. Teldän ireşkän häbärlärdän tagın da şunısı bilgele ide aña: Bua mädräsäsendä ukıp yatkannarında Fäyzulla, şäkert çagı ikän, mödärrise Sälimcan häzrätneñ kuşuı buyınça “Nähcel-färadis”, yağni dä mäsälän, “Cännätlär açkıçı” kitabın bik matur kaläm belän küçergän. Hak bulsa, äytülärenä karaganda, ul danlıklı kitapnı Mähmüd Bolgari digän borıngılardan böyek ber ğalim yazıp kaldırgan, Kazan kitapçıları tarafınnan bastırılıp ta çıgarılmıy kalmaska tiyeş ide. Härhäldä ul kitapnıñ ata yortına kaytıp kergäne yuk, Şäyhelislam mähdüm anı tabıp uku ömetendä genä kalırga mäcbürlegen añlamıy kalmadı.
Menä şuşılar säbäbe belän bäyläneştä ul fännär dönyasına tartılgan näfsesen tıyıp, Allahı häm goref-gadät taläp itkän kanunnarga buysınırga mäcbür buldı. Millätne tärbiyä itüneñ dönyalık häm ahirät karşında maktaulı ğamäl ikänlegen Kül buyı mädräsäse mödärrise Kasıym häzrät, Şäyhelislam kebek imtihannarın bik yahşıga gına birgän şäkertlärenä, däresläre sayın söylänelep kilgännärgä östämä räveştä tagın da ber kat añlatıp birgändä:
— Hoday täğaläneñ barlıgın häm ğamälegezneñ izgelegen onıtıp beterä kürmägez,— dip tä äytkäç, bu süzlärneñ hädistän häm Korännän buluların yahşı añlap, hämmäse dä käsepläre itep mögallimlekne saylaularına söyendelär.
Menä ul, Olı Cäke avılına kaytıp, cäy buyı mädräsäne közdä balalar kabul itärlek däräcägä kiterer öçen tırışıp äzerlätterde, tübäsen yamattırdı, yaña östäl häm urındıklar kaytarttırdı, yazu taktaların buyattı. Bu ğalämätlärdän mädräsäse maturayıp, kukırayıp kitte. Kazança bulsın dip tırıştı.
Mäsihi yıl isäbe belän 1916 nçı yıl ide. German sugışınıñ böten mäğnäsezlege, ilne cähännäm çokırına alıp baruı hiçkemgä ser bulmıyça, Şäyhelislamnıñ kiläse yılnıñ martlarına soldatka da alınırga tiyeşlege bilgele isä dä, ätise Garif häzrätneñ inde hökümätneñ bu mäsälädä eşne häl itüçe kiräkle keşelärenä gozer belän barırga sukmaknı yañartırga yörüen belsä dä, andıy uk olı vakıygalarnı Allahınıñ täqdirenä tapşırdı. Almıy kalmaslar, mundir kiderterlär. Barır äle, barır. Zamanı şundıy. Andıy eştän kemnär çittä kalsın?
Abıysı Fatıyh — tabip, vraçlık şihadätnamä-diplomı belän universitetnı tämamlarga cıyına, härbi hezmätkä alıngan isäplänsä dä, Kazan garnizonında kaldırıldı. Anıñ eşe tatar soldatların frontka äzerläp cibärüdän gıybarät isä dä, haman da tıngısızlanıp, gospitallärgä, sırhauhanälärgä barıp, andagı tatarlarnıñ hällären beleşä, kiräk qadär üget-näsıyhät belän bergä, alarnıñ nindi kazaga yulıguların açıklap, avırularına şifa itü ğamälendä ide. Şulay itep, ul üzenä kürä üz dönyası belän yäşi, ata-ana yortı hakında tınıç küñel belän uylap kuya, eneseneñ anda kaytuına söyenep betä almıy şul. Soñgı yıllarda gına cefetlänmeş Ömmegölseme gacäyep küreklek zat bulıp, Kasıymdagı kaynatası Älät mirza, kiyäülärenä ihlas itü hörmätennän söyenep, alarga çitekçe Apanayıvlarnıñ toz zavodı yagında salıngan, iske bulsa da kürkäm yortın satıp alıp büläk itte. Añarga Duhtır Fatıyh äüväldän ük oşadı. Kilgänendä-kitkänendä, kızına haman da:
— Pezneñ kiyäü — kiyäülärneñ kiyäve! Qadereñnän taşlama, süzennän çıkma, hörmättä genä tot!— dip, hätta ämer itä, kay vakıtlarda arttırıp uk cibärep: — Yuksa Hodanıñ rähmätenä ireşmässeñ, mänem bähillegemne tapmassıñ!— dip, kazançalap bik osta uratıp-törtep äytep kuya torgan ide.
Bu cäyne kilüendä dä kiyäveneñ haman da eş belän genä mäşgul buluına häyran itep, hätta Ömmegölseme zarlansa da:
— İr keşe öydä tozlanıp yatmas inde! Bulmagannı!— dip, tagın da qaderle kiyäve Duhtır Fatıyhnı östen çıgardı.
Kemgä niçekter, ämma Fatıyhka tagılgan “Duhtır” kuşamat-läqabenä qadär aña oşıy ide.
Allahınıñ rähmäte, Ömmegölsem buyga uzgan, küz kürkämenä alınırlık kömänle ide. Moña inde gaziz ätkäseneñ söyeneçe eçenä sıymadı:
— Kiyäü, Hoday boyırıgı, utarımdagı ber tanamnı tuar onıgıma bagışladım! Rähmätennän taşlamas!— dip, päygambärlär häm äüliyälär ruhına atap doga çıktı. Gäüdägä — kalku, yözgä-bitkä — ak, fikerdä mökämmäl Älät mirzanıñ tavışı artıgı belän katı isä dä, eçke nindider moñı barlık säbäple küñelgä ütep kerüçän ide. Häyer, süzläre dä nindilär! Mögayın şunıñ öçen dä aña “Älät” kuşamatı takkan bulgannardır? Anı hätta üze kebek mirzalar şulay atap, mulla kuşkan isemen onıtıp betergännär ide. Moña anıñ häyranına köç kilmäde, küñele belän künep, hätta tele belän dä, yaña keşe belän tanışkannarında ciñel kuldan gına üzen:
— Älät kenäz bulamız!— dip äytep taşlıy ide.

