Hökem

(hikäyä)
Baş süz.

Tarih daryası aga da aga. Ul tuktalu belmi. Läkin ul su kebek tübängä tügel, ä alga, ürgä aga, şikelle. Härhäldä, keşelek tarihı bernikadär dävam itkännän soñ, anda ählak barlıkka kilä. Adäm balası yahşını yamannan ayıra başlıy. Berazdan yaman keşegä yogıntı yasau çarası, annarı inde naçar bändäne, yağni cinayätçene, cämgıyättän ayıru mömkinlege barlıkka kilä. Tsivilizatsiyä nık üseşkäç, ber keşene tügel, hätta totaş illärne, däülät başlıkların cäzaga tartu mömkinlege tua. Mondıy mömkinlek bulmagan häldä tınıçlık häm ğadellek yaklı köçlär şundıylarga karata hiçyugında ädäm häm ählak hökeme çıgara ala. Bügen menä şundıy kön tuıp kilä.

Tañ. Kara kükneñ ber çiten kütärep tañ kütärelä. Tañ ul yaña kön başı. Bändälär uyana, kön dävamında eşli, ukıy, yakınnarı belän oçraşa, söyläşä, yaña mäğlümat ala, uylıy, şatlana, köyenä, sagına, borçıla, yuksına, hıyallana, plannar kora, väzgıyättä katnaşa... Annarı kiç kilä. Kiç ul könneñ kapkaçı. Bu kön tämam dip yabıp kuya. Häm äle genä äytelgän närsälär barısı da artta kala, alarga inde ütkän zaman digän möher sugıla. Almaşka tagın ber kön kilä, anısı da ütä. İkençese, öçençese, yözençese... Şunnan inde bügenge kön onıtıla, anda ähämiyätle vakıygalar bulgan bulmasa, häterdän cuyıla. Şulay yıllar ütä, ğasır, meñellık... Läkin meñ yıl eçendä inde törlese bulgan. Şular arasında keşelekne, millät yazmışın epohalarga bülgännäre, halıknıñ açış-kazanışları, batırlıgı häm talantı ezlären saklauçılar da bar. Alarnı inde onıtırga yaramıy. Monı añlagan cämgıyät onıtılgannarnı yañadan açıklarga, yugalgannı tabarga teli. Şunda inde tarihçılar eşkä kereşä.

Läkin tarihta küñelsez, ayanıç vakıygalar da bar, hıyanät, yavızlık ta az tügel. Bolarnı belü, yaktı dönyaga çokıp çıgaru kiräkme? Kemneñder gayıben faşlau zarur eşme? Kiräkmi, dilär kayberäülär häm säyäsät eşkä kereşä. Säyäsät tarihçınıñ doşmanı. Ul döreslekne yäşerä, aknı kara, karanı ak dip isbatlıy, tarihçını şulay dip äytergä mäcbür itä. Läkin, säyäsätkä buysınmauçılar da bar.

Bu dönyada nilär genä bülmıy. Menä bıyıl küräzäçelär, astrologlar dönya betä dip täqrarlıy. Ellä şuña mikän, ällä törkilärneñ tämam taralıp, yugalıp betüennän saklarga tırışu çarasınnanmı, ällä inde küklärneñ ämere belänme bügen dönya sudı bara. Anda keşelek tarihınıñ bik olı vakıygası häm bik olı facigası – Däşt-i-Kıpçak ileneñ yukka çıguı häm kıpçak-törki halkınıñ tarihı urlanuı karala. Yörägendä game bulgan bändä borıngı babalarıbız yazmışı, üzebezneñ kiläçägebez belän kızıksınmıy kala alamı? Egär kızıksınsagız, tıñlagız, işetegez...

Räis. Bügen bez berençe tarihi eş karıybız. Bilgele däülätneñ başkalası Mäskäü kıpçak halkınıñ tarihın urlauda ğayeplänä. Särkätip, figurantlar barısı da barmı?

Särkätip. Räis äfände, şahitlar häm çakırılgan şäheslär barısı da biredä. Kilmi kaluçılar yuk.

Räis. Rähmät. Barıgız da utırıgız. Mäskäüneñ törkilär tarihın urlauda ğayeplegen tikşerü eşen karau utırışın açık dip belderäm. Sud sostavın iğlan itäm: haklık isemennän kuyılgan Räis min bulam, ğayepläüçe burıçın Ğayepläüçe, advokat vazıyfasın Yaklauçı başkaraçak. Protokolnı Särkätip alıp bara. Ğayeplänüçelär eskämiyäsendä Mäskäü bulır. Sud sostavınnan riza bulmauçılar yukmı?

Gayıpläüçe, Yaklauçı häm Mäskäü riza ikänleklären belgertep baş kagalar.

Räis. Alay bulsa, ğayepläü bilgelämäsen ukıp ütäm. Mäskäü törki halıklarnıñ borıngı äyberlären: kiyem-salım, eş häm sugış koralların, bizänçeklärne, savıt-saba häm başka äyberlärne, şulay uk törle materiallarga töşerelgän yazularnı, sürätlärne küp ğasırlar dävamında yuk itüdä, üzgärtüdä häm üzläşterüdä ğayeplänä. Bolar halıkta bulgan, muzey, kitaphanä, hramnarda saklangan, arheologik kazılmalarda yäki oçraklı räveştä tabılgan artifaktlarga bertigez kagıla. Bu ğayepläülär küpsanlı yazma çıganaklar, ülgän häm isän şahitlar belän raslana. Şulay uk Mäskäü borıngı kıpçak halkın mäkerle yul belän tarkatuda, törle isemnär atap törkemnärgä bülüdä, ber-berse belän sugıştıruda ğayeplänä. Şul yul belän ğayeplänüçe alarnı kimetä, cirlären tartıp ala. Mäskäüneñ şuşı ğamälläre arkasında häzerge zaman keşeläre kıpçaklar turında berni belmi, belsä dä alarnı borıngı kırgıylar dip belä. Küp halıklar üzläreneñ kıpçak varisları buluın da onıtıp yäşi. Şulay itep, Mäskäü kıpçaklarnıñ tarihın urlauda ğayeplänä.

Gayıpläü çıgışı öçen süz Ğayepläüçegä birelä. Rähim itegez.

