İdel Akçarlagı

Hikäyä

Ber-bersen moña qadär kürmägän, beleşmägän keşelär täüge oçraşularınnan sagış utlarında yanarga mäcbür itelälär ikän, monı bez izge mähäbbät, täqdir büläge dip atıybız. Yanarga, mäñge yanarga!

İdel öslärendä açırgalanıp kıçkırgan yalgız akçarlaknı kürüdän tatarnıñ böyek yazuçı Şärif Kamalnıñ bägıre sızılıp, mäñgelek savıtına kaläme mançılıp yazılgan poveste milli ädäbiyätıbıznıñ tarihına küz yäşe bulıp tamgan da ezen kaldırgan.

Min dä kürdem ul koşnı. Ğadäti kürü ber närsä. Äye, akçarlaklar İdel östendä küp, bik küp, oya-oya. Ämma şuşı qadär mıcgıgan törkem bulıp mäş kilülärenä yulıgu berni tügel, arada yalgızların oçratuı bik avır täesir kaldıra. İdel akçarlagı!

Akçarlak ul yalgızlık bilgese. Anı hätta töştä kürsäñ dä sagışka yurıylar.

İdel akçarlagı, ä siña bit bähet koşı bulası ide! Sineñ dä kanatlarıñ küñeleñ kebek ük ak. Kayırılıp-kayırılıp oçasıñ. Ämma canıñ tınıç tügel, avazlarıñ — avır, iñräp-iñräp çıga. Närsä buldı sineñ belän? Nigä ul kanat oçlarıñ tormışnıñ karasına mançılıp algannar da, güyäki saflıgıña, paqlegeñä ütep kermäkçelär? Täqdirneñ yaman şayartuımı, ällä inde tabiğatneñ tantanasımı bu?

Min ul soraularga cavaplarnı küp barladım, ämma hakıykatneñ serenä ozak vakıtlar töşenä almadım. Sineñ gomereñ üze bolarga cavap tügelme ikän?

I

Küz aldıma cäyge cılı kön, koyaş tantanası kilä. Sin avıl uramın tuzanga batırıp kızulagan maşina artınnan yögeräseñ, kıçkırasıñ:

— Äniyem, äniyem, kaldırma mine, üzeñ belän al!

Yözeñ buylap kaynar küz yäşläreñ yırmak-ermak agalar. Yulıñ östendä yatkan taşnı kürmiseñ, aña ayaklarıñ belän çalınıp yıgılasıñ. Tezläreñne vatasıñ. Ap-ak külmägeñ belän tuzanga çumasıñ. Küzläreñnän yäşlär tuktamıy. Tän tireñ bärep çıga. İnde şaktıy yıraklaşkan maşina artınnan kütärelep kalgan avır tuzan çäçläreñä, yözeñä, ak külmägeñä, vatılıp kanagan tez başlarıña iñä. Sin tufrak belän tämam ukmaşasıñ. Şunda yanıña kilergä, kullarımnı birep, koçaklap kütärep alırga min dä yuk...

Menä artıñnan äbiyeñ yakınlaşa. Orışa başlıy. Anıñ açulı süzläre sineñ älegä oyışıp ta citmägän yuka elpä canıñnı pıyaladay ualdıra. «Kayda sez, keşelär, nik märhämät itmisez?!.»— dip kıçkırasıñ kilä, ämma sine hiçkem işetmi. Üz anası taşlap kitkän bala kemnärgä kiräk bulsın di?

Sin menä şunda dönyalıknıñ açısı belän berençe tapkır oçraştıñ. Ä yaralar tözälä ikän alar, ämma avırtuları gına yöräkkä mäñgelekkä sızılıp kala. Bälki şuñargadır kayırılıp kıçkırganday itäseñ, i İdel akçarlagı!

II

— İsänme, canaşım! İsänme, bägırem kisäge!

Ä sin minem belän bervakıtta da şuşılay dip isänläşmädeñ. Andıy süzlärne ällä belmi ideñ, ällä alarga ışanıçıñ yuk ide?

— İsänme, maturım minem!

Sineñ iptäşläreñ-beleşläreñ inde ällä kemnär bulıp bettelär, tormışka yabıştılar. Alar häzer Cir ulları, Cir kızları. Sin genä haman da ni küklärdän töşep citmädeñ, ni cirlärdä kala belmädeñ, şagıyränä urtalıkta adaştıñ. Sagışlarıñnı yözläreñnän sıpırıp alır da sularga agızır idem. Yılama, küz yäşe äle berkemgä baylık häm maturlık alıp kilgäne yuk. Borçılma, barısı urınına kaytır äle, kaytır.

Sineñ hakta: «Anıñ yılmayuı da yalgan, yazgı boz sıman!»— dilär. Nişlämäk kiräk, alar — haklı. Çınnan da sagış aşa yaktı yılmayu mömkin tügel ul!

Dönya hämmä närsäne üz urınına kuya bara. Azmı buldılar borın çöyep yörüçelär, keşe östennän söyläüçelär? Ahırda alar da süz häm teläklärendä tigezläştelär, sabırlık häm kanäğatlek taptılar. Gaybätçelärne işetkäç, kemder turında söyläüläre kolagıña kerüdän säyersensäñ, ber dä aptırama häm tel aygırın yögänsez itmä. Az vakıt ta ütärgä ölgermäs, yanıñnan kitügä, başkalar belän andıylar sineñ häleñne yamanlıkka alıp tel çaykarlar.

Elmayuıñ sagış aşa, didem. Bälki mindä haklık yäisä hata bardır, bälki sagış aşa tügel, cäber yäki kanäğatsezlekne arkılı ütep yılmayudır bu? Keşelärneñ eçke dönyasın tikşerüçe ğalim-tabiplar moña ällä kayçan cavap tapkannar bulır.

İdel akçarlagı! Biyek yarlarga basıp, İdel şavına kolak kuyıp torasıñ da nilär uylıysıñ ikän? Ütenep sorıym, barı mine genä iseñä töşermä! Min sineñ yöräk yarañ da, sagışıñ da, häsräteñ dä tügel. Ä şulay da bu fäqıyreñ ber-ber kiñäş birä ala ikän, ul üzen şunıñ belän bähetle toyar.

III

Tormış haman därtle agışı belän bara tora inde. Sin berne uylıysıñ, ul başkanı aldıña kiterep kuya. Yäşäü belän ülem arasında nilär genä kürelmi dä närsälär aşa gına ütelmi. Sin, yätim bulmagan häleñdä, yätim üsärgä mäcbür itelgän, yırak kaladan koyaşlı ber avılga, äbiyeñ tärbiyäsenä kaytarıp kuyılgan bala. Bälki äti-äniyeñ, yalgız başı kalgan äbiyeñne, berük üzlären sagınmasın, bala bagıp bulsa da yuansın, digännärder? Bälki, bälki... Ä bälki bu hakta başlarına da kiterep karamagannardır?

Akçarlaknı töşeñdä kürsäñ, yätimlek sagışınnan häbär dä äle ul!

İdel — Tatar yortınıñ böyek däryası, tugan yak, tugan tufraktan sarkıp çıkkan meñnärçä çişmälärne häm ineşlärne, yılgalarnı üzenä cıygan. Ruh tamırıbız kebek. Tatar balası şul İdel östendä açırgalanıp kıçkırgan akçarlak sıman inde ul.

