İgezäklär

(satirik bäyän)
Fail Şäfigullin istälegenä bagışlıym.

1. VAKIYGANIÑ TARİHI

Mäsnävi üz abıysınnan irtäräk tudı. Çınlıkta alar igezäk bulıp tuarga tiyeş idelär. Mosavir, irtäräk ölgergän yaralgı bularak, bolay uyladı: monda, ana karınında, cılı-rähät, vakıtında aşatıp-eçertep toralar, tege yaktı dönyaga çıkkaç nilär bulasın belgän yuk äle, - çıksın, äydä, Mäsnävi aldanrak. Döres, Mäsnävineñ abıysı ul çakta äle üzeneñ dä, eneseneñ dä isemen belmi ide. Şuña kürä äytte:

- Bar, enekäş, sin çık başta, - dide. – Sin minnän yäşräk, sin minem süzne tıñlarga tiyeş.

Mäsnävineñ abıysı yülär tügel ide. İrtäräk ölgergän yaralgı bularak, ul tege yaktı dönyadan kilgän avazlarga da kolak salgaladı häm sizde: ul dönyadan kayçaklarda ilämsez häm yaman tavış-gauga işetelä, närsälärder döber-şatır kilä. Älege tavışlarnıñ änise Mäymünä belän ätise Mirgalimneñ sugışuınnan ikänen Mosavir soñrak añlar. Ämma häzergä, irtäräk ölgergän yaralgı bularak, ul şunı gına añladı: yaktı dönyaga aşıgu yaramas, çıgıp karasın iñ elek enese Mäsnävi! Şuña kürä äytte dä:

- Bar, enekäş, sin çık başta, - dide. – Sin minnän yäşräk, sin mine tıñlarga tiyeş, - dide.

Mäsnävineñ yaktı dönyaga çıkkanda akırıp-bakırıp yılap cibärüen Mosavir üz kolakları belän işetep tordı. «Ähä! – dip uyladı ul. – Anda eşlär çınnan da hörti ikän bit! Niçu aşıgırga ul dönyaga!..» Menä şulay uylap, üzennän bik tä kanäğat kalıp, Mosavir kire borılıp yattı. Enesennän soñ urın da irkenräk bulıp kalgan ilde, izräp, tınıçlap yokıga kitte.

Tik Mosavirga tınıçlap yoklarga irek birmädelär, törtkäläp uyattılar. Ul şunduk enese Mäsnävine iskä töşerde. Yaktı dönyaga kolak saldı. Anda yılau-akıru tavışları işetelmi ide. Kiresençä, kemneñder bik tämläp imi imgän tavışı işetelä. İrtäräk ölgergän yaralgı bularak, Mosavir eşneñ nidä-närsädä ikänen bik tiz töşende: «Miña digän sötne dä imep beterä bit bu, kahär!» – dip, kolagın şomırayttı. Çıgu yulına taba şuıştı. Şulçak kemder-närsäder anıñ artına kiterep tipte. Mosavir kurkuınnan kıçkırıp yılap cibärde häm yaktı dönyaga atılıp çıktı.

Şulay itep, ul könne Bükänäy avılında ike ir bala dönyaga kilde. Malaylarnıñ bersenä Mäsnävi, ikençesenä Mosavir dip isem kuştılar. Härhäldä, Mäsnävi üzeneñ abıysı Mosavirdan irtäräk tudı.

Üzeneñ bik nık yalgışkanın Mosavir üsä töşkäç añladı. İrtäräk ölgergän yaralgı bularak, ul üzeneñ abıy keşe ikänen çın tabigate, böten barlıgı belän töşenä, Mäsnävigä «abıy» dip däşärgä mäcbür buluına yörägennän ärni ide. Ä ul, çınlap ta, Mäsnävigä «abıy» dip endäşergä mäcbür buldı. Ätiläre Mirgalimneñ ihtıyarı şundıy ide.

Bu ihtıyar malaylarga isem kuştırgan könne päyda buldı.

Ul könne öygä avılnıñ mullasın däşterep aldılar.

- Äydük, häsrät, äydük, türdän uz, - dip karşıladı anı bähetle, avızı yırık Mirgalim. Hatını ireneñ kolagına pışıldarga ölgerde:

- Häsrät dip äytmä, yünsez! Häzrät dip äyt!.. – dide.

Mirgalim monı ällä işette, ällä işetmäde. Aş vakıtında da gel şunı kabatladı:

- Kapkalap utır äle, häsrät, kapkalap utır, - dide. Mäymünä inde bütän katışmadı, çönki anıñ mullaga çak kına açıyu çıkkan ide.

Malaylarga nindi isem kuşu turında süz çıkkaç, Mirgalim äytte:

- Menä monısı – minem olı malay, monısı – keçe malay, - dip maktandı.

- Niçek? Bu balalar igezäk tügel meni? – dip gacäplände mulla. Moñarçı üzeneñ kızmaça buluın bik ük sizdermägän Mirgalim kızıp kitte:

- Kak tak! Menä monısı – olı malay, monısı – keçe malay! - dide. İgezäk malaylarnıñ abıylı-enele bulıp üsüe Mirgalimneñ änä şul ücätlegennän başlandı.

- Minem isem dä «M»nan başlana, - dide Mirgalim. – Hatınnıkı da «M»nan, Mäymünä znaçit. Şulay bulgaç, olı malayga Mäsnävi dip kuşabız - «M»nan bulsın. Keçe malayga da «M»nan bulsın – Mosavir bulsın!

- Cämäğateñ Mäymünä isemle ikän? – dip kabatlap töpçende mulla.

- Äye şul, Mäymünä, - dip cöpläde huca hatın.

- Mäymünä - bezneñçä ana maymıl digän süz ikän, - dide mulla. Ul şulay aşka-mazarga çakırılgan çaklarında, kitap süzennän häbärdar buluın kürsätergä tırışa ide

Mäymünäneñ açuı çıktı, däşmäde. Şulay da, Mirgalim belän mulla töz lapas astına çıgıp malaylarnıñ «täpiyen yuganda», haman da: «Äydä, häsrät, totıp kuyıyk şunıñ öçen!» – dip kabatlagan iren yüri büldermäde. Eçtän genä üçekläde: «Çınnan da häsrät ikänseñ şul, üzeñ maymıl sin, abzıkayım!» – dide.

Üz hatasın Mosavir añladı. Ämma ul bu hatanı tözätä almıy ide inde. Häyer, üz-üzen nıklap beleşterä başlap, yäştäşläre arasında kaynaşkanda Mäsnävigä «abıy» dip däşüneñ böten avırlıgın toygaç, ul berniçä märtäbä karışıp karadı. «Mäsnävi!» dip kenä äytkäläde. Ämma dä äti keşeneñ ihtıyarı nık ide.

- Kak tak?! Minem öydä?! Minem malay minem süzne tıñlamıy-y?! – dip ber genä cikerenä ide Mirgalim. Tabın yanınnan kuılıp, kayış belän kagılıp, atasınıñ nıklı tärbiyäsen algaç, Mosavir töşende: aña üz enesen «abıy» dip yäşäü yazgan ikän.

Mosavir belän Mäsnävi üste. Bergä-bergä mäktäpkä kitte. Ällä üze iyäläşte, ällä ireneñ ihtıyarına buysındı, Mäymünä dä yalan-yalan:

- Abıyıñnı tıñlap yör! – digän süzne äytä kilde. Şulay üste Mosavir. İnde yeget bulıp citkäç tä, borın astına is töşep, kızlar küzli başlagaç ta şulay: «Mäsnävi abıy, Mäsnävi abıyıñ, Mäsnävi abıyıña...» Yuk, häzer inde ätise Mirgalimnän kurku tügel, bala çaktan iyäläşkän ğadät ezärlekli ide Mosavirnı «Mäsnävi abıy...»

Küpmegä qadär şulay suzılır ide – Allahı Üze belä, ämma dä läkin Hodaynıñ birmeş ber könendä menä şundıy hällär kilep çıktı. Döresräge, Mosavir avıldan çıgıp kaçarga karar itte. Häm şulay eşläde dä. Mosavirnıñ kaya, nik, ni öçen çıgıp yugalganın berkem belmäde, añlamadı.

Mosavir avılga siräk kayttı, siräk kürende. Bez äle anıñ kaya kitep yugalganın belerbez, yäşägän urının, torgan ciren, eşlägän eşen ezläp tabarbız. Bez äle Mäsnävineñ Bükänäy avılında niçek, ni räveşle yäşäp yatuın da küzäterbez. Ä häzergä vakıyganıñ tarihın gına söylädek. Ber-bersenä yöz-kıyafät belän hiç tä ohşamagan, ämma holık-f iğılläre belän ätilärenä illä dä ohşaş bu ike malaynıñ kiläçägen belgän bulsa, Mirgalim alarnı hiç kenä dä abıylı-enele itmäs ide. Malaylarnıñ niçek üsüen söyläp, süzne artık ozınga suzmastan, bez Mosavirnıñ niçek itep tozga baruın gına iskä töşerik.

2. MOSAVİRNIÑ TOZGA BARUI

Mirgalimneñ malayları ay üsäsen kön üste. Menä berzaman äti keşe ike malaynı tozga cibärde. Rayon üzägenä. Cäyäüläp. Ni öçen cäyäüläp? Çönki rayon üzäge yakında gına – dürt-biş çakırım gına ara. Ni öçen näq menä rayon üzägenä? Çönki Mirgalimgä toz küp kiräk ide. Ni öçen kiräkme? Härhäldä kıyar tozlar öçen tügel.

Mirgalimneñ ätise sugışka barmadı. Ni öçen anı sugışka almagannar? Anısı bezgä karañgı. Kemder äytte, voyınkomatta yahşı tanış keşese bulgan ikän, şuña kaldırgannardır, dide. Kolagına daru salgan ikän, dip äytüçelär dä buldı. Ni genä äytsälär dä, ul sugış yıllarında Mirgalim ätile malay bulıp üste. Tik şunısın añlamıy kaldı Mirgalim: anıñ ätisen sugıştan soñ ni öçender alıp kittelär dä, ul şunnan kaytmadı. «Toz öçen», - dip söylände avıl halkı. Keşe ni söylämäs?! Mirgalim şunı gına belä: alarnıñ öylärendä toz bar ide. Toz alarnı aşattı, toz alarnı yäşätte. Mirgalimneñ ätise äytä ide: sugış çıga başlasa, tozlı bulırga kiräk.

Ber-ber häl buldımı, ällä ätiseneñ üçen alırga niyätlädeme – Mirgalim malaylarnı tozga cibärde. İkesenä ike biştär birde, akça tottırdı.

- Avılda keşegä äytep-nitep yörmägez, yartışar pot toz alıp kaytıgız, - dide.

Akçanı Mäsnävigä tapşırdı. Mosavir enesen «abıy» dip yörsä dä, aldanrak ölgergän yaralgı bularak, barıber akıllırak ide. Şuña kürä uramga çıguga uk äytte:

- Akçanı büleşik, abıy, - dide. – Töşep kaluı bar. Ä bolay ikebezdä dä yartılaş bulsa, yartısı gına töşep kala.