Gayıpläüçe. Hörmätle Räis, hörmätle sud kollegiyäse, iñ täüdä min şunı äytergä telär idem. Ğalimnär kıpçaklar telen öyrängändä kıtay, gäräp, farsı yäki Evropa çıganaklarına tayana, ä Räsäy çıganaklarına tügel. Bu fakt üze ük Mäskäüne ğayepläüdä citdi häm sallı dälil. Ni öçen alay soñ? Çönki törkilär, atap äytkändä Däşt-i-Kıpçak turındagı härtörle yazmalar kat-kat üzgärtelgän, bozılıp betkän. Mäskäü monı üzeneñ basıp alu säyäsäten, başka halıklarga karata alıp barılgan genotsidnı aklau, häm şul cähättän dala, Tönyak Kavkaz, Seber, Altay, Urta Aziyä halıkların kırgıy itep kürsätü maksatında eşlägän. Biredä, sez, hörmätle Räis, sorau birergä haklısız: “Ni öçen kıpçaklar üzläre kaldırgan çıganaklarga tayanmıylar?”- diyärsez. Şunıñ öçen: berençedän, kıpçaklardan kalgan artifaktlar añlı räveştä häm yavız niyättän yuk itelgän. İkençedän, alar bik nık bozılgan, üzgärtelgän häm hätta hunnar yäki dönyada bulmagan skiflar, başka halıklarnıkı dip iğlan itelgän. Öçençedän, Mäskäü tarafınnan üzläşterelep Mäskäü mädäniyäte yädqarenä äyländerelgän. Kıpçak tarihın, kıpçak mädäniyäten üzläşterüneñ ber misalı bu.

Mäskäüneñ oyatsızlıgı akılga sıymıy. Kıpçaklarga karagan äyberlär küp tabıldı häm tabılıp tora. Läkin alarga şunduk bu fälän-tögän kultura äybere dip yalgan“tamga” tagalar da, ul äyberlärne öyränüne tuktatıp kuyalar. Çönki elek zaman cirlären basıp alıp, üzlären ütergäç, häzer kilep Mäskäü bu halıknıñ yugarı mädäniyätle, ädäple, tsivilizatsiyäle halık buluın tanıy almıy häm moña teşe-tırnagı belän karşılık kürsätä. Bu cähättän kıpçaklarnı küçmä halık dip iğlan itüne genä alıyk. Kirpeç, savıt-saba, eş häm sugış koralları, bizänü äyberläre citeştergän halıklar küçmä halık bulamı? Absurd. Döres, bu mäsälägä ayık akıl belän karap, citdi tikşerenü eşläre alıp baruçılar da bar. Mäsälän, Murad Adci. Ul, gomumän, küçep yörgän tsivilizatsiyä bulmıy, di. Malga iyärep yöregän halık niçek itep timer rudası kazısın, metall koysın.

Räis. Bu hakta äyttegez inde.

Gayıpläüçe. Gafu itegez. Läkin min moña ayırım iğtibar birüegezne sorıym. Cir yırtıp ruda kazıgaç, timer eretkäç, şul timerdän korallar eşlägäç, biredä inde ostahanäläre bulgan ber poselok kilep çıga. Häm şuşı korallarnıñ yırak-eraklarga satıluın, almaşka şuşında yäşäüçe hönärçelärneñ kiyem-salım, aşamlık satıp aluların isäpkä alganda säüdä üzäge dä bar bulıp çıga. Läkin, döreslege küzgä törtelep torgan mondıy fikerlär isäpkä alınmıy, andıy tarihçılar ezärlekläügä duçar bula. Mäsälän, şul uk Murat Adcinı törmägä utırtıp kuyalar.

Menä şulay, äyberlär bar, ä alarnı eşlägän ostalar yuk, şulardan faydalangan halık yuk.

Törkilär tarihı Çıñgızhan belän bergä barlıkka kilmägän, çönki ul Adäm tügel. Şulay uk meñnärçä çakrımga suzılgan däülät totkan halık ber mizgeldä yukka da çıkmagan, alar bulgan häm bar. Läkin, Mäskäü tırışlıgı belän, vak-vak kaldıklarga bülenep, üz tarihların onıtkannar.

Räis. Ğayepläüçe äfände, bolar barısı da emotsiyä. Mäskäüneñ kıpçak tarihın yuk itüen raslauçı dälillär kiterä alasızmı?

Gayıpläüçe. Alam, hörmätle Räis. İñ täüdä täredän başlıyk. Kıpçaklarnıñ hristian bulganı yahşı bilgele, alarnıñ izge simvolı täre bulgan. Rim papası Lev Berençe törek täresen Atilladan algan. Läkin törkilärdä täre bäla-kazadan saklanu çarası, kük iyäse simvolı bulsa, mäskäülelärdä ul inde, täreneñ ber yagın ozınaytıp, keşe kadaklau öçen kullana başlıylar, şul uk vakıtta bizänü äybere bulıp ta kitä. Bu Krılov mäsälen häterlätä: maymıl küzlek tapkan, läkin anı niçek faydalanırga belmägän.

Räis. Kisätü yasıym. Etikanı saklagız.

Gayıpläüçe. Gafu itegez. Täre genä tügel, gomumän, pravoslavnıylar dine kıpçaklar dinen üzgärtep, döresräge, bozıp eşlängän, şuña da ul karşılıklı häm butalçık.

Räis. Dälil kiräk, Ğayepläüçe, dälil.

Gayıpläüçe. Häzer – dälil. Sabır itep tıñlap beterüegezne ütenäm. Çönki bu bik gıybrätle misal häm min şunı söyläsäm, başka bik küp dälillärne söyläp tormaska da bula.

Räis. Notatsiyä kiräkmi.

Gayıpläüçe. 1987 yılda Çiläbe däülät universitetınıñ G.B.Zdanoviç citäkçelegendäge ekspeditsiyäse Karaganka yılgası buyında borıngı kala urının taba. Bu gacäp korılmalar sisteması bezneñ eraga qadär 17-16 ğasırlarga karıy. Läkin bu tabıldıknı borıngı başkortlar, törki yäki başka halıklar belän bäyläp kararga berkem dä telämäde, Mäskäü ğalimnäre monı farsılarga bäyläp kuydılar. Ni öçen? Çönki, yänäse, Mäskäü imperiyäse territoriyäsendä başka tsivilizatsiyälär bulmagan häm buluı mömkin dä tügel! Dimäk, mäskäülelär berdän-ber asıl halık. Şunlıktan, Donnan Çukotkaga qadärle territoriyäne basıp aluları ğadel häm zakonlı.