IV

Sin yörgän sukmaklardan, sineñ ezläreñ cılısı kalgan yullardan äylänep uzdım. Här tuzan börtegendä üzeñne toydım, här yılmaygan çäçäktä sagışlı sagınudan tamgan küz nurlarıñnı taptım, här hätfä ülän töseñne-zatıñnı saklıylar kebek toyıldı. Şuşı tar tıkrık buylap sin kaz bäbkälären, ürdäklärne keçkenä ineşkä äydäp töşergänseñ tügelme? Hätereñä kiter äle: alar tuktap-tuktalıp kala idelär dä üz tellärendä kuanışıp nider söyläşälär! Ber ğailä, tulı oya bulıp üsülärenä söyenülären toymıy ideñmeni? Sin dä aldagı gomereñne şulay bulır dip hıyallanmadıñmı ällä? Bähetle, kamil ğailä bulıp, oya kazlar kebek yäşäve ilahi izgelekneñ qaderle börtege şul ul!

Min üzem dä bu dönyanıñ meñnärçä zatları kebek ük, yağni härber can iyäse sıman berençe, täüge mähäbbät hisläreneñ söremendä kalgan keşelärdän idem. Yöräkneñ kaydalıgın, cannıñ tän buylap niçek kaynarlanıp yögerep yörgänlegen belderer öçender Allahı täğalä här bändäsenä şul hislärne birä. Alar äle tal üsenteläre kebek zägıyflär, yalgış iskän cildän dä sınıp kalırga mömkinnär. Mondıy vakıtta hisläreñne töyendä totmaska, çişep cibärergä, toygılarıñnı kemgäder söylärgä kiräk. Ä anıñ, söyekleñneñ, kolagı — «sañgırau», küze — «sukır». Ul — añlamas. Canıña iptäş kiräk. Sineñ dä andıy çagıñ bar ide.

Näq şundıy vakıtta minem küz aldımda çandır yözle, meñ yäşägän Äbutalip päyda buldı. Kiñäşlären häzer dä kolagımda işetäm, küñelemdä yörtäm, ul haman da minem belän kebek.

— Sin,— dide ul miña, tınıç häm sabır tavışı belän,— şuşı tarafka akkoş bulıp oçsañ, cılı yaklarga barıp çıgaçaksıñ!..

Bez avılıbıznıñ östenä borın törtep torgan Mişär tavında idek. Tübän sıynıflarda uk tanıtılgan dürt tarafnı da yahşı beläm. Şuña kürä dä Äbutalipka karışıp, anıñ belän fiker yarıştırıp alırga, kürsätkäneneñ näq kire yagında kotıpka barıp çıgasıñ dip kotkı salırga, şörep şäriflären buşatıp kararga ölgerdem. Küñel yırakka aşkınıp kuydı. Ämma mäñgelekneñ ber tamçısı bularak tänemä iñderelgän can kaynarlana bargan hisläremneñ tezgenenä bastı. Mondıy halätne älegä kiçergänem yuk ide. Akılım şaşındı, aranında aña kısan ide. Hiçşiksez tel bülmäseneñ yomşak iren işeklären açtırıp, ak teş kirtälärendä tuktaldırmıyça, süz yögereklären sikertep çıgartmakçı ide. Küñelneñ pählevan yegetlärçä moñarçı hislär aygırın iyärlägäne bulmaganlıktan, bu halättä häterem şaşına kaldı.

Äbutalip minem aşkınularımnı sizenmägändäy üzen tottı. Tau çagılına kar oyalagan kebek kalınayıp küperep torgan çal häm kuyı kaşları gına beraz kuzgalıp kuydılar. Bürenekedäy sıyık yäşel-sarı küzläre ofık sızıgına yabışıp kalgan mamık ak bolıtlarga töbälgän, yözendäge bilgelär nider äyterenä işarä sıman idelär. Ä ul endäşmäde. Bu tınlık kaynarlanırga ölgergän süzlär tabunın çıbırkı şartlatıp kuıp yörtkändäy täesir itte...

— Sin äle yäş,— dide ul miña, küñelemne tınıçlandıru teläge belän bulırga kiräk,— kürgän-belgäneñ dä şuşı avıldan, anıñ urmanı, cire, suı, kırlarınnan uzganı yuk!

Tagın canım buysınırga telämäde. Üzemne bik-bik küp belgän keşedäy toydım, şähesemne anıñ bolay kimsetüe dä küñelemä huş kilmäde. Ämma ul güyäki miña iğtibar da itmi kebek ide.

— Häyranıñ taşıp çıgarga tora!

Bu süzläre tagın da oşamadılar. Tormışımnıñ iñ avır çaklarında anıñ kiñäşçem bulaçagın küz aldıma kitermi idem älegä. Häyer, min äle yäşlekkä ayak basarga atlıkkan, ämma yäşel kileş kala birgän yeget kisäge genämen! Äbutalipnıñ süzlärenä kolak salıp toraçakmınmı? Anı üzem hıyalımda uylap çıgardım, karşıma kiterep bastırdım. Onıtsam — yukka çıgaçak ul. Miña berkemem dä tügel!

Äye, bolar hämmäse hakıykat. Ämma min älegä Äbutalipnıñ, anı onıtırga teläp kenä, şul uk mizgeldä töten yäisä räşä kebek yukka çıkmayaçagın belmi idem. Häyer, aña iğtibar birmäskä, süzlärenä kolak salmaska tırıştım. Ul yuk bit, tormışta bula almıy dip uyladım. Aña da karamastan, Äbutalip küz aldımnan kitmäde. Haman yırakka taba töbälep karap tora birde. Başındagı ak çalması da, kulındagı yäşel tayagı da, östendäge şulay uk yäşel, ämma itäk oçında kara kaymalı çapanı häm ak kiyemnäre dä — bolar hämmäse dä hıyalım cimeşe idelär. Ämma süzläre? Aların ni öçen ul min telägänçä äytmi?

Keşelär üzlärenä kiñäşçe ezläüçän. Bigräk tä tormışlarınıñ katlaulı çaklarında. Yarıy da uy-hislären añlauçını taba alsalar! Menä şunıñ öçen kiräk inde ul duslar, kiñäş-tabış itärgä. Här adımıñnı, teläk-omtılışlarıñnı belep, alardan häbärdar bulıp torgannarı yanıñda yörsennär. Menä şundıylarnı arkadaş diyälär dä inde. Ägär irenä hatını, hatınına ire teräk tügel ikän, bergä yäşäüläre tormışnı alıp baruı şulay ciñel kebek toyıluga gına nigezlänsä, mondıy ğailälär tarkalmasa da, eçke cılılıktan mährüm kalalar.

Häyer, ul vakıtlarda min bu fälsäfäne añlap citkermi idem, şulay da anıñ barlıgın toya başlagan çaklarım ikänen yäşermim. Äylänä-tirämdä genä ide alar: bähetle, bähetsez, cılı, salkın ğailälär.

