Homay Koşı

Hikäyä

Minem ul koşnı kürgänem bar. Aña tañ-gacäyep kalıp, niçeklär genä söyenmägän idem ul vakıtta.

Cäy köne ide. Avılnıñ peçängä töşkän vakıtı. Bezneñ dä ällä kayçannardan atalıp kuyılgan bolınlık kebek cirebez bar. Bolınlık dip, bik alay uk telgä alıp söylärlek tä tügel inde ul üze. Yırak basular artında, ürlärne menep citkäç, ike sırt arasında uymak qadärle genä peçänlek şunda. Ni korı yıllarda da, ni yañgırlı cäylärdä dä üläne yahşı bula. Kuyı häm ürçemle, här cäydä zur at yöge çaması peçän çıga. Ätkäy äytä, bezgä citä, di. Keşe öleşenä kerep, tegendä-monda barıp kısılunı cene söymi, kıyamät könendä Allahı täğalä, açulanıp, gazabın ireşterüe bar.

Äkren genä kütärelep kilüçe koyaşnı iyärtep, bez şul bolınga taba yulga çıktık. İrtänge ciläs cil, igen basuların tulgap-bolgatıp, änä niçek kuyan kua. İrençäk çikertkä häm böcäklärneñ kubız tartuı işetelä. Bu alarnıñ inde küptän tınıp kalgan koşlar bilämälärenä huca bulıp ölgergänleklären belderä. Anda-sanda oçragan kügärçen qadärle kır tavıkları tuk häm simez böcäklärne çüpläp rähätlänälär. Ni disäñ dä, can saklarga yün birgän Hak täğaläneñ märhämätle könnärennän berse ide bu.

Ozak bardık. Ätkäy soñgı yıllarda yış avırganlıktan hälsez, tuktap-tuktap kala, çiksez kükkä töbälä. Anı kötep min sötlänä başlagan boday başagınnan ber-ike yäşel börtek alıp suıram yäki igen arasında üskän zäñgär çäçäklärne özäm, isnäp karıym. Kulımdagı sumkada ber litrlı bankaga tutırılgan sötle çäyne kügärep eçäse kilep kitä. Ätkäydän röhsät sorarga batırçılık itmim. İrennär kipşergän. Sabır itäm.

Bolınıbızga barıp citkändä genä min, ber koşka iğtibar itep, anıñ diñgez östeñdä oçkan akçarlak kebek tibränüenä säyersenep tordım. Nigä monda oça ikän ul, ä? Laçın qadär zur, hätta kaznı häterlätä, akçarlaknıkı tösle ak kanatlarınıñ oçlarında karası da bar. Adaşıp kilde mikänni? Bu tirädä sanga alırlık zur sulı yılga da yuk, diñgez-küllär dä il çitendä genä, barıp kürerlek närsälär tügel. Döres, adaşkandır bu koş, meskenem, adaşkandır. Başkaça bulmas, akçarlak başı belän yugıysä ni dip bezneñ basular östendä oçıp yörer ide?

Bu fikeremne ätkäygä belderergä uyladım.

— Ätkäy, ätkäy dim, bu nindi koş? Akçarlak tügelme? Nigä adaşıp yöri ul monda?

Häzer uylıym da, bala gına bulganmın ikän äle ul vakıtta dip, näticä çıgaram: yuksa här süzem soraudan gına tormas ide.

Ätkäy dä ozaklap, tınıç kına şul koşnı küzätte.

Oça-oça da kisäk kenä kıyıgayıp kitä: yäki çalt ayaz kükkä kütärelä, yäisä kabat bezneñ östän äylänep oça. Ah, baş tübäsennän genä diyärlek uzdı. Min hätta häzer kütärep kitä inde dip örki kaldım. İgen östennän şuışıp kilgän külägäse zur, canga şik salırlık ide. Çügäläp tä kuydım bulsa kiräk.

— Homay koşı bu,— dide berazdan ätkäy.— Küptän bezneñ yaklarda kürengäne yuk ide. Säğadät bilgese, bähet kiterä ul.

Min berni dä añlamadım diyärlek. Närsä ul säğadät? Nindi koş ul Homay koşı? Bähet kiterä torgan bulgaç, äybät ikän anısı.

İnde kilep cittek digändä genä şulay tuktap kaluıbız vakıtnı buşka uzdıru belän ber ide. Bezgä iyärep yörgän koyaş ta şaktıy kütärelergä ölgergän. Tau aralarıñda adaşkan cillär uñlı-sullı yörenä. Ofık artlarınnan ak mamık bolıtlar da kürengäli. Şulay da könnär bu aralarda yahşı toraçak.