2
Kiçkä beraz suıtıp cibärde. Şäyhelislam mulla marilar yagınnan algan urmanın kaytartu kaygısında ide. Aldan cıyına başladı. Sähär namazınnan soñ çıgıp kitsä, öylägä barıp ireşer sıman. Häsrätlänäse yuk. İgennär cıyılıp betkän. Ara-tirä kırpak kar yaugalap ütsä dä, bu köngä qadär cir nıgıp ölgermägänlek kenä beraz borçıy.
Söyläşengänçä, irtägädän avıl agayları da agaç kaytarta başlayaçak idelär. Şäyhelislam mögallimneñ ätise Garif häzrätneñ niyätläre zurdan: şuşı keçe ulın, dönyalar bötenläy dä bolganıp kitkänçe, bu közdä öyländerergä, monısı — berençedän, ä ikençedän — yäşlär öçen üzeneñ ike katlı däü yortına kuştırıp, ayırım ber bülmä eşlätterü. Monısın kışka burap kuysalar, cäygä citkererlär, Allah boyırsa.
Bähetläre bar ikän ulı Şäyhelislamnıñ da. Bulmıy ni! Sabır, tınıç. Bozılıp-nitep, Hodaynıñ rähmäte, dönyanı butauçı ğıysyançı Möhämmätgayaz mähdümnärgä iyärep, padişahnı töşeräbez, ğadel cämgıyät tözibez, ällä kem bulabız dip ber dä söylänep-tavışlanıp yörmäde. Andıy eşlär ruhına yat buldı. İldä konstitutsion demokratiyä urnaşsa, millätkä päräncäsen açıp yöz kürsäterlek kenä bulsa da mömkinlek birelsä, aña şul citäder kebek ide. Hoday kuşıp, şuşı gaziz möselman kavemennän sanalgan tatarlar täräkkıyät mäydanına kilep kersälär, dönya yözendäge hämmälärgä ürnäk bulırlar äle alar. İrek menä şulay kilä ul! Başkalar hörmät itsälär, millätkä hiçkem küsäk kütärep sugışırga bazmas!
Kızlar kulın totu tügel, küzlärenä tekäp karıy alganı da yuk äle anıñ, maşallah!
Ätise Garif häzrätneñ Kül buyı mädräsäsennän Kasıym ahun belän duslıkları ber dä tarkalmadı. Ulı naçar bulsa, ällä kayçan üpkäläşerlär ide äle. Kazanga barıp çıga kalsa, Garif mullanı Kasıym mödärris çäygä çakıra, kay vakıtlarda olı aşka turı kilep, kala millionerlarınıñ kättä saray-yortlarındagı olug mäcleslärendä dä, aña iyärep kilep, katnaşa torgan buldı. Monda üze tügel, ulı Fatıyhnıñ halık arasında märtäbäseneñ däülege töp köçkä iyä ikänlegen ul sizenä, ämma ser birmi ide. Ä Şäyhelislam mähdüme tınıç buldı, täüfıyk vä sabırlık iyäse bu zat abıysı kebek min kemlek kalançasına kukırayıp menep yäşäüne tügel, yazmışka buysınunı östen kürde. Häyer, anı da añlap bula, busı da anıñ üz ihtıyarınnan şul. Abıysı kebek ruhı köçle ikän, bu akılı, bu başı belän ällä kemnär bulaçak äle ul, Allahı boyırsa.
Dönyalık yözendä keşeläre dä ni citte genä tügellär şul. Alar nikadär nadanrak bulsalar, şulkadär ük borınnarın çöyep:
— Ber dä ällä kem tügellär äle!— dip, başkalarnı mıskıllarga yaratalar, Küperastı İbrahim kebek inde.
Kaydan häm närsädän başlanıp kitkänlegen Garif mulla da sizep-töşenep kala almadı. İbrahim aña küzgä kürsätep diyärlek haman teş ırcayta birde. Yugıysä, anıñ malayları buldıklı da, eşçännär dä bit, ämma üzlärenä sıya-sıyışa almıylar. Kıyık yaktan närsägä küzläre töşü ber häl, tuymas cannardan buldılar. Ul peçänne, utınnı, salamın-aşlıgın cıyalar-cıyalar. Ä aña karap bäräkätläre yuk. Utınnı da, kem äytmeşli, çeretep yagalar, peçännären dä, salamnarın da şulay mallarına aşatalar. Ul bit äle öyep kuyudan gına bulmıy, mal-tuar çama totıp azıklatkanda gına yahşıra. Terlek asraunıñ meñ törle sere bar anıñ. Malnıñ küzennän barısı kürenep tora, anı simertep bozudan mäğnä yuk!
İbrahimnıñ öç ulı da Garif mulla mädräsäsendä ber-bersenä iyärep, biş-altı yıl kiyem tuzdırıp, tuzannarın kaktırıp yörsälär dä, “Älif”ne tayak dip tä belergä telämiçä sabakların taşladılar.
— Ukıp mulla bulmassıñ, çukıp karga bulmassıñ,— dip İbrahim süz citkerde.
Halık ta:
— Malaylarnı belemle itäm dip, Garif mullanı aşatıp yatarga ber dä çutım yuk äle digän di İbray. Häzer mullalarga kön betä, imeş. Kazanda da soldatlar kaynaştıra, böyek ak padişahıbıznı saklamıy, “Sugış betsen! Sugış betsen!” dip daulıylar ikän. Bolayga kitsä, sugış ta betmäs, tınıçlık ta bulmas. Aldan “ayak kiyenep”, türälär yulında yörep, balaların soldattan alıp kalgan keşelärneñ dä küñellärenä kort töşkän. Bitaman mullası İsmägıylneñ dä olı ugılın sugışka algannar,— dip, yukka barnı, barına yuknı kuşıp-kuşıp küp söyläde.