Bezneñ öydä ätkäy belän änkäy haman da ber-bersenä arkadaş bula kildelär. Alar, bigräk tä änkäy, köndälek tormışta oçrap torgan härtörle mäsälälärdä ätkäyne üzenä kiñäşçese itä belde. Ul söyli dä söyli. Ätkäy tınıç kına, uylanıp tıñlıy da tıñlıy häm näticä çıgarıp bara:

— Döres eşlägänseñ!

Häyer, bu süzlären ul siräk äytä, ämma näq kiräk cirendä. Änkäy tagın da balkıp kitä. Yözenä bähetle cılılık cäyelä. Süzläreneñ dävamı tagın da zar belän tula. Änkäy üzen söyläügä, kilep törtelgän tormış mäsäläsen niçek çişärgä omtılışına, kemgä närsä äytüenä küçä. Ätkäy tagın da:

— Döres eşlägänseñ!— dip näticä çıgara. Ämma kay vakıtlarnı:

— Endäşmi kalırga ide!— di.

Änkäy aptırıy. Süzeneñ asta kaluı belän bergä söylägän vakıygası da bälki yörägen tırnagandır? Ätkäy belän kileşmi. Ä ul tagın da:

— Moña qadäresen döres eşlägänseñ, ä annarısında endäşmi kalırga ide!— dip añlatırga alına. Ätkäyneñ menä şul «endäşmi kalırga ide» digän süzläre, ahır kilep, änkäyneñ canın tämam yaralıy. Ul üpkäläven belderä. Şunnan tınıp kalalar. Süzläre betä.

V

Tormış diñgeze çaykala da çaykala. Ul beräülärneñ yazmış köymäsen üzeneñ şaulı dulkınnarına iyärtep alıp kitä, ikençelärneken tınıç kultıklarda kaldıra, ä öçençeläreneken äyländerep taşlıy, töpkä çumdıra.

Häterliseñme, bälki yuktır da, ä minem küñel sandıgında ul istäleklär yäşeren saklanıp kalgannar.

Cäyge cılı kiç ide. Avgust ayınıñ ikmäk ise belän añkıgan çagı. Bügen-irtägä, avıllarnı göreltegä kümep, igençelär kır eşlärenä töşärlär. Kük yöze çiksez yoldız enceläre belän çigelgän. Sin bezneñ avılga kunak bulıp kilgänseñ dä, yanıbızga yakınayıp, velosipedlarda ber kötü cıyılgan malaylar karşında torasıñ.

Hiçkemneñ ise kitmäde. Nişläp yöri ikän bu dip iğtibar itüçe dä bulmadı. Bez, ber yomarlam malaylar, älegä unber-unike yäşlärdä genä idek, küñel küzebez yabık çaklar. Ul vakıtlarda da avılıbızga maturdan-matur, çibärdän-çibär kunak kızları kilä torgan idelär mikänni? Malay-şalaylar alarga küz salunıñ närsä ikänlegen dä belmägänbez, iskärtkänemçä, älegä «sukırlar» bulganbız. Kayan belik di kızlarnıñ küñel küzläre irtäräk açılganın?

Velosipedlarıbıznı köyläp beterdek dä şularda üz yullarıbız belän çaptırıp kitep bardık. Artlarıbızga äylänep kararga, kızlarnıñ hälenä kerergä uylap karamadık. Aralarındagı sineñ dä küñeleñ yırtılıp kalganlıgın min älegä belmi häm añlamıy idem.

Uramnarnı tutırıp, şau-gör kilep niçä kat äylängänbezder, belmim. Kiçke rähätlek iñgän, dönyalık avır hezmättän soñ tınıp kalgan. Küpme kiräk, şul qadär uynarga mömkin.

Şunda tagın tuktaldık. Kayda bulsın inde, kızlar cıyılgan cirdä. Häm sin, minem yanga kildeñ dä velosipedımda ber yörep alırga röhsätemne soradıñ. Karşılık itä almadım. Dörese — velosipedım iptäş malaylarnıkı belän çagıştırganda iñ iskese häm köyseze ide. Sin şuña kürä dä anda yırak kitä almadıñ. Yıgıla yazdıñ. Kurıktıñ. Velosipedımnı citäkläp kaytarıp birdeñ häm:

— Monda yörep bulmıy!— dideñ. Rähmäteñ dä, miña bäyäñ dä şuşı ide. Häyran itmädem.

Şunnan birle minem velosipedıma kızıgıp, aña utırıp karauçı kızlar tabılmadılar. Alarga iptäş malaylarımnıkı oşadı.

Bu vakıyga säbäbennän min üzemneñ hiçkemgä kiräk tügellegemne töşendem. Yalgız kaluımnı canım gına kabul itä almıy ide.

Malaylar, timer atlarına kızlarnı da utırtıp, uram buylap yörep kittelär. Min alarga velosipedımda iyärdem. Yökläre şaktıy bulsa da ser birmädelär, ä minem häl, ber karaganda — ciñel, ä ikençe yaktan, yalgızlıgım arkasında avır da, küñelsezlekkä tulgan da ide. Şulay sin bezneñ oç malayları belän duslaşıp kitteñ. Ämma haman saylangan bulgansıñ ikän. Velosipedlarda kuışlı uynıy başlagaç, niçekter bez ikebez bergä turı kildek. Sin nigäder:

— Bu yoldızlarnı tanıysıñmı?— dip soradıñ. Baş oçımda cemeldägän meñnärçä küzlär bezgä karap tora idelär. Beläm, alar — yoldızlar, yırak planetalar häm koyaşlar, nurları belän tönge kügebezne bizilär.

— Busı — «Kazık», «Timer Kazık yoldızı», busı — «Cidegän»!— didem.

— Yuk, aların min dä beläm!— dip, sin minem häbärdarlıknı kire kaktıñ.— Aların soramıym. Ä menä monısın äytäm. Olı, yalgız, serle bulganın!

— «Çulpan»nımı?— didem.

— «Çulpan yoldızı» şuşımıni? Ä min belmi idem,— dip, ällä yüri, ällä çınlap, ämma yomşak kına äytep kuydıñ.— Cırlarda cırlana torgan, nindi matur isemle!

— Kaysı töşe matur inde?— dip aptıradım. Minem älegä, bilgele inde, küñel küzem açılmagan, mañgayımdagısı «botak tişege» kebek kenä bulgan.— «Çulpan» digän süz «aksak» digänne añlatmıymıni?

— Fu!— dideñ.— Sineñ küñeleñ usal! Min usallarnı yaratmıym!

— İsem kitte, yögerdem!

Äye, çınnan da isem kitmäde. Sine ürtäü, sineñ hislärdän kölü miña nindider läzzät birde. Velosipedımnı yaratmavıñ öçen dä üçemne kaytarasım bar ide häm şuşı räveşle ul telägemä dä ireştem. Ä bu kiçtä sin başka minem belän oçraşırga telämädeñ bulırga kiräk, yullarıbız bergä turı kilgändä dä yanımnan kitü yagın karıy ideñ. Moña häyran kalmadım, şulay kiräk diyäräk kabul ittem.

Äbutalip äytte: «Keşeneñ küñele çuar buluçan, ul härvakıt yaktıga, maturlıkka tartıla. Sin dä şulay, başkalar da. Ägär dä başkaça bulsa, yäşäeşneñ mäğnäse betär ide!»

Bu süzläre belän rizalaşmıyça mömkin ideme soñ? Şulay da, ä närsä soñ ul — maturlık?

