İl Eçendä Yeget Sanda

Hikäyä
I

Bez barçabız da dönyada ber-berebezgä bäyle häm üzara burıçlıbız. Ayırma şunda gına, kaysılarıbız burıç hisen toya, kaysılarıbız — yuk, kaysılarıbız — kaytara, kaysılarıbız — onıta.

Ä Zakirov isä bu «kaysılarıbız»nıñ bersenä dä kermäde. Anıñ zur fänni-tikşerenü institutına direktor itep bilgelänep kuyıluı, kilergä rizalık birüe dä oçraklı häl tügel ide. Zamana üzgärde, avır dulkınnarı belän kütärelep organ diñgez kebek kılandı, mäñge kuzgalmas taş kıyalarnı urınınnan küçerde, vattı, cimerde. Zakirov ta şuşı taş kıyalarnıñ berse ide. Anıñ astına da su ütte, ämma denen cebetä almadı. Anıñ da yözen kaudarlı kaynar zamannıñ avır dulkınnarı vatarga ittelär, ä ul nık buldı, cimerelmäde. Kepkası belän bergä ber karış bulgan bu adäm taş kıya kebek töple ide. Üz kemlegen yugaltmas öçen ul bar doşmannarın çüp-çarga sanadı, zamana hällären vaklık dip iğlan itte. Alarga da bireşep torsa, kem bula di ul Zakirovıgız?

Annarı yaña ber fikerne küñele tuktausız üsterä başladı: «Binahak kimsetäsez, yegetlär!» Ämma mondıy uyınıñ ahırı yamanga iltä ide, harabatka kiterä. Ul anı da vakıtında toyıp ölgerde. Moña qadär üz kemlegen häm qaderen belep, yugarıdagılarnı sanlap hezmät itte, ämma yalagaylanmadı. Şuşı üzençälege añardan sıyfatlı keşe yasadı. Ul inde halık telendä «çın keşe» dip äytelä torgan zatlı adämnärneñ bersenä äverelde.

Ägär dä sineñ hezmät kürsätüeñä mohtac ikännär, nigä dip alarnıñ ışanıçların aklamaska? Ä menä yalagaylık ul — meskennär öleşe. Zakirov monı da yahşı üzläşterde. Şul säbäple fändä dä, hökümät karşında da däräcäse üste. Tagın da ber sıyfatı anı märtäbäle itte: üz fikereñne buldırmau, buldırgan oçrakta da mönäsäbäteñne sizdermäü! Monısı aña ciñel dä, avır da birelde. Hämmä eşneñ başı-ahırı uylap kuyılgan, yugarıdagılar, het mögezeñ sıngançı sözeş, barıber üz digännärençä häl kılalar. Şuña kürä alarnı añlarga omtıludan da yahşısı yuk! Häyer, añlıy başlau da zıyanlı.

Şulay itep Zakirov yugarıda utıruçılarnıñ çiksez ışanıçların yaulap aldı. Fikersez, maksatsız, asılsız kebek ul barı tik halıkka gına kürende, ämma il aldında ışanıçlı häm abruylı ide. İl — başka, halık — başka, dilärme äle? Belmi söylämilär şul alar!

Min Zakirovnı elektän kürep tanıy idem, süzlären dä añlap kabul itä tordım.

Bervakıt yullarıbız turı kilde. Anıñ belän berniçä könnär säfärdä bergä buldım, hätta berara bülmädäş häldä torıp ta aldık. Ul eçü-yotu mäsäläsendä ser birä torgannardan tügel, ämma avız kütärep çömerep tä utırmıy. Andıy eşlärne oyıştırmıy da, ä östäl türenä utırtılgan kunaklaunı yarata. Tostlarında keşedä ömet uyatırlık maktau süzlären äytmi. Härkönne irtän fizkulturaga bäyle zaryadkalar yasıy. İrenmi. Alarnı üz sistemasına korıp, ruhı häm täne söygänçä başkara. Annarı salkın su belän duşta koyına. Munçaga barsa, äüväle çeben gömbäse kebek kızarıp çıkkançı çabına, şunnan sap-salkın su kütärep koyına. Bu räveşle tänen rähätländerä torgaç, kaynar munçanıñ bar esselegen alıp beterä. Annan çıkkaç, yahşı sok yäki, ul bulmasa, çäy eçä, arakıga yakın da kilmi. Halıkta maktaluçı ğamällärgä dä, halıkta naçarga alıp söylänelä torgan eşlärgä dä küñel birmi.

Üze aldında Zakirovnı şuşı sıyfatları öçen mahsus maktap, bolar turında ber yazarmın äle digän idem. Menä süzemdä torırga buldım. Şulay da äsäremneñ kaharmanın üterep maktıy da, yıgıp salıp hurlıy da almavım belän gazaplanam. Surätkä yokmıy torgan keşelär bar şul ul, bar. Nişlätim? Ämma andıy keşelärneñ dä kemlegen tanıysı-tanıtası ide. Tik bu bik tä avır eş ikän bit.

