İke Dus

Şähärneñ zur säüdägärlärennän berse bulgan Timerşa baynıñ kibete yanındagı tar gına kontora bülmäsendä söyläşep utırganda, şähärebezdä genä tügel, hätta mämläkätebezdä diyärlek danı taralgan tatarnıñ mäşhür yazuçısı kilep kerde. Bezgä üzebezneñ kızıklı süzne özärgä turı kilde. Timerşa bay söyli başlagan kızıklı vakıyganıñ oçlanmavı kızganıçrak bulsa da, bernişlär dä häl yuk ide, çönki beräüneñ dä ike keşe belän beryulı ike mäsälä turında söyläşä almavı bik tabigıy närsä bit .
— Äydä, mulla möhärrir äfände, huş kildeñ, utır,— dide Timerşa bay.—Äle siña malaynı cibärgän idem, kilep kitsen, dip äytte diyärgä kuşkan idem. Äytteme?
— Kilde, äytte. Läkin min üzem beraz kiçektem. Korrekturalar karıysım bar ide, şularnı betermiçä urınımnan kuzgala almadım.
— Ul nindi karlikturalar, möhärrir äfände, ällä tagın berär üzeñä faydasız eş taptıñmı?
Minem aldımda iğtikatları belän, dingä, dönyaga karaşları belän vä başka bik küp, hiç ber-berenä ohşamagan yakları belän ut belän su, tön belän kön kebek kapma-karşı bulgan ike keşe tora ide. Şunıñ belän bergä al arnıñ duslarça söyläşüläre minem öçen gacäbräk toyıldı. Min alarnıñ süzlären dikqat belän tıñlarga kereştem. Möhärrir miña karap yılmaydı. Ul bu yılmayuı belän miña üzeneñ bayga bulgan karaşın añlattı häm süzen dävam itep:
— Ul, Timerşa abzıy, basıla torgan äyberneñ törle cähättän bulgan yalgışlıkların karap tözätü bula inde,—dide.
-—Yağni mäsälän, uptovoy tovarlarnı bozılmasınnar dip karaştırıp kuyu kebek bula torgandır inde. Min anı şulay dip añlıym. Tagın berär äkiyät yazmadıñmı äle? — dide.
— Äye, ber roman yazgan idem. Tik menä şunı bastıru cayın rätli almıym äle. Tiyeşle hakın birep bastırırga aluçı keşe yuk.
— Alay bulgaç, ul yuk eşkä nigä vakıt äräm itärgä kiräk? Köç tä sarıf bula bit!
— Kitap yazu — ul çiksez mäğnävi azık birä torgan küñelle eş. Anı yazuı da avır tügel. Ä menä şul yazgan äybereñne bastıru yagına kilsäñ, keşe taba almıyça integäseñ. Naşirlörneñ tupas karaşlarına oçrıysıñ. Alarnıñ «bu kitapnı bastıra almabız, fälän vä fälän cirläre yaramıy» kebek süzlären çıdap tıñlarga turı kilä. Bastırırga algan täqdirdä Korän zurlıgı äsäreñneñ tabagınnan un-unbiş sum «sädaka» alıp kaluları, bıyıl birelgän äsäreñ turında öç-dürt yıl ütkäç kenä häbär itüläre, «öç meñ danä basarga» dip kileşkän kitabıñnıñ biş meñ bulıp basılganın kürü, menä şuları bik kıyın anıñ, Timerşa abzıy.
Bu süzlärne ul yarım kölep, yarım citdi söyläsä dä, alarnıñ eçendä küpme borçılu yäşerengän buluın min bik yahşı añlıy idem.
— Kara äle, mulla kem, möhärrir äfände, min siña ber süz äytim, berük küñeleñä avır ala kürmä. Sin şäkert çagında bik äybät ideñ. Ömetle kürenä ideñ. Häzer şul äkiyätläreñne yaza başlagaç, üzeñ dä äkiyät bulıp barasıñ, ahrısı. Şundıy ütmi torgan närsälär yazgançı, berär dini mäsälä turında kitap yazsañ, härkem faydalanır ide. Üzeñä dä savabı bulır ide.