Halıknıñ avızın tomalap bulmıy inde, anısı. Tik menä gaybätkä yul kuya başlaularına gına rizalık itärgä yaramıy. Gönahka batıp betäçäklär. Halıknı kürä torıp ul hälgä töşerü kileşmäs. Kazan mulları närsä äyter? Küzeñne açırmaslar, kalaga yulnı bikläterlär!

3
Yulnıñ yırak bulasın Şäyhelislam mähdüm belä ide. Mari urmanına barıp citü öçen yäki karañgıdan çıgıp kitärgä, yäisä kunu niyäte belän kuzgalırga kiräk ide. Sähär namazınnan soñ yulga çıgarmın digänenä dä küñele yatıp betmi.
— Ulım, täväkkällik. Cir tämam katıp ölgersä, at toyagına zıyanlı bulır. Ällä soñ kisä başlıysıñmı?— dide atası Garif mulla, äüväle kön çäy yanında Şäyhelislamına borılıp.
— Kayçannan?— dide mähdüm.
— Könnär yahşı tora,— dide häzrät, älegä üze dä täväkkäl itep citkermiçä,— näq vakıtı da inde anıñ, äye. Çeben-çerkilär dä bette. Yafraklar da kuyı urmannarda koyılgandır inde... Näq vakıtı!
Ätiseneñ bu süzlärenä rizalık belän cavap kaytarmıy kala almadı ulı. Niçä könnär inde anı avır eş arasına katnaştırmıy, atlarnı da yukka-barga kuzgatmıy, tül cıydıra kildelär. Häm menä vakıtı ireşte, Şäyhelislam irtägä kara tañnan uk yulga çıgası ide. Ul barıp citep, urmanda çatır korıp, käğaz eşeneñ tärtibe buyınça urmançıdan dilänkene beleşep kuyarga tiyeş. Härhäldä urman eşen ul şulay küz aldına kiterä. Ber-ike kön eçendä aña avıldaşları kilep kuşılaçaklar ikän...
Uylarınıñ ahırı kilep, Allah boyırıgı, irtänge namazdan soñ kuzgaldı Şäyhelislam mähdüm. Yulı da ciñel buldı. Yolkış kına kebek kürensä dä, sarı biyäse yuırtuınnan ber genä tuktap kala belmäde. Başın igän hälendä, dilbegä kaysı yakka tartılsa, şunda borılıp, arbasın kelterätte dä kelterätte...
— Küpme kisälsäñ, barısı da sineke!— dide aña urmançı.— Bügen-irtägä dilänkene açabız dip tora idek.
— Alay ikän,— dide Şäyhelislam, beraz aptırabrak. Anıñ uyınça, urmannan tiyeşle qadär genä bülep birälär dä, şunı kisäseñ, tämam çistartıp, urmançıga tapşırıp kitäseñ bulırga tiyeş ide tügelme? Ä bu närsä di? Dilänkene açalar da, kemgä küpme kiräk, kisep alıp kitäseñ häm vässälam...
— Alay ikän...
Urmançı östäl artında utıra ide. İnde kaytıp kitärgä cıyıngan, käğazlären bikläp kuygan. Ämma kuzgalırga gına aşıkmıyça, uyga batkan hälendä totkarlanıp kalası itkän. Şäyhelislamga bolay turı kilüe eşeneñ başınnan uk uñaydan kitäse digän süz ide bu.
— Sez, bıgırlar,— dide urmançı, tatar buluına karamastan, üzeneñ Kazan yagı keşese tügellegen sizderep,— fatirga kergändä dä taläpçän bulasız inde. Kayda kunarsız ikän? Karavılçı yortında keşe tulgandır... İkençe atna buyına yatuçılar da bar. Avıl başında gına... İrtägä dilänkegä töşärbez, bolay bulsa,— diyäräk söylänä-söylänä, işek katındagı buşlatına ürelde. Kiyenep, başına büregen kapladı da sünderergä dip lampa yanına kilde, filtäsen kıstı.— Mine kaldırıp kitärseñ äle, yortım şul başta, karavıl öyennän yırak tügel genä!— dide.
Ul äytep betergändä lampa utı sünärgä ölgergän ide inde. Alar işektän ber-ber artlı çıktılar. Ayaz kük yözenä yoldızlar sibelep, tulgan ay kalıkkan. Tabiğat üzenä kürä suık sıman bulsa da, kar yavarday tügel, kırpak töşärlek kenä ide.

4
Dönya ışanıçsız, dilär. Häyerlegä bulsın, ämma küz kurıksa da kul eşli ikän anı. İkençe köngä kilep citkän avıldaşları da monda bulgaç, Hoday yärdämeder, Şäyhelislamga urman audaru avır toyılmadı. Ämma dä öç ulı belän kubarılıp citeşkän Kukı İbrahim anıñ üzäk bäğırlärenä ütte dä soñ inde.
— İşäk cigep urman kaytarırgamı?— digän buldı ul äüvälen, üzeneñ yılkıldap torgan atlarına soklanuın yäşermiçä, Şäyhelislamnıñ sarı biyäsennän kölep.
— Mulla kiyä ak ıştan!— dip kuşıldı aña olı ulı, monıñ ätisennän öyränep algan ber hikmätle süz buluın iskärtkändäy avızın yırıp.
— Tärtäñ kıskarak, mähdüm Şäyhelislam!— digän buldı ikençe yulı İbrahim, annarı kiñäş birgändäy itte:— Oçınarak cik, yılgırrak bulır!