Miña şunısı ayırmaçık: keşelärneñ nindilegen holıklarına karap tügel, ğamällärennän çıgıp bilgelilär! Nindi yahşı-yahşılıklı äfändelärne kürgänem bar, maktap tuymaslık, ämma ğamälläre isä mine, yağni maktarga yaratuçını da, aptıraşta kaldıra. Alar hakında närsä dip tä äytep bulmıy.

Häyer, Zakirovnı andıylar isäbenä dä almıym. Bäyäläve şaktıy avır anı. Kayçaklarnı añardan: «Kem sin?»— dip sorıysı kilä, ä cavabın ul üze dä belmi inde, monı töşenep toram. Şulay da anıñ turında yazarga buldım. Kemlegen bälki kaläm tanıtıp birer?

II

Az süzle keşene akıllı, dilär. Ämma täcribä kılıp karagız, çınnan da bu şulaymı ikän?

Keşeneñ kemlegen beler öçen minem añardan kiñäş sorau ğadätem bar. Üzenä dä akılı yuk adäm başkalarga kiñäş birä almıy. Ä anıñ öçen, yağni kemgä dä kiñäşeñne kiterä aluda, belegez, öç törle hasiyät bar: berençedän, kiñäş soragan keşeneñ holkın añlau tiyeşle; ikençedän, anıñ telägen açık küzallau şart; öçençedän, söylägänen tıñlap beterü kiräk. Hätta meñ yat keşe dä şuşı öç närsäne kiñäş sorap kilgänendä yäşerä almıy. Akıl iyäse hakim zat cavapnı ciñel taba, ämma tormış şartları, zamana ülçävenä salıp, mäsäläneñ çişeleş yulların-yakların çagıştıra başlıy. Şuşı räveşle başında fiker kaynata häm kuyılgan soraularına cavap taba. Monı härkemneñ dä akılı buldıra almıy, menä hikmät närsädä!

Şulay ber akıl iyäse ikençesenä kiñäşkä bargan. Tegese aña:

— Närsä kiñäş itäsemne üzeñ dä bik yahşı beläseñ!— digän.

Hakimnär hakimnärne ciñel tanıylar, imeş. Menä şul hakta söylämäkçe idem! Ä, äye...

Erak şähärgä simpoziumga kilgän Zakirovnıñ teşe sızlıy başladı. Uramda suıklar utızdan da tübängäräk töşte. Korı havada tökerek tä bozga äverelä ide. Ämma kurkası yuk, Zakirovnı ciñel maşinada gına, cılıdan çıgarmıyça yörttelär. «Volga» şofyorı anıñ aspirantınıñ ire ide. Üzara elemtä kesä telefonı aşa gına bulganlıktan, akademik Zakirov anı minut eçendä ezläp taba, kiräkle işek töbenä yögertep-çaptırtıp kitertep bastıra.

Ämma teşeneñ kinät sızlıy başlavı anı tämam eştän çıgardı. Tüläüle klinikada aña häzer yärdäm itäçäk idelär. Zakirov anda barmadı. Säbäpne başkalar añlamadılar, ul üze isä teş sızlavın añkauları yarsınu arkasında kilep çıkkan ber-ber zähmätter dip uylap hatalandı. Häle dä, vakıygası da säyer ide.

Citmäsä simpozium da aña citdi häm eşlekle kebek toyılmadı. Ğalimnärneñ üzäkkä alıp ber genä mäsäläne dä tikşerergä kıymauları, utırışlarnı fikerdä nıgıp citmägän, fänni açıştan kompilyatsiyälärne ayırır häldä bulmagan, üzlären olı «uçyonıy»ga isäplärgä bik tä telägän yäş fänni hezmätkärlärneñ alıp baruları, küp kenä tarihi problemalardan bötenläy dä häbärdar tügellekläre gacäpkä kaldırdı. Ämma ul monı sizderergä telämäde. Uramda salkın Seber kışı tantana itte. Utırışlarda urtak ber yünäleş taba almau hökem sörde. Ğalim-golamä arasında säyäsät arbasın söyräp yörüçelär dä citärlek ide. Alar üzlären şaktıy aktiv tottılar. Kiräkkändä dä, kiräkmägändä dä yarım-yortı soraular birep, kızıksız fänni dokladlarga «can örergä» tırıştılar. Ämma citdi ğalimnär alarnı kabul itmäde, añlamadı. Tormış vaklıklarınnan ayırılıp citmägän, fän belän publitsistikanı ayıra almauçı «yäşlär», şul väsväsäçelär tozagına elägep, hätta bolgançık bähäslärgä dä kerep kitkälädelär. Simpozium şuşı räveşle tonık, bolgançık su belän şaulap aga toruçı yırganaknı häterlätä bardı. Zakirov mondıy «artık eşleklelek kürsätelülärgä» käyefsezlänep, utırışlardan çıgıp kitep, yuk bulıp ta algaladı. Zalga ber kilep kergänendä, türdä doşmanı İlhakovnıñ utıruı isä anı bötenläy dä häyranga kaldırdı häm eçendäge üten sıttı. Citmäsä:

— Utırışnı şuşı demagog kulına tapşırgannar ikän!— dip, açu belän äytep kuydı.

