İke Dus Häm Ak Babay Hakında Kıyssa

(Hikäyä)

Hälim belän Sälim – kürşelär, duslar. Alar yäşägän mähabät yortlar arasında Mösällim kartnıñ alaçıknı häterlätkän täbänäk yortı gına posıp utıra. Yaz citep, agaçlar yäşellekkä bödrälänügä, anıñ bu alaçık-yortı da alma bakçaları eçendä kümelep yukka çıga.

Çınlıkta alar öç dus. Malaylar telendä “Ak babay” dip yörtelä torgan Mösällim kart cäyneñ-cäy buyı şuşı ike malay yanında. Yäşläre törle bulsa da, uyları, süzläre kileşä kürşelärneñ. Agaç şögılenä dä, avıldagı başka eşlärgä dä Ak babayları öyrätte bit malaylarnı. Anıñ üz onıkları yuk şul. Kayçandır Äfgan ilennän ulı ülep kaytkaç, şul kaygıdan häläl hatını vafat bulgaç, ul gomere buyı yalgız yäşägän. Läkin avıldagı här keşe bu izge, igelekle kartnı üz tuganı kebek yakın kürä, aksakal yäisä mulla urınına yörtep, zur cıyınnarnıñ, sabantuylarnıñ türendä tota.

Bu uy iñ elek kemdä tugandır – häzer tögäl genä äytüe dä kıyın – ike dus malay yubıyıl yaz kaytası koşlarnı yaña oyalar belän karşılarga buldı. Mäktäptä agaç eşenä ostalıkları belän bilgele malaylar alar. Hälim hezmät däresendä yasagan urındıkları belän yıl buyı rayon kürgäzmälärendä katnaşıp yöri. Sälim isä kübräk agaç uyınçıklar, sınnar yasau belän mavıga.

Mart ayınıñ koyaşlı, matur ber könendä Ak babaynıñ ike yak kürşesendä dä balta, pıçkı, çükeç tavışları işetelä başladı. Mösällim kart şunduk añlap-töşenep aldı – malaylar nindider citdi eşkä totıngan. Ul iñ elek Hälim yanına kerde. Yakın uk kilmiçä, malaynıñ eşlägänen mavıgıp karap tordı. Kayçandır öyränçek bulıp tagılıp yörgän Hälim häzer änä niçek osta uynata agaçnı, niçek birelep eşli eşen...

Läkin Hälim Ak babay yanında üzen bik säyer tottı. Ällä kayan isänläşep karşı alsa da, kürşe kartı belän açılıp kitep söyläşmäde, anıñ soraularına da kırt-mırt kına cavap birde. Berazdan: “Öyrätkän bulıp, nik eş keşesen borçıp yöriseñ inde?” - digändäy, berniçä märtäbä kartnıñ küñelen kırıs, şeltäle karaşı belän öşetep aldı.

Ak babaynıñ küpne kürgän küñele şunduk sizende. Anıñ süze dä, üze dä artık ide monda. Menä ul yazgı koyaş nurlarında cılınıp ölgergän kelät baskıçında mış-mış kilep sıyırçık oyası yasap bulaşuçı Hälimneñ arkasınnan kagıp kuydı da kapkaga taba kitte. Uramga çıkkaç, Sälim yanına kerergäme-yukmı dip, beraz uylanıp, taptanıp tordı, şulay da täväkkällärgä buldı – tügäräk ak sakalın sıpıra-sıpıra, cete yäşel töskä buyalgan kapkaga yünälde...

Sälim üz eşe belän şulkadär mavıkkan ide, kıyınsınıbrak ber çittä basıp toruçı Ak babaynı berazdan gına kürep-şäyläp aldı. Şunduk sikerep tordı. Kauşabrak, totlıgıp kına isänläşte.

Eşlägän eşennän oyalgan şikelle ide malay. Hälim kebek ük osta tügel bit ul... Hälimne balta totarga Ak babay üze öyrätkän. Ä Sälimgä kürşe kartınnan “hezmät däresläre” azrak eläkte. Şulay şul, alar avılga berniçä yıl elek kenä kaytıp töştelär. Bervakıtta da kış häm yaz bulmıy torgan cirdä sıyırçık oyaları yasamıylar şul. Ul yaklarga koşlar kön ütkärergä genä kilälär. Ä bu yaklarga isä ğailä korırga, bala çıgarırga, näsel kaldırırga kaytalar. Monda alarga oya kiräk, öy kiräk...

- Eşlär baramı, olan? – Sälimne avır häldän Ak babay kotkardı.

- Bara... Menä yasap beteräm inde. Eläse genä kaldı.

- Kaysı agaçka elärgä buldıñ soñ?

- Menä bu agaçka. Öy buyında – ışanıçlırak ta...

