İke Dönya Arası

Öç kön buyına yaugan yañgır, nihayät, tuktadı. Bistä öyläre östendä kuyırgan tıgız bolıtlar äkrenläp kenä tarala başladı. Bolıt yırtıkları arasınnan, berni bulmaganday yılmaep, koyaş kürende. Şul äz genä vakıtka çıgıp algan koyaş cılısınnan dönya rähätlänep izräde. Moña qadär şälperäyep, tuñıp utırgan agaçlarnıñ botakları taralıp, kütärelep kittelär, äyterseñ lä alarga can inde. Öy kıyıklarına posıp utırgan çıpçıklar, çırkıldaşıp, kötüläre belän çiyä kuagına kilep kundılar.
Bakçadagı tereklekneñ canlanuın, köngä yäm kerüen Zölhäbirä karçık ta işetep, toyıp utıra. Häle ciñelräk çak bulsa, mögayın, ul da, ulı yasagan keçkenä urındıgın tışka alıp çıgıp, koyaş cılısında beraz cılınır ide. Çiyä kuagındagı çıpçıklarnıñ ävärä kilüenä karap, anıñ da küñele huşlanır ide. Yuk şul, bulmıy. Bu arada häle ayıruça naçarlanıp kitte. Közneñ salkınça, dımlı havası sulış yulların tagın da nıgrak yalkınsındırdı. Sulış alu çitenläşte. Kükräk çitlegennän häzer berözleksez gıcgıldau, sızgıru avazları işetelep tora. Üpkägä hava köçkä-köçkä genä kerä diyärseñ. Anıñ bar äğzası hava citmäüdän integä, yöräge yış-eş tibä, başı äylänä, mañgayına salkın tir bärep çıga. Bu çir belän ul unbiş yıl gazaplana inde. «Citmeş yäştä çakta barıber yarıysı bulgan ikän äle,— dip uylıy ul.— Siksängä citkäç... Avır... hay, avır ikän. Tabiğatneñ köze... Gomer köze... Şuşı ike köz bergä turı kilgändä, çir belän tartkalaşu bigräklär dä çiten ikän. Yañgır bolıtları taralsa da, çir bolıtlarınıñ hiç kenä dä taralır isäbe yuk şikelle...»
Yötkerä-yötkerä şabır tirgä batkan karçık, hälsezlänep, mendäre östenä audı.
— Sä-li-mä-ä! — dip, yezek-özek tın alıp kıçkırdı ul.— Kaya kit-teñ in-de-e?
Aş bülmäsennän kileneneñ tonık tavışı işetelde:
— Häzer. Beraz gına sabır it. Çäy genä peşeräm. Kileneneñ tavışında çak kına kırıslık tösmere dä, beraz aptıraganlık, çarasızlık ta bar ide şikelle. Alar ber-berseneñ holık-figılen bik äybät belälär. Ni disäñ dä utız yıl vakıt az gomer tügel şul. Zölhäbiräneñ ulı Rinatnıñ vafatına da unbiş yıl tuldı bit. İke tol, kayınana belän kilen, bergä yäşäp yatalar. Balası bulmavın Sälimä eçtän yanıp-köyep kenä kiçersä, kayınanası bu hakta kıçkırıp uk uftana: «İçmasa, ber bala da taba almadıñ!» — dip, yaraga toz sala ul kayçakta. Het uftap, het cirlär tırnap yıla — dönya sin digänçä genä barmıy ikän şul. Kartayası da, üläse dä isennän çıkmadı Zölhäbiräneñ. Ä menä şuşı tiklem beterenep, kilen küzenä karap, annan yärdäm kötep yatarmın digän uy töşenä dä kermägän ide. İ-i, yäş çagında nindi keşe ide bit ul! Uzıp kitkändä, idännär sıgılıp kalır ide.
— Sä-li-mä-ä! Kay-da yö-ri-se-eñ in-de-e!
İşegaldında tämäke köyrätep utıruçı Sabircan da apasınıñ sabırsızlanuına iğtibar itte. «Bügen küzen yomamı, irtägäme dip torabız... Ä ul haman usallana» dip uylap kuydı.
Sabircan — Zölhäbiräneñ señleseneñ malayı. Şähärdäge ber bülmäle fatirları kısan, şuña kürä keçkenädän ük apasınıñ öyen yarattı. Monda işegaldı bar, sarayı, keçkenä bulsa da bakçası. Rinat belän alar saraydan kermäslär ide. Ayakların sırlap zur östäl yasagaç, kürşe-külängä qadär şakkatkan ide. Sabircannı balaçaktan eşkä öyrätkän yort bu. İ dönya,.digen! Rinat abıysınnan soñ ozak ta tormıyça üz änisen cirlägäç, şähär fatirında Sabircan öçen bötenläy yäm kalmadı.