Ul kilep utırgan urın yänäşäsendä ak çäçle pedagog agay ide. Zakirov şunda üzeneñ saksızlıkta artıgın ıçkındırganın töşende. Simpozium anıñ öçen menä şuşı mizgeldä inde tämamlangan kebek toyıldı. Gomere buyına niçämä konferentsiyälärne oyıştırgan, alıp bargan, küpme sezdlarda katnaşkan, tom-tom kitaplar yazgan Zakirovnı, şuşı aksakal böyek ğalimne bu mesken Seberneñ keçkenä ber şähärendä tanımauları, añardan kiñäş soramauları bik säyer ide. Nadanlık çäçäk ata monda! Ä menä doşmanı İlhakovnı ışanıçlı citäkçe keşe dip belep kabul itkännär!

III

Zakirovnıñ Tabul kalasına bu berençe genä tapkır kilüe tügel ide. Anıñ belän yullarım turı kilgälägäç, nişläp yörüläre hakında häbärdarlıgım citärlek buldı. Mondagı Pedagogiyä institutında ul, tel gıyleme buyınça lektsiyälär söyläp, äle yaña açılgan häm ayakka basıp kilüçe milli filologiyä bülegenä yärdäm itärgä, aspirantlar alıp, alardan ğalim-golamäne citeşterergä tiyeş. Seber tatarlarında milli añ häm milli aktivlık şaktıy sülpän häm, citmäsä, sürän dä. Bälki hisläre kabınıp ta kitmäs, ämma professor qadär professor, akademik qadär akademik keşedän fän faydasına tırışlık taläp itkännär ikän, baş tartırga tiyeş tügel ul. Yaramıy. Döres, Kazanda zur ğalimnär citärlek, bigräk tä tel gıyleme ölkäsendä. Ämma mondagı institut, fakultet, kafedra citäkçeläre Zakirov şähesen saylap algannar häm aña tuktalgannar ikän, monıñ säbäpläre bar: fändä iseme märtäbäle keşe kiräk bulgan alarga!

Märtäbä digännän, Zakirov fängä yäşli kilde. Universitetta ukıgan yıllarında uk, dürtençe kurstan anı, saylap alıp, ukıtu eşenä cälep ittelär. Ul berençe lektsiyälärendä vakıtnı tutıra almıyça intekte. Äzerläp kilgän materialları praktik däreslärneñ yartısına da citmäde. Elektän, çal tarihnıñ gına isendä kaldırgan çorlarınnan alıp bügengäçä üsterelep kilengän tatar tel gıylemen, bigräk tä garäp härefläre belän yazılgannarın, öyränep torırga anıñ da vakıtı citmäde. Şul räveşle ul da başkalardan kalışmadı. Kaya di Kayum babay hezmätlärenä çumıp, gıylem encesen ezlärgä, tabarga öyränü, äüväle ul yazgan kitaplarnıñ telen añlarga, yazmaların tanırga, ukıy belergä kiräk bit. Icgırıp torgan kommunistlar garäp yazulı kitaplarnı barı tik dingä kiterep bäylägän, «komgan härefle burcuaz fän» dip atap yörtkän zamannarda ber ul gına başkaça bulsınmı? Änä kartlar, mädräsädä häref öyränep kalgan ölkän buın fän keşeläre şögıllänsen alar belän. Annarı vakıtı da yuk bit. Kön dä diyärlek töşkä qadär berençe-ikençe kurs studentlarına däresläre bar, ä annarı üzeñ ukıy torgan fännärne dä taşlap bulmıy, alarga bäyle lektsiyälärne tıñlıysı, konspektlıysı, başkası — bolarnı kem eşläp birsen? Häyer, anıñ hälenä kart professorlar kerergä tırışalar, soraular birep, canın bik alay borçımıylar. Ä ukıtu eşe isä — algan belemne tärtipkä salırga yärdäm itä, şul yagınnan yahşı. İnde diplom eşen dä ciñel yazıp taşlar sıman. Äle anısı kiläse yılda gına bulaçak. Ämma oyıtkıları bar inde!

Tel gıyleme dimäktän, rus ğalimnäre bu yaktan bik tä ölgerlek kürsätkännär. Zakirov ta lektsiyälärendä tuktausız alarnıñ hezmätlärenä iyärüne hup kürde, şunıñ arkasında fängä kümäç kebek tägäräp diyärlek kerep tä kitte. Telneñ kagıydäläre hämmä tellär öçen dä urtak, bertösle buluı anı söyenderde. Moña qadär iske tatar ğalimnäre garäp häm farsılarga bu gıylemdä iyärgännär ikän, nigä dip äle bügen genä başkalar artınnan köçektän arıslanga äverelep yögermäskä? Ul anı, şuşılay arbaga tagılunı döres ğamäl dip kabul itte, bu yaktan «uñışlı açışlar» yasıy da başladı. Güyäki anı kalcanıñ maylısı kötep torgan ide. Asılda tatar telen rus tele kagıydälärenä buysındırıp kuyuı ide bu. Anıñ ul eşläre fakultet citäkçelege yagınnan da yaklau taptı. Terminnarnı, kagıydälärne mömkinçä tärcemä itep, alarga tatar tele misalların «yabıştırıp», başkalar sizengänçe şaktıy ölgerlek kürsätä aldı. Şul räveşle telne öyränüne ul, milli telneñ üz tabigatennän çitkä alıp kitep, zamança räveşendä «ayırıp kuyıp» tikşerü yünäleşen başlap cibärde. Bu yul belän barganda, «gıylmi açışlar» üzläre, üz cayları belän anıñ hezmätlärenä ütep kerdelär. Äüväle anıñ ul «yabıştıruların» kürep, berazga säyersenüçe ğalimnär bar idelär, ämma fänni citäkçelek Zakirovka zur ışanıç belän karıy başlagaç, şunda uk «büreläreneñ ulavı» bette, hätta tämam tınıçlandılar. Şulay da kart professorlardan berse, «Komgançı Möhämmät» dip yörtelüçe ğalim-tekstolog aña, batırçılık itep:

— Yeget, bu «yabıştıru» baskıçın ütüegezgä, telne tabigatennän yıragaytuıgıznı añlagaç, soñınnan üzegezgä kıyın bulmagayı,— dip äytkän ide dä, ahırı üze öçen naçar bette. Äüväle anıñ ul süzläre kafedra ähelenä işetelde, dekanatka taralıp ölgerde. Citäkçelek alarnı üzençä bäyäläde. Kart professornıñ üzen «peşekläp», fänendäge «hataların» da halıkka mäqalä yazıp «kürsätep» birdelär. Nik äyttem köyenä kaldı, biçarakayım.

İkençe ber kart ğalim, «Käläpüş Mostafa» dip atalıp yörtelgäne, üzenä bäla ezlägändäy şulay bervakıt:

— Kayum baba hezmätlärenä iğtibar itkänegezdä, tel gıylemendä uñışlar kazanaçaksız,— digän ide dä, ul süzlären şulay uk üze yotarga mäcbür buldı.

Kompartiyä, Sovet hökümäte, anıñ aldıngı citäkçeläre güyäki Zakirovka üzläre kürsätmä yasagannar, rus tele fäne kagıydälärenä tatar telen «yabıştırıp kuyunı» taläp itkännär: totkan yünäleşendä yulı bik tä uñışlı dävam itte. Äüväle vakıtlarında bakça baskan malay kebek mataşuların sizmäsennär dip beraz şik-şöbhä astında yörgän, rus tele gıyleme kagıydälären tatar tele fänenä «çälderüdä» ğayeplänelüdän örkep yörgän Zakirov, vakıtlar uzgan sayın, ul gönahların komga su kitkän kebek onıta, ämma da kemlektä üsä bardı. Kat-kat lektsiyälär söylänep, studentlardan imtihannarda cavap bularak alınıp, ahırda küñelendä hakıykat tösmeren alıp nıgıgan ul kagıydälär tatar teleneñ tabigatenä çınnan da turı kilälärder kebek, anıñ üze yasagan açışları bulıp añlaşıla başladılar. Başı küklärneñ cidençe katın ezläde, ämma ayagın ber dä cirdän ayırası itmäde. Diplomın da bik yahşı yaklap, aspiranturada ukuınıñ ikençe yılında uk citäkçesenä eşen kütärep tä kilde. Kart professor ul «yabıştırularnı» tiz totıp aldı, ämma rizalaştı. Partiyä kararları, tellärneñ urtak marksistik üseş yulında buluları hakındagı süzläre genä dä dönya bähase fikerlärdän idelär. Kiterelgän dälillär Zakirovnıñ haklı buluın raslıy tügellärme soñ? Ämma citäkçese bik alay uk «ber kaptırmalı ciñel pältä kiyep yörüçelärdän» tügel ide, şunlıktan:

— Kafedra närsä äyter? Tikşerügä kuyargamı?— dip soradı. Anıñ mañgay astınnan gına ışanıçsız karap toruı säyer ide.

— Äye!— dide Zakirov, üzenä matroslarça nık ışanıp.— Yaklasam, dotsent itäselär!

— Yarar,— dide professor, eş käğazläre belän tulgan östälendä aspirantınıñ «buaz» papkasına urın taba almıyça, anda da, monda da küçerep-etep yörtkännän soñ, torsın şunda digändäy kul seltäp,— ämma fän yulı bik sikältäle bit.

Anıñ närsä äytergä telägäne añlaşılıp tora ide. İmeş, sikältä-sikertmälärdä fän arbasınnan töşep kaluıñ da bik mömkin! Ämma belsen äle ul: alay bulmayaçak! Arbaga Zakirov nıklap yabışaçak, monıñ öçen böten köçen biräçäk!

Kart professor anıñ hezmäte belän çınlıkta rizalaşa almadı, ämma üzeneñ başkaça tärtiptä söylärgä, fikerlärgä tiyeşlegen dä añladı. Zamanası, çorı başka ide. Tatar teleneñ üz tabigate çitkä etärelep, marksistik-leninçıl metodika yünäleşendä yul sabıp bargan rus teleneñ tabigatenä härtörle milli tel belemnäre dä buysındırıla başladı häm bu tendentsiyä könnän-köngä daimi köç ala tordı. Monıñ başında Zakirov torganlıgın da citäkçese inde küptän belä, Stalin çorınnan «örep kabarga öyrängän» avızı bürtep çıksa da, rizalaşmıy da mömkin tügel ide aña.