Tagın ber fakt: arheologlar açkan kulturalar ni öçen keşe isemnäre belän atala? Bu bit mikrob tügel, ä kaysıdır halık ezläre. Cavap ber: änä şul halıknıñ isemen atamas öçen.

Tagı da faktlar: kıpçaklarga kagılışlı kitaplar yandırıla, urıslar üz yazmaların kat-kat küçerep üzgärtep yazalar häm yazgan sayın kıpçak eze keçeräyä bara, keçeräyä bara häm, nihayät, bötenläy yukka çıga. Mäskäü ğalime A.L.Şahmatov borıngı Mäskäü tarihında nibarı dürt epizod çınbarlıkka turı kilä, dip yaza. Bez bu tarihçınıñ haklıgın härdaim häm kat-kat kürep torabız. Mäsälän, borıngı yılyazmaçınıñ tulı häm döres, şunlıktan bik qaderle hezmäte Peçera monastırendä saklangan bula, läkin igumen Silvester anı üzgärtep yaza. Bu gına az bula, küräseñ, nibarı ike yıl ütügä Mstislav Monomah anı yañadan üzgärtterä. Novgorodnıñ ähämiyäten kütärä, ä törki telle Kiyevnıñ ähämiyäten bötenläy kimetä. ä bit räsmi tarih kitapları, däresleklär näq änä şul monastır yazmalarına nigezlänep eşlängän. Şulay itep Kiyev häm Mäskäü tarihında törkilär çorı bötenläy yuk itelä.

Gomumän, Mäskäü ilendä tarihnıñ däülät säyäsätenä buysındırıluı ğadäti küreneş. Mäsälän, täüge kitap basuçı keşe İvan Fedoroviç milläte buyınça belorus bulsa da, häzer härkayda ul urıs bulgan dip yazıla. Kirill belän Mefodiynı alıyk. Alar Böyek Bulgariyä kaganatında tugan. Anda törki teldä yazu bulgan. Kirill Mäskäü alfavitı uylap tapmagan, ä borıngı run tamgaları urınına glagolitsa dip isem algan häreflär ğamälgä kertkän. Monı şuşı dälillär raslıy. Berençedän, Kirill kırık bilge kertkän, ä Mäskäü tele ulkadär härefkä mohtac tügel, anda äle dä nibarı 33 häref. Glagolitsada häreflärneñ küp buluı isä törki teldäge avazlarnı bilgeläü öçen uylanılgan buluı belän añlatıla. İkençedän, ber yazmada bez bolay ukıybız: “V Hersone Kirill uçilsya u rusa russkoy gramote i yazıku,”- diyelgän. Rus telenä öyrände digäç, Kirillnıñ rus bulmavı kürenep tora. Bu yazuda iskitkeç yalganlık, Kirill çınbarlıkta süriyä keşesennän belem algan, yağni Mäskäü tarihçıları süriyä süzen rusiyä dip “üzgärtkännär”. Bu yalgışlıkmı? ä menä şuşı tekstnıñ berençe, grek telendäge variantında bu fraza bötenläy yuk.

Öçençedän, Karamzin kitabında bolay yazıla: yänäse, imperator Mihail 898 yılda Kirill belän Mefodiynı grek kitapların slavyan telenä tärcemä itärgä cibärä. Läkin imperator üze 867 yılda ülgän bit! Falş. Annarı, ul vakıtta slavyan telendä yazu bulmagan. Yazusız gına nindi kitap bulsın? Tagın ber falş. Dürtençedän, urta ğasırlardagı din belgeçe Dobner älege Kirill azbukasınıñ glagolitsa buluın, häreflärneñ borıngı tamgalarnı häterlätüen häm bernindi başka azbukaga ohşamavın ışandırırlık itep dälilläp kaldırgan.

Räis. Ğayepläüçe äfände, sud sezneñ dälilläregezne isäpkä aldı. Läkin, min şunı äytergä mäcbürmen, bolar döres bulsa da, borıngılıkka karıy. Zakon buyınça, ğayeplänüçeneñ gayıbe kire kakkısız dälillär belän isbatlangan bulsa da, ozak yıllar ütkän bulsa, sud anı cavapka tarttıra almıy. Ütkän eşkä salavat, dilär. Sezneñ häzerge zamanga karagan faktlarıgız barmı?

Gayıpläüçe. Hörmätle Räis, kızganıçka karşı, andıy faktlar da citärlek. Mäskäü üz hatasın tanıp tınıçlanası urınga kıpçak väkillären, häzerge törki telle halıklarnı kısuın dävam itä. Yandırılgan kitaplar, talangan kurgannar, yuk itelgän arhivlar, yäşeren räveştä çit ilgä satılgan häzinälär, atılgan ğalimnärne äytü dä citä. Massovıy atular 1953 yılda buldı, bu äle yañarak kına.

Min dönya külämendä ähämiyätle faktka tuktalır idem. Arheologlar Başkortstan Respublikası başkalası Ufa şähäre urnında meñ yıl elek kala bulgan, di. Bu faraz tügel, kazılmalar näticäse. Evropa häm gäräp säyähätçeläre Başkortstan territoriyäsendä kalalar buluın terkägän, ä kayber ğalimnär iskitkeç ücätlek belän bolarnıñ berse dä bulmagan dip tora. Asfandiyärov kitabına karaganda, tatarlar biregä yañarak kına küçenep kilgän, ä başkortlar çak kına aldanrak barlıkka kilgän (kaydan?). Bälki, küktän töşkännärder? Minemçä, başkort avılları Asfandiyärovka qadär dä bulgan, başkort halkı İbn Fadlanga qadär dä yäşägän.

Kıska gına itep tagın berniçä süz äytäsem kilä. Sugışta iskitkeç batırlık kürsätkän Matrosov tatar bulıp çıktı, Reyhstag başına berençe bulıp bayrak kütärgän kaharman Zahitov tatar bulıp çıktı. Şuña alarnıñ isemnären dä belüçe yuk. Üz millätenä dan kiterüçe Musa Cälil başta niçä yıl halık doşmanı bulıp isäplände, yarıy äle bu oçrakta haklık ciñde. Tik, menä Mars Rafikovnı, tatar bulganı öçen, cihanga oçırmadılar. Çeçnyada yasalma räveştä sugış oyıştırıldı, Tatarstan hökem itelde, başka milli respublikalar möstäkıyllegen häm Konstitutsiyäsen yugalttı… Bolar barısı da Mäskäüneñ häzer dä şul uk säyäsät alıp baruı turında söyli.