— Öylän inde, içmasam! Bolay kañgırıp, duadak kaz şikelle yörmässeñ! — digän ide aña berkönne Zölhäbirä apası.
— Öylängän idem bit inde... Ulım üsä,— dip körsende Sabircan.— Matur ciñgäm kebek hatın turı kilmäde bit...
— Ul da färeştä tügel,— dip, anıñ süzen bülde apası.
— Färeştäme, adämme, hikmät anda tügel. Ul menä märhüm ireneñ hakın haklap, sineñ belän yäşäp yata bit äle. Ä mineke... Mineke...
— Menä söt cılıttım.— Sälimäneñ tavışı Sabircannıñ uyların bülde.— Gel sineñ yanında gına utıra almıym bit inde,— dide Sälimä, kayınanasına aklanganday itep.
— Yanıma utır,— dip ıñgıraştı karçık.— Närsä dä bulsa eşlät, tik hälemne genä ciñeläyt...
— hay, minem kuldan gına kilsäçe... Menä söt eçep cibär. Beraz arulanmassıñmı? — Sälimä, şulay söylänä-söylänä, avırunıñ mendären yomşartkaladı.
Kayınanasınıñ eçkä batkan küzläre, çıpçık çukırlık ta ite kalmagan yöze anı uyga saldı. Beterensä dä beterenä ikän keşe! Bar ide bit anıñ cille çakları! Sälimäne malayına hiç kenä dä aldırası kilmägän ide inde... Avıldan tuyga dip kilgän kodagıyına berençe könne ük şul fikeren citkerde. «Tözeleş izmäsenä batkan avıl kızına dip üstermägän idem ulımnı!»
Avıldan kilgän kodagıy akıllı bulıp çıktı.
— Äye, kiyäü bik kürkäm yeget,— dip elep aldı ul.— Buyı-sını diseñme, yöze-bite diseñme... Tel-teş tidererlek tügel. Şundıy yegetneñ küze töşkän kız da yaman bulmas!
Önsez kaldı Zölhäbirä. Menä siña avıl kodagıyı! Çırayın sıtmadı, üpkä süz çıgarmadı — niçek osta gına avızın tomaladı. Yaña bistäneñ çät-çät kilep torgan Zölhäbiräsen akıllı süze belän urınına utırttı da kuydı.
Zölhäbirä genä tügel, tuy könne kiyäü dä sınattı: mäcleskä üzeneñ elek yörgän kızın däşte. Tegese dä, ayırılışkan yegetem dip tormagan, tartınmagan — kilgän. Alay gınamı äle, keşe küz aldına uk, türgä kilep kukrayıp utırgan. Elekke «mähäbbätneñ» utlı karaşı gel Rinatta gına buldı. İşegaldına biyergä çıkkaç ta küzen annan almadı. Karap kına torsa yarıy äle, ämma ul alay gına tınıçlanmadı. Urtaga çıktı da: «Min ak tanets iğlan itäm!» — dip belderde. Başkalar nider uylap ölgergänçe, yäş kiyäüne citäkläp urtaga alıp ta çıktı. Bütännär dä alarga iyärde. Öyaldı işege östenä kuyılgan lampoçkanıñ tonık yaktısında vals äylänüçelärneñ yöze äle ayırmaçık kürende, äle karañgılık eçenä kerep yugalganday buldı.
Sälimä biyergä beräüne dä çakırmadı, Rinatın gına küzätte. Menä alar ber äyländelär, ike äyländelär... Kunak kız şulkadär därt belän böterelä ki, anıñ itäk cile yözlärgä bärelä.
Öçençe äyläneştä... Sälimä alarnıñ bakçaga kerep kitülären şäyläp kaldı. «Çü, bolay avız açıp torsa, Rinatın tartıp aluları da mömkin tügelme soñ? Artlarınnan baram!» — dip uylap aldı Sälimä.
Bakçaga kerep berniçä adım atlauga, anıñ küze botakların kiñ cäyep üskän alma agaçı yagına töşte. Agaç külägäsendä ike şäülä ber-bersenä sarılıp tora ide...
Zölhäbiräneñ gıcgıldık tavışı anı uylarınnan ayırdı.
— Duhtır çakırt!
— Yarar,— dide kilene, kündäm genä.