— Fän yulı sikältäle...

Ul bu fikeren yış äytte häm Zakirov kolagına atap, mahsus söyli torgan ide. Kiñäşe üzenä dä yaradı tagın. Ämma da Zakirov fän arbasına bar köçe belän yabıştı, anı sikältälär genä kagıp töşerep kaldıra almıy idelär.

Häm ul gomere buyı şundıy buldı.

IV

Zakirov doktorlık dissertatsiyäsen utız dürt yäşendä ük yakladı. Vakıyga Ufada buldı. Ölkän buın ğalimnär äle isän idelär. Anı tänkıyt itärgä alınırga isäpläre zurdan ide. Älege dä bayagı telneñ tabigate mäsäläse haman kalkıp çıga tordı. Ämma rus tele gıyleme kazanışların faydalanuçılar ber ul gına tügel, mondıy üzençälek yäş ğalimnärneñ töp sıyfatı bulganlıktan, saylagan yulınnan Zakirov taypılışsız atlıy belde. Şulay itep tatar teleneñ üz tabigate haman da çittä kaldırıldı. Metodologiyä yagınnan fänne yarlılandıru eşen ul başladı. Hämmä mäsäläne gadiläşterep bula ide. Bigräk tä tel ölkäsendä bolay eşläü uñaylı buluın asılda ul taptı, kürep aldı häm cäyelderep cibärde. Monıñ öçen telneñ üz tabigaten, anıñ hakında hätta iskä töşerergä mömkinlekne dä yuk itärgä kiräk ide. Ägär HIH ğasırda Kayum Nasıyri telneñ üz tabigaten tikşerügä häm şuña açkıç tabıp eş itü öçen baş vatkan bulsa, Zakirov HH yözdä monıñ kiresen eşläde. Bu üzennän-üze şulay kilep çıktı. İldäge säyäsi vazgıyät tä anıñ faydasına üzgärä tordı. Altmışınçı yıllar rusçalaşuga borılu zamanınıñ başı ide. Citmeşençe yıllarga «Suslov ideologiyäse» kanatnı kiñ cäyep cibärde. Monısı tagın da zähärräk bulıp, milli tellärne yuk itügä, mädäni tormıştan kuıp çıgaruga korılgan ide. Tellärneñ rus tele yogıntısında «üseşen» barı tik Zakirov saylagan yul belän genä raslarga mömkin ikänlege belende. Anıñ fikerläreneñ genä tügel, fändä totkan yulınıñ da zamança buluı, şunda uk säyäsi yañgıraş aluı kötelmägän uñış kebek toyıldı.

Telneñ üz tabigaten başka, çit tellärneñ tabiğatlärenä buysındırıp bulmıy, älbättä. Ä kagıydälären barı tik şul tabigaten centekläp öyränü, tikşerü, gomumiläşterü yärdämendä genä açıklarga häm açarga mömkin. Tik bu yul belän baru zur köç, fänni fikerläü tiränlegen, kimendä analitik akılga iyä bulunı taläp itä. Ä menä Zakirovnıñ bähete başka yul belän kitä belüdän ikän — ni öçen ul şuşı barışınnan tuktasın di äle? Añardan «kartlar» yuknı taläp itälär! Morfologiyä gıyleme ölkäsendä ciñelräk, telneñ üz tabigaten isäpkä almau mömkinlege bar: süzlärne ber-bersennän ayırım kararga, bäyläneşlären, mäğnävi däräcäsen, eçtälegen isäpkä almıyça, formal mönäsäbät tudıruı ciñel. Ä menä sintaksis ölkäsendä eşlär başkaçarak tora. Cömlä, mäğnäsennän başka kalsa, şunda uk tarkala. Dimäk, telneñ tabigaten isäpkä almıy mömkin tügel.

Häm aña morfologiyä ölkäsendäge täcribäse yärdämgä kilde: ul, telneñ tabigatennän kotılu öçen, anı formalläşterü kiräklegen añlap aldı. Ruslarnıñ tel ğalime Vinogradovnıñ açışları häm aña iyärgän ğalim-golamä tellärneñ şähsi tabiğatläre mäsäläsen kütärep yörgändä, şunıñ belän sarularnı kaynatkan ber çorda, alarga kapma-karşı vektorda häräkät itü — balta astına başıñnı kiterep tıgu belän ber ide. Zakirovnıñ opponentları citdi adımga barmaslar, anısı. İl säyäsäten dä isäpkä almıy kalmaslar. Şulay da aldıñnı-artıñnı karap eş itmäü dä yaramıy.