— Barıber, andıy kitaplar yazsañ da, şul uk avırlıklarga oçrarga turı kiläçäk bit, Timerşa abzıy. Min sezgä bervakıtnı da söylägän idem bugay. Andıy kitaplarnı nigä vakıt äräm itep yazarga kiräk. Alar bit bolay da bik küp. Halık öçen andıy kitaplarnıñ bik kiräge dä yuk.
Halık andıy kitaplarga mohtac tügel. Min yaza torgan kitaplar ukır öçen kızıklı, tormış öçen faydalı. Çönki alar tormıştan alınıp, yağni böten keşeneñ üze başınnan kiçergännäre turında yazılgan. Başınnan alıp ahırına qadär tormışta bulgan vakıygalarnı kürgäzgänlektän, ul gayät gıybrätle dä, töşenekle dä. Alar tormışnıñ kıyık yakların kürsätälär häm anı niçek tözätergä kiräklegen öyrätälär.
— Ul yagı, möhärrir äfände, şul sin äytkänçä dä bulır. Mäsälän, bez dä halıknı kızıktıru öçen tovarnı mägäziñdä maturrak yagı belän kürsätep kuyabız. Bastırıp çıgarırlık häl bulmagaç soñ, nik şundıy närsälärne yazasız? Käsep itsäñ, yahşırak bulır ide bit. Monıñ üzeñä dä faydası yuk. Elek sin yahşı gına kiyenep yöri ideñ, ämma inde häzer...
— Min bit, Timerşa abzıy, anıñ öçen köyälänmim. Miña fayda az bulsa da, halıkka anıñ faydası küp. Halıkka faydalı bulgan eş üzeñä dä faydalı, yağni halık faydası — barıber minem fayda.
— Kem, mulla möhärrir, sin dä tegelär süzen söyli başlagansıñ ikän. Ul bit yalgan. Aña min ışanmıym. Äytik, beräü minem yöz arşın äyberemä akça birmi yäki bik az akça birep alıp kitä ikän, bu aña fayda bula. Ä soñ miña añardan nindi fayda bulsın? Kürenep torgan zarar! Bu süzeñä, möhärrir äfände, beräü dä ışanmas. Menä sin üzeñ dä ışanmıysındır äle. Barı tege, aptıragan ürdäk külgä artı belän çuma, digändäy genä söylänäsender. Yarıy, huş, sin üzeñ ışan di. Sin häzer bikäçle bit. Menä ul ışanırmı soñ? Ul sineñ şundıy äkiyätlär artınnan yörep, urıs äytmeşli, ni ultara, ni pultara bulıp kalganıña kuanırmı soñ?
— Bälki, kuanmas ta. Anısına — min ğayeple tügel. Çönki minem öçen tormışta kitap yazu bik qaderle, maktaulı eş. Min şul eşne söyäm, şul tormışnı yaratam. Yazudan başka eşne belmim.
— Belmässeñ şul, borıngılar yulınnan ayırılmasañ, barın da beler ideñ. Borıngı keşelär barın da belgännär. Bu çagında mädräsädän ukıp çıguçılar şoma köpşä kebek şomarıp çıgalar da äkiyät yazarga totınalar. Ukırga keşe dä kalmıy. Sin dä mulla, min dä mulla, atka peçän kem sala? digändäy...
— Häzer, Timerşa abzıy, az-maz gına bulsa da eş öyränergä äzerlänep çıgalar, ä elek bar belgännären onıtıp çıgalar ide.
— Yazu turında söyläşkäç, äle iskä töşte. Tege Başmak şäriflär satuçı Mamık Miñlebay ber närsä yazıp kitergän. «Timerşa abzıy, sineñ gıylemeñ zur, monau yazunı ber ukıp çık ta, yaratsañ, tözätkäläp Orenburga, tege häzrätlär yaza torgan «Din möşöyäq»[1] kitabına cibärerseñ, di.
— Niçek di, niçek di? Ul nindi «möşöyäq»? Mışyak bulgaç, agulı närsä bit ul.