Ciñgäseneñ sabırlıgına, kiñ küñellelegenä Sabircannıñ ise-akılı kitä. Keşegä avır süz äytmäs, kütärelep bärelmäs. Eçendä nindi zur borçuı bulsa da, tışka çıgarmas. Ul bügen dä töne buyı kerfek kakmadı. Ällä niçä tapkır söt cılıttı, ülännärdän tönätmä yasap eçertte. Daruların birde. Bu häl ber bügen genä tügel, kön sayın bit. Keşe dönyaga kilgän ikän, dimäk ki, ul annan kitärgä dä tiyeş. Bu — gacäyep gadi, şul uk vakıtta katlaulı da fälsäfä. Ülemnän kotılu yuk! İrtägese tañnıñ hiçşiksez atuına ışangan kebek, ülemneñ dä berkönne kilep citäsenä inanıp, annan kurıkmıyça yäşärgä kiräk ikän. Änä şul inanu kotılgısızlıknı beraz ciñeläytep cibärä şikelle. Nişliseñ, yazmış! Yazmışıña yazılgannı kürmi, gürgä kerep bulmıy, dilär. Dimäk ki bu gazaplarnı kürü Zölhäbirä apasınıñ yazmışına küptän yazılıp kuyılgan. Ä keşe digäneñ sansız-sälamät çagında uysız yäşärgä yarata. Çir ayaktan yıkkaç kına ülem isenä teşä. Sälamät çakta... Sälamät çakta ber keşeneñ berkemdä eşe yuk. Fani dönya aldıy, bändäne bertuktausız baylık, mal artınnan kudırta...
Häyer, Zölhäbirä karçıknı mal artınnan artık kuuçılar rätenä kertep bulmıy buluın. Ämma... tapkanınıñ qaderen belä ide.
Kayınanasınıñ bu ğadäte belän Sälimä kilen bulıp töşüeneñ ikençe könendä ük oçraştı. Yäş kilen irtänge çäy äzerläp yöri. Ul äle ikençe dönyada yäşi sıman. Yöräge urınınnan kupkan şikelle. Aña moñsu da, rähät tä. Böten tänenä tatlı sızlanu taralgan. Ul — ir hatını! Yaña tormış beraz kauşatsa da, küñele şat. Rinatnıñ töne buyı pışıldagan nazlı süzläre haman kolagında...
Şulay uylarga uralıp ipi kisep torganda, yanına kayınanasınıñ kilep basuın toymıy kaldı ul.
— Kem inde şuşılay itep ipi kisä? — Ul siskänep kitte. Alarnıñ avılında ipine kulga totıp aşarlık itep kisälär. Miç töbendä küperep peşkän ipekäyne avız tutırıp aşamagaç, tamak tuya dimeni?
Kilen kulındagı pıçak, küz açıp yomgançı, Zölhäbirä kulına küçte.
— Ändri kaznası bar dip beläseñme ällä? Üzeñ eşläp tapkannı şulay kisärseñ!
Sälimä bermäl zihenen cıya almıyça tordı. Anıñ bu haläte äni keşegä tagın oşamadı.
— Avızıñnı açıp nik kattıñ? — dide ul, üz süzläreneñ täesire turında tamçı da uylamıyça.— Menä añ bul: ipekäyne şu-şı-ı-lay-y itep kisälär.
Süz äyterlek tügel: ipekäyne osta kisä kayınanası. Telemnäre ike bit käğaz kalınlıgında diyärseñ. Küzgä yakınrak kiterep karasañ... ütä kürenmäle.
Sälimägä küñelsez bulıp kitte. «Nişläp äle bu berençe könne ük minem başıma suga? — dip uylap aldı ul.— Endäşmäsäñ, gel şulay bulır».
— Sugıştan soñgı häyerçe yıllarnı avılda bäräñge kabıgın şuşılay yuka itep ärçilär ide. Şähär halkı ärçep tä tormagandır inde.
Bu yulı Zölhäbiräneñ küze akaydı. Kilenneñ avızın tomalıym dip, telennän tämsez süz töşüen toymıy da kaldı.
— hi, avıl gıybadı! Söylänep torgan bulasıñ! Bäräñge kabıgı tügel, kultura bu! İñ elek şul ike töşençäne ayırırga öyrän!
Sälimä karşı äyter ideme, yukmı — anısı bilgele tügel. Matur ciñgäsen apası niçek itep ipi kisärgä öyrätüen tür yakta işetep utırgan Sabircan bolar yanına çıktı. Zölhäbiräneñ holkın belgängä kürä, yılmaep kına:
— Ällä inde... tuganım apa matur ciñgämneñ eşen oşatmıy... — digän buldı.
Bu söyläşüneñ Rinatka ireşü mömkinlegen uylapmı, Zölhäbirä dä süzne artık suzmadı.
— Yarar, yarar... Menä öylänerseñ, kürerbez, — dip çıgıp kitte.
Tagın ike yıldan Sabircan öylände. Tik altı aydan soñ hatını gına kitte. Yökle ide. «Balanı yätim itmik!» — dip yalvardı Sabircan. Tegese tıñlamadı. Süzendä nık tordı. «Bulmıy... Kıstama, — dide. — Bulmaganın üzeñ dä beläseñ iç... Turı kilmibez...» Üzem teläp kittem, irem kıyırsıtmadı, digänderme, aliment sorap, hökem aldında yörtmäde. Ämma Sabircan hatın-kız yanına bütän barırga kurıktı. Yalgız yäşäüne artıgrak kürde.