Ul şulay buldı da. Fänni hezmätlärendä telneñ tabigaten isäptän çıgarıp taşlaunı sizdermäs öçen formal logika kısaların bozmaska, materialnı da şul nigezgä korırga buldı Zakirov. Çişeleş üzennän-üze kilde. Keşe fantaziyäse ber moğciza ikän şul ul! Cömlä tabigaten «iyä» häm «häbär» öleşlärenä bülep aldı da, grammatik bilgelämälärgä kerep kitte. Şunıñ belän telneñ tere yäşäeş tabigaten ayırım formalarga kıstı. Bu asılı belän «formalizm» dip atalgan küreneş ide. Alga taba rus telenä has üzençäleklärne açıklıy torgan kagıydälärgä tatar telen «yabıştırıp» kuya aldı.

Zakirovnıñ doktorlıgı uñışlı barıp çıktı. Canına-kanına toz saluçılar ahırda barı tik üz-üzläre genä tozlandırıp beterdelär. Tel gıylemendä alga taba da çäçäk ataçak formalizmnıñ bakça atası bulaçak Zakirov fändä şuşı räveşle olı häm kiñ adımnar belän ürläp kitte. Mäktäp, vuz däreslekläre belän bergä, ğalim-golamä dä akrınlap anıñ yulına kerdelär. Yıl sayın mäktäp häm yugarı uku yortları meñnärçä häm yözlärçä anıñ şäkertlären olı tormış mäydanına çıgardılar. Ul «açkan», döresräge — açıklagan, kagıydälär gazeta-curnallarda, kitaplarda urın alu gına tügel, andagı cömlä, öter, nokta kebeklärne dä üzenä buysındırıp beterde. Döres, telneñ üz tabigaten öyränep, zakonçalıkların açıklarga tırışuçılar da häm maksatlarına ireşüçelär dä tabıldılar. Ämma alar Zakirov karşında köçsez idelär. Ul inde häzer institut direktorı, deputat häm ildä hörmätle, zur keşelärdän ide. Ägär dä kem dä bulsa berärse tatar teleneñ tabigate hakında süz alıp söyläsä, Zakirov anı köne-säğate belän yuk itäçäk. Annarı, ukuçıları da işäyep, häzer inde hämmä millät balası diyärlek anıñça fiker yörtä, anıkın haklı dip belä, tel tabigate digän kuätle süz dä fänni kullanılıştan töşep kalırga ölgerde. Zakirovka monıñ şulay buluı tökänmäs rähätlek birä ide. Gomer buyına näq şuşılay gına bulaçagına çın küñelennän ışandı. Alga taba ul formalizmnı yaklau çarasın da taptı: ägär dä ber-ber keşe telneñ üz tabigatenä bäyläneşle fänni tikşerenü eşen başlıy yäisä alıp barırga cörät itä ikän, Zakirov şunda uk anı «formalist» dip atap çıga aldı. Sin aknıñ ak ikänlegen raslasañ da, başka keşelär nişläsennär, dälilläreñä tügel, däräcäle äfändeneñ süzenä ışanalar, bilgele. Formalizmnı ul näq menä şulay formalizm koralı belän yaklap bulaçagın açık töşende häm yalgışmadı.

Ä zamana üzgärmi tora almadı. «Torgınlık çorı»n «Üzgärtep koru dävere» alıştırdı. Zakirovka rektorlık märtäbäsen yugaltuı, deputatlıktan mährüm kaluı barı tik uñışlarına «teş kayrauçı» başbaştaklar tarafınnan kiterep çıgarılgan yamanlık kebek toyıldı. Üzeneñ fänni opponentların da bälalär kiterüdä ğayepläde ul. Ä yugıysä alardan bu vakıtka kem dä kalmagan diyärlek ide. Bu hällärneñ barı tik «karaknıñ bürege yanu» ğalämäte genä ikänlegen ul soñınnan töşende. Berän-särän «isän» kalgan opponentlarında bötenläy dä Zakirovnıñ kaygısı yuklıgın başına da sıydıra almıy ide. Ä alar, märhämätsezlär, anıñ nindilegen belüläre arkasında, barı tik üz eşläre belän mäşgul idelär: fän koyısında çokınıp, yaktı dönyaga baş kalkıtıp karıy da belmädelär.