Äytelgännärne bergä cıyganda Mäskäüne kıpçaklar tarihın urlauda ğayeple dip tanırga citärlek. Min anı ğayeple dip tanuıgıznı häm hökem itüegezne sorıym.

Räis. Rähmät, utırıgız. Yaklauçı, sez çıgış yasarga äzerme, rähim itegez.

Yaklauçı. Hörmätle Räis, kıpçaklarnıñ yukka çıguında Mäskäüne ğayepläü öçen sud ütkärelüe miña gacäp toyıla. Biredä, gomumän, anıñ katnaşı bar mikän. Alaysa atsteklar imperiyäsen kem cimergän, borıngı şumerlar, ariylar kaya bulgan? Ni öçen alarnıñ yukka çıguında kemneder ğayeplämibez? İmperiyälär akrınlap oyışa başlıy, tuplana, üsä häm, küpmeder vakıt danlı tormıştan soñ, sünep kala, dönya arenasında urının başkalarga birä. Mäsälän, barı tik HH ğasırda gına Avstrovengriyä häm SSSR imperiyäläre tarkaldı. Bu ğadäti häl, tormış agışın tuktatıp bulmagan kebek, halıklar häm däülätlär evolyutsiyäsen dä tuktalıp bulmıy.

İnde häzer faktlarga kilik. Kıpçaklarnıñ tarkaluı Evropadan başlana. Kerereñnän alda çıgarıñnı uyla, dilär. Atilla yartı Evropanı basıp ala. Tarihi çıganaklardan kürenüençä, kıpçaklar eçkersez, berkatlı, tiz ışanuçan halık bulgan. Ä Evropada halık ni dä, korol yäki Rim papası ni, barısı da mäkerle, astırtın, häyläkär. Alar kıpçaklar igosınnan kotılu öçen alarnı ber-bersenä karşı kotırta başlıylar, astırtın säyäsät alıp baralar. Şulay itep, sugışta ciñelü belmägän halık dönyada iñ äşäke närsälärneñ berse – säyäsät karşında köçsez vä koralsız bulıp kala. Könçellek, üçläşü, baylıkka kızıgu hösetlege moñaça kıpçakta bulmagan. Evropa halkınnan şuşı yamanlıklarnı yoktırgan halık tiz arada ählakıy yaktan çeri başlıy, çönki anıñ immunitetı yuk. Doşmannıñ häyläsen añlau häm saklanu öçen üzeñä häyläkär bulu kiräk. Ä bolar riyäsız biçara, bala hälendä kala. Kıskası, kıpçaklar diplomatiyägä, säyäsät alıp baruga sälätle bulmıy. Şunlıktan, duslık, berdämlek betä, ızgış başlana. Olı halık ulları törkemnärgä bülenep, üzläreneñ Vizantiyä häm Rim kubızına biyegännären dä sizmi, üzara sugışa başlıylar. Şulay itep başka halıklarga millät häm däülät bulıp üsärgä cirlek kaldıralar.

Bülengänne büre aşar, di. Däşt-i-Kıpçak ile tarkalgannan soñ, älbättä, anıñ kaldıklarına höcüm itüçelär dä tabılgan, cirlären tınıç yul belän dä üz kullarına aluçılar bulgan. Läkin, min biredä ber tendentsiyägä iğtibar birer idem. Köçle üzäkkä sıyınırga teläüçelär bulgan kebek, üzäktän ıçkınırga teläüçelär dä bula. Bigräk tä, üzäk taralıp töşsä. Süz millätlärneñ üzbilgeläneşe turında bara. Däşt-i-Kıpçak tarkalgaç şundıy däver citä, halıklarnıñ küçenep yörüe tuktalıp kala, üzara bäyläneşlär sürelä. Ä inde ber urında utırgan, yağni üz kazanında kaynagan halıknıñ tele, kiyeme, goref-gadätläre, hätta dini yolaları üzgärä, yañalık-üzençäleklär belän tulılana bara häm ahır kilep bu halık yäki ıru möstäkıyl vä ayırım millät bulıp citeşä. Çönki ul inde äytelgän sıyfatları belän başkalardan şaktıy ayırılıp tora. Azärbaycannarnı altaylardan, tatarlarnı törekmännärdän kem ayırgan? 1991 yılda alarnı taralırga kem mäcbür itte?

Möstäkıyl bulu teläge. Häzer inde üzbäk, başkort, hakas, uygur tugandaş halıklar dip äytep kara, açulanulrı mömkin. Üzläreneñ ber ata – kıpçak halkınnan tarmaklanuların işetäseläre dä kilmäs. Räis äfände, hörmätle kollegalar, min Mäskäüneñ kıpçak tarihın urlauda, bigräk tä anı köç kullanıp cimerü-taratuda ğayepsez buluına ihlas ışanam häm monı isbatlau öçen kiräk ikän härtörle soraularga cavap birergä äzermen.

Räis. Rähmät, Yaklauçı, utırıgız. Süz ğayeplänüçe Mäskäügä birelä. Üzegezne aklap ni äytergä telisez, bez sezne iğtibar belän tıñlıybız.

Mäskäü. Min Yaklauçı äytkännär belän tulsınça kileşäm. Çınnan da, minem gayıbem yuk. Faktlar üze şahit. Mäsälän, Atilla ülgännän soñ 184 ulı kalgan, diyelä kitaplarda. Kıpçak halkı, distälägän törkemnärgä bülenep, üzara sugış başlıy, härkemneñ Atilla urınına kalası kilä. Näticädä törkilärne çit halıklar da üterde, alar üzläre dä ber-bersen yuk itte. Kiçäge hakimnär kol hälendä kaldı häm assimilyatsiyägä duçar buldı. Törki halıknıñ üzara ızgışında minem gayıbem yuk. Tuktamış belän Aksak Timerne genä alıyk, alar yözär meñlek ğaskärlär cıyıp, kat-kat kilep sugışmadılarmıni. Alarga çittän nindi kotkı bulgan? Bernindi dä. Barı tik üzläreneñ akılsızlıkları arkasında üz halıkların kırdılar, däülätlären hörtäyttelär. Şunıñ arkasında ber yaktan Kıtayga, ikençe yaktan miña üsärgä irek birdelär. Monda min ğayeple tügel, izge urın buş tormıy.