— «Din möşäyäq» kitabı dip aña ber yäş şäkert öyrätkän.
— Närsä turında yazgan soñ ul anda?
— Yazgan närsäse yaman tügel, yarıysı gına mäsälä turında yaza. Kayda äle ul yazu, kayda buldı soñ? Kaya äle kem, Fäthi! Bire kil äle. Tege Mamıknıñ yazuın almadıgızmı? Bernärsäne dä urınında torgızmıysız! Ä, menä taptım, monda ikän. Menä ul niçek yazgan.
«Ässälamegaläykem, väğalömillä däykem, sezki gıyzzötlü vä hörmötlü ulıp torguçı «Din möşäyäq» kitabın yazuçı häzrätkä küptin küp doga vä sälamnäremne künderdegem bäğdendä baz mogfi ulmaya[2] bezneñ yakta ber şäkert bar. Ul şäkerttän min, Korän östenä basıp şürlektän ipi alsak niçek bula, dip soragan idem. Ul miña, niçek bulsın, ayak astı biyegräk bula, dip cavap birde.
Bu niçek inde? Şäriğattän kölgän tabılıp (ölgayazı billähi)köfer bulmaymı? Işbunı kitabıgızda bastırıp cavabın da yazuıgıznı häm basuıgıznı ütenep yazdıruçı Miñlebay Däülätbay ugılı. Kaläm tibrätüçe Kazan gubernası Çistay öyäze Tärtäle avılınıñ Ähmätşa Ğadelşa ugılı».
— Ämma kızık yazgan ikän, Timerşa abzıy. Cibäräsezme soñ?
— Cibäräm. Monı da cibärmägäç, şunı äytäm äle, härkem üzençä tırışıp yata. Osta yazgan bit?
— Bik äybät yazgan. Yazuına karata cavabı da bulır,— dide möhärrir. Bez köldek. Timerşa bayga bezneñ kölü bik ohşap betmäde bugay, ul
östäldän närsäder ezlägän kıyafät belän süzne ikençegä bordı.
— Mulla möhärrir, baştagı süzebezgä kaytıyk äle. Sin ber üzeñ genä böten ilne tözätep beterä almassıñ inde. Eşkä ügränergä kiräk, eşlärgä kiräk,— dide.— Yarıy, Timerşa abzıy, min eşkä öyränergä härvakıt häzermen. Soñ, sezneñçä, nindi eşkä öyränü mäslihät? Sez menä eşkä künekkän keşe, öyrätegez.
— Säüdä eşenä, möhärrir, säüdä eşenä ügränergä kiräk. Menä aña niçek ügränergä, ber urıñda hezmät itärgä kiräk. Şunda eşkä dä ügröner-señ, mäsälän, menä bezdä bulsa da... Äle min şunı äytmäkçe bulıp sine çakırtkan idem. Yağni, inde bolay yörüeñ citär, eşkä başlarga kiräk, dimäkçe idem.
— Rähmät, Timerşa abzıy, mine onıtmıysız, dus küräsez ikän. Minem öçen urın da häzerläp kuygansız. Soñ, ul nindiräk hezmät bulır? Sezneñçä, min nindi eşkä sälähiyätle bulırmın?
— Sälähiyätle bulırmın, dip, ni, eşne ügränäseñ anı. Menä bezneñ bu Fäthi digän yegetebez kilgändä bernärsä dä belmi ide. Biş yılda eşkä çibär genä ügräñde. Bıyıl calovaniyesen tagın ber sum ille tiyengä arttırdım, yağni mäsälän, ayga un sum yasadım. Menä nikadär fayda eş belü. Keşe buldı bit! Min siña, mulla möhärrir äfände, üzebezneñ kontorda urın tapmakçı buldım. Bezgä, alış-bireş itkän keşegä, hatlar küp kilä, cavap yazarga kiräk. Kayçagında üzebezgä dä yazarga kiräk bula. Üzem buşıy almıym, säüdä eşebez dä zurayıp bara. Moñarçı ul eşne Fäthi başkara ide. Yort yomışına yöri torgan malaynı çıgarırga turı kilde. Fäthine magazinda eşlätergä dä, öydä hatın-kız arasındagı yomışka da yögertergä turı kilä...
