İcat korbanı

Baş avırtuına çıdıy almıyça, vraçnıñ kilüen koridorda kötep utırganda, kemder bik katı itep kabırgama törtte. — Sez närsä bu qadär, ällä militsiyägä ozatıluıgıznı telisezme?! — didem min.
Karşımda, kırık biş-ille yäşlär çamasındagı, kibep sargaygan yözle keşe basıp tora ide. Ul minem süzläremä ähämiyät birmäde. Tırpaygan baş barmagı belän minem böyergä tagı törtep aldı da:
— Svodkanı birep söyläş! — dip kıçkırdı.— Telefonogrammanı yazıp bar! Berençe paragrafnıñ «a» punktı: biredä niçänçe kabinetta borın tişeklären tikşerälär? «B» punktı: sin üzeñ küptän akıldan yazdıñmı?
— Gafu itegez,— didem min,— häzergä akılıma zägıyflek kilgäne yuk. Barı beraz suık tigän...
— Yahşı. Aşıgıç räveştä tikşerergä, çaraların kürergä, instantsiyä buyınça doklad yasarga! Kem kabul itte telefonogrammanı? Kem dip belik? Familiyäñne äyt!!
Min, aptırap, keşeneñ küzlärenä karadım. Läkin bu küzlär miña şundıy zähärle itep tekälgännär ide — min kurkuımnan aşıgıp familiyämne äyttem.
— Yahşı,— dide keşe, bik eşlekle kıyafät belän.— Küçik kararnıñ postanovlyayuşiy bülegenä. Yazıgız! Paragraf 82, punkt «a», podpunkt ber. Yazdıgızmı? Yazıgız, dim min sezgä!!
Minem kurkuım artkannan arta bardı. Döresen äytim: bu minutta min baş avırtuın da sizmi başladım. Ahır çiktä batırçılık itep şulay da soradım:
— Sez närsä, iptäş, şayarıp kına şulay kıilanasızmı yä bulma-sa... çınlap akılıgızdan yazdıgızmı?
Nindider karar icat itä başlagan cirennän ul kinät tuktalıp kaldı.
— Niçek äyttegez? Akıldan yazdım, disezme? Beleşmä, beleşmä, yazma formada beleşmä kiräk!
— Min äytäm, ällä tegeläy-bolay...
— Niçek äyttegez? Beleşmägezne yazma formada biregez. Yazma formada. Kulı kuyılgan, piçäte basılgan bulsın. Şul vakıtta gına aşıgıç räveştä tikşerergä, çaraların kürergä, instantsiyä buyınça doklad yasarga bulır.
Ul kulındagı portfelen bolgıy-bolgıy, arlı-birle yörenep, su buyı ozınlıktagı nindider kararnı küñeldän ukıy başladı.
Minem öçen bu keşeneñ akılınnan yazgan buluı açık ide iñde. Üzemneñ barlık vak-töyäk çirläremne onıtıp, urınımnan tordım.
— İptäş, äydägez, min sezne üzegezgä kiräkle klinikaga ozatıp kuyıym.
Avıru karşılık kürsätmäde. Bez berniçä minuttan soñ uram buylap anıñ belän kultıklaşkan häldä bara idek inde. Yulda anıñ üz akılına kilgän çakları da bulgaladı. Ul şundıy minutlarda miña üzeneñ isem-familiyäsen äytte. İkençe tapkır akılına kilgändä, ul üzeneñ kayda eşläven äytte. Läkin mondıy minutlar ozakka suzılmıy ide. Şuña kürä miña yul buyınça kübräk baş çatnatkıç otnoşeniyelär, instruktsiyälär, tsirkulyarlar, svodkalar, kararlar gına tınlap barırga turı kilde. Min barına da riza idem inde, mäğnäsez kararına da, tozsız tsirkulyarına da,— nişliseñ, keşe şular arkasında cenlängäç,— barı ul, mesken, psihiatriyä klinikasına barıp, rätle vraç kulına gına eläksen!
Tik, kızganıçka karşı, min telägemä ireşä almadım. Yartı yulda, bez ber zur yort yanına citkäç, keşe mine tuktattı.