Süzdä ciñderep torası tügel ide. Ämma Şäyhelislamnı kızılbaş mariları butap taşladılar:
— Sin, bıgır agay, bu biyäñ belän kaytıp citä almassıñ, yüne kitkän,— dip, kaytara-kaytara söyländelär.
Şäyhelislam añlıy almıy ide: nigä dip anıñ biyäse hiçkemgä dä oşamıy soñ? Tegelärneñ atları, arbaların-agaçların söyri almıyça batıp yatkanda da, anıñ sarı biyäse, artlarınnan citeşep, alarnı kükräge belän etep çıgara tordı. Bu hikmätkä küzläre mañgaylarında ide, yugıysä!

5
— İ-i Şäyhelislam, bäheteñ bar ikän!— dide aña İbrahim, irtädän olılap endäşep.
Bu hällär kötelgän vakıygalardan tügel ide. Kem-kem, ä menä Kukı İbraynıñ Şäyhelislamga karata gomerendä berençe tapkırdır hörmätle mönäsäbäte. Äytkännäre mähdümneñ küñelenä huş kilde. Käyefe kütärelep kitte. Urmannan agaçlar da çıgarılıp beterelgän, öyep kuyılgan. Urmançınıñ ülçise, bäyälise häm, röhsät birelügä, bolarnı kaytara başlıysı gına kalgan ide. Cämgısı buyı belän unike töp narat bulıp, berämläp söyrätkändä dä ayga yakın suzılırlık eş ide. Ber köne kaytuga kitsä, ikençe köne monda kilügä! Hoday kuşsa, kışkı kar burannarına qadär eş itep ölgerer. Yazda buralap kuysalar, peçängä qadär, sabantuylar arasında kütärtep tä ölgerterlär. Ostalar belän kileşensä, közgä üz poçmak bülmäläre bulır.
Urmançınıñ kontorı töbendä keşe-kara kürenmi ide. Şäyhelislam berençe bulıp işek kaktı. Ni ikän şul, ber yartı säğatläp kötärgä turı kiler. Yarar, anısına gına sabırlıgı citär. Allahı uñ itsä, yulı matur bulıp, kiçkä Olı Cäkegä kaytıp ta ireşer.
İrtänge eñger kaçıp, kön yaktıra başladı. Ul arada, gomer bulmagan häl diyärseñ, çibär at belän mari adäme kilep tuktadı. Ul da tügel, uñnan-suldan bütän tör keşelär dä kürenep, İbrahim alga çıktı häm:
— Menä at içmasam bu!— dip, äle genä kilep tuktalgan marinıñ hikmät bulıp töz basıp torgan aygırın maktıy başladı.
Ul haklı ide. Çınnan da Şäyhelislamnıñ biyäse bu aygır yanında şökätsez, hätta sıyırga tartım hälendä salınıp tora, inde yıgılıp kitär dä, oyatınnan can täslim kılır sıman.
— Kotıl sin monnan!— dide İbrahim, boldırda basıp torgan mähdümgä yakınayıp.— Min cayın tabarmın, karendäş! Kızılbaş mari belän üzem söyläşermen. Avılıbız mullasın menä nindi şäp aygır cikterep yörtergä kiräk. Mari pubına biyä dä yarar!
Pop dimäktän, Şäyhelislam bu aygır belän kilgän mari yagına karap aldı. Ul ber dä popka ohşaşlı tügel ide.
— Yalgışmıysıñmı?— dide ul, İbrahimga sınau küzen taşlap.
Tegeneñ şökese işelde. Kurkınıp uk kuydı. Ämma süzen özmi genä kapladı:
— Ber digän aygır! Kara sin anıñ küreklegen, kolakları ürä kukırayıp tora!
— Yuk,— dide Şäyhelislam, Kukı İbraynı tagın da öşänderep. Ämma anıñ bu “yuk” digännäre aygır mäsäläsendä tügel, bälki süzläreneñ caylanıp citmävennän genä ide.

6
Haman da hakıykat şundıy uk kala kilä digändäy: küz — kurka, kul — eşli ikän ul. Şäyhelislam könen dä kiçektermiçä agaçların Olı Cäkegä taşıy birde. Ber könen kilde, ikençesendä alıp kayttı. Berär buy büränädän şulay taşıy torgaç, poçmaklık agaç citkerelep, isäp-hisap buyınça idän-tüşämlek tä çıgarga tiyeş ide alardan. Şäyhelislamnıñ küñele inde Kazanga, Fatıymasına tartıldı. Nilär genä eşläp yatalar ikän digändäy, ber barıp, yuk eşen bar itep kürep tä kilsä, irlärne yallap, takta yaruga totınıp, mädräsädä ukıtu eşlären dä tärtipkä salıp cibäräse bar anıñ. Bıyıl közdä uzdırılgan Bua mögallimnär utırışına da bara almadı. Gäcitlärdä yazularına karaganda, uku-ukıtu eşe bu yılda soñarılsa da, sugış-afät dip toru tügel, millätne kitaptan ayırmas öçen tırışu kiräklege avıl ukıtuçılarına atalıp belderelgän ide.
Şäyhelislam mari aygırın da uyladı. Citmäsä İbrahim da, halık arasında süz çıgarıp:
— Bezneñ mähdüm hätärräk kılandı, yahşı aygır cigep yörise ide,— dip söylängän bulgan.
Sarı biyäsennän ber dä yukka Şäyhelislamnıñ gayräte çigep, tagın da ber kat bäheten sınap karau uyın küñelenä bikläp, yuk eşen bar itkändäy, berniçä kön yaldan soñ kabat urman hucalıgına töbäp yulga çıktı. Sarı biyäse tämam nıgıp citkän, atlaularına qadär ciñel ide. Urmançılıkka kilep kergänçe artık tirlärgä dä ölgermäde, köne buyı yuırttı da yuırttı.