Älegä min monı belmi häm hätta yämsezlekneñ dä närsä ikänlegen añlamıy idem. Hikmät haman da şul küñel küzendä, anıñ älegä açılmagan buluında!

Azmı çibär keşelärne kürgänem bar! Kaşları kıygaç kara, çäçläre matur itep yasalgan, yözläre, buy-sınnarı kürkäm, ämma alarda nigäder eçke cılılık yuk, kurçaklar kebek toyılalar. Häyer, bälki kurçaklar belän çagıştıruım da hatadır, alarnı küñellärebezgä huş kilerlek itep şundıy osta itep yasıylar, yöz surätlärenä cannı kızıktırırlık nindider çalımnar östilär, bihuş bulabız, kullarıbızdan töşermi uynıybız. Döres, miña kızlar kebek kurçak uynap üsärgä turı kilmäde, ämma señlekäşemneñ anıñ belän söyläşä-söyläşä mäş kilgänen karap torganım bar.

Çibär keşelärne bezdä:

— Kurçak kebek!— dilär.

Şul gına citä mikänni maturlık iyäse bulu öçen?

— Älbättä!— diyäçäkmen.

Ul vakıtlarda başkaça uylıy da belmi idem. Matur keşelär tumıştan uk bähetle bulalar. Kayda gına barsalar da, kem küzenä genä çalınsalar da andıylarnı söyälär, irkälilär, yaratalar.

VI

Bervakıt bezneñ avıl klubına Kazan Kurçak teatrı kilde. «Çurtan kuşuı buyınça» uyının kürsätäseläre ikän. Kurçak tamaşası balalar häm sabıylar öçen köndezge yakta bulaçak. Bäyäse dä ällä nikadär tügel, unbiş-egerme tiyennär genä. Urındıkta da minem, ürmäläp menep, ayak bolgap utıra torgan çaklarım, biş yäşem çamasıdır. Andıy tamaşanı kürgänem älegä yuk, ämma kurçakları tere bulaçak, imeş.

— Bulmagannı,— didelär ölkännär,— ul kurçaklarnı artistlar kullarına kidertep häräkätländerälär.

— Niçek inde?

— Biyäläy kebek!

Ätkäy ak sarık yonınnan bäylängän perçatka-barmakçanı uñ kulına kiyep, ike barmagın yugarı kaldırıp, kalgannarın ber yodrık itte dä, miçtän kara kümer alıp, añarga ike küz yasap kuydı. Näq kuyan buldı inde menä, hätta kolakların da selketä. Kurıksa — alarnı tübän töşerä, karansa — ürä torgıza. Ätkäy tavışı belän söyläşä. Minem isemne dä belä, niçä yäşemdä ikänne sorıy. Min:

— Biş tula!— dip maktanam.

— Kayçan?

— Kış citkäç, Çırşı bäyrämendä!

Kuyan minnän kölä, ätkäyneñ pältä ciñe eçenä kerep kaça, üze:

— Tot mine, tot mine!— di.

Eläkterep kenä bulmıy çukınçıknı!

— Önemä kaçtım!— di dä, başın tıgıp kararga ölgermi, tagın ätkäyneñ pältä ciñenä kerep kitä. Anı totarga tırışam, tik yılgırlıgım gına citmi. Ürtälep, yılamakçı itäm, ä ul kabat:

— Tot mine!— di dä, önennän çıgıp, kolakların selketä.

Häm min anı eläkteräm. Ul ıçkına da tagın kaça. Sagalap utıram. Önendä kuyan ozak kaçıp yata, ämma sabırı tökänä. Kürenüenä, tagın eläktermäkçe itäm.

Şulay ätkäy belän ozak uynıym. Miña — kızık. Annarı kuyan kuudan tuyam. Pältäse ciñennän ätkäy kulın çıgara. Ä kuyan — yuk. Anı ezläp ciñgä başımnı tıgam, anda da kürenmi. Kaçıp ölgergän!

— Kuyan kaya?— dim.

— Urmanga kaçkan!— di ätkäy.

— Nigä alay itkän?— dip, avız-borınımnı tursaytam.

— Ulıbız yoklasın dip äytep kitte. Ägär köne buyı tärtiple bulsa, uynarga irtägä tagın kilermen dide.

Ätkäyneñ bu süzlärenä min dä ışanam.

— Yarar,— dip, karavatka menep yatam, tik yoklıysım gına kilmi.

Bälki ul kiçne şulay, irtägä kiläse kuyannı kötep, yokıga da kitkänmender, belmim. Ä menä ikençe ber könne kurçak teatrın kararga barganım älegedäy häteremdä.

Äüväle kullarıma tavık kükäyläre tottırıp cibärdelär. Kibetkä alarnı iltep biräseñ dä akça alasıñ. Ä anda, magazin töbendä, usal malay-şalaylar cıyılgan. Ölkänräklär. Kesälärneñ kabarıp toruların kürsälär, yüri:

— Kükäy saldıñmı ällä?— dip sorıylar.

— Kürsät äle!— diyäräk, uñnan häm suldan töşälär, yalgış törtelep kitkän bulalar. Ä kükäylär — izelälär. Alarnıñ kabıgı bik yuka şul. Kibetçe apa karşısına barıp, kesäläreñä tıgılasıñ, kullarıñ güyäki mañkaga batıp çıga. Kükäyläreñ harap bulgan. Yılap kaytıp kitärgä genä kala. Ä öydä i sine orışalar, i orışalar. Buldıksız, mesken, eşkä yaraksız, dilär. Oyatıñnan cir tişegenä kerep kitärdäy bulasıñ. Tik ul idän yarıgı gına tügel, anı kaydan ezläp tapmak kiräk?

Änkäy ul könne miña ike kükäy tottırıp cibärde. Berse-berse altı tiyennän. Kibetçe apa kömeş un tiyenlek, ber ike tiyenlek bakır akçalar birergä tiyeş. Boların gına ayıra beläm, anısı. Tik menä gel bakırlardan gına birsä, niçek sanın çıgarırmın?

Kibetkä kükäylärne isän-imin alıp barıp citkerä yazdım. Ämma karşıma avılnıñ tege usal malayları oçradılar. Alarnıñ isäpläre mine kızık itü ikänlegen belep toram. Borılıp ta kaça almıym, näq tırnaklarına kaptım bit. Kibet tä anda gına, ämma, yögerep uza kalsam, ayak çaluları bar!

Şunda üz abıyımnıñ mine bervakıt aldaganı isemä töşte. Ul zamannarda avıl mäktäbebezneñ direktorı Zinnurov Zöfär Zinnuroviç ide. Añardan abıyım yäşendäge vak-töyäk ukuçı balalar gına tügel, hätta usal malaylar da kurkıp toralar. Uramda kürenüenä, tizräk kaysı kaya kaçu yagın karıylar. Ä minem isem dä kitmi. Çönki anıñ mine kurkıtkanı yuk. Äle mäktäp yäşenä citep ölgermägänemä kürä inde.

Sin kür dä min kür, tege mordar malaylar mine uratıp ta aldılar, köleşä dä başladılar, üzläre:

— Kükäy saldıñmı ällä?— dilär.— Kürsät äle, ereme salgan kükäyläreñ?