Peçänlegebez yılmaep diyärlek karşı algan tösle buldı. Çit-çitendä üläne täbänäk, urtasına kersäñ, bildän inde ul. Taptarga gına yaramıy. Anısın beläm. Ämma beräü uzgan inde. Kürenep tora. Yarıp uk ütkän. Ni kalgan inde aña, monda çalışayıp yörmäsä, urap ütä almas ide mikänni?

Ätkäy, doga kılgan kebek itep, bit oçın kuşuçlap sıpırıp kuydı. Aña iyärep min dä kabatladım. Eşli başlasak, ike-öç köndä çabıp alabız inde anısı, Alla boyırsa!..

Ätkäy kütärep kilgän çalgısın karaştırdı da üz cayı belän peçän çabarga kereşte. Älegä miña eş yuk ide. Çalgıga buyım citsä dä, ikençesen alıp kilmädek şul. Tau sırtınarak kütärelep, olı taşka menep utırdım. Şayan cil, ciñsälärdän kerep, yüri kıtıklagan kebek mataşa, borın oçlarına törtep-törtep kuya, yıraklardan tuk häm rähät hava alıp kilä. Här cirdä bähet-säğadät orlıkları tulışıp, alda şatlıklı könnär bulasın häbär itä. Tınıç, küñelle. Ägär dä sez, dönyadan tuyıp, imin cir ezläsägez, kayda da tügel, menä şuşında inde ul!

— Ulım...

Ätkäy çakıra ikän. İsemne cıyıp, tizräk şunda yögerdem. Ul ber tezmäne çıkkan da, häle betepme, çalgı sabına tayanıp tora. Küzlärendä ällä avır eşneñ tire, ällä yäşlär. Yuk, cil genä kergänder? Nigä äle bireşep torsın di. İlledän uzgan ir bit ul!

— Ulım, menä sin dä çabıp kara äle...

Äytüe buldı, min çalgıga üreldem, hay, küptän hıyallangan idem bit bu turıda. Ätkäygä çaba belgänemne kürsätäsem kilä ide. Yukkamı, bolınga töşep, kıçıtkan kıyırlap yördem.

Berençe seltänülärem uñışsız bulıp çıktı. Cirgä kadalgan çalgımnı tartıp alam, kulnı caylıym, ul tagın törtelä. Açu kilmäslek tä tügel şul. Nigä bolay tıñlausız inde? Ätkäy karşısında maktanırga da irek birmi.

— Alay totma sin anı, ulım. Menä bolay, üz irkenäräk kuy... Kıynap yörtmä, irkenräk bar, cayına karabrak...

Küpme genä öyrätmäsen, çalgı minem sıyık beläklärne sanga sukmıy, ir zatınnan buluımnı kölkegä kaldıra ide. Şulay da ser birmäskä tırıştım, batırayıp-batırayıp seltändem. Ämma çalgım ber dä üzenä iyärtergä isäplämi. Min dä haman ücätlänä baram.

Tezmäne çıgıp citkändä tämam hälsezlängän idem inde. Şulay da kulnıñ cayın taptım şikelle. İkençesen başlaganda çalgım törtelep gazaplamasına küñelemdä ışanıç tudı.

Borılıp karasam, çapkan cirem at aunagan bolın hälendä, ber kölke surättä ide. Kaysı urınnarda peçän büselep yata, kay cirlärdä tamırı-niye belän kubarılgan, tezmäm tigezle-tigezsez, alama yaka tösle kilbätsez ide.

— Barıp çıgarga ohşıy, ulım... Äle min irtäräkme ällä digän idem. Öyränüeñ — üzeñä... Berençese şulay inde anıñ, annan soñ kitä ul, kulıña da kilep tora tösle.

Ätkäy şulay därtländerep, mine tezmä başında karşı aldı. Ämma süzlärendä söyeneçtän bigräk kıyınsınu kebek tıngısızlık tösmere dä işetelde. Bügen genä tügel, soñgı vakıtlarda ul şulayrak söyläşergä ğadätlänep kitte, şunlıktan iğtibar itmäskä dä mömkin ide. Alarnı üzemçä kabul ittem: eşkä därtemne sünderäse kilmider mögayın.

İkençe-öçençe tezmä-pokoslarnı çıgu miña küpkä ciñelräk buldı. Çalgım da tıñlauçanrak häzer, ätkäyneñ fatihasına kolak salgandır iñde.

Min şulay şaktıy ozak çaptım. Eşneñ cayına töşenä bargan sayın därtem dä arttı. Ämma beläklärgä kan utırdı, cilkä başları arıdılar. Tänem şabır tir. Mañgayıma kagılıp uzgan cil dä kaynar häm esse ide.

Şulay öç-dürt tezmä çıkkaç, ätkäy mine üz yanına çakırdı:

— Kil, ulım, utır... Beryulı çabıp beterergä dimägän, häl cıyıp al.