- Aña elmä, olan. – Kartnıñ yöze citdilänep kitte. – Yaramıy. Berdän, öy kıyıgı buylap mäçe ürmäläve bar. İkençedän, cil vakıtında tübägä şap-şop bärelgän botak tavışınnan koş balaları avıru alaçak... Kurkıp üskän can gomerle bulmıy ul... Öçençedän... Sin, olan, koyaş çıgışına açık torgan agaç ezlä. Yaz - cäy tügel, yazda cılı tansık. Az gına koyaş nurın da toyarga tiyeş anakay koş... Anıñ bit äle kükäy östendä utırıp balalar çıgarası bar...

Sälim şulay itte dä. Bakça çitendä, aulaktarak, könçıgışka yözen açıp utırgan kayın agaçın saylap, üze yasagan basmalı oyanı mengerep bäyläp tä kuydı.

Hälim dä sırla-bizäkläp eşlängän oyasın urnaştırıp ölgergän. Tik ul anı ışıkkarak kertep bäylägän. Koş basarga basma da yuk... Üzeneñ avızı kolagında. Söyenerlek tä şul: ul yasagan sıyırçık oyası meñ märtäbä maturrak!

İñ elek Sälim yasagan oya iyäle buldı. Oyanı elgänneñ ikençe könendä ük anıñ basmasına şämähä kanatların yılkıldatıp, ata sıyırçık kilep kundı. Berazdan ul üzeneñ häläl parın – ana sıyırçıknı alıp kilde. Yaña oya elengän kayın agaçına kunıp, därtle sayraşıp oçkan sıyırçıklar ğailäse tirä-yüngä şunduk can iñderde. Alar, güyä, bu yortnıñ hucası Sälimgä rähmät äytälär, aña izge teläklär telilär ide.

Hälimneñ sıyırçık oyası, niçek kenä matur bulmasın, şaktıy vakıt buş tordı. Nihayät, könnär tämam cılınıp betkäç, çit yaklardan soñlabrak kaytkan ber par sıyırçık urnaşıp aldı bu kupşı oyaga.

Nindider matur ber dönya, gam, mäşäqat barlıkka kilde uramda: ike dus, oçraşap-küreşkän sayın, üz koşları hakında kuanışıp söyläşälär, yañalıklar belän urtaklaşalar. Maktanışıp ta alalar... Bilgele inde, härkemgä üzeneke qaderle, yakın.

Menä koşlarnıñ bala oçırır vakıtları citte. Oyalar eçendä koş balalarınıñ “çi-çi” kilgän tavışları küptän işetelä inde. Malaylar şul bala koşlarnıñ oya tişegennän kürenülären tüzemsezlek belän kötä başladılar.

Kürşe malaylarınıñ yaña mäşäqatlären çittän genä küzätep yäşägän Mösällim kart kına şatlanırga aşıkmadı bugay. Anıñ küz karaşlarına kungan moñsulıknı, şomnı yözendäge izgelek çalımnarı gına yäşerep kala almıy ide şul.

Bu şomlı moñsulıknıñ säbäbe berazdan açıklandı: Hälim yasagan oyada üskän ike sıyırçık balası da kanat cäyärgä vakıt citkäç kenä cirgä yıgılıp töşte. Sarı tomşıkların suzıp, häräkätsez-tınsız yatkan koş balalarına karap, Hälim tavış-tın çıgarmıyça gına yıladı. Aña kuşılıp Sälim dä yıladı...

Balalarınnan mährüm kalgan koşlar üzläre dä özgälänep yıladılar, ahrı. Alar üzäk özgeç tavışlar belän açırgalanıp kıçkırı-kıçkıra üle balaları östendä böterelep oçtılar-oçtılar da, moñsız, yämsez şıgırdap, kayadır kitep bardılar, bu yakta bütän kürenmädelär.

Sälim isä üz koşları belän cäy ahırına qadär yäşäde. Kayçagında anıñ yanına Hälim kilep kerä. Küzlärendä – menä tügeläm, menä tügeläm dip torgan moñ, sagış. Ul kersä, Sälim dä moñsulanıp kala. Alar şulay moñsu gına, ber avız süz söyläşmiçä, üz balaların oçarga öyrätüçe sıyırçıklarnı küzätälär... Oya tişege töbendäge tigez basmaga basıp koyaşnı sälamläüçe koşlardan da maturrak , izgeräk dönyanıñ buluı mömkinme soñ?!

Ak babay malaylar yanına bik siräk kerä. Koşlar gamen üz yazmışlarına alıp yäşäüçe bu yäş cannarnı ul koyma aşa gına küzätep yäşi. Çönki anıñ üz häle häl: nindider ber izge ğamälne kılıp citkermäde ul. Nindider bik möhim süzne taba, äytä almadı... Närsäneder küz uñınnan ıçkındırdı... Küñel gamen dönya gamennän östen kuydı...

Ofık çitendä tägäräp yörüçe koyaş kına, aña karap: “Borçılma, Hoda bändäse, keşe gomere genä ozın ul, ber yalgışnı tözätergä yazmışlar kiräk. Tabiğatneñ gomere yaz sayın kabatlanıp tora, kiläçäk yazlarda sak bul, uyau, sizger bul...” – di kebek.

27 iyün, 2007 yıl.