— Häzergä yazma formada otnoşeniye dä, instruktsiyä dä birä almıym,— dide ul,— kolagıñnı tırpaytıp tıñla: a) minem kvartira şunda, b) äydä, bezgä keräbez, v) tuygançı otnoşeniyelär ukıp utırırbız, g) ukıp kına tuymasak, yalap ta kararbız, d) yä bulmasa, ozak çäynägännän soñ, otnoşeniyene yotarga da bula, yı) bik faydalı närsä, c) ber kilogramm otnoşeniye; 1) ike yöz kükäyne, 2) öç tüşkä kaznı, 3) ber tsentner bäräñgene alıştıra ala.
Min karşı ber süz äytergä dä ölgermädem, keşe mine cilterätep paradnıy işegennän alıp kerep kitte. Çınnan da, bu anıñ kvartirası ide. Bezne kosmetikanıñ soñgı süze buyınça bizängän ber hanım karşı aldı. Anıñ näni mögezlärdäy öskä kütärelep torgan çem-kara kerfekläre oçkan koşnıñ kanatlarıday cilpenep kuydılar. Kıldan neçkä kaşları öskä kütärelep kitte, ul, ütä kızıl avızın uymaklandırıp, sul kulın kükrägenä kuydı, häm bez anıñ yözek kaşları belän bizälgän ap-ak ozın barmakların, şomartılgan, buyalgan häm tagı ällä nilär kılandırılgan tırnakların kürdek. Yapon priçeskası, ä kolaklarında — at örkerlek ere alkalar. Ul, üzeneñ ciñelçä kurkınu toygısın şulay kiçergännän soñ, kartın kürep aldı bulsa kiräk, çönki anıñ yözenä kinät äytep betergesez tirän häsrät bilgeläre çıktı. Avıru, ber adım eçkä taba atlap, hatınına tekälde.
— Kayttık! Ütenäm: a) çäy kaynat, b) kunaknı sıyla!
Bez barıbız da bergä eçke bülmägä uzdık. Min kıskaça vakıyganı söyläp birdem. Akılınnan yazgan ni öçender, eçke bülmägä kerü belän, süzsez kaldı. Ul östendäge kiyemen östälgä atıp bärde häm, portfelen baş astına salıp, suzılıp divanga yattı. Bez aña yañadan borılganda, imän barmagın borınına tidergän häldä ber noktaga tekälep, tirän uyga çumgan ide ul.
— Utırıgız,— dide hanım, akrın tavış belän.
— İregezgä ni buldı? — didem min, pışıldap.— Äle genä häyran matur söyläşep kilä ide.
— Ul öygä kaytıp kerdeme, şulay icat gazabı kiçerä.
— Nindi icat gazabı?
— Sez anıñ icatı turında berni dä belmisezmeni äle?
— Kızganıçka karşı, belmim.
— Ah, sez anıñ sotrudnigı tügelmeni?
— Yuk, min sotrudnik tügel. Min kübräk hikäyälär belän kızıksınuçı keşe inde. Hikäyälär yazgalıym...
— Şulaymıni! — dide hanım, ni öçender tirän şatlık belän.
Ul minem yanıma uk kilde dä kerfeklären tagı koş kanatlarıday cilpep kuydı.
— Oh! Sez obyazatelno anıñ turında yazarga tiyeş. Ul böyek icat korbanı buldı. Ul üzen hiç ayamadı, geroik eş başkarıp, hälaq buldı. Yazıgız, obyazatelno yazıgız,— dide hanım, ütenü häm tagı ällä närsä belän tulı küzlären mina töbäp.
— Gafu itegez,— didem min, anıñ hikmätle karaşınnan küzläremne yäşerep häm komaçtay kızarınıp,— min närsä turında yazarga ikänen belmim bit äle.
— Äydägez, häzer barın da añlarsız,— dide ul häm mine iyärtep ikençe bülmägä alıp kerde.
Bez kergän bülmädäge östäl östendä nindider ber maşina tora ide. Min anı başta yazu maşinası dip uyladım. Läkin yakınrak kilgäç, anıñ başka tör maşina ikänlege belende.
— Menä küräsezme,— dide hanım,— bu «urınbasar».
— Niçek «urınbasar»?
— Şulay. Bu maşinaga minem kartımnıñ eş printsibı salıngan. Kartım bu eş östendä gomereneñ iñ matur yılların uzdırdı. Läkin uçrecdeniyedäge eşe häm öydäge icat hezmäte anı ahırda ayaktan yıktılar.