Anıñ şatlıgına, mari urman kisüçeläre dä monda idelär. Sarı biyäsennän Şäyhelislamnı tanıp ta aldılar, tege aygırnı karşısına çıgarıp, bähäs tä kıla başladılar.
Ser biräse tügel ide. Şuña da Şäyhelislam urmançılık kontorına kerep kitte. Käğazläreneñ tärtiptä buluların tikşertte dä, un minut ta ütmäde, kire çıktı. Biyäseneñ uñı-sulında marilar bähäs kılıp basıp tora, ä alar yanındagı tege çibär aygır güyäki hikmät, äkiyäti can iyäse ide.
— Alışabızmı?— dide, Şäyhelislamga arkılı çıgıp baskan cirän sakallı karañgı mari.
— Ni bärabärenä?— dip, Şäyhelislam anıñ aygırına karap aldı.
Ul arada mari agayı mähdümneñ sulına häm uñına töşärgä ölgerde.
— Bu atnı täqdim itäsezme? Uylarga bulır...— dide, haman da serle kalgan Şäyhelislam.
— Nindi uylau inde ul? Kul suk ta al da kit!
İbrahimnıñ monda ikänlegen Şäyhelislam belmi ide. Kötelmägändä äytelgän süzlären işetügä, tavışınnan uk tanıp alıp, anıñ isänlegen soraştı. İke kullap küreştelär.
— Şuşı mari halkın añlamıym. Sineñ yolkış biyäñä şuşı koştay aygırnı alışmakçı bulıp toralar bit, hay!— İbrahimnıñ küzläre yaltırap aldı.— Ber dä minem atlarga kızıkmıylar, yünsezlär...

7
Gomumän alganda, dönyanıñ maturlıgı keşelärneñ yahşılıklı bulularına bäyle ul!
Şäyhelislamnıñ kuanıçı eçenä sıymadı disäk tä döreskä çıgar. Bügen yahşı, çibär aygır cigep kayta bit! Çıbırkılarga da kızganırsıñ, billähi! Bu marilar, yahşı keşelärdän bulsalar da, ay-hay usallar ikän. Änä bit, aygırnı kamçılap, sırtın buy-buy yarıp-kayızlap betergännär, miherbansızlar! Mondıy atka sugalar dimeni? Öf-öf kenä itep yörtälär anı. Menä Şähelislam kebek. Atlatıp kına kayta üzen. Tämam hälsezländergännär, meskenne. Üläm-üläm dip bara.
Kiçkä Olı Cäkegä kaytıp citärlär. Şäyhelislam aña cılı başak birer, ber-ike kön abzarınnan da çıgarmıy yal itterer. Menä rähätlänep kitär, nıgıp alır. Tagın da çibärläner.
Bu İbrahimga üpkäläüläre dä yukka bulgan. Yahşı keşe ikän. Nindi aygırga iyä itte bit üzen. Citmäsä:
— Bezneñ ürçemgä digän biyäbez bar. Aña-moña rizalaşma, minem bäyämä çaptırırbız aygırıñnı! Näselgä bik yahşı kürenä!— dip meñ kat söylände, Şäyhelislamnıñ süzen aldı.— Anı üzemnekenä alışmakçı idem, marilarga sineñ biyäñ genä oşadı. Menä aña bulsa, didelär. Niçek tä bezneñ yakka kaytsın aygır, yahşı näselen alırbız, didem. Tön yokılarımnı yugalttım, malay!..
Anıñ süze küp ide. Ni doşman kürengän Kukı İbrahimnıñ bolay serdäş bulıp kitüe, duslaşıp aluı häyerle häl kürensä dä, falı naçarga ide, yugıysä. Ämma Şäyhelislam söyenep betä almadı.
Kayta torgaç, şaktıy soñarılıp, ul kara töngä kaldı. Sarı biyäse bu vakıt eçendä inde ällä kayçan cılı başak kimerep yatkan bulır ide. Aygır aşıkmadı. Döres yuldan kitmädeme, ällä adaştımı, disäñ, elekke, öyränelgän yul ide.
... Häm menä kaytıp ireştelär. Yorttagılar cidençe töşlären kürä idelärme, ällä bügen ük kötmägännärme — Şäyhelislam cılı munça kazanınnan gına su alıp, onnı kübräk sibep, aygırga başak birde, çiläge belän solı da kuydı. Malkay rizık rähätenä çumdı, niğmätkä ireşte. Aña ätise Garif häzrät kuanaçak, aygırnı kürep meñ şöker itäçäk äle! Menä bit: “Birim disä kolına, çıgarıp kuyar yulına!”

8
Şäyhelislam bu aralarda Kazanga barırga, bulaçak cefete Fatıyma belän küreşep, dönya barışların ber çitkä kaldırıp, yöräk häm küñel hasiyätlärenä çumarga tiyeş ide. Häm menä ul yahşı aygırı belän alarnıñ turlarına kilep tuktar. Kem kilde ikän diyäräk, täräzä pärdäsen çak kına kütärep, canaşı uram yaknı küzläp alır. Şäyhelislamnı kürer, yöräge töşep kitkändäy toyılır. Dönyalıknı anıñ cılı yılmayuı kaplar. Ya Hoda, bulsa da bulır ikän Fatıyması kebek gıyffätle güzäl zat! Niçek anı Kazannıñ usal yegetläre eläktermägännär dä, cefetlekkä yäräşep, bähetlärenä ireşmägännär?
Garif häzrät irtänge namaznı uzdırırga mäscidkä kitkän ide. Ätise kaytkançı Şäyhelislam mähdüm dä täharäten alıp, namazın tögällägän, kitereläçäk çäyen dä kötep tormastan aygırın kürergä abzarga kerep çıkkan, anıñ vaklap kına peçän keterdätüenä mökibbän kitep karap torgan, kapka tavışın işetkäç, aşıgıp öygä kergän ide. Garif häzrät:
— Kiçä abıyıñ Fatıyhtan hat kilgän ide. Kazanga barıp kaytırsıñ, ulım! Beraz on, it cibärik. Anda açıgıp tormasınnar,— dip äytkäç, Şäyhelislam mähdümneñ küñele tagın da kütärelep:
— Yarıy, äti, baş öste!— dide.