Mäsnävi eneseneñ, yağni karın abıysınıñ süzendä mantıyk barlıgın şunduk añladı: çınnan da döres, alay-bolay yugaltsa, akça öçen anıñ üzenä genä cavap totası bula. Niçu alay itärgä! Mosavir da bulsın cavaplı!

Şulay kittelär uram buylap. Oçragan-soraşkan keşegä anı-monı äytü yuk. Kaya baralarmı? Äye, baralar rayon üzägenä. Nik baralarmı? Bolay gına, yuk-bar yomış belän.

Avıl kibete yanına citäräk, Mosavir sorap kuydı:

- Andagı toz tämleräk mikänni?

- Kaydagı?

- Rayon üzägendäge.

Mäsnävi iñnären genä cıyırda: äti kuşkan ikän, nişliseñ, şundagısın alıp kaytu kiräk.

- Ällä üzebezneñ kibettän genä alabızmı toznı, ä ? «Abıy» süzen äytmiçä tüzde Mosavir. Änä şul süzne äytsä, Mäsnävi anıñ här üteneçen kanäğatländerergä äzer kayçak. Tik bu yulı Mäsnävi nık ide:

- Äti äytte, rayon üzägennän alıp kaytıgız, dide...

Beraz bargaç, Mosavir eçen tottı, ah-vah kilep, kemnärneñder kapka töbenä barıp çügäläde.

- Ni buldı? – dide kurkıngan Mäsnävi.

- Belmim. Sin bara tor, min kuıp citärmen, eçem bik avırta...

Mäsnävi bara tordı. Mosavir anı kuıp citmäde.

Mäsnävi rayon üzägendäge kibetne ezläp taptı. Sklad kebek ber urın ikän. Toznı şunnan ülçätep aldı. «Toz küp ikän monda, ülçäüle toz...» Mäsnävi ükende: ih, Mosavir kilep citmäde, yä akçasın gına birep cibärmäde şunda. Yugıysä, anıñ öçen dä alıp kaytır ide Mäsnävi. İrenmäs ide, ber pot toznı kütärep kaytu çüp kenä iç ul!

Menä şulay ükenep, Mosavir öçen borçılıp yulga çıktı Mäsnävi. Çıguın çıktı, ämma üzäktän beraz yıraklaşuga, kinät yañgır sibäli başladı. Sibäläsä genä ber häl, bu bolay: sibäli dä koya, koya da sibäli.

Mäsnävineñ kire borılırga uyında da yuk ide äle. Mondıy uy anıñ başına cilkäsendä ällä nindi açıtu sizep algaç kına tudı. Toz! Biştärendäge toz erep açıttıra ikän bit anıñ cilkäsen.

Mäsnävi artka borılıp karadı. İnde şaktıy yırak kitelgän. Mäsnävi alga karadı - äle şaktıy kaytası bar. Mäsnävi toz tutırılgan biştärenä küz saldı – anısı manma su.

Mäsnävi östendäge külmägen saldı, biştärne törep, arkasına astı, avılga aşıktı. Mäsnävineñ cilkäsen toz aşıy ide.

«Ällä soñ taşlap kaldırırgamı bu biştärne?» – Mondıy uy ber genä tapkır kilep kitte Mäsnävineñ başına. Kilde dä bütän kürenmäde. Çönki Mäsnävi ul uyga äytte:

- Içkın monnan! – dide.

Toz anıñ cilkäsen aşıy ide. Äçetterä. Mäsnävi kat-kat isäpläp karadı – bargan sayın, atlagan sayın nıgrak kimi toz. Öygä kaytıp citkänçe küpme genä kalır ul? Kalır mikän? Toznı anı kipterep bula mikän?

Mäsnävi biştären taşlamadı. Ätise Mirgalim äytä: «Yulda äyber kürsäñ – al, üz kulıña eläkkänne taşlama!» – di. Mäsnävi taşlamadı. Yañgır Mäsnävi avılga citkändäräk tuktadı. Ul öygä kaytıp kergändä ätise Mirgalim öydä yuk ide. Änise anıñ kiyemnären sıktı, alıp kaytkan biştären kibärgä elde.

Şulvakıt öygä Mosavir da kaytıp kerde. Kulında – korı biştäre, biştärendä toz ide. Mäymünä aptıradı. İre Mirgalim kaytıp kergäç, başta berni dä äytmiçä tüzde. Barı tik:

- Malaylar kayttı, - dip kenä häbär birde. Mirgalim kızmaça ide. Biştärlärne kürgäç:

- Kak tak?! – dip töpçenergä mataştı, ämma berni añlamadı. Şulçak öygä atılıp-kabalanıp kürşe hatını kilep kerde.

- Mirgalim abıy, Mämünättäy! Ällä sugış-mazar häbäre barmı? Sezneñ Mosavir kibettän yartı pot toz satıp algan dip işettem?! Mäytäm, Mirgalim abıy malayları yukka gına almas bu hätle toznı, sugış-mazar tügelme dip kotım oçtı! – dip şärran yardı.

Mirgalim kızmaça ide. Kürşe hatınına kıçkırdı:

- Nindi sugış?! Belmiseñmeni, irtägä gömbä cıyarga baram. Gömbä tozlıysı bar! – dide. Tege hatın çıgıp kitkäç, Mosavirnı totıp yardı:

- Äyttem bit min siña, toznı avıl kibetennän alma, didem!

Mirgalim ulı Mäsnävine maktadı: änä, eretsä-eretkän toznı, nu taşlap kaldırmagan! Maladis!

Toz vakıygası şunıñ belän tämam buldı. Mäsnävineñ cilkäsendä - toz aşagan urın, Mosavirnıñ sırtında kayış eze genä torıp kaldı.

Ä ul toz Mirgalimgä nigä kiräk bulgan – monısı hätta Mäymünä dä belmi ide...

3. MÄSNÄVİNEÑ TAUGA MENÜE

Mirgalimgä toz kiräk ide. Mirgalim – sugış vakıtı balası. Ätise öydä çakta alar tozlı buldılar. Toz alarnı aşttı, yäşätte. Alay-bolay sugış turında süz çıksa, Mirgalim gel toz satıp alıp kuya ide. Mäymünägä närsä – ul bu dönyada Karib diñgezeneñ kayda ikänlegen dä belmi. Aña älege dä bayagı Kuba digän utrau ni dä, ülän östendäge kırau ni?! Änä, anda şul utraunı uratıp algannar. Hruşev ber yaktan uratkan, ämrikännär ikençeläy uragan. Sugış çıgasın köt tä tor.

Malaylarnı rayon üzägenä cibärü dä şunnan ide. Avılda sugış çıgaçagın keşe belmi kalsın. Belsälär – başkalar da alıp kuyaçak. Kemgä satıp yäşiseñ annan soñ toznı? Äye, toznıñ anıñ äçmuhası da qaderle bulırga tiyeş. Ä bu malay, Mosavir, serne çişkän – avıl kibetennän algan toznı. Totıp yardı mirgalim malaynı.

Häyer, toz vakıygası tämam, didek bit. Mosavir üste dä çitkä çıgıp yugaldı. Yuk, yugalmadı, siräk-miräk kaytkalap, Mäsnävigä «abıy» dip äytkäläp yäşäde.

Ä menä Mäsnävi avılda, atası yortında töplände. Soldat hezmätendä maşinaga ukıgan ide. Kolhozda da maşinaga utırttılar. Mirgalim moña şatlandı. Tavık fermasında karavılçı bulıp eşlägän Mirgalimneñ häybät ber ğadäte bar ide: urlaşmadı, ämma yulda aunap yatkan ber genä närsäne dä çitläp ütmäde. Aynap yatkan närsäneñ dä ber kiräge çıga anıñ. Niçu aunap yatarga!

Tayak yatamı mirgalim yulında, kirpeç kisägeme – karavılçı Mirgalim andıy äyberne almıy kitmäde. Bu yaktan Mäsnävi anıñ üzenä ohşagan – şuña bik şat ide Mirgalim.

Bükänäyga kaytkanda tau menäse bar. Benzinnı küp aşıy torgan tau. Mäsnävi belä, elek bu taudan atlı-arbalı yulçılar tägärmäçne arkan belän bäyläp töşkän. Mengändä, arbadan töşep, üze arttan eteşep mengän. Menä şundıy tau. Benzinnı häyran küp aşıy. Yuk, Mäsnävi saran tügel. Benzin ul – kolhoznıkı. Tik menä şul benzinnı çamalap totu da kiräk. Äle tegeseneñ-äle monısınıñ yomışı töşä, benzinnıñ kiräge çıgıp tora anıñ.

Tauga mengändä tizlekne aldan uk alsañ yahşı. Monısın inde Mäsnävidän soragız. Ul belä. Tau töşkändä äkren töş, tau mengändä çabıp men, dilärme äle?

Mäsnävi tizlekne arttırıp kilde, tau tübäsenä taba çabıp menep tä kitte. Menep cittem digändä genä Mäsnävi kinättän tormozga bastı. Nik bastı, nik tuktattı maşinasın – başta ul monı üze dä añlamadı kebek. Ähä, döres tuktagan ikän lä! Mäsnävi kürde: yul çitendä ozın, kalın takta aunap yata ide. Narat takta. Niçu aunap yatarga!

Mäsnävi maşinadan töşte. Taktanı kütärep, maşina ärcäsenä ırgıttı. Ozın, şäp takta, ärcägä dä sıymıy hätta. Narat takta! Ätise şatlansın äle Mäsnävineñ!

Mäsnävi maşinasına utırdı, kul tormozın ıçkındırdı, kuzgalıp kitim digändä – maşinası sünde. Menä kahär! Tartmıy inde ul, tartmıy mondıy tauda maşina, yünle tizlek alıp kilmägäç!

Mäsnävi taudan çigenep töşärgä uyladı. «Benzin äräm bula», - digän uyın şunduk yañası alıştırdı: «benzin kolhoznıkı, takta – Mäsnävineke!»

Şaktıy ozak çigende Mäsnävi. Çigende dä, tizlekne ör-yañadan alıp, tau başına çabıp-acgırıp menep kitte.

Ah, şaytan algırı! Mäsnävi monı soñınnan gına iskärde: tege takta aunap yatkan urında sikältäle cir bulgan ikän bit! Şuña kürä töşep kalgan inde monda berärseneñ narat taktası. Mäsnävi şulay dip uylap ölgermäde, yaman şakıldagan tavış işetelde. Mäsnävi sizde: tege takta anıñ ärcäsennän töşep kalgan ide.

Ämma bu yulı Mäsnävi akıllı eşläde: maşinasın tau başına mengerep citkerde. Tuktattı, sünderde: benzinnı küp aşamasın. Şunnan soñ ul tege taktaga taban cäyäüläp kitte. Ezläp taptı, sırtına saldı, tau başına alıp menep, ärcägä ırgıttı. Takta şäp ide, narat takta!