...Cılı söt eçkännän soñ beraz basılıp torgan yütäl tagın kuzgaldı. Avırunıñ can tirgä batıp ahıldavı, kükräk çitlegen bärep çıkkan gıclavı uramga işetelde. Avıru, yartı säğatläp azaplangaç, tagın tınıp kaldı. Ällä can biräme dip kurkıp, Sabircan tizräk anıñ yanına kilde. İsän ikän äle, isän! İrneñ eçenä cılı yögerde. Şeşenke küz kabakları astındagı ömetsez karaşın apası enesenä tekäde.
— Sin kem? Tanımıym, — dide ul, äkren genä.
— Min — Sabircan. Berär äyber kiräkmime?
— Braç dip toram.
Sin ni äyterseñ digändäy, Sabircan Sälimägä karadı.
— Tabib çakırtıyk soñ.
— Äye şul. Bälki, ukollarınıñ faydası tiyär, — dip kileşte Sabircan.
— Belmim inde... Anıñ sulış äğzalarında isän küzänäk yuktır.
Ul arada Zölhäbirä tagın telgä kilde:
— Kara inde... Tagın kaytkan...
— Kem kaytkan? — dip soradı Sälimä.
— Rinat inde. Mototsiklına atlana da minem yanga kilä. Kul izi. Üz yanına däşä... Monda siña ni kalgan? Kit!
— Sataşa, — dip kuydı Sabircan. — Küpkä barmas...
Zölhäbirä tagın tınıp kaldı. Yokıga talganday, küzlären yomdı. Ämma anıñ bu haläte ozakka barmadı. Ul, qaderle äyberen yugaltkan keşedäy, nider ezli, yurgan östen kapşıy başladı. Şultiklem mavıgıp karmalana, hätta bit urtalarına alsulık yögerde. Yabıgıp-talçıgıp kalgan apasınıñ tırışıp-tırışıp kapşanuın karap torgan Sabircannıñ küñele yomşarıp kitte. «Nişliseñ, yazmış, — dip uyladı ul, anı ozatu mäşäqatlären küz aldına kiterep. — Yaña bistä ziratında Rinatı tiräsendäräk urın tabası bulır». Karçıknıñ berözleksez karmalanuına iğtibar itep torgan Sälimä tüzmäde, soradı:
— Äni, berär äybereñne yugalttıñmı ällä?
— Baldagım... Saf altın iye... Barmagımda yuk...
— Baldak belän nişliseñ soñ?
— Menä... Sabircanga birermen digän iyem...
Ni sabır Sälimäneñ yözenä kırıslık yögerde. «Ülem tüşägendä baldak kaygısı» dip uylap aldı ul.
— Baldagıñ şkafta. İdängä töşkän ide.
— Ä—ä... Yarar, alaysam... Sabircanga bir... Öyläner äle... Anıñ balalarına bulır...
Sälimä karşı süz äytmäde. Sabircanga ikän, dimäk, Sabircanga. Mal, baylık turında Sälimäneñ uylaganı da yuk. Bar tapkanı şuşı yortka kerep bardı... Tik menä şuşı hälendä dä anıñ balasızlıgına işarä itüe avır, bik avır.
Sälimä bala tabarga gomere buyı hıyallandı. Niçämä-niçä tapkır hastahanälärdä yatıp tikşerelde. Ämma tabiblar annan çir tapmadı. Sälamät, didelär. Rinatka da tikşerelep kararga täqdim ittelär.
— Min normalnıy ir, — dide ul hatınına.
— Normalnıy dip... Normalnıyga gına karamıydır inde ul...
— Äle sin başka serlär dä beläseñmeni?
— Rinat, ni söyliseñ sin? Kinayañne añlamıym!
— Üzeñ äytep torasıñ iç! Normalnıyga gına karamıydır, dip. Znaçit, tagın närsägä karaganın beläseñ inde sin. Hastahanädä irlär dä citärlek...
İreneñ şuşı nahak süze Sälimäneñ cen açuların çıgardı. Küñel türendä tırnap torgan üpkäle süzen äytte dä saldı:
— Üzeñnän çıgıp miña bäha birmä! Sin genä ul tuy könne dä mätkäñ belän çıgıp sayraşıp kerdeñ!
— Yuknı lıgırdama! Kısır tek kısır inde. Bozaulamagan sıyırnı da asramıylar. Miña da bala taba almagan hatın kiräk tügel! — Arakısın yaña gına eçep betergän şeşäne Rinat cähät kenä eläkterep aldı da Sälimäneñ karşısına kilep bastı. Anıñ küzlärendä iman äsäre kürenmäde. Çäçläre tuzgıp mañgayına töşkän. Kalın irennäre dereldi. — Min sine häzer şeşä belän...