Anıñ küzlärendä kiler könnär öçen ışanıç häm şatlık oçkınnarı yana ide. Min çabılgan cirlärne, bolınlıgıbıznı küzättem. Şaktıy küp ikän äle eşlise.

— Ätkäy, tiz genä betmäs äle bu...

Ul kölep kuydı:

— Beryulı betmäs, azlap-azlap çapsañ, citmi dä kalır... Äle min ışanıp ta betmägän idem, bolayga kitsä, kulıñ yatıp tora, buldırırsıñ, inşallah!..

Çalgını çitkä taşladım. Ämma alay itüemne ätkäy yaratmadı. Urınınnan kuzgalıp, aña ürelde häm miña eş koralı belän bäyle sabagın birergä aşıktı, yugıysä kuşıp kına da kirägençä eşlätä ala ide bit.

— Ulım, çalgını bolay taşlamıylar, sabınıñ oçı belän tezmä başına kadap kuyalar: yugalmıy da, ayagıña da yalgış çalınmıy, hävef-hätär dä kürsätmi. İrne — halık, ir — koralnı maktıy. Eşeñne başkarganı öçen üzenä dä hörmät kürsätergä kiräk,— dip, anı üze uñay tapkan cirgä kadap kuydı. Miña isä: «Ä-ä-ä»,— di̇yüdän häm aklanırlık säbäp ezläüdän başka çara kalmadı.

Bez utırıp yal itkändä, Homay koşı turıbızdan tagın ütep kitte. Ällä kaydan gına kilep çıktı da, güyäki külägäse belän koçaklap aldı. Kolaçları iñgä-buyga şaktıy kiñ ide. İkençe tapkır yöräk türenä bilgesez ber şom yögerde. Ul da bulmadı, oçıp bargan cirennän bu koş zäñgär kükkä kerep erede, yukka çıktı.

— Ätkäy, kayda yäşi ikän Homay koşı?

Minem kurku yözemä çıkkan ideme, belmim, bälki karaşlarım säyer toyılgandır. Ätkäy sınap kına turı karap aldı. Yılmaydı. Yuatkanday äytte:

— Kurıkma, ulım. Ber dä yaman koş tügel ul. Borıngılar äytä torgan ide: Homay koşın kürgän keşe bähetkä ireşä, dip. Ul — Allahı täğaläneñ häbärçese. Oyası da ällä kaylarda, zäñgär kükneñ tübäsendä dilär ide. Eleklärne kürengälägän ul. Häzer ber dä oçratkanım yuk ide. Bähetle bala ikänseñ...

Min dä tınıçlandım. Yalga utırgaç, arıganlıgımnı nıgrak sizdem, kuzgalası da kilmäde. Ber kızgan mäldän tuktamıyça eşläsäm, yahşırak bulgandır da bälki?

Kuzgalıp kitkändä ayak-kullarnıñ avırlıgı podavay elgän tösle ide, güyä üzemnekelär tügel, çit keşeneken tagıp kuygannar.

Kön urtası avışkanda esselektän mañgaylar çatnıy, kigävennärneñ zähärlegennän tüzär ämäl kalmagan ide. Tagın yal itärgä tuktalgaç, zur taşnıñ artında yarım külägälek tabıp, şunda suzılıp yattım. Rähät bulıp kitkändäy toyıldı. Kigäven häm çebennärdän kaçıp şaktıy ozak aunadım. Ayaklarnıñ-kullarnıñ sızlavı, könneñ esselege tängä tıngılık birmi ide...

Keçkenä genä peçänlegebezne dürt kön çaptık. Soñgı tezmä-pokosnı çıkkanda, äüvälgeläre kibep ölgergän ide inde. Bötenläy taralıp betmäsennär dip, kübäläştergäläp tä kuydık. Ä Homay koşı bütän bezneñ taraflarga kilmäde, kürenmäde. Barlıgıbıznı onıttı, ämma minem häteremä uyılıp kaldı. Zäñgär kükkä töbälgändä, küzlärem anı ezli başlap, kinät kilep çıgasına ışanıçım zur ide.

Çapkan peçänebezne tiz genä alıp kayta almadık. Ätkäy ike kön rättän atlı häm maşina-traktorlı keşelärne yörep çıktı, hämmäse dä eştä ide.

Şulay da öçençe könne irtän-irtük, äle keşelär kuzgalgançı uk cigüle at belän yulga çıktık. Bu ala-kola biyäne ätkäy kemnän algandır, belmim, härhäldä, bezneñ avılda mondıy uk yalkau mal yuk ide bulsa kiräk. Dilbegä başın üzem totkanga, açularımnı çıgarıp beterde, artınnan töşep etärdäy hällärgä cittem.