Ul söyeklese Fatıymanı kürmi kalmayaçak, Allahı boyırsa. İkendegäçä barıp ireşsä, kiçkä qadär äüväle alarnıñ hällären beleşep, yakınlaşıp kilergä tiyeşle tuyga äzerlek hakında da süz katar.
Eh, ul bügen cankisäkkäye Fatıyması belän oçraşaçak! Nişläp kenä, niçeklär genä torıp yatalar ikän, rähmät töşkerelär!

9
Kazan yulı takır ide. Köz nıgıp algan, yullarnıñ çokır-çakırlarına kar tulıp bozlangan. Yörergä ciñel bulsa da, Olı Cäkedän çıgıp berär säğat baruga, Şäyhelislamnıñ aygırı tämam hälsez kaldı. Äle aksaganday toyıldı, äle alan-yolan karandı.
— Tanış tügel yul bulgangadır... Kurıkma, malkay!— digän buldı mähdüm, aygır belän söyläşep, anıñ hälenä kerergä telägändäy. Ämma ul aygırınıñ häyersez ikänlegen başına da kertep karamadı. İke avıl aralarında yulçılar oçrap, arba artına gına utırgan ber hatın:
— Yırak yuldan kiläsez bulır, atıgız arıgan,— dip süz katıp karasa da, Şäyhelislam ser biräse itmäde. Barı tik:
— Kiläbez äle, Kazangaça uk ide,— diyäräk mıgırdanıp aldı.
Alarnı ciñel genä uzıp kitkän atlılar, anıñ aygırına kızıgıptır inde, borılıp-borılıp karadılar. Mähdüm üzen gorur tottı. Kara mıyıgın uñlı-sullı sıpırgalap kuydı: “Küregez,— yänäse,— kem kilä!”
Ämma anıñ gorurlanırlıgı alay uk tügel ide şul. Şäyhelislam monı añlap betermäde. Ul aldanganın, il küçerer sarı biyäsen kupşı kuıkka alıştırıp kölkegä kaluın äle haman da añlamıy, küñelenä dä kertep karıy almıy ide. Citmäsä ätise Garif häzrät tä:
— Ay-hay, ulım, yahşı aygırga tap bulgansıñ! Sarı biyäbezneñ kolını kiläse yılga tay bulır, näsele yahşı ide. Kuldan kitmäde! Monı niçek siña birergä bulgannar?— dip, vakıygadan häbär algaç, kat-kat söyläde. Dönya kürep gomer sörgän, il halkına igelektän gayre ğamäle timägän mullanıñ küñele şulkadär yahşılıkta bulıp ta, bu çaklı bäräkät ireşerenä ışanıp citmäsä dä, küñele kuanıç belän arış-bireştä ide...
Kiçkä kar yava başladı. Yükäçe marilar kuıp citep, uzıp barışlarında Şäyhelislam alardan kalışmaska itte. Arbasınnan töşep kalganda tege yulçı hatın:
— Bu atıñ alan-yolan karanudan gayrene belmi, yöräksez, ahrısı,— dip, rähmäte urınına şigen tägärätep, mähdümneñ bolay da gaugalı küñelennän yämen kuarga itte.
Kazanga kilep citkändä Şäyhelislam çibär aygırın kıynıy-kıynıy arıgan, annan tämam gayräte çigep, ükerep yılar hälgä citkän ide. Şulay da ul üzen tınıçlandırırga tırıştı. Ämma “yöräksez aygır”, inde yükäçe marilardan da kalıp, mesken kıyafätendä söyrälä, hucasına üze urınına arbaga cigelep barırga kuşadır kebek toyıla başladı. Moña artıgı belän cen açuları çıkkan Şäyhelislamnı:
— Ho, kiyäü, nindi yullar belän?— dip karşı algan babası, yağni yäräşelgän Fatıymanıñ atası Gabdrahman şuşı kaygısınnan aynıtıp cibärde.— Şäüläñnän tanıdım, Şäyhelislam kiyäü. Äytälär ide anı, kiyäü bulası keşeneñ öräge dä küñeleñä huş kilä dip, hak süz ikän!

10
Gabdrahman böten Kazannı uñ-sulında adaştıra algan zatlı maklerlardan ide. Kiyäve cigep kilgän çibär aygırnı berençe kürüennän ük yaratmadı. Aña:
— İşäk bu, yöräge döres tügel monıñ!— dip bäyä birde.— Ayaklarında butaluınnan uk kürenep tora. Yandırgannar monı, kiyäü, harap itkännär. Sarı biyäñ kaya soñ? Menä at ide, içmasam!
İşetkän här süzendä mıskıllanu toygan Şäyhelislam, marilardan aldanuın tagın da açıgrak añlap, häzer şul yünsezlärneñ huşlana-huşlana arakı çümerülären küz aldına kiterä bardı. İbrahim da alar arasındadır, öç malayı urtasına utırıp bäyräm itäder sıman toyıldı.
Menä niçek şul ul. Keşegä ışanırga mömkinme soñ bu dönyada? Avıldaşıña, möselman balası bulsa da, tayanırlıkmı?
Aldadılar Şäyhelislamnı, aldadılar! Sarı biyäsen harap itte. Yaltırıy dip tätäygä kızıktı, kulındagı encesenä alıştı. Menä yülär, menä ahmak!
Fatıyh tabibka küçtänäç bularak atalgan bäräñge häm it, tagın da başka tör rizıktan bulgan vak-töyäklärne şul kileş kenä cılı abzarda, arbadagı hälendä kaplap kaldırdılar. Ämma dä:
— Küse-mazar timäster inde, şät?— dip soradı Şäyhelislam, abzar işegen yaba başlagannarında tuktalıp kalıp.