Sälimäneñ kurkudan kotı oçtı. Kotırıngan ir yanınnan niçek tä çıgıp kaçarga kiräk ide. Tışta cil, buran. Ozaklap uylap torırga, nindider plan korırga çama kalmadı. Niçek bulsa da kotılu yulın ezläp, Sälimä täräzägä karadı. Äye, äye, barı täräzä aşa gına çıgıp kaça ul. Pıyalaga kiselü, cärähätlänü turında başına da kermäde... Yalanayak, yalanbaş, kıska ciñle halattan bar köçenä täräzägä ırgıldı. Bil tiñenten karga bata-çuma kürşelärgä taba aşıktı...
Zölhäbirä tagın telgä kilde:
— Äyberläremne üzeñ belep öläşerseñ inde... Bu yulı aña Sabircan cavap birde:
— Tereläseñ äle, apa. Avırmas söyäk bulamı? Tıkrık Miñ-kamalın bıltır gel ülä dip kötkännär iye. Bıyıl da änä cir cimertep yöri.
Sabircannıñ süzen tıñlap torganday toyılgan Zölhäbirä tagın üzaldına söylänä başladı:
— Tagın kiläseñmeni inde? Alıp kitärgä yörisender... Aşıkma, ölgererseñ...
— Apa, närsä buldı? — dide Sabircan, karçıknıñ kulların sıypap.
— Änä bit... Tagın tege matayın kabıza...
— Küzenä kürenä torgandır, — dide Sälimä.
— Belmim inde.
Zölhäbirä alarnıñ süzlären işetmi dä, anıñ üz häle häl. Ul mäñgelek belän fani dönya arasında tirbälä. Kay arala aña şundıy rähät bulıp kitä. Ul oça. Şundıy ciñel. Dönya gel aktan gına torgan sıman. Berniçä minuttan ul tagın fani dönyaga kayta. Çir anı tagın gazaplıy başlıy: sulışı citmi, yöräge kaga, başı äylänä...
Sabircan belän Sälimä vakıt isäben yugalttılar. Säğat irtänge un tulıp kilä ikän.
Bolıtlar tämam taralıp bette. Kürşelärneñ ätäçläre, koyma başına menep, bar uramnı yañgıratıp kıçkırdı. «Ki-i-k-ri-kü-ü-k-k!» Öy eçendä şomlı tınlık. Bu tınlıktan kotılası, kayadır çitkä, yırakka kitäse kilä.
Sabircan, äkren genä kuzgalıp, çıgıp kitte. Sälimä aş bülmäsenä atladı. Menä niçänçe kön, niçänçe tön inde alarnıñ utırıp aşagannarı, yünläp yal itkännäre yuk.
Sabircan tämäkesen tartıp kereşkä, avıru tagın uyangan ide. Tagın buılıp yötkerä başladı. Kükräk çitlegen cimererdäy bulıp çıkkan gıcıldau, can açısı belän ıñgıraşu küñelgä tide.
— Kaya kitep bettegez? — dip endäşte avıru, köçkä sulış alıp. — Tagın ber genä kön bulsa da yäşärgä yärdäm itegez inde! Min ülgäç, rähätlänep yoklarsız...
Anıñ avızınnan çıkkan «yoklarsız» süze nindider kinaya, yämsez tösmer belän yañgıradı. Bu yañgıraşnı Sabircan avır kabul itte. Üzennän dä yäşerep yörtä torgan saf yöräk serenä ülem tüşägendäge Zölhäbirä apası pıçrak ırgıta tügelme soñ? «Alla kolı! Matur ciñgäm gomer buyı yalgız yäşärmeni? Menä sin dä kitep barasıñ iç!» — dip ärnede ul.