Küzläremne mömkin qadär nıgrak şarlandırırga tırıştım häm, kurkınıp:

— Zinnurov kilä!— dip kıçkırıp cibärdem. Tegelär:

— Kayda?.. Kaya?..— dip, uñ-sullarına karanırga totındılar häm, ay kürde, koyaş aldı — kaysı niçek tarakannar kebek kaçışıp ta bettelär. Min, avızımnı yırıp, kibet işegenä taba yünäldem, isän-imin barıp ta kerdem. Un tiyenlek kömeş akça häm ike tiyenlek bakır sorap, kükäyläremne kibetçe apaga suzdım. Ä ul:

— Känfit almıysıñmı, maturım?— dip, yürime kızıktırıp ta mataştı äle.

— Yuk!— didem.— Bügen min kurçak teatrına baram!

— Närsä kararga?

— «Çurtan kuşuı buyınça»!— dim.

— Buyıñ — karış, başıñ — arış!— di kibetçe apa. Ä min:

— Avızıña bal da may!— dim.

Ul kölä başlıy. Miña unbiş tiyenlek kömeş akça suza. Alam. Karıym. Unbiş tiyenlek ikänlegen tanıym. Kemnän otıp algan süzem bulgandır, anısın uk belmim, ämma:

— Mindä «sdaça» yuk!— dip, akçasın kire birmäkçe itäm. Ämma şiklänäm: närsä dip äyttem ikän min aña, sügenmädemme? Bigräklär dä yämsez süz bugay bu — «sdaça»!

Kibetçe apa tagın kölä. Unbiş tiyenlegem yanına ike tiyenlek bakır akça östi.

— Kiräkmi «sdaçañ», busı da minnän!— di.— Kem malayı äle sin?

— Balta ostası Zäki malayı!

Kibetçe apa tagın kölä, annarı:

— Kil äle, ber koçaklap übim üzeñne!— di.

— Äye, üpterep tordı äle monda, yä bitemne pıçratırsıñ!— didem dä, rähmät tä äytep tormastan, akçalarımnı uçlagaç, çıgıp yögerdem.

Onıtkanmın, ä anda mine tege uram malayları kötep aldı. Aldap kaçkanım öçen kirägemne biräçäklär inde bolar. Tagın tırnaklarına kaptım bit. Alar urap alırga uk ölgerdelär.

— Kaya kükäyläreñ?— dilär.

— Çebilären çıgardılar da tavık bulıp oçtı kittelär,— dim, küzemne dä yommıyça aldap. Monısın Säriyä apamnan otıp alganımnı açık beläm, tik näticäse närsä belän betär?

— Niçä tiyenlek buldı?— dilär tege malaylar, süzläremne kolaklarına da elmiçä.

— Tiyen agaçta bula, sikerä dä oyasına kerep kaça!— dim, haman da Säriyä apamnan işetkänçä süzläremne sakau telemdä yögertep.

— Äydä äle, sikertep kürsät!— dilär bolar, akçalı uçımnı açırga taläp itep ürti-ürti. Ä min:

— Zinnurov kilä!— dip kıçkırıp cibäräm.

Bu yulı bolarnıñ isläre dä kitmi. Şaulaşıp, ike botımnan eläkterep, kükkä çöyep, kesäläremne kakmakçılar. Şunda:

— Malaylar, nişlisez anda?— digän tavış işetelä. Tagın bolarnı ay kürep, koyaş ala. Tarakannardan da cähäträk kaçışıp betälär. Min Zinnurov abıy belän uram urtasında yözgä-yöz kalam. Ber dä annan kurıkmıym. Ul da moña aptırıy bulsa kiräk.

— İsänmesez!— dim.

Ul da, süzläremä iyärep, başın çaykap:

— İsänmesez!— di.

Ällä ölkännärçä kul birep tä alıym mikän dip uylap kuyam. Ämma aña suzarga buyım citäçägenä şiklänäm, borınımnı gına tartıp mäşäqatlim.

— Närsä buldı monda?— di, avır tavışlı taläpçän usal yözle direktor abıy.

— Kükäy sattım!— dim.

— Üzeñ sıttıñmı?— di.

— Äye, üzem sattım!— Min äytäm.

— Malaylar sıtmadımı?— di.

— Yuk, sıta almadılar, satıp, akça aldım!— dim.

— Akça belän nişliseñ?

— Hi, belmiseñme, bügen bezdä teatr bula, kurçaknıkı. «Çurtan kuşuı buyınça»,— dim,— şunda baram.

— Bik döres eşliseñ,— di direktor abıy.— Ä mäktäpkä kayçan kiläseñ?

Min ike barmagımnı kürsätäm:

— Menä şuşı qadär yıl ütkäç!

— Sine mäktäptä kürgänem yukmı?— di.

— Bar,— min äytäm,— apama iyärep bargalıym.

— Anda nişliseñ?

— Ukırga bulışam!

— Alay ikän!— dip aptırıy direktor abıy.

— Min kem ikäneñne beläm!

— Kem?

— Zinnurov Zöfär direktor abıy!

Anıñ kırıs yözenä şunda gına yılmayu yögerä.

— Yarar, bar, teatrıña soñga kalma,— di,— yöger!

Min uram urtasınnan klubka taba kitäm. Tege doşmannarım kaysı kayda, çitän buylarındagı kıçıtkan artlarında, bagana töplärendä poskan cirlärendä kuzgala da almıyça kurkışıp, kaçkan cirlärendä kalalar. Direktor abıy da artımnan küzätep tora sıman.

Kesälärenä kükäylär tutırgan kızlar ul arada yulıma oçrıylar, alar da teatrlık akça yünätmäkçelär inde, biçarakaylar!

Ällä kem bulıp, tellärenä bilçän çıgarırday itep bıdır-bıdır söyläşep, isänläşmiçä dä uzıp kittelär. Ä min, astırtın gına yılmaep:

— Barıgız, bar, anda sezne usal malaylar kötä,— dip, artlarınnan häyerle yullar teläp kaldım. Ämma ber bagana arası uzarga da ölgermädem, uramnı alarnıñ çäreldäve kümde.

— Kükäyläremne sıtalar!— dip kıçkıra berse.

— Yözeñä bäräm bit!— di ikençese.

— Äni!..— dip çäreldi öçençese.— Änigä äytäm!

Alarga dürtençeläre, bişençeläre kuşıla. «Hi,— dip uylap kuyam,— bu kızlardan tege yünsezlär kükäy saldırmakçılar!»

Min, Minzälä ineşe aşa agaç basmadan çıgıp, kürşe Läşäütamak avılına gına bargan idem. Aña bezneñ oçtan yakın. Ul avılıbız Düsemgä terälep kenä torganlıktan, ällä ni yırakta da tügel. Ä ike arada agaç klubıbız bar. Teatr şunda bulası. Anda da kerep çıktım. Biletlarnı başlanır aldınnan gına satalar ikän. Ä minem, kurçaklar uyının kararga kerer öçen inde, ni barı öç tiyen genä akçam citmi bulıp çıktı. Tizräk öygä yögerdem. Biletların yegerme tiyenlek ük dilär şul!