Kıpçak halkınıñ borıngı äyberlärenä kilgändä, här äybergä belgeçlär bäyä birä, nindi halıkka, nindi kulturaga karaganın alar bilgeli. Bu belgeçlärgä berkem dä basım yasamıy, alarnıñ kübese mäskäüle dä tügel äle. Tabıldıklar, nindi halıknıkı bulına karamastan, bertiñ qaderlänep muzeylarda, kitaphanälärdä saklana, korılmalar, kıya-taşlardagı yazular däülät tarafınnan saklanuga alıngan.

Räsäy tarihında başka millätlär katnaşlıgı yarıysı kiñ yaktırtılgan. Alay gına da tügel, här milli respublikada şuşı halıknıñ tarihı mäktäplärdä öyränelä.

Min başka millätlärgä gel yahşılık eşlädem. Az sanlı halıklarnı üz kanatım astına alıp, alarga milli avtonomiyälär birep, yugaludan sakladım. Min biredä ğayep eş kürmim häm üzemne ğayeple sanamıym.

Räis. Sud şahitlardan sorau aluga küçä. İsemlektä Fäyläsuf ta bar. Fäyläsuf äfände, Ğayepläüçe Mäskäüneñ holkı yaman, ul yavız digän fiker äytte. Sez Mäskäü häm kıpçak turında berär närsä äytä alasızmı?

Fäyläsuf. Äye, hörmätle Räis, äytä alam. Kıpçak turı süzle, sabır häm tüzem, avırlıklarnı ciñel kiçerä, zarlanmıy, belemgä omtıla, balaların ukıtunı üzeneñ burıçı sanıy, tarih häm folklornıñ qaderen belä, ata-babasın onıtmıy, eşkä därtlänep totına, ihlas küñeldän duslaşa häm yarata, hıyanät itärgä sälätle tügel, başkalarnıñ hıyanäten avır kiçerä, aşauga, tormış şartlarına talımçan tügel, yärdämçel, kunakçıl, riyäsız, başkalarga karata keşelekle, yış kına alarnı üzennän östen kürä, kündäm häm buysınuçan, gönah kıludan kurka, tik kotkıga tiz ışana, nık ğarlänä, läkin andıy çakta ul yarsımıy, üz eçenä biklänüçän, başkalarnıñ kimçelegennän gıybrät ala belä, üzenä karata taläpçän. Naçar ğadätläre dä bar, älbättä. Mäsälän, ber ük närsä turında törle fiker buldırıp küp vakıtta taralıp baruçan, berdämlek, tuplanganlık siräk bula. Tagı da gaybätçel, kenä kuuçan, läkin keşe aldında bu hakta endäşmäs, çönki ğarçel, gorur, ücät. Berkatlı, şunlıktan kotkıga birelep naçarlıkka barırga, doşman tegermänenä su koyarga mömkin, läkin yavız niyät belän tügel, ä isäri küñele belän şulay döres eşlim dip ihlastan ışanuı näticäsendä.

Kıpçaknıñ Hoday karşındagı tabigıy basalkılıgın, tıynaklıgın Rim papaları, soñınnan Mäskäü patşaları vlast aldındagı kündämlekkä, buysınuçanlıkka äyländerügä ireşä. Menä şul vlastka buysınu kıpçaknıñ tarkalu säbäplärennän berse. Mäskäügä buysınıp kıpçak varisları niçämä märtäbä ber-berse belän sugıştı.

Räis. Yarıy, ä häzer Mäskäü turında äytegez.

Fäyläsuf. Mäskäügä kilgändä ul ifrat yalkau, eçkeçe, başkalarnı kürälmäü ğadäte härvakıt kemneder tukmau, talau teläge uyatıp tora, mäkerle, astırtın, duslıknıñ, tuganlıknıñ qaderen belmi, tugan cirne yaratu yäki sagınu anıñ öçen yat, süzendä tormıy, başkalarga kimsetep karıy, mıskıllı kuşamat taga, tüzemsez, totanaksız, urlaşu häm aldaşunı ğayep eş sanamıy, därte tiz sünä, avır eştä bik tiz cilkäsenä kamıt tiyä, küp aşarga, yoklarga yarata, irtägäse kön turında kaygırtmıy, şul uk vakıtta komsız, baylık cıyarga yarata, tik eşläp tügel, ä urlaşıp. Başkalar yazmışına bitaraf, çistalık-paqlek belän dus tügel, censi totanaksız, bugın bizmängä salıp ülçäp härnärsä öçen hak sorarga yarata. Başkalar eşlägändä aña karap toruı küñelle, keşe eşlägänne cimerep taşlavı – bigräk tä.

Hörmätle Räis, bu minem genä fikerem tügel. Vakıt agımında bik küp tarihçılar, ilçelär, säyähätçelär, çit il väkilläre gel şundıy harakteristika birep kilgän. Mäsälän, HVI ğasırda Dcils Fletçer bolay yaza: “Urısnıñ kaysın alma berse berkemgä ışanmıy. Şul uk vakıtta ul üze dä ışanırlık berni söylämäs. Alarnıñ bu sıyfatları kürşeläre karşında üzlären mäshärägä kaldıra,”- di ul.

Räis. Yarıy, rähmät, utırıgız. Tarih turında Tarihçı söylär. Tarihçı äfände, süz sezgä birelä.

Tarihçı. Rähmät, Räis äfände. Gebbelsnıñ äytkänen beläsezder, ägär halıknıñ häteren cuysañ, ul tıñlauçan mal kötüenä äyläner, digän. Gebbels yañalık açmagan, Mäskäü borın zamannan uk näq şulay eş itkän, kıpçaklarga kagılgan yazmalarnı yä üzgärtep yazgan, yäisä yuk itkän, arheologik tabıldıklarnı başka halıklarnıkı dip äytergä aşıkkan, borıngı kıpçaklar yäşägän urınnar, taştagı yazular tabılsa däşmi kalunı hup kürgän, Däşt-i-Kıpçak turında süz dä yuk, güyä ul bulmagan. Ber ük vakıtta kıpçak varisların törle törkemnärgä bülep, isem kuşıp, alarnı törle millät dip işlan itkän häm şuña ışandıruga ireşkän.

Mäskäü däüläteneñ barlıkka kilüenä genä iğtibar itik. Kiyevnıñ atlı ğaskärendä slavyannar tügel, ä kıpçaklar – Ukraina kaganatı halkı bula. Ruslar alarnı törkilärgä karşı sugışta faydalana. Şulay itep, törkilär arasında sugış başlana, beräülär rus flagı astında, ikençeläre kıpçak flagı astında sugışa. Menä şuşı tugannar sugışınnan Kiyev Rusı tarihı başlanıp kitä. Kıpçak kıpçaknı üterep Ruska yaña cirlärgä huca bulırga yärdäm itä. Dimäk, obrazlı itep äytkändä, Rus ul häylädän tugan il.