Apasınıñ küze oçlı şul. Eneseneñ kilenendä küñele barın uzgan may ayında uk sizengän ide. Almagaçlar, çiyä kuakları şau çäçäktä vakıt. Koyma buyındagı keçkenä ike tütällek kenä buş urınga ciñgäse sugan utırta. Üremgä kermägän ber totam mañgay çäçe küzenä töşep intekterä. Askı irenen alga suzıp, şul tıñlausız çäçlärenä äledän-äle örep ala. Ä çäçlär haman töşä. Sälimä, eşennän tuktap, kul arkası belän alarnı yaulık astına kertergä tırışa. Sabircan, karlıgan botakların kisüdän tuktap, dönyasın onıtıp, ciñgäsenä karap tora. Menä häzer anıñ karşısına barıp çügälise ide dä şul çäçlären rätläp kuyası ide. Peşkän almaday alsulanıp torgan bitlärenä kagılıp alası, anıñ cılısın toyası ide... Tik Sabircan bolarnı eşli almıy. Küñelendäge nazlı hislären ciñgäsenä belderergä köçe citmi... Kızık bit: küñelneñ iñ tirän töpkelendäge qaderle hisne ansat kına äytep bulmıy. Äye, tirän, qaderle hisne äytü avır, bik avır. Çın yöräktän çıkmagan hisne äytep bula... Ä tiränen... Yuk. Süzgä küçerä başlasañ, anıñ köçe, maturlıgı, nazı, täesire kimi şikelle. Keşe miyendä alışınıp torgan uy-fikerlärne dä tiz genä süzlär kalıbına salıp bulmıy bit. Ä Sabircan küñelendä yörgän tatlı söyü gazabı, hıyalları, ömetläre, yokısız ütkärgän tönnärneñ sere barısı da his eçenä sıygan. Änä şul toygını añlatu öçen süz tabıp kara sin! Yuk, yuk... Yörägeneñ iñ tirän töpkelendä saklangan bik tä qaderle hisen ansat kına belderä almıy ul.
Ulı yasagan keçkenä urındıkka utırıp, koyaş nurlarında izrägän Zölhäbirä eneseneñ yözenä çıkkan yalkınnı, küzlärendä balkıgan mähäbbät kaynarlıgın kürep tordı. Karap-karap utırdı da tüzmäde — Sabircanga kul izäde.
— Kil äle monda!
İr kinät siskände. Uyların yäşerergä teläp, tirän sulış aldı.
— Närsä kiräk, apa? — dide ul, urınınnan kuzgalmıyça gına.
— Öygä kerik.
Sabircan aña iyärmi buldıra almadı.
— Sin närsä? Tilerdeñme ällä?! — dip cikerde apası, işek busagasın atlap kerügä. — Oyatsız!
— Tagın närsä buldı inde? Nik kıçkırasıñ?
— Kara, kara: närsä bulgan dip tora! Cirbit! Berkönne koyıdan ciñgäñä su alıp birgäneñne karap tordım...
— Torsañ.
— Avızına kerep kitäseñ iç! Abıyıñ hatınına küz salıp yörgänçe, üz hatınıñnı alıp kayt!
— Apay, abıy tormışına kısıluıñ da bik citkän ide. Miña da kısılma!
Zölhäbirä zähärennän küzlären kısa töşte. Üze turında naçar süz äytülären ul hiç yaratmıy. «Çit-yat keşe ni äytmäs, billähi! Üz eneñ, üz kanıñ närsä dip tora bit!»
— Niçek kısılgan inde min abıyıñ tormışına? Min anı yalgızım üsterdem! Keşedän kim kiyendermädem! Keşedän kim aşatmadım! Bar tapkanım, tabınganım anıñ öçen buldı. Ulım öçen eşlädem, ulım öçen yäşädem.
— Alaysa, şuñadır inde: öylängän könennän abıynıñ kolak iten aşıy başladıñ. Hatın süzenä karama... Hatınnı bişne tabıp bula... Ana ber genä... İr bula bel! Berözleksez şulay tukıdıñ. Ciñgineñ çittän torıp bulsa da ukıysı, yugarı belem alası kilde. Monda da sin kısıldıñ! İmeş, kiç belän hatınıñnıñ çit irlär belän yörüen teliseñmeni? İmeş, ukıtırsıñ-ukıtırsıñ da... annarı taşlap kitär. Abıyga arakı eçertä-eçertä üz süzeñne kertteñ bit! Üz ulıñnı üzeñ eçärgä öyrätteñ!
Yavızlıgın bitenä bärep äytüne Zölhäbirä kütärä almadı, üksi-üksi yılarga kereşte.
— Min anıñ atasınnan öç aylık yögem belän kittem. Şunnan birle ir nazı kürgänem bulmadı. Minem bar karap torganım Rinat ide. Üzemä teräk bulır dip üstergän idem. Balam ügi bulmasın dip, kiyäügä dä çıkmadım min...
«Yoklarsız» süzenä Sälimäneñ dä küñele räncede. Ämma ul kayınanasına karşı süz äytmäde, çäyle çınayagın kuyıp, tiz genä anıñ yanına kilep bastı.
— Äni, närsä kiräk ide?
— Üläm bit inde, — dip ıñgıraştı karçık. — Ukol kadap kara.
— Ukol kadaganga ber säğat tä bulmadı bit äle. Alay yış kadarga yaramıy iç.
— Barıber üläm bit... Kada!