— Salkın almasa, küsedän zıyan bulmas,— dide Gabdrahman makler. Mal qaderen belüçe keşe ikänlegen dä sizderep uzdı:— Öç kön elgäre genä olavı belän ak on şuşında kundı. Rähmät töşkere, küse-tıçkan işe yähüdi kaldıkları borın da tıkmagannar. Hucası da hävef kiçergän ide. Monda cılı. Ul yünsezlärgä başka tör rizık ta citärlek!
Şulvakıt boldırdan Fatıyma töşkäne kürende. Şäyhelislam anı şunda uk tanıp aldı. İtağat itep kenä:
— İsänmesez!— dip başlap avaz saldı.
— İsänmesez,— dide Fatıyması da, aña yözen kürsätmi genä, hörmät bilgese bularak tuktala kalıp.— İsän-imin genä kilep cittegezme?
— Sezneñ häyer-fatihada!— dide Şäyhelislam, kabatlanıp:— Sezneñ häyer fatihada idek!
İnde genä kuzgalıp kitäm digänendä kızı Fatıymaga ätise Gabdrahman endäşte:
— Kunak kilgän, kızım, kaya barışıñ äle bolay kiçläten?
— Kürşe kızı Gölsembanu yanına kerep çıgasım bar ide, yomış belän!— dide Fatıyma, kauşıy töşep. Ämma tuktatılgan cirennän bu yulı kuzgalıp kitärgä kıymadı. Anıñ kara sukno pältäseneñ iñe buyınaça diyärlek salıngan ozın ak şäle üzenä gacäyep tä kileşep tora, kiçke karañgılıknı yırtıp çıkkan nurlı ay yaktısın häterlätä ide.
Ätise Gabdrahman nider uylap aldımı, endäşmiçäräk tordı da:
— Yä, yarıy alaysa, bar, kızım! Ozaklama,— dip, aña kitärgä röhsät birde. Şäyhelislamnı iyärtep yortka taba kitte. Bu vakıt arasında Fatıyma da kapkadan çıgıp kitärgä ölgerde. Kiyäveneñ bägıre özelep kalganlıgın sizenmi ide bulırga kiräk. Üz häle häl şul anıñ. İnde ällä kayçan Şäyhelislamınıñ kilgänlegen abaylap, kauşavınnan tämam häle kitep, änise Gaynikamal abıstaynıñ sizger küñele yärdämendä genä bäladän başayak bulıp, Gölsembanu tutası yanına yuk yomışın bar itep kerergä tiyeş itelde.
Şäyhelislamnı baba yortında açık yöz häm sıy-hörmät belän karşı aldılar. Kiçke aştan soñ yal itkändä, Gabdrahman makler, vaklap-vaklap kına kuzgata torgaç, kiyäveneñ nindi yalganga häm kemnärneñ tozagına kilep kabuın, monnan yugaltularsız gına niçek kotılu yulın da açık kına bäyän itep, çibärlektä ilgä ber, ämma ğamäldä sukır ber tiyengä tormas aygırın yünleräk berär atka alıştırırga cayın hiçşiksez tabaçagın, atçı Gıylmi belän tanışlıgı zurlıgın söyläp birde. Şäyhelislamnıñ da rizalıgın algaç, tämam kanäğatlek kılıp, alış-bireştä kilep çıgarga mömkin bulgan çıgımnı da kütäreşergä bulışaçagın äytte. Eşneñ şuşı qadär dä ciñel häl iteläçägenä häyran itkän kiyäü keşeneñ cilkäsennän yök töşkändäy buldı. Ul arada Fatıyma da kaytıp kerde.
Yastü namazınnan soñ yoklarga urınnar äzerlänep, Fatıymanı yan bülmägä kertep cibärdelär, Şäyhelislamga tür öydäge urınnan niyät ittelär. Monda Fatıymanıñ yokı urını ikänlegen ul belä ide inde.
— Miña işek töbendä dä yarar, alay uk zurlamasagız ide,— dip ütenep karasa da:
— Tärtibe şulay anıñ!— didelär dä bütän kütärep süz kuzgatırlık urın kaldırmadılar. Küz kırıyı belän genä küzätelep kalıngan Fatıymanıñ tizdän üz koçagına keräse, väğdäläşkän säğatneñ ireşäçäge anı aşıkmaska, daim sabırlıkta kalırga mäcbür itte. Ul canaşınıñ şäüläsen his itüdän dä riza ide.
Ä urın-cirdän Fatıymasınıñ ise añkıdı, başın äyländerde häm Şäyhelislam erep yokıga kitte. Töşendä Misır kügärçenen totkanın kürep uyanıp kitkänendä bulaçak babası Gabdrahman makler irtänge cämäğat namazına kitärgä cıyınıp yöri ide. Şäyhelislam anıñ artınnan aşıktı. Täharäten kamil itkäç, ikäüläp mäscidkä kuzgaldılar. Gabdrahman maklernıñ ulı Gaziz bu yılnı Kışkar mädräsäsendä ukuda ide.

11
Atçı Gıylmi aygırnı namazdan soñ uk kerep karadı. Muyın turındagı kan tamırın sıypap, atnıñ başına kolak kuyıp beraz torgannan soñ, aldına-artına çıgıp, teşlären tikşerep, ahırda şundıy fikergä kilgänen äytte:
— Yahşı aygır bulgan bu, bähır! Yandırgannar monı. Niçek isän kalgandır? Yörägen bozgannar... Kan yöreşe avıraygan. Kış buyına dävalaganda, cılı söt eçerep... Mal baguçı Gıysmine eşkä cikkändä, cäyge bazarga bälki dä ber digän tovar bulaçak!