Mäsnävi maşina kabinasına kerep utırdı, motornı kabızırga mataştı – tegese kabınmadı. Nik kabınmadı, nik kirelände bu motor?! Ällä inde Mäsnävineñ takta tabuınnan könläşteme? Monısın häzer inde berkem dä añlata aldıy.

Menä şulay: kabınmadı maşina. İ çilände, i gazaplandı Mäsnävi şunı kabızırga tırışıp. Bik nık açuı çıktı. Kürşe karçıgın da sügep aldı, anı kürşe avılga tugannarına iltkän ide. Tüläügä, älbättä. Yünleräk avılda yäşäsä ni bulgan? Monda bit anıñ yulı da maşina-mazar siräk yöri torgan yul! Sügende-kargadı da, maşinasınıñ köpçägenä tipte Mäsnävi. Kadalıp kitkere närsä! Mäsnävi bolay itte: maşina ärcäsennän taktanı söyräp aldı, cilkäsenä saldı. Avılga tikle dürt kenä çakırım yul. Kaytır Mäsnävi, alıp kiler berärsen – maşinalısınmı, traktorlısınmı şunda, alıp kaytır taktırıp maşinasın! Şulay uyladı Mäsnävi. Annan soñ tagın bolay da uyladı: ällä soñ taktanı monda gına kaldırıp torırgamı? Takta şaktıy avır, sallı, sagızlı narat takta. «Yuk! – dip kırt kiste Mäsnävi. – Taktanı kaldırdım yuk! Maşina – kolhoznıkı, takta – Mäsnävineke!» şulay uyladı Mäsnävi, sallı-sagızlı taktanı cilkäsenä salıp, avılga taba atladı.

4. MÄSNÄVİNEÑ TÜBÄN TÖŞÜE

Äye, näq menä şulay dip äytte aña prokuror.

- Sez, iptäş Mäsnävi, taudan tübän tägärisez, - dide. Mäsnävi bu süzne bik ük añlap betermäde. Prokurorga bik nık açuı çıktı.

Häyer, ul yılnı böten keşe açulı ide. Açulı da bulırsıñ: ul yılnı ikmäk uñmadı. Uñganı da yünläp cıyılmadı. Yugıysä, Mosavir basudan ikmäk taşıganda rayonnan kilgän lektor söyläde: «Brecnev üze äytkän, iptäşlär, ikmäk bulsa – cır da bula, dip äytep äytkän», - dide. Menä şulay cırsız da kalırga mömkin yıl ide ul. Mäsnävigä ni – cırsız da yäşi ala Mäsnävi. Anıñ cırlarga vakıtı da yuk, cırlıysı da kilep tormıy. Ä menä ikmäksez yäşi almıy ide Mäsnävi. Boday bulsamı? Boday bulsa, anı tavıklarga sibep bula. Änä şunnan soñ tavıklarıñ cırlap kına yöri! Döres äytkän bit Brecnev: ikmäk bulsa, cır da bula, dimäk... Lektornıñ süzen şulay añladı Mäsnävi. Häterenä salıp kuydı.

İkmäk uñmadı ul yılnı. Uñganın da yünläp cıyıp ala almadılar. Avgust buyına yañgır koydı. İkmäk uñmadı. Ä Mäsnävineñ tavıkları cırlarga tiyeş ide. Menä şunı istä totıp, kolhoz däülät ambarına soñgı aşlıknı tapşırgan ber könnärdä, traktorçı İlyas kotkısına birelep, Mäsnävi ber kapçık bodaynı maşinası ärcäsenä salgan ide. Indır tabagında. Yuk, yulda aunap yatmıy ide ul kapçık. Anısı ber häl, ämma Mäsnävineñ tavıkları cırlarga tiyeş ide.

Äye, ikmäk uñmadı ul yılnı. Ämma dä läkin kişer bik nık uñdı. Kolhoz basuındagı kişerne mäktäp balaları ala-ala häldän taydı.

Üzeneñ taudan tägärävenä näq menä şul kişer säbäp bulganın Mäsnävi belmi kaldı. Häyer, Mäsnävi kayan belsen, raykom sekretare maşinasın yörtmi bit ul!

Ä häl bolay buldı. Raykom sekretare cıyılış cıydı. Ul cıyılışta rayonnıñ küzgä-başka kürengän barlık citäkçeläre katnaştı. Rayon gäzite redaktorı, militsiyä naçalnigı, prokuror, sudya – menä şundıy däräcäle keşelärdän mahsus komissiyä tözelde.

Mäsnävi bu hakta belmi ide...

- İkmäkneñ ber genä börtegen dä yugaltmaska! Bernindi urlaşuga yul kuymaska! İkmäk bulmasa, bezne başkaçarak cırlatırlar, - dide raykom sekretare. Mäsnävi bu hakta belmi ide. Sekretar äytte:

- Rayon gäzitendä tırış hezmät ürnäklären kürsätü citmi, eşne anı kürsätä dä belergä kiräk! – dide. Rayon gäzite redaktorı kızarınıp baş kaktı. Mäsnävi bu hakta belmi ide.

Menä şul könnärdä Mäsnävi nindider yomış belän kolhoz idaräsenä kerde. Kolhoz buhgalterı, bik katı tırışıp, telefonga närsäder söyli ide:

- Yuk-yuk, ikmäk belän alay uk maktanıp bulmıy! Yuk... Kişer bik uñdı! Kişer. Mäktäp balaları aldı. Fälän-fälän tonna däülätkä tapşırdık... Ä, menä, ber mehanizatorıbız üze kilep kerde äle, ul basudan kişer taşıy!.. Trubkanı aña biräm.

«Yuk, yuk, taşıgan yuk!» – dip äytmäkçe buldı Mäsnävi, kauşadı. Ber-ike kapçık kişerne öyenä alıp kaytkan ide şul. Berniçä märtäbä genä. Şunı äytälär dip kurıktı. Ä taşuın anı bötenese dä taşıy. Kişer uñdı bıyıl.

Mäsnävi belän söyläşkän keşe rayon gäzite redaktorı Äşräfcanov bulıp çıktı. Mäsnävi bu keşene işetep belä, ämma üzeneñ tübän tägärävenä şuşı keşe dä säbäpçe bulaçagın Mäsnävi belmi ide.

Äşräfcanov kolhozlardagı aldıngı hezmätne kürsätü maksatınnan, telefonga üze utırgan ide. Ul, älbättä, başta üz hezmätkärlären bik nık totıp sükte. «İkmäk bulsa gına cır bula, sez cırlıy da, yaza da belmisez!» – dide. Äşräfcanovnıñ kul astında eşläüçe, şiğırlär yazıp yörüçe ber yeget bar ide. Ul şuña äytte:

- Kişer uñışı turında äybät zagolovka tap! – dide. Tegese tapmadı, döresräge, yünlesen taba almadı. Şunnan Äşräfcanov üze yazgan mäqalägä başnı üze kuydı. «Däülätkä – aşlık!» – dip kuya ide Äşräfcanov berençe bit mäqaläseneñ başın elekke yıllarda. Menä şuña da rayon gäziteneñ berençe bitendä yaña başlı mäqalä, «Däülätkä – kişer!» digän yazma çıktı. Yazmada Mäsnävi dä maktap telgä alıngan ide. Basudan kişer taşıy, dip.

Mäsnävi bu hakta belmi ide.

Näq şul könnärdä raykom sekretaren Kazanga çakırttılar. İkmäk satu-tapşıru planın ütämägän öçen kızdırdılar.

- Tırışabız bit inde, eşlibez, buldıralgança tırışabız, - dip aklandı sekretar. Ä anıñ aldına rayon gäziten kuydılar:

- Niçek tırışasız?! «Däülätkä – kişer!» – dip kıçkırıp torasız tügelme soñ?!

Sekretar menä şul häldän soñ yarsıp kaytıp kerde rayonga. Äşräfcanovnı eşennän kuıp çıgardı. Militsiyä naçalnigın, prokurornı, sudyanı ayakka bastırdı. Kolhozlarda kaçırılgan bodaynı tabarga, ikmäk tapşıru planın ütärgä kiräk ide.

Menä şundıy butalçıklıkka kilep eläkte inde Mäsnävi. İkmäk bulsa – cır da bula dip, tege ber kapçık bodaynı ındır tabagınnan alıp çıgıp mataşkan vakıtında gına, davıl kebek dulap, rayon prokurorı maşinası kilep tuktadı. Traktorçı İlyasnı da totkannar ide.

Sud Mäsnävilär avılında buldı. Böten halık kürsen, belep torsın öçen şulay eşlilär ikän, imeş, digän süzlär yörde. Mäsnävi äle irektä ide, anı unbiş täülek utırtıp tordılar da, çıgardılar. Monısında inde çınlap torıp utırtaçaklar ikän, digän süz taraldı. Mäsnävineñ bolay da yılak hatını üksi-üksi çäç yolkıdı. Balaların şom bastı. Ätise Mirgalim hökümätne sükte: ber kesä borçak öçen utırtular tagın başlangan meni? Mäymünä äytte: «Bezneñ persidätel üze bur bit ul, yugıysä!» – dide.

Äye, Mäymünä äytte: «Bezneñ persidätel üze bur bit ul», - dide. Yukka äytte bu süzne Mäymünä. Yukka räncette kolhoz räisen. Ä bit ul, kolhoz räise Sälähov, Mäsnävi belän İlyasnı yaklap, raykom sekretarena üze kitte.

- Soñ, iptäş Fäyrüşin, ber kapçık boday öçen uırta başlasak, kolhozda ber genä mehanizator da kalası tügel bit! – dide.

Fäyrüşinnıñ kürgäzmä-sudnıñ ni öçen oyıştırganın Sälähov kayda belsen?! Eşneñ ni belän betäsen Fäyrüşin belä dä, prokuror häm sudya belä! Alar inde söyläşkän: kurkıtırga gına, utırtmaska, mehanizatorlar bolay da az.

- Yuk! Utırtırga kiräk ikmäk burların! – dide Fäyrüşin kolhoz räisenä. – Başkalarga sabak bulsın! Änä, bik teliseñ ikän, Kazannan äybät advokat tap!

Yukka räncette Mäymünä kolhoz räisen. Ä Sälähov, çınlap ta, eşkä kereşte. Kazan hätle Kazannan ike advokat yalladı. Mehanizatorlarga äybät harakteristikalar yazdı. Balaları turında iskärtte, advokatlarga it-may, katık-söt aşattı. Advokatlarnıñ yäşräge, Safin digäne, avıl katıgın bigräklär dä yarata ide. Eçep kuygannan soñ...

Menä şul sudta inde prokuror äytte:

- Sez, iptäş Mäsnävi, taudan tübän tägäräp töşäsez, urlaşasız, - dide. – Sezgä monıñ öçen kim digändä ike yıl törmä! Min ike yıl birülären sorıym, iptäş sudya! – dide.

Avıl klubındagı halık «ah» itte. Ber kapçık boday öçen ike yıl?! Ber kapçık öçen ber yılı da citkän, yugıysä! Anısı da küp äle anıñ!