Räis. Mondıy sentimentlar sudnı kızıksındırmıy. Mäskäüneñ kıpçak tarihın urlauda ğayeple buluın raslauçı dälillär kiterä alasızmı?

Tarihçı. Bula ul. Mäskäüneñ kıpçak täresen, kıpçak dinen aluı, läkin alarnı bik nık üzgärtep mäğnäsezgä äyländerüe turında äytelde inde. Häzer min tel turında äytergä telim. Ukraina belän Räsäyneñ kuşıluı turındagı dokumentlardan bez bötenläy ike törle halık kuşıluın küräbez. Alar ber-bersen añlamagan, tılmaç aşa söyläşü alıp bargan. Mäskäüneñ Ukrainadagı V.Buturlin citäklägän berençe ilçelegendä ike tärcemäçe bula: törki Bilyal häm urıs Stepan. Alar “inozemnıy çerkas”larga häm “litvinnar”ga bara. Mäskäülelär şulay kazaklarnı häm könbatış ukrainnarnı atagannar. Berençeläre törkiçä, ikençeläre slavyan dialektında söyläşkän, läkin ruslar alarnı avır añlagan.

Bu berläşü avır bara, çönki ike millät, ike dönya. Läkin Mäskäü däüläten zuraytu öçen törki telle Kiyevnı“üzläşterü” kiräk bula. Bu hakta Yıkaterina II üzeneñ instruktsiyäsendä bolay yaza: “Nadlecit legçayşimi sposobami privesti k tomu, çtobı one obruseli i perestali bı glyadet, kak volki v lesu...”

Getman vlasten ruslar yuk itä, ul onıtılsın öçen tırışalar, Ukraina Çirkäve citäkçelären şulay uk yuk itälär, çönki mäskäülelär alarnı dindäş dip sanamıy.

Soñınnan, yağni 1876 yılnıñ 30 mayında, Aleksandr II ukaz çıgarıp, ukraina (törki) telendä söyläşüne häm kitap bastırunı, mäktäplärdä ukıtunı tıya, hätta cırlarga da yaramıy. Şulay itep, kazaklar tele akrınlap onıtıla başlıy, anıñ karavı, mäskäülelär öçen ul torgan sayın añlayışlırak bula bara.

Ukraina Mäskäügä kuşılgaç ta äle bu ike halık ber-bersen añlamıy häm ışanmıy. Kazak vlaste simvolı bulgan getmannar ber-ber artlı üterelep tora. Äytkändäy, “getman” törki teldä ruh, namus yörtüçe digänne añlata. Şunlıktan, getmannarnı yuk itü Mäskäüneñ berençe maksatı bula.

Mäskäüneñ Don buyın üzläşterüe dä şundıyrak tärtiptä, häylä belän alıp barıla. Başta kıpçak irlären armiyä hezmätenä ala başlıylar, alarnı ılıktıru öçen yahşı hezmät hakı tülilär, Mäskäü patşasına tugrılıkka ant itterälär, üzlärenä kazak iseme birälär, annarı inde bolarga törki teldä söyläşü tıyıla. Menä monısın inde keşelek tarihındagı iñ zur äşäkeleklärneñ berse diyärgä mömkin. Häzer inde Mäskäü kıpçaknı kıpçakka karşı sugıştıra ala. Çönki, Mäskäü patşasına ant itkännäre inde antların boza almıy, alar hıyanät itärgä sälätle tügel dip Fäyläsuf äytte, annarı inde alar häzer kıpçak ta tügel kebek, kazaklar dip atalalar, söyläşüläre dä üzgärgän. Şulay bolarnı Mäskäü sugıştıra başlıy, ä üze köç cıya. Şul uk vakıtta kıpçak cirlärenä ruslarnı küçerep utırtu hästären kürälär.

Hörmätle Räis, bu vakıygalarnıñ barısı da küpsanlı tarihi yazmalar belän raslana. Mäsälän, İvan Groznıy häm başka patşalar kazaklar belän eş itkändä Posolskiy prikaz aşa bäyläneş alıp bara, çönki Däşt-i-Kıpçak başka, çit däülät bulıp torgan.

Şulay da häzerge Mäskäü cireneñ zur öleşendä elek törkilär yäşäveneñ iñ ışanıçlı bilgese geografik isemnär. Bez Evropadan Baykalga çaklı, Mäskäü yünäleşendä Oka yılgasına qadär törki atalmalar oçratabız. Bu hakta tikşerenüçe E.M.Morzayıvnıñ “Törki geografik isemnär” dip atalgan kitabı bar.

Räis. Utırıgız, Tarihçı, rähmät. Kıpçaklar üzläre ğayeple, alar bik yavız, kırgıy bulgan, başka millätlär kulturasın rähimsez yuk itkän digän süzlär bar. Fiker, süz sezgä birelä, bu hakta närsä äytä alasız?

Fiker. Minem bu qadär dä yalganlıkka isem kitä. Çınında isä barısı da kiresençä. Mäsälän, “Rossiyä molodaya” kinosında törkilär atları belän çirkäügä bärep kerälär. Hramnı mäshärä itälär. Ä bit hramnarnı talagan yäki başkaça zıyan salgan öçen Batıy ülem cäzası bilgelägän. Şunlıktan andıy vandalizm bulmagan. Häyer, biredä han ämere genä säbäp tügel, iñ möhime, törkilär üzläre bik dinle bulgan, alar alladan kurıkkan. Şunlıktan, rus hramımı ul, ällä nemetsnıkı, italyannıkımı, barıber allanıkı bit inde ul. Törkilär gönahtan saklangan. Mäskäülelär isä “ne sogreşiş, ne pokayışsya” dip üzlären gönahlı eşkä otkıtıp uk yäşägän. Menä şuşı faktlar Mäskäüneñ ikeyözle buluı turında söyli. Mäskäü süzenä ışanuı kıyın, biredä anıñ häyläkär häm yalgançı buluı turında äytelde inde.

Räis. Näticä yasamagız, Fiker. Näticäne sud yasar. Sez, Yülär, nigä kul kütäräsez äle, bu bit mäktäp tügel. Çirat belän barıgız da söylärsez, hätta soraularga cavap birergä turı kiler. Yarıy, alaysa, Fiker äfände, süzegez tämam bulsa, utırıgız. Yülär äfände, tribuna karşına basıgız.