— Äye. Ayanıç häl,—didem min.—Nindi maşina soñ bu şulkadär keşe başına citärlek?
— Bu — soñgı model. Bu maşina masterskoyda yasalıp betkän könne kartım akılın cuydı.
— Soñ, nişli ul maşina?
— Cavap birä. Cavaplı rabotnik «urınbasarı» bit.
— Dimäk, uylıy ala, söyläşä belä?
— Yuk, söyläşä belmi. Söyläşü minem kartımnıñ printsibına turı kilmi. Anıñ öçen yazılgan käğaz genä ähämiyätle närsä. Menä sez kızıksınsagız, nindi bulsa da sorau yazıp, şul yazunı menä şuşı tişekkä tıgıgız, şunda uk ikençe tişektän yazma formada cavap çıgar.
Min küp uylanıp tormadım. «Hikäyälär az çıga, nişlärgä ikän?»— dip soradım. Maşina şalt-şolt itte dä şunda uk cavap birde: «Aşıgıç räveştä tikşerergä, çaraların kürergä, instantsiyä buyınça doklad yasarga!» Min ber kolhoznıñ çlenı bulgan bulıp: «Bezneñ kolhoznıñ räise bik yünsez närsä — eçä, şunı yulga bastıruda yärdämegez timäs mikän?» — dip soradım. Cavap tagı «Aşıgıç räveştä tikşerergä, çaraların kürergä, instantsiyä buyınça doklad yasarga!» bulıp çıktı. Min uyga kaldım. Bu maşinanı aldarlık berär yazu kiräk ide. Min bolay dip yazdım: «Tege mäsälä tikşerelde, räis urınınnan alındı, häzer kolhoznıñ eşe köylänep kilä».
Min yazunı tişekkä tıktım da tüzemsezlek belän cavap kötä başladım. Läkin maşina, avızına su kapkan keşedäy, tavışsız-tınsız ide.
—- Ni buldı moña? — didem min.
— Bälki, sez sorau bilgese kuymagansızdır?
— Äye, bu yulı sorau tügel ide şul.
— Haman añlaşılmıy ikän äle sezgä,— dide hanım, yılmaep,— bu bit cavaplı rabotnik.
— Bulsa ni?
— Dimäk, ul cavap birergä tiyeş. Ä sorausız nindi cavap bula ul. Min hanımnıñ kiñäşe buyınça tege yazuga östämä kerttem. «Tege mäsälä tikşerelde, räis urınınnan alındı, häzer kolhoznıñ eşe köylänep kilä. Läkin avırlıklar bar äle, sez terlek abzarları tözüdä yärdäm kürsätä almassızmı ikän?» Şunda uk şalt itep cavap kilep çıktı: «Aşıgıç räveştä tikşerergä, çaralarnı kürergä, instantsiyä buyınça doklad yasarga!»
— Añlaşıldı,—- didem min, tirän körsenep,— maşinanıñ sere miña häzer açık.
Hanım avıru kartın klinikaga üze iltergä bulıp kaldı. Mine ozata çıkkanda ozın kerfeklären cilpep, ul boday dide:
— Minem üteneçemne onıtmassız, bu turıda yazarsız, dip ışanam. Şulaymı, väğdäme?
— Älbättä, väğdä,— didem min, häm menä sez şahit: min väğdämne ütädem.
Süz ahırında barı ber iskärmä yasarga tiyeş min: ber ministrlıknıñ ber idaräse naçalnigı bulgan bu avırunıñ familiyäsen añlı räveştä faş itmädem. Bilgele, yazılgannar uydırma yä fantaziyä cimeşe bulsa, min ul keşegä bik layıklı familiyä tabarga tırışır idem. Läkin bu vakıyga uydırma tügel, çın, bulgan vakıyga. Älbättä, ul tipik vakıyga da tügel. Üzegez beläsez, bezneñ ministrlıklardagı citäkçelär — al da göl keşelär. Mondıy akıldan yazu däräcäsenä citkän käğaz volokitaçıları tügel. Läkin, kızganıçka karşı, siräk oçrıy torgan hällär dä bar bit äle bezdä, cen algırı! İşetüemçä, häzer avıru üze klinikada yata ikän. Kem belä, bälki, äle ul savıgıp çıgar, adäm rätle eşli başlar. Nigä keşene caysız hälgä kuyarga!..

1954