— Sabircan, — dip yalvarganday endäşte Sälimä. — Anıñ küzlärendä ütenü dä, kızganu da, ällä nindi çarasızlık ta, äytep betergesez moñ da bar şikelle ide. — Daruhanägä barıp kaytasıñmı ällä? Alarnıñ köçleräk ukolları bula. İpläp söyläşep kara. Retseptsız birmäslärme? Häle avır bit...
hay, anıñ şulay özderep karauları... Üzäklärne özep ala. Andagı cılılık, andagı naz, andagı märhämät... Telendä süz bulsa, süzeñne, başıñda uy bulsa, uyıñnı onıttıra.
Sabircan saraydan velosipedın alıp çıktı da, küz açıp yomgançı daruhanä yagına eldertte. Aña ni öçender bik rähät ide. Velosiped tägärmäçläre cirdä tägärämi — oça şikelle. Küz aldında Sälimäneñ nazlı karaşı, kolagında yomşak süze... Ä yöräk şaşıp tibä. Niçä yıllar buyı tik hıyalında gına irkälägän ciñgäse anıñ bu haläten belmi dä bit. Yuk, bolay yäşäp bulmıy. Canıñda kaynagan hislärne çıgarmıyça, küpme tüzärgä mömkin? Änä, küktäge bolıtlar da yözep yöri-yöri kuyıralar da yañgır bulıp yavalar. Yazgı koyaş cılısında üsemleklärneñ börese tulışa da yafrak bulıp yara... Anıñ küñelen bilägän hislär dä küz yavın alırday çäçäkle bolınnar kebek matur, yäşenle yañgırlarday davıllı, çelter çişmä sularıday saf. Şultiklem hisne sıydıra algan keçkenä genä yöräk sulkıldamıy niçek tüzsen?!
Moñarçı Zölhäbirä apasın tıñlap, keşe ni äyter, dip kurkıp yäşälde. Arada kirtä bulıp torgan apası da bügenme, ir-tägäme mäñgelekkä küçü yulında... Çü, ni uylıy ul? Sabircan siskänep kitte. Kaydan kilde mondıy mäğnäsez uylar... Allam saklasın! Keşe gürenä keşe kerä dimeni? Yäşäsen! Bälki, eneseneñ bäheten kürergä nasıyptır...
Sälimäneñ çarasız moñlı karaşın ul tagın küz aldına kiterde. Yarata belgän keşelär genä şundıy karaşka iyälärder, dip uyladı Sabircan. Mähäbbät keşe küñelendäge iñ mökatdäs, iñ saf his şul. Ul — ikençe beräüne üzeñnän dä artık kürep yaratu, qaderläü, anıñ öçen yäşäü bit. Mähäbbät küñellärne saflandıra, dönyañnı maturlıy, gomereñä mäğnä birä, söyü-naz diñgezendä koyındıra... Äye, äye, anıñ bu turıda ukıganı da bar ide bugay. Yaratasıñ ikän, anıñ öçen köräşä belergä dä kiräk, diyelgän ide...
Velosiped pedalläre üzlärennän-üzläre äylänä. Sabircannıñ iñendä güyä kanatlar. Anıñ kıçkırıp cırlıysı kilä, tik tavışı çıkmıy. İğtibar itsä, ni kürsen — daruhanägä kilep tä citelgän. Uramnı gına arkılı çıgası. Häzer ul daruhanägä kerer dä gozeren äyter. Ul alıp kaytkan ukolnı Sälimä kadar. Avırunıñ häle ciñeläyep kitär.
...Ber mizgel! Dönya kinät tınıp kaldı. Äle genä Sabircan utırıp kilgän velosiped asfalt çitendä aunıy. Algı tägärmäç kıyşaygan kileş haman äylänä. Ber-ike metr arırak Sabircan yöztübän yata. Velosipedlını bärdergän «KamAZ» maşinasınıñ yörtüçese mäyet yanına çügälägän dä tın gına yılıy...
Bulat häm, kızılkanat
Babası, köndälek ğadäti eşne iskärtkän kebek kenä:
— Bulat ulım, irtägä külgä barırbız, — dide.
Sabır gına äytelgän bu süzlär Bulatnıñ iñnärenä kanatlar üstergändäy buldı. Ul häzer oçıp kına yöri şikelle. Äbiseneñ: «Kaz bäbkälären aşatır vakıt citte bugay», — dip üzaldına söylänüen işetügä, turagan ipi salıngan iske tabaknı alıp, ineş buyına yögerde.
Anda yırak barası tügel: alarnıñ bakça başı yarga terälep tora. Yar buyında — yäşel çirämlek. Äbise irtük kazlarnı şuşında kiterä. Kazlar kañgıldaşa, bäbkälär «pip-pip» dip, alarga kuşıla. İ söyeneşälär, şatlanışalar inde! Su salkın tügel mikän digändäy, bersen-berse uzdıra-uzdıra pipeldäşälär. Şulay «söyläşä-söyläşä» yardan tägäräşälär. Suga kergäç, bergä cıynalıp, tagın ber tapkır gäpläşep alalar. Annarı çumıp-çumıp uynıylar. Su koyınıp çıkkaç, tomşıkları belän kaurıyların rätlärgä kereşälär.