Kaytıp kersäm, änkäy belän ber matur apa maylap-ballap çäy eçep utıralar. Aşlarına tarakan bulıp töşäsem kilmäde. Ul arada abıy da, kaydan päyda bulgandır, mine ütep, türgä uzdı.

— Änkäy, miña utız tiyen kiräk, kurçak teatrın kararga barır öçen!— dip daulıy da başladı. Anıñ häyläsen min belmi idem. Ul yegerme tiyengä uyın tamaşa itep, kalgan un tiyenen känfit alırga totmakçı ikän.

— Miña biletnı yegerme tiyen genä dip äyttelär!

Bu süzläremä anıñ açuı kilde. Töynälgän yodrıgın kürsätte, kirägeñne biräm, yänäse, tik kenä tor! Alay kurkıtuı yaradı tagın, telemne avızım kuışına biklädem.

Abıyga kunak apa ille tiyenlek akça tottırdı. Ul, rähmät äytep tä tormastan, kuanıp çıgıp yögerde. Min dä, telgä kilep:

— Änkäy, öç tiyenem citmi!— dip ütenep, abıy etep kertep cibärgän miç arasınnan telänep kilep çıktım.— Miña öç tiyen kiräk...

— Abau,— dide kunak apa,— bu malay da sinekemeni? Bigräk şökätsez, päri balası kebek!

Anıñ süzläre mine telsez kaldırdılar. Oyatımnan artka taba çigendem, kabat miç arasına kerep kittem häm, poçmakka señep, sıktap kına yılap cibärdem. Abıyımnıñ matur malay buluın, anı şuña kürä dä artıgrak yaratuların häm irkäläülären belä idem. Ämma minem üzemä atap şuşı räveşle, şökätsez, päri balası kebek dip, hiçber yäşerüsez äytkännäre yuk ide. Küzemneñ yäşläre tıyılgısız yögerdelär. Şunda änkäy, hälemne añlap, yanıma kilde dä uçıma min soragan öç tiyenlek akçanı tottırdı.

— Teatrıña soñga kalmıysıñmı anda?— dip soradı.

Borınım salıngan häldä işekkä taba mışık-mışık kilep atladım. Uramga çıktım. Klubka kittem. Barıp cittem. Bilet alıp, ozın, dürt ayaklı eskämiyägä ürmäläp menep utırdım. Urınım artkı rätlärneñ bersendä ide. Şunda ber apa kilep:

— Menä bu matur malay belän utırabız!— dip, minem yäşlär tiräsendäge ber kızçıknı yanıma yabıştırıp ta kuydı.

Ämma anıñ süzlärenä ışanmadım. Şulay da küñelem tınıçlanırga şuşı äytkännäre citä kaldılar. Uyın başlanıp kitkändä inde tämam onıtılıp, avızımnı däü itep yırıp cibärdem. Kurçaklarnıñ çınnan da tere buluları, yögereşep yörüläre, söyläşüläre, kulların bolgauları — barısı da gacäyep ber tamaşa ide. Onıtılıp karap utıra birdem. Yülär İvan inde genä Çurtannı bäkedän çilägendä çıgardı. Hi, bolarnıñ balıkları da adäm tele belän söyläşä ikän! Cibärergä kuşa. İmeş, Yülärneñ nindi ämere bulsa, şunı ütäyäçäk. Barı äytsen genä: «Çurtan kuşuı buyınça!»— disen. Täki ışandırdı bit! İvan, anıñ süzenä karap, ıçkındırdı çukınçıknı! Kem şundıy olı balıknı suga kire cibärä inde?

Yuk ikän, aldamagan Çurtan, döresen äytkän. Yülär İvan: «Çurtan kuşuı buyınça!»— dip ämeren birergä dä ölgermäde, çiläkläre ayaklandılar da öylärenä kaytıp kittelär. Ul gına tügel, İvan, at ta cigep tormastan, çanada urmanga bardı, agaçlar da ämerenä kürä kiselep audılar, utın buldılar. Ul alarnı barmak ta selketmi genä çanaga yökläde, östenä utırıp, kaytıp ta kitte. Menä hikmät, menä äkämät! Mondıy balıknı eläktersäñ, i dä yahşı bulır ide inde menä! Akça kiräktä dä, änkäydän kükäy sorap aptıratıp, usal malaylar kölkesenä töşep harap bulır hällärdä yörmäs idem. Çurtanga:

— Kükäylärne kibetkä iltep bir, akçaga satıp kayt!— dip kenä ämer itärgä bula.

Üz hıyallarıma da söyenep, ällä nindi hällärne uylap beterep, kurçak tamaşasınıñ tämamlanganın sizmi kalganmın. Ul yılak patşa kızınıñ küz yäşläre belän tulgan çiläkläre, Yülär İvannıñ koçagına kerüläre, miç başına gına utırıp yörüläre — ällä närsälär bulıp bette. Kölep tä, aptırap ta, mıskıllanıp ta aldım. Tamaşa tämamlandı.

— Yülärne bähet bastı!— didelär, balalarına iyärep kilgän apalar.

— Yülärgä yäşäve rähät!— didelär, onıkların koçaklap utırgan äbilär.

— Minem dä yülär bulasım kilä!— dip yıladılar vak-töyäk malay-şalay.

— Minem dä yülärgä barasım kilä!— dip alarga kuşıldılar çäbi kızlar.

Bu süzlärgä isä häyran kaludan uza almadım. Ul da tügel, algı rätlärdä utırgan usal malaylar yülärlänep şaulaşa başladılar. Alarga üz korma kızları kuşıldılar. Bu cen tuyın kaldırıp, min öygä kaytıp kittem. Belä idem: andıy Çurtan balıknı barıber eläkterä almayaçakmın! Alarnı bezneñ Minzälä ineşendä yuk, dilär.

Öygä kaytıp kerüemä, kunak apanıñ süzläre isemä töşte: «Bigräk şökätsez, päri balası kebek!» Nigä alay mıskıllavın änkäydän soramakçı idem, onıtıp cibärgänmen. Çönki östäl öste tulı täm-tom, samavırıbız da kaynap utıra, äti dä kulların yuıp yöri. İnde çäy eçärgä dip utırdılar. Mine dä yannarına çakırdılar.

— Kurçaklarnı kürdeñme?— didelär.

Söyli başladım. Ämma täm-tom avızımnı yomdırdı, häteremne adaştırdı.

VII

Äbutalip minem şuşılar hakında istälekläremne işette dä: «Keşelärneñ häterlären saflandıra torgan närsä — küz yäşe!»— dide. Anıñ belän kileşäsem kilmäde. Kaygı aşa akılnı uzdırudan gına saflıkka ireşergä mömkin ikän, ul vakıtta yäşäüneñ yäme dä kalmaska tiyeş. Min bolarnı aña äyttem.

— Ä ni öçen äle keşelär hämmä närsäne dä häterläüne, islärendä totunı maksat itärgä tiyeşlär?— dip soradı ul, tagın da aptıraşta kaldırıp.

Bez yırakka, bolıtlar agışına ozak-ozak karap tordık. Şul vakıtta taular tez çügep, irken kır häm bolınnar belän tigezläşep kalganday toyıldılar.

— Häter — keşelekneñ sagında toruçı köç ul!— didem. Kaydan, kemnän otıp algan süzem bulgandır?