Ämma zamannıñ üzgäreşe bolar gına bulmagan ikän şul. Bar närsä dä ğayepsez berär teläktän başlana, dilär. İldä säyäsät cilläre almaşınıp tordılar. Küplärneñ mädäni halıklarça yäşise kilä başladı. Monıñ öçen cirlek kiräk ide. Ul iqtisadıy şartlarga gına tügel, üz tugan teleñne häm kürşeñneñ telen belügä, öyränügä dä bäyle ikän şul. Tatar tele sovet çorında ildä «zindanga yabılgan» bulsa, inde anı annan çıgarırga, mäktäplärdä ukıtunı yañartıp cibärergä säyäsätçelär dä mäcbür iteldelär. Mädäni halıklarça yäşärgä omtılgan härkem üz tugan telenä tartıldı. Moña qadär Zakirovnıñ yazgan däreslekläre buyınça gına diyärlek tatar tele ukıtılsa, alga taba da barı tik şulay gına bulırga tiyeş ide. Ul şuşı eşkä ukuçıların da cikte, üze alarnıñ aldınnan citäkçe bularak atladılar. Ämma formallekkä korılgan fän belän uñışka ireşep bulmıy ikän şul. Telne belü öçen anıñ tabigaten töşenü, şunı añlatuçı kagıydälären buldıru kiräk ikän. Bu hakta hämmä cirdä söyli, yaza başladılar. Tik mäsäläneñ asılına töşenü genä yuk ide. Tatar tele gıyleme küptän formal kısalarga kısalangan, niçä buın ğalimnär şul ramkalarda tärbiyälängän, üskän, başka yullar, döres yünäleş bar ikänlegen küzallaudan tämam mährüm kalgannar. Bu häl isä Zakirov öçen kulay, ämma ul da telne üz tabigatenä kürä tikşerüçelärneñ-öyränüçelärneñ kayçan da bulsa ber kilep çıgaçaklarına ışana başladı, bu uyları anı kurkuga da saldı, yañaçalap totınırga teläk tä uyattı. Tik, niçek kenä omtılıp karamasın, üze genä monı başlıy da, üzeneñ fikerlärenä häm hezmätlärenä karşı çıgıp eşkä dä totına almadı. Tänkıydi fikerläü ostalıgı añarga has tügel ide. Döres, teläsä kaysı opponentın ul beterep taşlıy ala, monı tänkıyt dip belä, ä tänkıydi fikerläügä kilgändä, anıñ närsä ikänlegen dä añlamıy, küñel türenä elep kuyılgan hakıykat ülçävenä karap eş itärgä tiyeşlek taläp itelüne küz aldına da kitermi. Mondıy keşe öçen barı da iskeçä, elekkeçä kaludan da kulayragı yuk, bilgele. Zakirov monı yahşı belä. Küp kenä töbäklärdä tatar tele häm ädäbiyätı buyınça da yugarı uku yortlarında belgeçleklär açılgaç, ul berençe bulıp şuşı hakta uylap aldı. Telneñ üz tabigaten tikşerüdän eşne başlarga alınuçı ğalimnär Kazannan çittä, yırakta bulmasın, kilep çıga kalsa, Zakirovnıñ eşläre harap ide. Şunıñ öçen dä ul här yaña şuşındıy uku yortın isäpkä alıp, alarda tel gıylemenä citäkçelek itärgä buldı. Bu inde fän häsrätennän tügel, fän säyäsätennän dä ide.

V

Tabuldagı simpozium törki halıklarnıñ tarihına, mädäniyätenä bagışlangan buluga karamastan, asılı belän seber tatarları turında ide. Ğalimnärneñ çıgışları moña qadär bilgele bulgan hezmätlärne barlau belän dä çiklänä almadı diyärlek. Zakirovnı, ölkän buınga karagan ğalimne, yäşlärneñ kompilyativ fikerlär belän çıgış yasauları bötenläy dä borçımadı. İldäge soñgı yıllarda bulıp uzgan säyäsi üzgäreşlär seber tatarları tarihına häm mädäniyätenä iğtibar yünältergä mömkinlek açtı. Moña söyenergä kiräk. Bu yıllarda seber tatarları üzlären ayırım halık bularak küzallıy başladılar. Anısı da älegä säyer häm perspektivasız toyıldı. Kazan ğalimnäre isä, barça tatar halıkları öçen üzlären töp häm üzäk itep toygannarı säbäple, haman da fänni mäsälälärne üz säyäsätlärenä yaraştıra barırga tırıştılar. Mäsäläne rus ğalimnäre üzlärençä çişärgä omtılıp karadı. Alarnıñ fikerlären tatar milläten tarkatu, bülgäläü öçen tırışu bularak kına añlatırga mömkin ide. Zakirov bu bähäslärdä katnaşırga, alarga üz mönäsäbäten belderergä telämäde. Anı güyäki ul mäsälälär dulkınlandırmıylar sıman. Şulay da seber tatarlarınıñ ayırım ber tatar milläte sıyfatında üzlären tanırga häm tanıtırga omtılışları belän kileşä almadı. Monı ayırıp kuyıp kuyırtu da küñelenä huş kilmäde. Tarihnı añlatuga kilgändä isä, bu hakta anıñ üz formal kontseptsiyäse küptän citlekte. Ul fikerlämäläre tezmäsendä törki halıklarnıñ tarihı bik çuar bulıp küzallandı. Bolarnı ber cepkä tezep añlata alu anıñ köçennän kilmäde. Süz başlasa, kontseptsiyäse tämam çäçelep kitär dä, anı yañadan cıyıp alu mömkin bulmas sıman toyıldı.