Yukka räncette Mäymünä kolhoz räisen. Änä, Sälähov üze dä tämam poşamanda, tämam kara köygän. Anıñ häzer böten ömete advokatlarda. Ni äytsäñ dä, Kazan advokatları bit!

Änä, advokatlarnıñ berse, ölkän yäştägese, däşmi. Ähä, änä yäş advokat Safin süz aldı. Äkren genä söyli. Mäsnävineñ aldıngı şofer buluın, İlyasnıñ aldıngı traktorçı buluın äytä. Ğailäläre matur. Balaları äybät. Ul balalarnı yätim itärgä yaramıy. Kolhoz räise berazdan üze dä gacärlänep kuydı: kara, şulhätle äybät keşelär ikän bit bezneñ mehanizatorlar! Bu advokat kilep söylämäsä, Sälähov belmi dä yörise bulgan ikän bolarnıñ nindi şäp yeget ikänen. Alay-bolay sud caylı gına uzsa, Mäsnävi belän İlyaska berär kapçık bodaynı premiyä itep birergä kiräk.

Şulay uylap kuydı Sälähov. Ämma şulçak anıñ kolagına ällä nindi köysez-yatışsız süz kilep işetelde. Advokat Safin bolay dip söyli ide:

- Menä monda prokurornıñ ğayeplävendä äytelde: imeş kapçıktagı boday ille kilogrammnan artık, diyelde. Şul säbäple, prokuror monı zur urlaşu itep isäpläüne sorıy. İlle kilogrammlı äyberneñ zur urlaşular rätenä kergänen añlıybız. Ämma, hörmätle sudya, iptäş prokuror monda ber närsäne küzdän ıçkındıra. Mäsälän, bez älege kapçıklardagı bodaynı tikşerep karadık. Anıñ kim digändä 30 protsentı çüp. Dimäk, urlaşu da – çüp kenä. Dimäk, ındır tabagınnan ille kilogramm tügel, utız kilogramm gına boday urlangan. Gomumän, kolhoz basuınnan çüple boday kaytkan. Monı kolhoz räise iptäş Sälähov üze dä raslıy ala.

Sälähovnıñ başına suktılarmıni. Üzen raykom byurosında utıra dip his itteme, ällä başka ber öyänäge tottımı – kinät kıçkırıp cibärde.

- Yuk-yuk, mömkin eş tügel bu! Niçek inde bezneñ bodaynıñ 20 protsentı çüp bulsın?! Bezneñ ındır tabagına çüple aşlık kaytkanı yuk!

Nihayät, sudya telgä kilde:

- Ä şulay da kapçıktagı bodaynı niçä kilogramm dip isäplibez inde?

- İlle kilogrammnan da kim tügel, bodayda çüp yuk, änä, kolhoz räise üze äytep tora, - dide prokuror. – Min üz taläbemne kabatlıym: bu eşne zur urlaşulardan isäpläp, cinayätçelärgä tiyeşle cäzanı birü kiräk. Kim digändä – ike yıl törmä!

- Kapçıkta ille kilogramm boday bula almıy, çönki anıñ utız protsentı çüp. Kolhoz räise yalgışa, - dide advokat Safin.

- Änä, räis üze äytep tora, aşlık çüpsez! – dide prokuror.

Sudya katgıy itep soradı:

- İptäş Sälähov! Hökem kararı kapçıkta küpme boday buluga bik nık bäyle. İlle kilogrammnan artmasa, bu zur urlaşuga kermi. Artsa... ındır tabagındagı boday çüple ideme-yukmı?

Sälähov şunda gına añlap aldı.

- Soñ... Çüp bula inde ul bodayda, bulmıyça kalmıy inde ul çüp, - diyärgä aşıktı.

Mäsnävi belän İlyasnı şartlı räveştä ber yılga hökem ittelär. Alar ikese dä kolhozda eşlärgä, şul eşlägännärennän däülätkä niçäder protsent akça totılıp kalırga tiyeş! «Niçava, eşläsennär genä, akçasın totu-totmaunı üzebez çamalarbız», - dip söyenep utırdı kolhoz räise Sälähov. Mehanizatorlarnıñ här ikesenä berär kapçık boday büläk itü tuındagı niyäten tagın ber kat häterenä cöpläp kuydı.

Halıkka sabak birergä tiyeşle sud şunıñ belän tämamlandı. Mäsnävineñ küzendä yäş päyda buldı, ätise Mirgalimneñ: «Urlaşma, ämma yulda aunap yatkannı taşlap kaldırma!» – digäne isenä töşte. Persidätel Sälähov mehanizatorlarnıñ ikesen dä koçakladı. «Min sezneñ ikegezgä dä berär kapçık boday premiyä biräm», - dide.

Ämma Sälähov süzendä tora almadı. Çönki şuşı sudta rayon gäziteneñ yaña redaktorı utıra ide. Ul yazıp çıktı: «Bükänäy» kolhozınıñ bodayı çüple! Şuña kürä genä karak mehanizatorlarnı utırtmıy kaldırdılar». Sälähovnıñ açuı kilde. Premiyälek boday sorap bargan Mäsnävi belän İlyasnı et itep sügep çıgardı.

Persidätelneñ äle tagın şuña da bik nık açuı kilde: advokatlarga akça bolay da küp totılgan ide. Advokat Safin avıl katıgın gına tügel, sarık iten dä yarata ikän. Yulga ike sarıknı suyarga turı kilde.

- Ul bodaynı kürsätmiçä genä urlap bulmıy idemeni, añgıra sarıklar? – dip sükte Sälähov ike mehanizatornı.

Mäsnävineñ tübän tägäräve änä şulay başlandı, şunıñ belän tuktaldı. Tik abıylı-enele igezäk malaylar Mäsnävi belän Mosavirnıñ tau menäseläre häm tau töşäseläre äle alda ide...

Mäsnävi törmädän kotıldı. Ämma üzeneñ yılak hatını – kürşe avıldan kilen bulıp töşkän Hädiçäneñ ah-zarına kilep tarıdı. Çönki Hädiçäne – aldıngı terlekçene, duñgız simertüçe häm duñgız balaların küpläp üsterüçe Hädiçäne Lenin ordenına täqdim itkännär ide. Döresräge, bu täqdim östän, raykomnan töşep, Sälähov isemlekkä näq menä Hädiçä isemen yazıp kuygan, şul yazunı raslatırga kire raykomga cibärgän ide. Mäsnävineñ kırın eşe Hädiçäneñ ordenına tap töşerergä bik mömkin bulıp, şul häl ike aradagı tavışlarnıñ epitsentrına äverelde.

Şuña kürä dä bez iñ elek Hädiçäneñ ordennı niçek itep aluın belep ütärbez.

5. HÄDİÇÄNEÑ ORDEN ALUI

Äye, Mäsnävineñ hatını kürşe avılnıñ uñgan ber kızı ide. Mäsnävi anı niçek kürgän, kayda tanışkan – monısın şulay uk ozaklap söyläp tormıyk. Bezgä Hädiçäneñ ordennı niçek aluın belü kıybat.

Eş şunda ki, Hädiçä fermada iñ aldıngı duñgız karauçı ide. Anıñ duñgızları härçak küp balalı buldı. Hädiçä irtä tañnan yokı simertep yatmadı. Berkayçan da. Ul yermaga härçak berençe bulıp töşte, soñgı keşe bulıp kitte. İseme maktau taktasında buldı. Gel maktaldı, anıñ turında gäzitlärdä yazdılar. Menä şuña da Hädiçäne ordenga täqdim ittelär. Menä şuña da anıñ danı başta – raykomga, annarı obkomga uk kitep bardı.

Näq menä şundıy ber çakta Mäsnävineñ kıñgır eşe kalkıp çıktı. Anısı ber häl, Hädiçä üze dä totıldı. Fermada anıñ belän bergä eşlägän hatın, gönah şomlıgı, gel kiräkmästän tavış kuptardı.

- Yuk, Hädiçä canıkayım! – dide fermaga irtän ük kiler-kileştän. – Sin soñgı keşe bulıp kitmädeñ kiçä fermadan. Min kittem soñgı keşe bulıp! Minem ana duñgız balaladı kiçtän. Sineñ duñgız balalagan bügen irtän. Änä, küräseñme, minem duñgız unike bala kitergän ide – unga kalgan. Änä, küräseñme, sineñ aranda näq ike çuar duñgız balası bar. Alar ikese dä minem duñgızga ohşagan. Fermaga irtä tañnan nik çapkanıñnı, niçek aldıngı bulganıñnı küptän añladım. Kürşeläreñneñ duñgız balasın üz duñgızıña kuşasıñ sin. Berämtekläp kenä urlap. Ä bu yulı ikene beryulı algansıñ, duñgız!

Menä şulay totıldı Hädiçä. Kürşe hatınınıñ ayagına yıgılıp gafu soradı. Duñgız balaların şunduk kire kaytardı. «Üzemnekelärne dä östim», - dide.

- Keşeneke kiräkmi! – digän cavap aldı. Cavap kına tügel, väğdä aldı Hädiçä: fermadaş hatın serne çişmäskä süz birde.

Ämma ser barıber çişelde. Kolhoz räisenä dä kilep citte. Eş zurga kitärgä mömkin ide. Mäskäügä, Kazanga calu yazuları bar. Sälähov şunduk raykom sekretare Fäyrüşin belän kiñäşläşergä buldı. Aña çaptı.

- Da, avır mäsälä, - dide Fäyruşin. - Avır mäsälä. Nişlibez? Yazular Kazanga kitte bit inde. Alar Mäskäü öçen äzerlilär, orden öçen...

- Ällä cıyılış cıyıp karıykmı avılda? Kolhozçılarga añlatıp?..

- Närsäne añlatıp?! – dip kisterde Fäyrüşin

- Soñ, yazularnıñ öskä ük kitkänen? – dide kolhoz räise. Fäyruşin kinät uyga kaldı.

- Äye, cıyılış cıy! – dide ul, ber karaga kilep. – Cıyılış cıy, min üzem dä kilermen. Fälän-fälän kolhozçı, duñgız karauçı Lenin ordenına layık tügel, digän karar çıgarırbız. Şunsız bulmıy, calu yazuları bar.

Cıyılış şau-şulı ütte. Şau-şunı kolhozçılar tügel, prezidiumda utıruçılar yasadı. Berençedän, Hädiçä üze ükerep-ükerep yıladı: ul yalgışkan bulgan ikän. Ul kürşe hatınınıñ aranına kermägän, urlamagan. Aran işege açık kalıp, duñgız balaları annan büselep çıkkan. Hädiçä şularnıñ ikesen üz aranınnan çıkkan dip belgän. Çönki anıñ ana duñgızı da balalagan bulgan ikän...

Menä şul süzlärdän soñ Hädiçäne kolhoz räise Sälähov bik nık sükte-açulandı cıyılışta. Kolhozçılar aldıngı duñgız karauçı hatınnı kızganıp utırdılar. Menä şunnan soñ inde süzne raykom sekretare üze aldı. Ul bolay dide:

- Mondıy zur yalgış cibärgän keşe Lenin ordenına layık bula almıy, iptäşlär. Şuña kürä bez anı Lenin ordenına täqdim itmibez, bolay bulgaç. Hezmät Kızıl Bayragı ordenı da bik citep torır, - dide.