Äbutalip ta minem belän kileşer kebek ide, tik berazdan:

— Ämma... Ämma...— dip süzen başladı da, tınıp torganınnan soñ, aşıkmıyça gına dävam itte:— Äye, häter — keşeneñ sagında tora. Ämma ul anı harap ta itä! Bez şul häterebez arkasında ütkängä, inde betkängä yabışıp yatabız. Yäşise urında haman häter karañgılıgında kazınabız. Äye, tarihlar gıybrät birälär, akıl. Ämma artıgın tügel. Yäşäeş ütkändä bula almıy, ul — kiläçäktä. Hätta bügenge barlıgıñ da, ireşelgännäreñ dä bernärsä tügel. Barı tik kiläçäk kenä icat köçenä iyä. Ä yäşäeş — icat ul!— dide.

Bu äytkännäre hakında ozak uylanıp yördem. Äbutalipnıñ süzlären asta kaldırır öçen ällä niçä törle dälillärne fiker kazanınnan tartıp çıgardım. Ämma alar anıkı aldında köçsez häm mäğnäsez idelär. «Niçek inde hätergä, tarihka kiräksez, faydasız ber närsä itep kararga mömkin? Yalgışa ul, hatalana!»

— Ütkänennän kotıla almagan keşelärneñ kiläçäge dä yuk!

Bu minem, Äbutalip belän küñeldän bähäsläşep yörgännäremnän soñ, üzem dä añlap ölgermi yasagan näticäm ide. Ämma anı kabul itä almadım. Alga taba üz-üzem, üz uylarım, fikerlärem belän bähäsläşä tordım, güyäki canım belän akılım üzara tartkalaşa başladılar. Berse äytte:

— Minem cännätkä keräsem kilä!

İkençese, karşı töşep:

— Sineñ urın ut eçendä, tämugta!— dip aptırattı.

Bu halätem canıma örkü birä, akılımnıñ kuäten ala tordı. Min yülärlek belän yänäşädä idem. Menä-menä akılım şaşınıp kitär dä canımnı izep taşlar kebek toyıldı.

Häter, küpme siña tayandım da, ülçäveñä salıp, yäşäeş-tormışımnıñ märtäbäsen barlamadım? Menä häzer bolar barısı da kiräksez, ähämiyätsez häm hata bulıp çıktılar. Ä miña başkaça yäşärgä kiräk bulgan ikän!

Tatar äytä: «Häterem kaldı!»— di. Bu süzlärne küñele kitelgändä, üpkälägän çagında isenä töşerä ul. Häter kaludan da avırı yuk ikänlegen härkem belä. Ä yugıysä, häterne kaldırırga yaramıy ikän bit!

Äbutalip minem uylarımnı añlagan bulsa kiräk. «Tormışnı,— dide,— häter belän genä mäğnäle itep bulmıy, ämma yäşäeşeñne nurlandır!» Añladım, kabul ittem. Tik menä häterne berkaya da kuyıp bulmıy ikän şul. Anı yañartırga, tärtipkä salırga tiyeş idem. İsemdä kalgan hällär-vakıygalar yañadan küñel aşa sugarılıp, ğamälläremdäge hata häm haklıklarnı ber cepkä tezdem. Yäşise dä yäşise ikän äle. Hata digännärem dä haklıktan, haklık digännärem dä hatadan torırga mömkinnär. Ul vakıtlarda taba almadım, häzer miña akıl kererme?

— Häter ul tärtipkä salınganda gına faydalı. Çuar hätereñ belän tügel, kiläçäk belän yäşä!

Bu hämmä keşelärgä kagıla. Häm kiläçäk tormışıma taba aşkındım, üz bähetemne äle tapmaganmın, uñışlarına ireşmägänmen, yäşi genä başlaganmın ikän!

— Ä ni öçen häterdä tormışnıñ maturlıkları kalmıy? Soklana belmävebez säbäpleme?

Äbutalipka birgän bu soravıma cavapnı inde üzem dä belä idem. Häzer ul keşe hätereneñ küñel kitelgändä yahşırak buluı hakında söylär sıman toyıldı. Ämma Äbutalip kabatlanıp tormadı, bälki:

— Yäşäeşneñ bügengese dä ütelgän, ütelep baruçı anıñ,— dide,— yahşılıklı ömet häm igelekle niyät, menä şularga ireşü omtılışı keşene bähetle itä. Hätereñ yaktı bulsın, gomer yulıñda oçragan avırlıklar onıtılsınnar. Şöker itä bel! Teläkläreñä ireşerseñ!

Ul minem belän saubullaşuın sizderergä dip şulay söylägänen älegä belmi idem. Niçek kinät päyda bulsa, ul şulay yukka da çıktı. Üzem dä huş dip äytergä telämädem. Güyäki bez kabat oçraşaçak idek.

VIII

Ellar ütte. Yıraklarga häm yırakkarak kitelde. Balaçak ta, üsmerlek tä, akıl birüçem bulgan Äbutalip ta barı häteremdä genä kaldılar, nurlı ber mizgel bulıp, güyäki yäşämägänmen dä ikän äle bu dönyada digän toyımım eçendä adaştırıp. Keşeneñ tän küzänäklärenä avır häterennän toz cıyılıp, taş bulıp utıra ikänlegen inde niçä tapkırlar sınap karadım. Üpkäläü, uñışsızlıklarımnan häsrät çigü ğalämätlären taşladım. İgelekle niyätem dä barıp çıkmıy aptırata ikän, monda buldıksızlıgımnı gına ğayeplädem, başkalarnıñ katnaşı yuklıgın belep tordım.

Min menä şulay yäşädem. Häm yulım İdel buyındagı borıngı Täteş şähärenä alıp kilde. Anıñ biyek yarlarında basıp tora idem. Cannı yaralaganday kıçkırıp akçarlak oçıp ütte. Miña inde sineñ hakta söyläp ölgergännär ide, küreşkänebez genä yuk. Bälki yanıñnan iğtibarsız ütep kitkänmender? Häm menä açırgalanıp kıçkırgan akçarlak näq sineñ kebek toyıldı miña. İdel akçarlagı! Äye-äye, İdel akçarlagı ul — sin, ul sineñ canıñ, hava dulkınnarında bärgälänep oçuçı. Kanat oçları ällä kara bulganga, buyaldım bit, kayda şulay karaga mançılganmın dip uftanıp yılap kıçkırgansıñdır bälki sin, İdel akçarlagı?!. Ällä hätereñne kaldırdılarmı?

Sineñ belän berençe küreşep söyläşkänemdä ük gomereñneñ ütelgänendä yäşägäneñne añladım. Kazanda idek. Eş belän yörgän çagımda tramvayda bergä bardık. Üzeñ adaşmagansıñ da, yugıysä, ämma yullarıñnı butagansıñ kebek aptırap, häyran itep bärgälängändäy itäseñ.

— Borçılmagız... Ägär şuşı qadär kurıksagız, barası ciregezgä qadär ozatıp ta kuyarmın,— didem.