Anıñ bu süzlärendä riya-yalgan yuk ide. Gabdrahman makler da, ozın kakça yözen sıpırıp, kuyı sakalların rätläşterep aldı. Olı biyäläye kultık astınnan töşep kitte. Annan da bolayrak kalın tirele, borın, iren häm kaş, yañak şäriflären yasaganda Hoday täğalädän neçkäläp aptıratılmagan taza atçı Gıylmi haman da söyli birde:
— Buldıra alsagız, üzegezgä karagız... Ämma mindä moña almaşka at tabılır!— dide.
Bu süzlärenä dikqat birep torgan Şäyhelislamnıñ neçkä yöz çalımnarı cäyelep kitkänen küz çitenä genä elde dä, haman üz digänen söyli birde ul:
— Harap itkännär malkaynı! Urıs belän marida at bagu hönäre yuk inde, yuk... Keşe itärbez, Allahı boyırsa... Kara äle, mähdüm, moña almaşka sarı biyämne biräm!— dip süzen beterde.
“Ya Hodayım, sarı biyäm, ällä marilarnı urap, kabat üz abzarına äylänep kaytamı?”— dip uylap kuydı Şäyhelislam. Gabdrahman makler biyäläyeneñ cirdä yatkanlıgın abaylap, şunda gına kütärep aldı. Şäyhelislam mähdüm marida kaldırgan sarı biyäsen uyınnan cibärmäde: “Hay at bulgan ikän ul, cankisäkkäyem, il küçerer at bulgan!”
Alar kul sugıştılar. Çäyläp tä tormastan, aygırga yögän kiderep, kala halkınıñ küz uñına kerä-kerä Gıylmilärgä iltep, sarı biyäne citäkläp kayttılar. Şäyhelislamnıñ käyefe yuk däräcädä ide. Bu sarı biyä, çibär aygır yanında gına tügel, tege mariga kaldırganınnan da şökätsezräk toyıldı aña. Niçek monı cigep yörmäk kiräk? Adäm köldererlek tügelme soñ bu? Äle kız alası bar! Bu at belän niçek kiyäü yegete bulıp kiler ikän? Yarıy het tege sarı biyäse kebek arıy da, yalkaulana da belmäsä!
Ämma bu sarı biyäse tegese işe genä dä tügel ide şul. Şäyhelislam mähdüm älegä monı belep betermäde. Atçı Gıylmi genä, anıñ küñele töşkänen kürep:
— Şökätsez, dimä! Anısına iseñ kitmäsen, ämma dä gayräte dönya bähase tora. Burlak belän ber!— dip ozatıp kaldı.— Bäheteñä, ya Rabbi Hodayım!

12
Abıysı Fatıyh öylärendä bulmadı. Uram seberüçe Zinnätulla agay anıñ bik soñ gına kaytıp, tañnan çıgıp kitüen äytkäç, äti-änise cibärgän küçtänäçlären kaldırıp, Şäyhelislam aña adreslap ber mäktüp tä yazdı. Allahı boyırsa, kaz-ürdäklärdän soñ ere malnı suygaç, bälkem äle tuy belän kiläçägen, añınçı ber küreşü ömetendä kaluın da belderde. Ni disäñ dä, bertugan abıysı şul.
Tuy mäsäläsendä makler Gabdrahman belän söyläşep tä, ämma Garif häzrätneñ Gazizä abıstay belän kilep, ullarına Fatıymanı olılap sorau tiyeşlegen kuzgatu belän süzne tämamlagan idelär. Eşneñ başı Şäyhelislamnıñ atası kulında bulganlıktan, bu mäsäläneñ çişeleşe bütän törle mäslihät kürelmi ide.
Ämma bu sarı biyä dä gacäyep at bulıp çıktı. Kazan uramnarında başın salındırıp kına yörsä dä, kaytu yulına çıkkaç, yöräklänep aldı häm eh tä itmi cildertä tordı. Şäyhelislam arbasınnan bazar küçtänäçlären barladı. Alar arasında Fatıyması tös öçen dip bäylägän ak şarf ta bar ide. Şäyhelislam anı muyınına uradı, tänenä şunnan gına da meñ törle rähätlek yögerde.
Anı, kabat sarı biyä cigep kaytkaç, närsä dip karşı alırlar ikän? Kukı İbray ni äyter? Könçelek katıgı bavırın bozıp äçerme?
Ä bu sarı biyäse çınnan da il küçerer gayrätkä iyä ide. Kaya di ul çibär aygırga anıñ belän yarışu, hätta marida kaldırgan sarı biyäse alay uk ällä närsä bulmagan ikän. Cilderä dä cilderä bu. Güyäki meñ yörep iyälängän yulınnan bara.
— İ-i, biçaranıñ ayagına su töşkän bulgan ikän şul!— dip, yuktan gına çibär aygırnı da kızganıp kuydı Şäyhelislam. Üzeneñ at räten belmäven dä uylarında iskärep.
Ämma anıñ küñelen berazdan tagın da kuanıç biläp aldı:
— Kara äle, niçek bara! At kına tügel bu, söbhanallah, koş bu, koş, Sämrug koşı!
Ul şulay söylänä-söylänä, dogaların ukıy-ukıy kayta birde. Yulında oçragan ındırçı çuaşlarnıñ buş olauların da, yükäçe marilarnıñ töyäleşep kaytkan atların da cähät häm ciñel genä ütep kitte. Anı kem kilä dip karşı aldılar, hay gına la atı diyäräk ozatıp kaldılar.
Cäkegä kilep kergänendä ikende uzgan, ätise Garif häzrät kapka töplärenä citep kilä ide inde. Ulınıñ kabat sarı biyä cigep kaytkanın kürgäç:
— Atıñnı kire kaytarıp aldıñmı ällä? Allahıga şöker!— dip, ällä şayartıp, ällä çınlap soraganın işetkäç, Şäyhelislam avızın yırdı. Ätise tagın da östäp kuyası itte:
— İl küçerer sarı biyäbez şul bu, söbhanallah!
Biyä çınlıkta başka bulsa da, süzläre hak ide anıñ.

08.09.01.–15.05.02.