Lenin ordenınnan korı kalunı kolhozçılarnıñ ber işe uftanıp, ber işe şatlanıp kabul itte. Ni genä bulmasın, hämmäse dä Hezmät Kızıl Bayragı ordenın yaklap kul kütärde.

Şulay itep duñgız karauçı Hädiçäbez Lenin ordenınnan korı kaldı, ämma ordensız kalmadı. Menä, Mäsnävineñ kıñgır eşe genä beraz Hädiçäneñ isemenä tap töşerde. Şuña kürä Hädiçä anı gel bitärlärgä tırıştı. Bitärläve, äytkänebezçä, säbäpsez tügel: bu bitärläü ir belän hatınnı tigezli ide. Mäsnävineñ «Üzeñne bel!» – digäne Hädiçäneñ ordenına kagılıp, anıñ açuın bik yaman çıgardı. İr belän hatın arasında zur tavış kitte. Bu tavış äle tagın da zurga kitär ide, ämma alarnıñ ikesen dä Hädiçägä - kaynana, Mäsnävigä äni bulgan Mäymünä karçık tuktattı:

- Närsä, kışlık bozausız kalasıgız kiläme ällä? – dide. Tämam yarsıgan, öydäge gaugaga häm kilen belän ulınıñ ber süzdä bula almavına eçe poşkan Mäymünäneñ tavışı çäreldäp çıktı: «Yazın fermadan alıp kaytkan bozau üsep kilä. Anıñ kayan, niçek kaytkanın persidätelgä üzem barıp äytimmällä?!»

Öydäge gauganı änä şul çäreldävek tavış tuktattı. İr belän hatın akılga kilde. Kara, ber süzdä bulmasañ, ber dä şäp yäşäp bulmıy ikän bit bu dönyada! Menä şulay itep, öydä ber mälgä tınıçlık urnaştı.

Ämma bu tınıçlık küpkä barmadı. Avılga Mosavir kaytıp töşte. Mosavirnı ukuçı äle onıtıp betermäskä tiyeş. Ul, häterläsägez, monnan 6-7 yıl elek avıldan çıgıp kaçkan ide. Mosavirnıñ kayda, kaysı yaklarda tau menep häm tau töşep yäşäven bez açıklarga väğdä ittek. Ä häzergä anıñ avılga kaytuın gına söylik. Çönki Mäsnävi yäşägän yorttagı gaugaga näq menä anıñ kaytuı da säbäp.

Kayttı Mosavir, bik küp küçtänäçlär alıp kayttı. Öydägelärne kuandırdı. «Mosavir bayıp kaytkan!» digän häbär avılga bik tiz taraldı.

Ul yılnı, ni gacäp, saylaular bik yışaydı. Kön sayın bulmasa da, avıl yıl aralaş ber-ber saylau ütkärep tora ide.

Tabında aşap-eçep aaıgaç, Mosavir üzeneñ säyäsi yaktan ölgergänlegen kürsätte:

- Min torgan ciremnän spravka alıp kayttım, şunı kürsätep, sezdä genä saylap kitärmen, - dide. Läkin Mosavir saylarga ölgermäde, anı tabın yanınnan uk yoklarga yatkırdılar.

- Yarar, ulım, barıp yörmä, sineñ urınga abıyıñ gına saylap kaytır... – Ätise Mirgalimneñ iyäläşkän ğadät buyınça äytkän bu süzen Mosavir işetmi kaldı.

İke säğattän uyandı. Säğatenä küz saldı.

- Minem saylauga barasım bar ikän bit äle, - dide ul, baş tözätep kuygaç.

- Ber dä borçılma, ulım, abıyıñ ikegez öçen dä saylap kayttı inde, - dide elekke ğadäten onıtmagan Mäymünä. Menä şunda inde Mosavir, irtäräk ölgergän yaralgı bularak, añlap-toyıp aldı: ul üzeneñ enese Mäsnävigä äle haman da «abıy» dip endäşergä mäcbür ikän?! Mosavirnıñ elektän cıyılgan bar räncüe, bar zarı, bar öyänäge beryulı kalkıp çıktı.

- Kak tak?! – dip kıçkırdı ul, ätise Mirgalimneñ üz süzen kabatlap. – Minem pasport belän?.. Minem spravka belän?! Minem öçen saylarga kemneñ hakı bar?!

Tavış şulay başlandı. Mosavirnıñ räncüe çiksez ide.

- Bar, enekäş, - dip kıçkırdı ul Mäsnävigä. – Sin ber «yartı» alıp kayt. Sin minem süzne tıñlarga tiyeş. Sin üzeñ miña enekäş äle, bik beläseñ kilsä. Kara sin anı, minem pasport belän, minem deputatnı. Min doverennıy litso bulıp yörgän kandidatnı?!

Mäsnävi üpkälämäde. Çolannan ber yartı alıp kerde. Enesen, döresräge, karındagı abıysın sıylamakçı buldı.

Yarar inde, Mosavir, - dide. – Tugannar bit inde bez, sineñ öçen saylagan ikän, anıñ ni gayıbe bar? İkebez dä bertugan, ber karınnan...

Näq menä şul soñgı süz barısın da häl itte. Mosavir karında çaknı, üzeneñ abıy bulgan çagın iskä töşerde. Mäsnävi alıp kergän «yartı»nıñ bökesen kayırıp açtı, stakan tutırıp eçte, tup-turı saylau uçastogına kitte. Bardı, äytte:

- Min menä şuşı kandidatnıñ doverennıy litsosı bulgan keşe. Minem öçen çit keşene saylatkansız. Bu – sudimıy eş, min bu hälgä uprav tabam, - dide.

Şulay itep, saylau byulletennärendäge hata-yalgan faş buldı. Mäsnävi dä, Hädiçä dä, Mirgalim häm Mäymünä dä Mosavirnıñ bu kılanışın añlap beterä almadılar. Alar monı salmış baştan dip kenä uyladılar. Ämma bu kılanışnıñ töp säbäbe bu gına tügel ide. Mosavir, çınnan da, älege dä bayagı kandidat-deputatnıñ ışanıçlısı bulıp, şuşı berniçä yıl eçendä ğalämät hällär aşa ütkän, ul inde Mäsnävigä tügel, şaktıy däräcäleräk keşelärgä abıy dip yörer hälgä citkän ide. Ä häzergä Mäsnävilär öyendä tavış kuptı, Mosavir avıldan ikençe könne ük kitep bardı. Ber karın balaları sudta oçraşırga tiyeş bulıp çıktı. Bu yortka şul gına citmägän ide. Hädiçäneñ orden alu mäsäläse tagın hävef eçendä kaldı. Şul säbäple äytkäläşkän-çäkäläşkän ir belän hatınnı Mäymünägä yänä örketep tuktatırga turı kilde: «Närsä, kışlık bozausız kalasıgız kilä meni?..» – dide.

Hädiçäneñ ordenı häzergä havada elenep kaldı. Häyer, anıñ karavı Mosavirnıñ kandidatı Mäskäüdä deputat buldı. Orden mäsäläse alarnı oçraştıraçak ide äle...

6. MÄSNÄVİNEÑ OCMAHKA KERÜE

Vakıygalar, çınnan da, kuyırıp kitte. Yeltsin älege dä bayagı Dumanı kuıp taratkaç, dönyalar vaklandı. Partiyäne dä taratalar ikän kebek süzlär yöri başladı. Menä şundıy ber çakta küplär partiyädän kaçtı. Moñarçı türä bulırga kızıgıp yörgän bik küp «akıllı başlar» isä, eşneñ nidä ikänlegen añlamıyça, partkomnarga, raykomnarga saylanırga rizalık birdelär.

Mäsnävineñ abıysı (bälki, enese) änä şundıy keşelärneñ berse ide. Anı näq menä üzeneñ deputatı Mahirov çakırıp aldı häm äytte:

- Sin, Mosavir iptäş, - dide, - bezneñ oyışmanıñ partoyışma sekretare bulırga rizamı? – dide.

- Riza! – dide Mosavir. – Bu igelegegez öçen sezne, iptäş Mahirov, mäñge onıtmam!

Menä şulay itep, Mosavir zur ber oyışmanıñ partorgı buldı. Buldı da, nihayät, avılına – kolhoz räise Sälähovka hat yazdı: «Min, - dide, - häzer partorg buldım. Sez anda, iptäş Sälähov, minem näsel-näsäbneñ hälenä kerep yäşägez inde. Utın, peçän, bodıydan mährüm itmägez», - dide. Şäp itep imzasın saldı.

Menä şunnan soñ kolhoz räise Sälähov Mäsnävine çakırdı (Mäsnävi ul çakta Sälähovnıñ şoferı bulıp eşli ide).

- Mäsnävi tugan! – dip başladı süzen Sälähov. – Sineñ eneñ Mosavir, äy lä, abıyıñ Mosavir häzer bik zur keşe bulgan bit! Sin, davay, Kazanga yul tot. Minem «Volga»ga zapçastlär alıp kayt. Mosavirdan sora, ul yärdäm itär, ütenep sora, - dide. Annan soñ, uylap torgaç, tagın äytte:

- Hädiçäñne dä alıp bar, aña tege Lenin ordenı, äy lä, Hezmät Kızıl Bayragı ordenı haman kaytıp citmäde bit äle, şunı da beleşmäs mikän? - dide.

Mäsnävi iske «Volga»ga Hädiçäsen utırtıp, Kazanga taba yulga çıktı, Hädiçägä äytte:

- Totınıp utır! – dide.

Mäsnävi oçıngan ide. Anı Sälähov zapçast alırga cibärde. Üze! Abıysı, äy lä, enese yanına!

Yulda anı ike märtäbä tuktattılar. Tizlekne arttırgan öçen. Yugıysä, Mäsnävineñ säğatenä 60 tan arttırganı yuk ide. GAİga başta, berençesendä, 40 sum ştraf tüläde, ikençesendä – 80 sum. Öçençesendä bolay buldı.

GAİ sercantı Mäsnävine tuktatıp ştraf sorap torganda, yannan gına ber «inomarka» uzıp kitte. Sercant GAİ hezmätkäre aña sıbızgısın sızgırttı, tayagın kütärde.

«İnomarka», zur tizlektä tuktalıp, artka çigeneş yasadı – tizlege säğatenä 90 çakırım ide. Kilep tuktadı da, sercantka äytte:

- Ägär miña tagın ber sızgırtsañ, şuşı kulıñdagı tayagıñnı häm sıbızgıñnı küteñä tıgam, şunnan soñ sızgırtırsıñ, - dide. – Çego tebe nado?!

Sercant çest birde, ürä katıp äytte:

- İzvinite, çest imeyu, - dide. Mäsnävine dä ştraf tülätmiçä cibärde.

Dürtençe märtäbä Mäsnävine Kazanga citäräk tuktattılar. Ştraf sorap. Tizlekne arttırmagan da ide. Nu, tikşerdelär. Mosavirga, anıñ hatınına küçtänäçkä dip, mäk salıngan kümäç algannar ide.