Sin keşelärneñ yahşılıklı mönäsäbätlärgä iyä buluın belmiseñ, küz aldıña kiterep karıy almıysıñ ikänlegen:

— Yuk-yuk, kiräkmi!— dip äytüeñnän ük añlarga tiyeş idem. Şunda İdel östendä kürgän akçarlak isemä töşte häm min:

— Sez İdel akçarlagımı ällä?— dip soradım. Uylap ta tormastan:

— Äye, kaydan beldegez?— dip, raslaulı-soraulı cavabıñnı birdeñ.

— İdel akçarlagı...

Sineñ çäçläreñä beraz ak töşä başlagan. Kürkäm yözeñä alsulık yögergän. Sorı häm boyık Kazan şähären moñsu küzläreñnän balkıp çıgarga torgan yaktı hisläreñ nurlandırırga tiyeşlär ide, yugıysä. Ällä mähäbbäteñne yugaltıp, şunı tabarmın dip ezläp yörüeñ ideme?

Soraularım belän küñeleñne yalıktırırga telämädem. Yäşäeştän arıgan buluıña aptıradım. Olı yulga çıgasıñ ikän. Şunda qadär ozata kildem.

— İnde häzer adaşmassız!— didem.

Rähmät äytteñ. Kürep toram, bez — kormalar. Nider äytergä teliseñ, süzläreñne taba almavıñ küñeleñne gacizli. Sineñ inde tormışta ğaşıyq bulırga da, mähäbbät utınnan suınırga da ölgergän keşe ikänlegeñ yözeñä çıktı. Bolarnı yäşerä dä almagansıñdır inde. Ber karaş taşlaudan uk alarnı ukıp ölgerergä mömkin ide.

Bezneñ yullarıbız oçraklı gına turı kilep, başka küreşmäskä tiyeş idek. Sin häzer üz yulıñ belän kitäçäkseñ, ä min — üzemneñ yakka.

— Häyerle yullar bulsın!

Şunda tagın sin miña rähmät äytteñ. Çibärlegeñ karşında küñelem nurlandı. Bäheteñ kamil bulsınga dip Hoday täğalä barlık güzälleklärne üzeñä mul itep birgän. Yäşlegeñdä yegetlärneñ «canın kıygansıñdır», kürenep tora. İreñ dä könçeder. Mesken, çibär hatın alganında nindi baylıkka kulı suzılganın añlap citkermägänder inde, ülä betep könläşep yäşägänder!

— Närsäder äytäsegez bar sıman?— dideñ, minem üz yulım belän kitärgä borılganımnı sizmi kalıpmı, ällä huşlaşırga telämiçäme?

— Bar ide dä... Kiräkme ikän?— dip, tuktalıp, siña taba borılıp äytep kuydım. Şulay da bezneñ hiçkayçan häm hiçber vakıt oçraşmayaçagıbız kön kebek açık bulganga, kitep kenä barsam da yarıy ide. Bälki süzemä kolak salırsıñ diyäräk:

— Nigä ütkänegezdä yäşisez?— didem. Ämma bu soravımnı añlatusız kabul itäçägeñne başıma da kitermädem. Sin:

— Ni öçen şulay äytäsez?— dideñ. Cavabımda: «Yözegezgä çıkkan!»— dip, canıñnı kurkıtıp bulmıy bit inde.

Küz aldıma Äbutalipnıñ suräte kilep bastı. Min dä üzemne çal çäçle, ak sakallı babay itep toydım. Häzer siña anıñ süzlären kabatlarga tiyeş idem. Ämma keşe akılın üzemneke yasap, hakim sıyfatta kürenäsem kilmäde.

— Sez monı üzegez dä beläsez!— didem.— Ütkänegezdä yäşämägez, kiläçäktä ul tormış, şul yakka yözegezne totıgız!

Keşelär ber-bersennän işetkän süzlärne dä, alarga üzlärençä mäğnä birep, cannarı telägänçä añlarga bik mahirlar. Sin dä şulay buldıñ. Süzläremä küñel kazanıñdagı mäğnälärne saldıñ, ämma äytkännäremneñ asılın añlamadıñ. Min dä vakıtımnı kızgandım bugay. Häyer, kolaklarıñ älegä süzläremne kabul gına itte, oçına kirtläde, mäğnäsenä dä töşenergä ölgererseñ. Köne kiler, hakıykate açılır. Ämma ul üzeñneke bulıp, üz akılıñ bulıp açılır. Hätta anıñ min äytkän süzlärdän agıp çıkkanlıgın başıña da kiterep karamassıñ.

Härkemneñ şähsi tormış täcribäläre, üz hisläre, toygıları. Beräülär alarga yabışıp yatalar, ikençelär daimi häräkättä bulalar. Bolay eşläüçelärneñ ikese dä hatalana. Niçek kenä bulmasın, ülçämiçä kisärgä kiñäş itmäs idem. Sak bulıgız, tormış bit bu. Ber genä tapkır yäşälä häm hiçkayçan, başka hiçkem tarafınnan kabatlanmıy torgan, barı tik üzeñneke genä bulgan tormış ul — yäşäeşeñ.

Sin üz yulıñ belän kitep bardıñ, min — üzemneke belän. Gafu it, yıgılganıñda kul birüçeñ dä, avır vakıtlarıñda gamnäreñne kütäreşüçeñ dä min tügel idem, min tügel...

Tau belän tau gına oçraşmıylar ikän. Keşelär isänlektä ber-bersenä yulıguçan. Ä menä min sine kabat oçratkaç, häyran idem. Tanımadıñ tügel, tanıdıñ. İnde ällä kem bulgansıñ. Baylıklarıñ citeşle, tormışlarıñ matur häm bötäü, didelär. Soñgı vakıtlarda bötenläy dä üzgärgänseñ. Tanış-beleşläreñ haman da zarlı, şiklänüçän, ikelänüçe keşe buluıña öyränep, sine barı şulay gına yäşärgä tiyeşle hisabında islärendä kaldırgannar. Ämma üzgärgänseñ dä kuygansıñ. Häzer sine tagın da añlıy almıyça integälär. Häyer, isänläşep tormavıñ, uzıp kına kitüeñ yahşı, anısı. Onıtkansıñdır, bälki häterlärgä telämiseñder dä? Siña istälekläreñdä çokınmaska, ütkäneñ belän yäşämäskä kiñäş birüçe dä min üzem tügel idemme soñ?

İdel yarında basıp toram. Kış ayı, könnärneñ tämam kıskarıp betep, tönnärneñ ozınaygan çakları. İdel öste — boz. Kaya di ul akçarlaklar, hätta çıpçık yäki kargalar da kürenmilär. Tik yalgız balıkçılar gına, anda-sanda, bäke tişep bulır, kalgıp-kalgıp utıralar, işelep kitärdäy kapçıklar sıman toyılalar.

Tormış haman üzgäreştä, alga barışında. Bez anıñ hätta irtägä kaysı yakka taba borılıp kitäsen dä belmibez. Häyer, anıñ bügengese dä, küz aldıbızda bula torıp, bezdän yırak.

Menä şundıy könnär citär, bozlar kitäçägen belderep iñ täüdä İdel östennän akçarlak häbär birep ütär. Bälki ul akçarlak sin bulırsıñ, bälki dä min... Andamıni hikmät, iñ ähämiyätlese — yäşäü, tormış yañara bara-bara dävam itä häm itäçäk bit!

10.01.04–17.12.04.

Click or select a word or words to search the definition