Gayıpläüçe. Hörmätle Räis, zakon buyınça Yülär sudta şahit bula almıy, çönki ul üz akılına huca tügel.

Räis. Beläm. Läkin bu däülät sudı tügel, dönya hökeme. Dönyada yülärlär yäşi ikän, alar da üz fikeren äytergä haklıdır. Akılı bulmasa, hätere, fikere, hisläre bardır, tıñlap karıyk.

Yulär. İsänmesez, duslar!

Räis. Monda duslar yuk. Miña hörmätle Räis dip endäşegez.

Yulär. Nişläp bulmasın. Sez biregä menä bu yaktan kilgänsezder, şuña işek başındagı yazunı “sud” dip ukıgansız, ä min menä monnan kildem, şunlıktan ul süzne “dus” dip ukıdım.

Gayıpläüçe. Min äytkän idem...

Räis. Häterlim. Yülär, sez biredä närsä turında süz barganın beläsezme?

Yulär. Beläm.

Räis. Belsägez, şul hakta äytergä telägänegezne äytegez.

Yulär. Yarar, alaysa, äytermen. Min änä şul isemnär turında söylämäkçe idem bit äle. Tarihçı alarnı küp dide, läkin ul isemnärneñ kübesen urıslar üzgärtep betergän bit, dimäk, tanılmagannarın da kuşsañ, tagın da kübräk bulır ide. Mäsälän, Bakıy avılı urıs süze Bayki bulıp kitkän. Tagı familiyälär turında ber kälimä süz: urıslarnıñ Karamzin, Timiryazev, Aksakovları törki näseldän buluı kürenep tora, ä menä Turgenev, Tyutçev, Dercavinnar turında alay äytep bulmıy. Gärçä boları da törki kaldıkları, ä familiyälärenä karap tiz genä çamalavı mömkin tügel. Çönki üzgärtep, bozıp betergännär.

Tyutçevlarına tökerer dä ideñ, häzer dä şul ğadätlären kualar bit! Menä minem kürşe Ülmäsgöl isemle, ä pasportında Ulmaskol dip yazılgan. Şulay “göl” digän matur süz “kol” bulıp kitkän. Adäm mäshäräse! Göl kebek yäşise urınga kol bulıp yäşä inde. Ni öçen şulay? Çönki mäskäy üzeneñ barlı-yuklı utız öç härefe belän bezne ukırga-yazarga öyrätep mataşa.

Räis. Mäskäy tügel, Mäskäü.

Yulär. Nindi Mäskäü bulsın, mäskäy inde, mäskäy, sazlıktan çıkkan halık. Göberle baka belän ubırlı karçık gibridı.

Räis. Citte, Yülär. Sudta kemne dä bulsa mıskıl itü tıyıla. Utırıgız. Çirattagı şahitıbız äkiyätçe. Rähim itegez.

Yaklauçı. Monısı Yülärdän dä naçar, tuzga yazmagannı söylär inde.

Räis. Yaklauçı, sud eşenä komaçaulamagız. Äkiyätçe äfände, äydägez, söylägez.

Äkiyätçe. Min ber äkiyät söylär idem. Bu bik borıngı zamandagı törkilär legendası. Alar äle Altayda yäşägän vakıttan kalgan. Sez barıgız da timer akçalardagı sürätkä iğtibar itkänegez bardır. Süz menä şul hakta.

Altay törkilärendä, soñrak Böyek Dalada Gyurdci isemle mifik geroy halıknı yaklauçı sanalgan, aña tabıngannar, dogaların yullagannar. Ul kük allası Täñre belän halık arasında aradaşçı bulgan. Legenda üze bolay: imeş, şärık kalalarınıñ bersenä ilämsez zur yılan – acdaha iyäläşkän. Ul yıl sayın sazlık yagınnan kilep çıga ikän dä, iñ matur kızlarnı alıp kitä ikän. Menä berzaman hakim kızı älisavatka da çirat citä. Küz yäşlärenä buılıp, üzeneñ açı yazmışın kötep kız yul buyında utıra ikän. Şul vakıt Gyurdci ütep bargan. Ul kıznı bik kızgana häm kotkarırga karar itä.

Ertkıç yakınlaşa başlagaç, Gyurdci anıñ belän sugışırga taşlanmıy, ul söñge belän kılıçın cirgä kadap kuya. Häm koralsız kileş acdahaga karşı atlıy. Anıñ aldına tubıklanıp üget-näsihät söyli başlıy. Canvar tınıp kala. Minut artınnan minut ütä, berazdan yahşı süzdän küñele eregän acdaha Gyurdci aldında başın iyä. Ä ülemnän kotılgan kız biltasmasın çişep alıp acdahanıñ muyınına sala da, anı kalaga iyärtep alıp kayta. Keşelär şunnan soñ Gyurdcinıñ väğazlären tagın da yaratıbrak tıñlıy başlıylar, anıñ çınnan da Täñre ilçese buluına nıklap ışanalar.

Şulay itep, Gyurdci yahşı süzneñ kılıçtan köçle buluın isbatlıy. Çönki bu süz “Alla” bula. Ä Evropa ul çakta Alla digän süzne belmi äle.

Häzer sez menä bu akçaga karagız. Anda Georgiy närsä eşli? Üterä! Çönki üterü häm talau Mäskäü ğadäte! Uylap kına karagız, Mäskäü acdahanı üterä, ä törki kızı anı iyärtep kayta. Üterügä karaganda şuşındıy zur, köçle hayvannı hucalık eşlärendä faydalanu otışlırak tügelmeni?

Din taratuçı missionerlar koral totıp can kıyıp yörmägän, alar izge süz, üget-näsihät arkılı halık küñelenä yul tapkan.

Acdaha digännän, ul bit inde kanatlı yılan. Yılan da, acdaha da törkilärneñ izge simvolı bulgan. Kazan häm Harkov gerblarında yılan süräte torgan. Mäskäü yukka gına izge Georgiynı acdaha üterüçe dip sürätlämi, bu inde törkilärneñ ruhın yuk itü simvolı.

Räis. Şulay da bulsın, di. Läkin Altay legendasındagı Gyurdcinıñ Mäskäü Georgiye belän nindi urtaklıgı bar soñ? Sez bu bäyläneş turında äytä almadıgız bit äle.