Yäş ğalimnär kompilyativ yul belän genä eş itä ala, yaña tarihi tikşerenülär uzdırıp, alarnı gomumiläşterüdä sälätsez kebek toyıldılar. Gomumän dä yaña fänni yulnı barlau, tabu häm üsterep cibärü bik küp vakıt, çıgımnar taläp itä. Andıy eşkä alınuçılar bu simpoziumda da tabılmadı. Barlık çıgış yasauçılarga Zakirov fänneñ iske tunın yañaça yamaştıruçılar bularak karadı. Rektorlıktan soñ tagın da citmeş yäşenäçä, tämam unbiş yıl buyına fänni-tikşerenü institutı direktorı bulıp eşläü däverendä küp törle ğalimnär belän yakınnan aralaşkan, zur konferentsiyälär oyıştırgan, üze dä alarda katnaşıp, tuktausız cılı süzlär işetkän Zakirov öçen bu simpozium fängä yakın keşelärneñ gomum-cıyılışı kebek kenä toyıldı. Ämma här şuşındıy eşlär fänneñ alga taba üsep kitüenä impuls yasavın ul belmi tügel ide. Simpozium güyäki iskene kaytarıp söyläsä dä, yañanı da başlap cibärde. Monı Zakirov küñele belän toydı. Citmeş yäşen uzgan ğalimgä karata älegä ni säbäpleder aksakalga bulgan mönäsäbät yuk ide. Karap toruga ul imän kebek üzen his itte. Ä teşe ällä sızlıy, ällä yuk ide.

— İl eçendä yeget sanda!— dip kabatladı ul, soñgı vakıtlarda şuşı süzlärenä ayırım mäğnä sala baruın añlap.

Anı,— monda da kul uynatuçı doşmanı İlhakovnıñ eşe bulırga kiräk,— prezidiumga utırtmadılar, türgä däşmädelär. Moña da Zakirovnıñ açuı kilde. Däräcädä çagında gına keşene tanıylar, urınınnan kitüenä — sälam birgändä dä uñga-sulga küz salgalap alıp kına isänläşälär.

— Fän yulı sikältäle!— dip tä östäde küñelennän üz süzlärenä ayırım mäğnä salgan Zakirov bu yulı, şunda gına soñgı vakıtlarda tormış printsiplarınnan çitläşkänen häterendä yañartıp ölgerde. Ul bit arbaga nıklap yabışırmın digän ide, gomere buyı şulay yäşäde yugıysä. Arbadan çöyelep töşerelep kaldırıluın sizärgä ölgermägän tügelme soñ? Yuk inde, enekäşlär, bu çöyelü tügel, bu — sikertkän çakta tibränep alu gına!

— İl eçendä yeget sannı kire kaytarmasam!..

Ul şulay uyladı, teşlären kıstı, yodrıgın katırak töynäde, niyätlände, tänendä katılık häm köç toydı. Aña fänni häm säyäsi aktivlıgın yugaltırga yaramıy ide. Arbadan töşep kalganın gına kötälär ul İlhakov işelär, formalistlar! Telneñ üz tabigate barlıgın küz aldına da kiterep karamauçılar, mäsäläneñ asılın añlıy almauçılar! Ämma da bulmas, Zakirov abzagız bilen birep tormas! Sezneñ işe genä tügel, ällä nindi märtäbä iyäläre belän «bil alışıp» karagan keşe äle ul! Köçe betkändä dä ücätlege kalaçak, sızlagan teşe belän dä kaptıra häm özep taşlıy alaçak!

Keşelär üz märtäbälären yugarı kuyuçan, hiçyugı yugarıda dip isäplärgä yaratuçan. Zakirov isä gomere buyına haman östä buldı, bügen genä aska töşerelgän ikän, bu — vakıtlı küreneş, irtägä ük kabat üz arbasında bulaçak ul. Anıñ il eçendä üz urını, üz märtäbäse, üz däräcäse bar. Alar şundıy da nıklı utırtılgan baganalar kebek, şundıy da nıgıtılgannar! Sezgäme soñ, ilhakovlar, anıñ belän bil alışırga, anı kimgä kuyarga!

Zakirov poyızdda da şul hakta uylanıp kayttı. Kazanga yakınlaşkan sayın küñelen rähätlek kübräk bili bardı. Hätta küz alları kiñäyep kitkändäy ide. Teş sızlavı da yukka çıktı. Kazan belän bergä aña märtäbäse, däräcäse kabat yakınaya, kire kayta başlaganday toyıldı. Çittä kem dä, üzen ällä kemgä kuyıp, borının çöyep yöri ala, ä sin üz ileñdä yeget bulıp kara!

«Sez bit oyala belmisez!— dip fiker yörtte Zakirov, yözenä çıkkan üpkäläüle kıyafäten yañartırga telägändäy kölemseräp alıp.— Oyala belü öçen namuslı bulu kiräk!»

Ul üzen hatalık belän çirkäügä barıp kergän mäçet kartı kebek his itte. İnde annan çıgıp kiläder sıman. Änä Kazan şähäreneñ biyek, yaktı yortları kürenä başladılar. Poyızd Kazan-su yılgasınıñ tekä yarları östenä kilep çıktı. Ul güyäki küktän yözep bara ide. Monda Kazan-su yarları — biyektän-biyek, kalkulık buylap bara. Argı yaktagı şähär rayonınıñ mähabät binaları tüş kiyerdelär. Olı, ozın küper, kreml, ak tötennär börküçe zavod torbaları... Ä maşinalar niçek tezeleşkännär, soñgı yıllarda artıgı belän kübäydelär aları da!

Zakirov kesä telefonın aldı häm ulına şaltırattı. Ul anı vokzalda kötep alıp karşılarga tiyeş ide.

Noyabr, 2007.

Click or select a word or words to search the definition