Bügen yar buyına kilep citär-citmäs ük Bulat tuktap kaldı. Anıñ ise-akılı kitte: çirämlek östenä kemder ber at yöge çüp audarıp kitkän ide. Anda närsä genä yuk: kaz oyasınıñ mamıklı salamı, tübän öydän çıgarılgan çerek bäräñgele balçık, işegaldınnan seberep algan çüp-çar, buşagan şampun şeşäläre... Çüpneñ berazı yar astına işelgän, berazı çirämlekkä taralgan. Şuşı äşäke ğamälne kürügä, kılt itep babasınıñ süzläre isenä töşte.
— Su buyına yünle keşe çüp tükmi! Sunı pıçratırga yaramıy,— di ul.— Üz işegalları çista bulsa da, andıylar şapşak, pıçrak. Üze çüp tükkän sunı uk eçä bit ul! Şunda koyına!
Mondagı hälne kaytıp babasına äytsä, anıñ käyefe kırılaçak inde. Yarar, äytmi torır. Änä bäbkälär dä çirämne çüp-çardan çitkäräk kitep aşıy.
Açuı çıkkan ata kaz ısıldap kilä tagın. Muyının suzgan, küzläre kızargan. Äyterseñ aña Bulat berär yamanlık kılgan.
— Kilep kenä kara! Menä siña...
Sıgılmalı neçkä tal çıbıgı borını töbendä ük uynap torgaç, ata kaz köç kullanırga bazmadı, muyının suzıp Bulatka taba kilgän cirennän ana kaz yagına borıldı. Büksäsen kiyerep bara-bara tuktausız «söylänä» tagın üze:
— Ga-ga-ga...
Çıbıktan şürläven ana kazga belderäse kilmäve ällä kayan añlaşılıp tora. «Huca malayı bit. Çıbık kütärmäsä dä timi idem min aña», — dip aklanuı da ayırmaçık sizelä.
Ata kaznıñ bu kılanışına ise dä kitmäde Bulatnıñ. İrtägä külgä barası bulgaç, öydäge eşlärne tizräk beterergä, babasına yärdäm itärgä kiräk — barı şul gına. Külgä uptım-ordım gına çıgıp kitep bulmıy ul. Kiräk-yaraknı aldan barlap-hästärläp kuyası.
...Akyar avılı yanında kül bar. Bik borıngı zamannardan uk, urman yänäşäsendäge basunı urtalay bülep, tirän yılga barlıkka kilgän. Bik tirän ul, elek anıñ töbenä töşärgä dä kurkınıç bulgan. Ällä şuña inde halık anı Ayu yılgası dip atagan. Kem belä, bälki, şul tirädä ayular da yäşägänder... Urman eçendä tipkän kömeş çişmälärneñ suı şuşı yılgaga agıp töşkän.
Avıl agayları, şul yılganı böyäp, maymıçlar cibärgännär. Häzer andagı sazan, kızılkanat, alabuga, käräkä balıklarınıñ isäbe-hisabı yuk. Balıkçılar da ällä-ä-ä kaylardan kilä. Alla kuşsa, irtägä babası belän Bulat ta Ayuga (kül isemen kıskartıp, şulay dip atıylar) baraçak.
Onıgınıñ kuanıp, öy eşlärenä yärdäm itep yörüen mıyık astınnan küzätkän babası änä balıkka baru äzerlegenä kereşte dä inde. İñ elek karmaklarnı barladı — kalkavıçlar köyleme, cepläre özelmägänme, karmaklar oçlımı... Bulat ta babası yanında kaynaştı.
— Ulım, — dide babası, — Näbiulla abıyıñ yanına barıp kayt äle.
— Närsägä?
— Ayuga kuna barırga söyläşkän idek. Äzerlänsen. Annarı ferma artındagı tireslektän kızıl sualçan kazırsıñ.
— Ur-ra!
Näbiullalar Kazanda yäşilär. Cäyne Akyarda ütkärälär. Monda alarnıñ bakçaları bar. Näbiulla abıysı da, näq inde Bulatnıñ babası kebek, balıkka disäñ, dönyasın onıta. Menä bähet! İrtägä Ayuga öçäüläp kuna baraçaklar.
Bulatnıñ ayakları cirgä timäde dä, Näbiulla abıylarınıñ bakçasına oçıp diyärlek kilep kerde.
— Näbiulla abıy! — dide dä, sulışı kabıp, tuktap kaldı ul.

Click or select a word or words to search the definition