— Kulıñda çıbırkı bulmaganga şulay itä ul, ulım. Bar, çıbık bulsa da tot,— dip, ätkäy kiñäş birgäç, berençe oçragan särbi kuagınnan iñ sallısın sındırdım. Döres ikän, arbalarına qadär kelteräp yögerde. Çuar biyä genä kanäğatsez räveştä küz agı belän karap-karap kuygaladı, ämma adımnarın akrınaytmadı.

— Äydä, kaytkanda tau tübän...— dip, üzaldıma kuanıp haman da çıbık oçın havada çocıldatkalap algaladım. Anıñ sayın çuar biyä ämeremä yahşırak buysına birde.

Kilep cittek. Yırakta, avıl başında, sıyırlar avaz saldı. Kötü yaña çıgıp kilä ikän. Dimäk, kön kızdırırga ölgergänçe kaytıp ta citärbez, inşallah...

— Ah, harap kına itkännär...— Ätkäyneñ bu süzlärennän yöräk kiselep kitte. Äüväle närsä hakında äytkänen töşenmäsäm dä, tizdän üzem dä şahit buldım: çabıp kübälägän peçännärebezne tuzdırıp-taptap, aşık-poşık töyäp, urlap uk kitkännär ide. Üldem-bettem. Yaman häl ide şul.

— Ah, mıskıllar gına itkännär...— Ätkäy ärnep-ärnep söylände, uñga-sulga atladı. Närsä eşlärgä dä belmäde.

Minem üksep-üksep yılıysım kilde. Küzläremdäge yäş börteklären çak kına tıyıp tora aldım.

Kilgäç-kilgäç, buş kaytmas öçen dip, karaklardan kalgannı tırmaladık ta arbaga töyädek. Küñel tınıçlandırırga citä kaldı anısı. Cıya torgaç, yartı at yöge bulgan kebek ide.

— Ällä ezläre buylap barıym mikän?

— Yörmä, ulım, yünle adäm ikän, keşe malına timäs ide. Süzennän bälase kübräk bulır yä!—Ätkäyneñ bolay yuaş itep äytüe minem üzemä oşamadı. Ämma süzlärenä buysınırga mäcbür idem.

— Anısı şulay da, tik şuşı yök belän avılga niçek kaytıp kererbez, kön dä bezne eşkä ozatkan änkäygä närsä äyterbez?

Yulda atnı aşıktırmadım, ämma ciñel yökne tübän taba ul eldertte genä. Üpkäläüneñ çige yuk ide. Karganırga la, yılarga da belmädem. Ätkäy isä ber süz dä äytmäde. Niçä könnär buyına kuygan tırış hezmätebez şulay äräm buldı, ugrı kulına kaldı.

Yuk, avıl da bezne kölep karşı almadı, änkäy dä rizasızlıgın beldermäde: «Harap kına itkännär ikän»,— dip, açırgalandı da, bolay da käyefebez kitkänlegen añlap, bötenläy cimerep taşlarga telämäde.

Ämma min eş arasına kerä başlagan idem inde. Cäy buyı su buylarınnan häm üzänleklärdän kul arbası belän peçän cıydım. Ber sıyırıbızga kışlık azık buldı dip äytergä yaramasa da, salamga kuşıp salırlık kına bar ide.

Ä Homay koşı hakında min bütän iskä töşerergä telämädem. Şulay da ul ozak häteremnän çıkmadı. Berniçä yıl rättän avırgannan soñ, ätkäy vafat buldı. Min dä inde, yeget däräcäsenä citeşep, kalada ukıy idem. Cäylärdä kaytkaç, şulay bervakıt änkäygä ätkäy belän Homay koşın kürgänlegemne söylädem, niçek peçänsez kaluıbıznı iskä töşerdem. Üpkämne dä belderdem.

— Yalgışma, alay dimä, ulım... Homay koşı bähet kiterä ul. Ämma bändälärneñ usallıgınnan saklap kala almıy. Allahı täğalä betmäs-tökänmäs şatlıklar birsen. Ätkägez cännätle bulır. Keşelärgä ber dä usallıgı timäde bit,— dip ozak söyläde, doga tottı. Min isä änkäyneñ ul süzlärendä haklık taptım, Homay koşın kürüem, anıñ külägäse astında kaluım arkasında kiläçäktä üzemä bähet ireşäçägenä ışanıçım arttı.

Ämma tormış başkaçarak ikän şul äle, ruhı bütänçäräk. Ul hätta yazmışlarıbızga üz tözätmälären kertä, adaştıra, butıy, bezne äyläneç yullardan yörtä. Ä şulay da minem ışanasım kilä: kiler tösle ul bähet, ezläp tabar kebek üzemne. Bälki ışanıçımnı tormışta yugalttırmas öçen kürengän-

der ul vakıtta Homay koşı, külägäse astıñda kaldırgandır? Menä barsı da üzgärep kitär dä, kiler kebek ul ışandırılgan bähet, kiler kebek.