- Narkotik?! – dide, şunı sumkadan aktarıp tapkan sercant. – Pod sud poydeş!

Mäsnävi şunduk, advokat Safinnı, tege «Çego tebe nado?! digän «inomarka»lı malaynı iskä töşerde. Yarsıdı. Ber - Hädiçäsenä, ikençe sercantka akayıp karadı da bar açuı belän yarsıp äytte:

- Kulıñdagı sıbızgıñnı küteñä tıgam, çego tebe nado?! – dide.

- İzvinite, çest imeyu, - dide sercant.

Şunnan soñ Mäsnävi Kazanga tikle säğatenä 160 çakırım tizlek belän kudı. Yulda anı tuktatuçı bulmadı. Läkin, tuktatmasalar da, yulda oçragan militsiyä postlarına, hätta härbi kiyem kigän keşelrgä dä Mäsnävi: «Çego tebe nado?!» – dip kıçkırıp bardı. Bu – Mäsnävineñ tagın ber ğadätkä öyränä baruı ide.

Keşedän kıçkırttırma, üzeñ kıçkır ikän!

Ocmah ikän ul - keşegä kıçkıru... – dide Mäsnävi Hädiçägä. Ul şulay dide, yulda ştraf tülämiçä, isän-imin genä baru anıñ öçen ocmah bulıp toyıldı. Läkin Mäsnävine kötkän çın ocmah - äle aldı ide. Çönki äle Hädiçäneñ Hezmät Kızıl Bayragı ordenı turında söyläşülär dä alda, şaktıy alda ide.

***

- Bähetle bulu öçen ni kiräk? – dip soradı annan Mosavirnıñ hucası Mahirov.

- Teläk kiräk, teläk, - dip cavap birde Mäsnävi.

- Durak! – dide Mahirov. – Arakı yasau öçen, mäsälän, teläk kenä citmi. Kim digändä – çüprä kiräk, şikär kiräk, su kiräk!

Menä şul hällärdän soñ Mäsnävi ocmahka kerüneñ ni ikänen çınlap torıp añladı. Läkin anıñ abıysı (enese) Mosavir belän niçek, ni räveşle oçraşkanın, Mahirov belän niçek tanışkanın bez aldagı yullarda söylärbez.

7. MOSAVİRNIÑ KUNAK İTÜE

Äye, änä şulay itep, kolhoz «Volga»sına hatını Hädiçäne dä utırtıp, Mosavir fatirına barıp kerde Mäsnävi. Enele abılı bu igezäklärneñ oçraşu şatlıgın büleşik tä, ike kullap küreşik. Härhäldä, Hädiçä änä şulay küreşte. Mosavirnıñ cämäğate isä, irennän 8 yäşkä ölkänräk bulıp, Mahirovnıñ – älege dä bayagı deputatnıñ - yırak tuganı, döresräge, yırak ber tuganınıñ kiyäügä çıga almıy tilmergän kızı ide. Äle Mahirov Mosavirnı üzenä yakınaytıp, ışanıçlı ber keşese itep yörgän ber vakıtta, Möhimä atlı bu tutaş Mahirov citäklägän oyışmaga eşkä urnaşkan ide. Mahirov anıñ belän şaktıy çilände, yırak tuganınıñ kızına eş kenä tügel, fatir da, ir dä kiräk ide. Menä şundıy çakta Mosavir üz deputatın tagın ber kat kotkardı: Mahirovnıñ täqdimenä şatlanıp riza buldı, üzen dä fatirlı-hatınlı itte.

Menä şundıy fatirga kilep kerde Mäsnävi belän Hädiçä.

- Niçek kilep cittegez? – dip soradı Mosavir tabın yanında. Ällä küreşü şatlıgınnan, ällä bütän ber säbäple «Mäsnävi abıy...» dip ıçkındıra yazdı. Monda, älbättä, şunı onıtmaska kiräk: igezäklärneñ kaysısı «abıy», kaysısı «ene» ikänlege äle haman açıklanmagan könnär ide bit.

- Ocmahtagı kebek persidätel Sälähov «Volga»sında, - dip cavap birde Mäsnävi üze alıp kilgän, döresräge, persidätel Sälähov birep cibärgän konyaktan häm avıl küçtänäçlärennän avız itkäç, anıñ beraz maktanıp alası kilä ide. Tik ul şunı da onıtmadı: Mosavirga äle yalınırga häm Sälähov üteneçen Mosavir aşa eşlärgä kiräk bulaçak. Maktanıp kitärgä, artıgın ıçkındırırga aña hatını Hädiçä irek birmäde:

- Persidätel maşinası - ber häl äle ul, sezneñ öygä kilep kergäç, ocmahka kilep kergändäy buldık, - dide. Hädiçä, belgänegezçä, Hezmät Kızıl Bayragı ordenı mäsäläsen onıtıp betermägän ide.

«Ocmahnı kürsätäm äle min sezgä», - dip uylap aldı Mosavir, bügen Mahirovnıñ daçasına kunakka çakırulı ikänen iskä töşerep. Çınnan da, Mosavir bügen kunakka çakırulı ide. Ä anda bu avıl gıybadların niçek alıp barasıñ? Menä şunı uylap kına utırganda, Mäsnävi aña äytäse gozeren äytep ölgerde: persidätel Sälähov Mosavirnıñ hatın algan, anıñ zur oyışmada partoyışma sekretare ikänlegen belep şatlangan, maşinaga zapçast tabuda yärdäm itä almasmı digän, annan soñ tagın şul: Hädiçäneñ dä tege odenı kaytıp citmägän...

Näq menä şuşı orden mäsäläse barısın da häl itte: Mosavir üzenä kilgän kunaklarnı Mahirov bakçasına alıp barırga buldı.

- Minem ... enekäş... bertugan, - dip tanıştırdı Mosavir, beraz gacäplänep kalgan hucalarnı. Döresräge, hucanı häm anıñ bakçasına cıyılıp ölgergän kunaklarnı. Çönki soñgı vakıtlarda, Mäskäüdä deputatlarnı kuıp, atıp, artlarına tibep taratkannan birle bu bakçaga çit-yat keşe çakırılmıy ide. Älbättä, bu neçkäleklärne añlap-belep yäşämägän, persidätel Sälähov yomışı buyınça kilgän häm dä Hädiçäneñ ordenı turında gına uylagan Mäsnävi yänä eçtän üpkäläp kuydı: «Kara sin, ä, barıber enekäş dip äytergä tırışa brat!... Väyt siña tugan, väyt siña enekäş...»

Bakçadagı hällärne-söyläşülärne Mäsnävi hiç tä añlıy almıy, töşenep betä almıy intekte. Hätta ul üze öçen moñarçı bik gadi bulıp toyılgan närsäne – hatını Hädiçägä orden birü-birmäü mäsäläsennän kölülären dä añlamadı. Niçek inde?! Mosavir häzer bik zur urında, partoyışma sekretare. Sizüençä, anıñ belän monda, Mahirov bakçasında kunakta utıruçılar da, hiç tä keçkenä adämnär bulırga ohşamagan. Kim digändä, bolar inde raykom sekretare hätle genä tügel. Ä tege vakıtta, Hädiçäne kolhoz cıyılışında tikşergän çakta raykom sekretare üze äytkän ide:

- Yarar, iptäşär, kolhozçı Hädiçä iptäş Lenin ordenına layık tügel ikän, bez anı Hezmät Kızıl Bayragı ordenına gına täqdim itärbez. Çönki dokumentlar äzerlängän, Kazanga cibärelgän. Ä annan alarnı Mäskäügä ozatalar, - digän ide.

Menä şunı iskä töşerep, Mäsnävi Mahirovnıñ süzen añlamadı.

- Yarar, persidätel Sälähovnıñ yazuın birerseñ, «Volga»ga nindi zapçastlär kirägen kararbız, - dip, yänäşädäge duslarına küz kısıp kölde Mahirov. – Ä orden mäsäläsendä... Lenin ordenın da alıp birerbez. Anıñ häzer barıber berkemgä dä kiräge yuk...

Mosavir, mögayın, orden mäsäläsen moñarçı Mahirovka gına äytkän bulgandır – Mäsnävi şuay uyladı. Çönki kunaklar arasında iñ ölkän yäştägese – anıñ monda Mahirovtan da zurrak huca buluı añlaşılıp tora ide – kıçkırıp uk kölde:

- Lenin ordenı?! Kemgä kiräk bulgan ul Lenin ordenı?

Tabındagı niğmätlärdän Mäsnävineñ başı bolay da nık kına äylängän ide. Äle moñarçı nider añlap utırgan başı mondagı süzlärneñ enäsen-ceben totıp torırga tırışsa da, soñınnan berni dä töşenmi başladı. Tukta, Yeltsin partiyäne kuıp taratam, dip äytep äytä dimeni? Tukta, Mosavir äle küptän tügel genä şundıy zur keşe bulıp üskän ide bit. İnde häzer tagın närsä bulır? Persidätel Sälähov nişlär? Ul bit... çın-çınlap partiynıy persidätel ide. Menä şulay uylap borçıldı Mäsnävi. Şulay uylap borçıldı da – eçte, eçte dä yänä borçıldı. Ämma ul tagın şuña gacäplände: Mosavirnıñ da, Mahirovnıñ da, älege dä bayagı ölkän yäştäge peläş başlı adämneñ dä yözendä bernindi borçılu äsäre yuk ide.

- Niçek inde, Mosavir?! – dide Mäsnävi, bu yulı enese ryumkasına üze arakı salıp. – Ä partiyäsez nişlärbez?

- Kapkalap utır, enekäş! – dide Mosavir, Mäsnävineñ borın töbenä kaklagan kızıl balık kisäge törtep.

Mäsnävi inde aşap-eçep tuygan ide. Mosavirnıñ «enekäş» dip äytüe häm monı başkalar aldında yüri törtterep äytüe anıñ küñelen bolgattı, cen açuın çıgardı.

- Sin üzeñ miña enekäş! – dip kıçkırdı ul, urınınnan sikerep torıp, - partiyä bulmasa, sin üzeñ nişlärseñ?! Persidätel Sälähov nişlär? Menä bolar, - Mäsnävi kulı belän tabındagılarga işaräläde. – Menä bolar nişlär? Beläseñ kilsä... Beläsegez kilsä...

Mäsnävi üzeneñ kolhozda niçek eşlägänen, urlaşmaganın, tırış häm namuslı kolhozçı sanalganın, hatını Hädiçäneñ duñgız karauçı buluın, monnan ike-öç yıl elek inde Lenin ordenına täqdim itelgänen. Älege ordennı Hezmät Kızıl Bayrgı ordenı itep alıştırgan buluların , şul ordennıñ äle haman kaytıp citmägänlegen. Ägär dä Mäsnävi Kazannan persidätel Sälähov kuşkannarnı alıp kaytsa, üzeneñ dä partiyägä keräçägen, çönki persidätel Sälähovnıñ şulay dip äytkänen ber sulışta kör tavış belän söyläp birde.