— Yarıy, Timerşa abzıy, moñar riza bulırga da mömkin, bik şäp närsä uylagansız! — dip möhärrir miña karap küz kıstı.
— Nigä riza bulmaska, küp vakıtta andıy eşne tabıp bulmıy bit. Tik menä sineñ yazu-sızunı bezneñçä, yağni mäsälän, säüdägärlärçä yörtä belüeñ niçek bulır ikän?
— Ul turıda ber süz dä äytä almıym. Şäkert çakta andıy hatlarnı yazıp birgäli idem.
— Änä şul şul! Min dä şul, onıtmadı mikän, dip şöbhälänäm. Şulay da sin miña häzer ber hatka cavap yazıp bir äle. Menä bik aşıgıç cavap kötä torgan Sägıyıv baydan kilgän hat ide. Käğazlär arasında bulırga tiyeş ul. «İke tyuk» dip başlana,—dip möhärrirneñ aldına törle zurlıktagı käğazlärdä yazılgan ber unbişläp hat kiterep saldı. Fäthigä karap:
— Kaya äle, şular arasınnan tabıp bir,— dide. Fäthi, käğazne tabıp, Timerşa bayga:
— Hata äytäseñ, Timerşa abzıy, «Kayıgan çiteklär häm katalar» dip başlana, dide.
— Yä, yarar. Menä möhärrir äfände şuña karşı üzeñ caylap yaz da ahırında «Timerşa Döülätgäräyev» dip imza kuy,— dide.
Möhärrir äfände, bu tragikomediyäneñ ahırına barıp çıgarga teläpmeder, hatnı yazarga utırdı, bik tiz arada yazıp Timerşa bayga tottırdı. Ul yazganda küzen almıyça karap torgan Timerşa bayga möhärrirneñ citezlege bik oşadı bugay, ul yözendä yumagaylık kürsätep:
— Bolay üzeñ bik tiz yazasıñ ikän, bik huş. Bettedäme? Bik şäp!
Bolay bulgaç, siña ikelänep tormıyça Allaga tapşırırga gına kala, mulla möhärrir!
— Yahşı bulır, şulay kiräk dip uylıym üzem dä. Eş belüemne, faydalı keşe bula alaçagımnı moñarçı sizmiçä yörgänmen ikän şul. Soñ, sez bu hezmät öçen küpme calovaniye birergä isäplisez?
Timerşa bay, beraz uylanıp, iyäk astın kaşıp tordı da:
— härhäldä, Fäthigä birgännän kim birmäbez iñde,—dide. Möhärrir moña karşı kölep kuydı, läkin cavap birep tormadı.
Miña karap:
— Menä küräseñme, iptäş, Timerşa abzıynıñ fikere buyınça, kontora eşçese bulu, belmässeñ, kiräk bulganda hatın-kızlar arasındagı yomışlarga da yögergäläü käsep sanala, ä möhärrir bulu — faydasız eş. Moña ni diyärsez? — dide.
Bez urınıbızdan torıp kitärgä cıyındık. Möhärrir ädäp yözennän baynıñ täqdimen cavapsız kaldırmas öçen:
— Yarıy, Timerşa abzıy, uylaşırbız äle, häzergä minem bik aşıgıç eşlärem bar, kaytırga kiräk, huşıgız,—dide.
Bez isänläşep baynıñ kontorasınnan çıgıp kittek. Möhärrirneñ Timerşa bay belän söyläşkändä saklagan yagımlı tınıçlıgı tışkı küreneş kenä ide. Ul eçendäge hälen çıkkaç belderde.
— Menä, iptäş, kürdeñme? Busı äle baylarıbıznıñ ukıgan keşelärgä yahşırak karauçılardan digännäre. Moñardan da mötäğassıyb-rakları bik küp bit alarnıñ. Halık östendä yatuçı albastı! — dide ul, ärnep.
1912

[1] «Din vä mägıyşät» curnalı.
[2] Yäşeren bulmasın mäğnäsendä.

Click or select a word or words to search the definition