8. MÄSNÄVİNEÑ OZIN YuLI

- Zapçastlär tabılır, - dide Mosavir. – Ä menä orden turında oıt. Ni pıçagıma ul orden sineñ hatınıña?! Häzer orden turında tügel, akça turında, kapital turında uylarga kiräk. Elek kenä ul... orden kiräk iye...

Persidätel Sälähov soragannarnı tabaçaklarına tämam ışanıp birde bu soraunı Mäsnävi:

- Mahirov kem ul? – dide. Mosavir bolay cavapladı:

- Menä sineñ üzeñneñ öy salıp kergäneñ barmı? – dide. – Yuk bit. Haman äti salıp birgän yortta yäşiseñ. Üzeñneñ cülär hatınıñ belän. Yuk, açulanma, cülär tügel ul, orden artınnan yörüenä genä ğarlänep äytüem. Bu zamanda! Ä Mahirov... Mahirov ul, beläseñ kilsä, miña äti dä salıp birmägän yortnı salıp birgän keşe! Menä şul, bik beläseñ kilsä.

- Bu yortnı ul saldırdımıni?.. – dip aptıradı Mäsnävi, başınnan kiçäge «parı» çıgıp betmägänen añlap, östäldäge çärkägä ürelde. Annan soñ kinät isenä töşerde: ruldä yulga çıgası bar. Tik menä zapçastlär tablılgannan soñ gına. Şunı uylap, yänä kabatladı. – Bu tiklem yortnı saldırgaç, persidätel Sälähov soragannı taba tek tabı inde ul.

- Ahmak sin, enekäş! – dide Mosavir häm «enekäş» süzenä yänä basım yasap äytte. – Yortnı saldırmadı, şuşı yorttan menä şuşı kvartirnı alıp birde ul miña, añladıñmı? Äti dä salıp birä almagan yort salıp birde, znaçıt! Min anıñ öçen utka kerergä dä razıy, şuña kürä...

Kiçkä taba hatınnarı kaytıp kerde. Hädiçä kinängän: kilendäşe anı bazar buylap yörtkän.

- Kaya barsañ – mal, kaya karasañ – mal, karap küz ara, - avıldan kilgän hatınnıñ, fermadagı duñgızlardan başkanı belmägän Hädiçäneñ küze, çınnan da, ut yana ide.

- Akçañ bulsa, häzer barısı da bar, - dide Mosavirnıñ hatını. Masayıp äytte. – Kıtaylarnıkına da alıp bardım hatınıñnı, vetnamnarnıkına da, - monısı Mäsnävigä äytelgän süz ide.

Mäsnävineñ kinät açuı çıktı, sizdermäde genä. Kara, ällä kem bulgannar bolar täki! Avıldan çıgıp kaçkan, zimagurlıkta yörgän Mosavir dimässeñ. Anısı da artıgın kılana, yüri «enekäş» dip ıçkındıra. «Abıy» dip äytmäsä äytmäsen, het isem belän däşsen. «Brat» dip cibärgän bulsın, ni äytsäñ dä, igezäklär bit äle alar...

- Persidätel Sälähov birgän akçanı totıp beterdeñme? – dide ul hatınına, üzeneñ dä yuk-bar keşe bulmavın iskärtergä teläp. Çınnan da, persidätelneñ şoferı bit äle ul, anıñ yomışı belän yörgän keşe!

Mahirovtan keşe kilde. Ul «Volga» maşinasına zapçastlär cibärgän, kolhoz tehnikasına kiräklelären söyläşkän, alar turında soñınnan Mosavir aşa häbär itteräçäklär ikän. Menä şundıy hällärdän soñ, kiçne avızga eçemlek-mazar kapmıyça uzdırıp, tañ aldınnan yulga kuzgalırga buldı Mäsnävi. İñ möhime, «Volga» zapçastläre bar ide, Sälähovnıñ küñele bulaçak.

- İrtän tañnan uk kuzgalsañ yahşı, - dide ul. – Çallı yulında maşina az yöri irtän. Yul irkenräk...

Kazannaı çıgıp,olı yulnıñ ezenä töşkäç, käyefe yañadan kütärelde, hatını aldında maktanası itte:

Yarar, - dide. – Orden turında söyläşep beterep bulmadı buluın, anısın bez Sälähov belän yañadan kuzgatırbız. Anañ karavı, zapçastle buldık, enekäşne kürep kittek, - dide. Hatını äytte:

- Kuma şulhätle maşinañnı, ölgererseñ! – dide. Anıñ üz ürtälüe ide. Änä, Mosavir niçek yäşäp yata. Kem digen? Avıldan çıgıp kaçkan Mosavir! Ä menä Hädiçä ni kürde? Ferma belän öy arasın taptadı. Mäsnävineñ yuldan-ızannan tapkanına şöker itep yäşäde, yäşi. Äle yarıy, bazardan çüpräk-çapraknı küpläp satıp aldı. Totılgan akça cäl tügel: mondagı bazarlarda äyber küpkä arzan ikän, fermadagı hatınnar anı ike bäyäsenä satıp alıp beteräçäk. Şulay uylap yuandı Hädiçä. Ferma hatınnarınıñ küze ut bulıp yanaçagın belep söyende.

Mäsnävineñ üz uyı ide. Kazanga yörüçe şoferlardan işetkäne bar: yulda kul kütärep toruçılar bihisap. Hökümät avtobuslarına bilet kıybat. Şuña kürä halık gel poputkaga çıga. Yulçıga da otışlı, şoferlarga da äybät: benzin hakı kire urap kayta, östämäse dä kerä.

Tik, ni hikmät, Mäsnävi ömet ikän yulçılar Çallı yulınıñ kıl urtasında, Mamadış yanında gına kilep çıktı. Mäsnävi Kazanga barışlıy uk şäylägän ide: monda avıl hatınnarı öçpoçmak, kıstıbıy işe äyber sata. Hökümät avtobusları şunda tuktıy. Bädräf işe närsäläre bar. Çınnan da, kürep kitärgä kiräk, kaytkaç, ni-närsä kürgänne kolhozda şäpläp söylärlek bulsın!

- Ällä tuktap, çäyläp alabızmı? – dide ul hatınına.

- Min dä kıstaldım, - dide Hädiçä. Şulay tuktadılar. Hädiçä bädräfkä barırga çitensende, kıstıbıy gına aşap aldı.

İnde yañadan kuzgalırga torganda, alarnıñ «Volga»sı yanına ber ir belän hatın kilep citte. Yäş hatınnıñ kulında yurganga törelgän bala ide.

- Bezne Çallıga qadär genä alıp kaytmassızmı, bik aşıgabız, akçanı cällämäbez, - dide hatın.

Mäsnävi şatlandı. Akça yanga kala ide.

Kuzgalıp kittelär. Küpmeder bargaç, ir belän hatın pışıldaşıp aldı. İr keşe Mäsnävigä itağatle itep endäşte:

- Abzıy, ni bit... Hatınnı äytäm, kuaklık töbenä genä kerep çıksın inde, añlıysızdır?..

Niçek inde añlamaska? Bala üstermägän, andıy-mondıy hällärne kürmägän keşeme Mäsnävi?!

- Min dä kerep çıgam, - dide Mäsnävi hatını da.

- Balanı miña kaldırıp tor, - dide ir keşe yäş hatınına. Annan Mosavirga äytte: - Abıy, sez dä ozata keregez inde, urmanda ni bulmas...- dide.

Mäsnävi hatınnarnı urman eçenä ozata kitte. Hatınınıñ eçkäräk uzganın ber çitkä kitep küzätte: hi, avıl hatını şul, avıl cebegäne. Änä, tege yäş hatın urman çitendä ük çügäläde...

Alar yulga aşıkmıy gına çıktılar.

- Küpme birerlär ikän? – dide Mäsnävi. – Küpmene sorıym?

- Sorama, üzläre belep birsälär, kübräk tä töşä äle ul! – dide hatını

Yulga çıkkaç, ikese dä ber mälgä tın kaldı. «Volga»dan cillär iskän ide.

- Kaya? Kayda? Maşina kayda?! – dip kıçkırdı Mäsnävi. Häm bernäräs dä äytä almıy torgan hatınınıñ muyınına tondırdı. – Sigäk!

Hatını – anıñ moña çaklı yılak hatını, bu yulı ber dä yılarga uylamadı, ireneñ küz töbenä menep töşte:

- İmgäk! Nik utırttıñ ul karaklarnı?!

Alar niçek kiräk şulay itep avılga kaytıp cittelär. Öygä kaytkaç, tagın sugıştılar.

Persidätel Sälähov alarnıñ hälen kürşeläre aşa bik tiz işette, yögerep kilep citte. «Volga»nıñ urlanuına ışanmadı, ışanırga da telämäde. Rayonnan militsiyä çakırttı.

- Ul, - dide, - minem «Volga»nı enese Mosavirga satıp cibärgän! – dide.

Mäsnävigä hökem eşe şulay kuzgatıldı.

«Volga»nıñ yugaluına äle Mäsnävineñ huliganlık eşe, hatının tukmaganlıgı da östälde. Sud Mäsnävine ğayepläp karar çıgardı. Anı yaklar öçen bu yulı inde advokat çakırıp tormadılar. Mäsnävineñ tagın ber olı, ozın yulı şulay başlandı.

Tübän Kamadagı törmägä kilep eläkkän Mäsnävi persidätel Sälähov «Volga»sınıñ da näq menä şuşı yakka taba kuılganın belmi ide...

9. MÄSNÄVİNEÑ AMNİSTİYÄGÄ ELÄGÜE

Şulay itep, persidätel Sälähovnıñ «Volga»sı Mäsnävine taş kapçıkka iltep tıktı. Moñarçı uylamagan uyların uylattı, moñarçı sügenmägän süzlären äytterde. Häyer, «karantin»da çakta uk Mäsnävi üze dä moñarçı işetmägän, işetsä dä, töbenä, asılına töşenep citmägän bik küp süzlärne işette. Şularnıñ berse amnistiyä digän süz ide.

Kameradagılar soraştıra tordı, Mäsnävi üz kaygısına üze yotılıp, monda niçek, ni öçen kilep eläkkänen söyläp bara birde. Kazanga zapçast alırga baruın da, enese Mosavirnıñ bik şäpläp kunak itüen dä, anıñ anda bik zur keşe buluın da, kaytkanda kolhoz räise Sälähovnıñ «Volga»sın urlap kitülären dä, şuşı «Volga»nı urlatkan öçen utırtuların da söyläde – bersen dä yäşermäde. Ä menä hatını Hädiçä belän sugışuların, anıñ öçen ayırım statya birülären soñınnan gına äytte. Altı keşelek kameradagı «Professor» aña äytte:

- «Volga» öçen çurt ta bulmas ide, amnistiyägä dä eläger ideñ. Bügen vlastka karaklarnı hörmät itkän keşelär kilä. Amnistiyä bulaçak, - dip üz süzen cöpläde Professor. – Ä menä hatınıña sukkanıñ öçen... Anısı ikençe statya, anısı öçen amnistiyä kötmä.

Mäsnävineñ kaygısı, bu kameradagılar öçen, älbättä, üz kaygıların-borçuların urtaklaşır öçen ber säbäp-sıltau gına ide. Alar – Mäsnävi monı üzeneñ tomana, ämma sizger akılı belän äkrenläp-äkrenläp añladı – altın-kömeş belän eş itüçelär ide. Çistaydagı säğat zavodınnan - tseh başlıgı, Kazannan teş protezı kuyuçı vraç, kayandır Estoniyä yagınnan – yüvelir häm, menä Şaman belän Professor. Mäsnävi tagın şunı da belde: bolar inde sudnıñ barısın da uzgan, Kazandagı Yugarı sudnı da, Mäskäüdäge Yugarı sudnı da uzıp betergän, häzer Prezident Yeltsinnıñ üzenäme, ällä şunda Dumagamı caloba yazgannar, şunıñ näticäsen kötep yatuları...

- Yuk, sin amnistiyägä eläkmiseñ, - dip kabatladı Professor, beraz uylanıp yatkaç. Annan soñ tagın da ışanıçlırak itep äytte: - Hatın-kız belän sugışkan öçen amnistiyä yuk.

Mögayın, amnistiyä mäsäläse bolarnı küptän kızıksındıra, bu hakta inde süz küp bulgan, ämma älege ömetle süz hämmäseneñ küñelen kıtıklap-uynaklap tora.

- Ä bezgä bulır diseñme? – teş vraçınıñ bu soravı ömetsez-kinayale çıktı.

- Bulır, bulırga tiyeş, - dide Professor, tagın da ışanıçlırak itep. «Ni öçen?» digän soraunı kötmäde, äytte: - Çönki bez – eşlekle keşelär. Eşmäkärlär sıynıfınnan. Ä vlastka kemnär kmlä? Eşmäkärlär kilä. Ber genä sıynıfnıñ da äle üz sıynıfı cinayätçelären räncetkäne yuk. Änä, dvoryannarnı gına al...

- Priçem monda dvoryannar?! – dip kızdı Yüvelir. – Dvoryannar alar ikençe, alar zatlı näseldän...

Professor «zatlı näsel» digän kinayagä iğtibar itep tormadı:

- Änä, dekabristlar patşanıñ üzenä karşı çıkkannar. Üzenä karşı bunt! Uylap kara, närsä eşlätkännär alarnı? Şul, kurkıtu öçen genä ber-ikesen askannar. Ä kalgannarın? Sebergäme? Alar Seberdä dä kim-hur yäşämägän. Hatınnarı belän bergä, tippterep. – Prfessor yatagınnan uk torıp utırdı häm üz-üzenä tagın da ışanıbrak äytte: - Änä, Ulyanov-Lenin! Anıñ abıysı da patşaga bomba ırgıtkan. Üze dä baş kütärgän, student başınnan... Ä menä sineñ tuganıñ patşaga berär etlek eşläp karasın äle, näseleñne korıtırlar. Ä monda – yuk. Bolar zatlı näseldän, dvoryannar.

- Ä-ä! – dip kinät kenä talpınıp kıçkırdı Yüvelir. – buldım min ber tapkır ul Kokuşkinoda! – Cännät! Üşnä buyı... andıy urında gomer buyına sörgendä yäşärgä riza min!..

- Menä şul-şul, - dip kanäğat yılmaydı Professor. – Här sıynıf üz sıynıfınıñ cinayätçelärenä märhämätle bula. Bu – älege sıynıfnıñ eçke zakonı, üz-üzen saklau zakonı. Ä menä kommunistlar şunı añlamadı...

- Niçek añlamasınnar! – dip kırt kiste säğat zavodınıñ tseh naçalnigı. – Alar da üz sıynıfın yaklıy belde. Ul çakta da, ägär partiyädän çıgarmasalar, utırtmıylar ide. Menä min üzem partiyädä çakta...

- Şul-şul menä, - dide Professor. – Sineñ koyrıkka partiyädä çagıñda baskannar. Ä häzer sin bütän partiyädä – eşmäkärlär, eşlekle keşelär partiyäsendä... bulırga tiyeş. Vlastka alar kilä. Alar üz sıynıfın yaklarga tiyeş. Amnistiyä dä bula, dimäk. Kommunistlar alar törmädä utıruçılar sanın üz äğzaları sanınnan arttırıp cibärdelär. Uncide millionnan... Menä şul. Ä bolar alay uk akılsız bulırga ohşamagan. Alar öçen bez – cinayätçe tügel, eşmäkärlär! Äz genä yalgışıp kuygan eşmäkärlär. – Professor Mäsnävigä törtep kürsätte. – Menä bu da eşmäkär: kolhoz räiseneñ «Volga»sın urlagan. Anıñ öçen çurtım da bulmas ide, nu ul hatınına da sukkan.

- Yuk, abzıy, amnistiyägä eläkmiseñ sin, bolay bulgaç... – dip üçekläde Şaman Mäsnävine.

Läkin altın-kömeş karagı Şaman yalgıştı. Häyer, ul küräzäçe tügel, näq menä şul minutlarda Kazanda Mäsnävineñ tuganı Mosavir belän Mahirov arasında nindi suyläşü barganın ul kayan belsen?

Ä eş bolay kilep çıktı.

Mosavir, igezäk tuganı Mäsnävineñ törmädä buluın işetep bik nık hurlangan Mosavir, könnärdän ber könne, Mahirov yanında bulgan ber mäclestä, Tübän Kamadan kilgän kunaklar avızınnan işetep kaldı: «Äye, Çallı yulında... «Volga» maşinası... Niçek itep tuktatkannarmı? Niçek itep bulsın! – üzläre tuktagannar. Kulda – bala yurganına törelgän çüpräk-çaprak. Kulda «bala» bulgaç, kem ışanmasın da, kem tuktamasın?! Avızın açıp kalgan tege avıl gıybadı... Ha-ha. Hi-hi!..»

Tämäke tartırga çıkkan irdän şunı işetep kergän Mosavir bernindi tavış çıgarmadı, bolarnı mıyıgına gına çornap kuydı. Ä annan soñ inde, mäcles tuzannarı-tomannarı uzgaç, tup-tur Mahirov yanına kitte. Häm äytte:

- Tege parazitlar minem Mäsnävi enekäşne utırtkannar bit, - dide. Häm Çallı yulında bulgan hälne üze añlagança töp-tögäl itep añlatıp birde. Mahirov öçen Mosavir häzer çüp-çar tügel, elekke Mosavir gına tügel ide inde. Yuk, ul kauşamadı, avır itep körsende:

- İşkännär ikän işäk çumarın!.. – dide ul, kinät yarsıp. Kemneñ işäk, kemneñ çumar buluın Mosavir añlamadı. Ämma şunı añladı: Mosavirnıñ enese Mäsnävine Çallı yulında näq menä Mahirovnıñ äşnäläre töp başına utırtuın Mahirov töşenep algan ide.

Mahirov telefonga ürelde. Kem beländer ozaklap kına söyläşte. Annan soñ Mosavirga äytte:

- Monı eşläü öçen şäp advokat kiräk bulır, sineñ ul enekäşne yolıp alırga kiräk törmädän, - dide.

- Niçekgräk? – dip aptırap-kauşap soradı Mosavir. – Mucet, persidätel Sälähov belän söyläşep kararga kiräkter?..

- Advokat Safin nişlärgä ikänen üze belä! – dip kırt kmste Mahirov. Annan soñ töymägä basıp buhgalterın çakırıp kertte. – Akça kiräk bulır, - dip, aña yazulı käğaz suzdı. Mahirovnıñ buhgalterı – mul kükräkle, taza bädänle hatın saran häm sak keşe ide.

- Närsägä ul qadär akça? – dip gacäplände.

Mahirovnıñ açuı basılmagan ide äle:

- Närsägä, närsägä?! Kolşärif mäçete tözeleşenä östärgä! – dip kıçkırdı ul, urınınnan sikerep torıp.

Äye, mondıy söyläşüne tege törmä kamerasında yatkan Şaman kayan belsen?

- Yuk, abzıy, amnistiyägä eläkmiseñ sin, hatınıñnı da tukmagan bulgaç. «Volga» gına urlagan bulsañ, ber häl iye...

Läkin, äytkänebezçä, Mahirovnıñ süze hak ide: advokat Safin nişlärgä ikänen üze belä!

Menä şulay itep, kameradagı «filosoflarnı» şakkatırıp, Mäsnävi amnistiyägä alardan da irtäräk eläkte: yañadan sud bulıp, irekkä çıktı. Mäsnävi isä üzenä yänä ber akıl cıydı: äye, Professor döres äytä: ber sıynıf ta üz sıynıfı cinayätçelären räncetmi, taşlamıy, ber genä partiyä dä üz partiyäsendäge cinayätçelärne taptap izmi...

Üzenä karata ällä nindi, moñarçı kürenmägän ber hörmät sizde Mäsnävi. Törmädä ike genä ay bulırga ölgersä dä, «muciklar» belän söyläşkändä süz arasında ıçkındırgaladı:

- Bez tegendä çakta... Bez pahan belän söyläşep utırganda... – kebek süzlärne äytkäläde. Äytkäläde häm yänädän sizde: üzenä bulgan hörmät arta bardı. Häm Mäsnävi tege kameradagı Professornıñ süzenä tagın häm tagın ber kat ışandı: partiyädäşlär ber-bersen taşlamıy...

Häm çınnan da şulay bulıp çıktı: Mäsnävine rayonga çakırttılar. Persidätel Sälähov arkılı. Äyttelär:

- Sin bezgä kiräk, - didelär.

Mäsnävineñ taudan menä başlavı şunda ide.

- Minem şoferım bulırsıñ, - dide peläş başlı ber yuan türä. Annarı, beraz karap torgaç: - Telohranitel dä... – dip östäde.

Nigä saklamaska bu qadär mul tänne? Şatlanıp riza buldı Mäsnävi.

- Min häzer deputat, bırat... – dide türä. – Mine saklargı kiräk!

Kiç belän Mäsnävigä Mosavir çıltırattı.

- Niçek hällär, enekäş? – dide.

Bu yulı Mäsnävi enekäş digängä üpkälämäde. Mosavir köçle, süze ütä, ä köçle keşe abıy bulmıyça kem bulsın?

- Sin häzer otvetstvennoyı litso, - dide Mosavir abıy, - aldıñda gorizontlar açıldı, çeşi da çeşi... Siña häzer tauga menärgä kiräk. Zamana bezneke!

Mäsnävi ayakka bastı, kör tavışın telefonga yulladı:

- Çest imeyu! – dide.

Tauga menärgä ul äzer ide. Maşinası görläp tora, yul takır, nigä menmäskä?! Böten keşe şunda ürmälägändä, ul gına tau itägendä utırıp kalmas bit inde!

İgezäk tugannar Mosavir belän Mäsnävineñ menäse häm töşäse tauları alda ide äle...

Click or select a word or words to search the definition