Äkiyätçe. Bu sorauga tarihçı töpleräk cavap birer ide, läkin min dä añlata alam. Georgiynıñ acdaha belän sugışuı turındagı äkiyät soñrak urıslarda barlıkka kilä. Anı Atilla ğaskäre alıp kilmägän dip kem äytä ala. Döres, mondıy äkiyät başka halıklarda da bulgan häm acdahanı buysındırgan geroy törleçä atalgan, bälki, ul rus äkiyäte dä bulmagandır. Härhäldä, ul çakta Georgiy iseme rusta bulmagan, Grigoriy gına bulgan. Läkin monısı vak mäsälä. Tik menä törkilärneñ ştandartları acdahaga ohşatıp eşlängän buluın iğtibarsız kaldırırga yaramıy. Evropa halıkların Atilla basıp algaç, alar öçen baskınçılar atributı kurkınıç häm dähşätle närsä bulıp kala, bez svastikanı kürälmägän kebek, alar da monı kürälmi. Şul uk ğadät mäskäülelärgä küçä. Rim häm Vizantiyä yärdäme belän Mäskäü üsä başlagaç, törkilärneñ acdahasın (ruhi simvolın) üterü däülät maksatına äylänep gerblarga küçä. Çönki, Mäskäü däüläten kiñäytü öçen törkilärne urıslaştırırga, urıslaşmagannarın üterergä, cirlären tartıp alırga kiräk. Monıñ öçen barlık halıkta, şul isäptän ukrainnarda, kazaklarda törkilärgä karata näfrät tärbiyäläü motlak. İzge Georgiynıñ acdahanı üterüe şuşı maksatta hezmät itä. Yağni, törki legenda nigezendä Mäskäü üz legendasın buldıra, tik kapma-karşı mäğnädä. Ğamäldä isä, tagın ber äytäm, izge keşeneñ can kıyıp yörüe bik säyer närsä.

Räis. Rähmät, utırıgız. Tarihçı, sez äkiyätçe süzläreneñ izge Georgiy häm acdahaga karagan öleşen raslıy alasızmı?

Tarihçı. Alam. Mäskäü simvolı näq şulay kilep çıkkan, ul törkilärneñ ruhın üterergä öndäü bulıp torgan. Annarı, acdaha süzeneñ kilep çıgışın añlatuçı törle farazlar bar, küpçelegendä bu isemneñ ber öleşe ruh, can töşençäsenä barıp yalgana.

Könçıgış halıkları mifında acdahanı ütermägännär. Mäsälän, Kıtay legendasında acdaha imperator ulı Yuyga buysıngan. Yuy anı cirlär buylap yöretkän, acdaha koyrıgın söyräp ütkän töştän sugaru kanalları kazıgannar, şulay itep nık otışlı bulgannar.

Räis. Sezneñ fiker añlaşıldı. Mifologiyä sud öçen dälil bulmasa da, Mäskäü törkilärne kürälmäde, izge acdahadan yavız drakon yasadı digän fikeregez iğtibarga alındı. Sez tagı da nider äytergä telisez şikelle?

Tarihçı. Telim. Mäskäü tarihına çınnan da ışanırga yaramıy. Çönki berzaman barlık iske kitaplarnı küçerep, yağni üzgärtep yazu kampaniyäse başlana. Häm bu eşkä halık arasında moşennik buluı belän danı çıkkan häyläkär grek Arseniy citäkçelek itä. Yañadan yazılgan kitaplarnıñ inde bernigä yaraksızlıgın, yağni originalga bötenläy tap kilmäven professor N.D.Uspenskiy da borçılıp yazıp kaldırgan.

Räis. Añlaşıldı, utırıgız. Şahitlar isemlegendä tagın Keşe bar. Süz sezgä birelä, Keşe äfände.

Keşe. Min Mäskäüneñ ni öçen törkilärne kürälmäve säbäplärenä tuktalır idem. Rim belän Vizantiyä dönya hakimlege öçen yarışkanda törkilär Konstantinopolğä östenlek birä, kübräge anıñ belän bäyläneş tota. “Duslıkta”bulularına ışandıru yözennän Vizantiyä törkilärneñ simvolları – täre häm ike başlı sämruykoşnı ala. Bu koş bezneñ eraga qadär ikençe ğasırga çaklı törki ulısı simvolı bulgan. Añlaşıla ki, törkilär tarafınnan iğtibarsızlıkta kalgan Rim üz yazmışı belän kileşmi, kıpçaklarnı kürälmäs bula. Bu yaman çir azak Evropaga häm Vizantiyä yärdäme belän üskän Mäskäügä dä tarala.

İkençe säbäp – Atilla üze. Basıp kergän yaunı berkem dä yaratmıydır. Cirle halıkka yatlar nikadär loyal bulmasın, alar barıber ilbasar, talauçı bula. Ä talamıy yäki ul zamandagı tärtip nigezendä yasak tülätmi armiyäne asrap bulmıy.

Öçençe säbäp soñrak barlıkka kilä. Hristiannarnıñ täüge Yıvangeliyendä yazılgan bulgan: “%irgä soñgı päygambär kiler, anıñ iseme Möhämmäd Säyed bulır,”- diyelgän. Cirgä soñgı päygambär kilä, anıñ iseme Möhämmäd bula, läkin ul hristian dinen yaña biyeklekkä kütärmi, ä Hak din – Möselman dinen başlap cibärä. Biredä açulanırlık säbäp tä bar şul.

Yavızlık belän tulı yöräk döreslekne kürälmi. Biredä Mäskäügä yul kürsätüçe dä bula şul. Ber genä misal kiterik: latin tarihçısı Ammian Martsellin IV ğasır ahırında kıpçaklar turında yazganda “alar kırgıylar kebek aşıylar,”- di. Baksañ, Evropa aşka kul tıgıp aşagan, ä kıpçak – kaşık belän. Menä şulay härcirdä bez yalgan küräbez.

Räis. Rähmät, utırıgız. Süz Namuska birelä, rähim itegez.

Namus. Min Mäskäüneñ namussız buluın raslıym, häm berniçä fakt kiterep ütmäkçemen. İğtibar itsäk, tarih buyına Mäskäü törkilärgä namussız karagan, alarnıñ, şul isäptän Däşt-i-Kıpçaknıñ yuk buluı öçen tırışkan. Şuña da arheologlar borıngı äyberlär tapsa, bu Böyek Dalanıkı, monısı skifnıkı, dip dönyada bulmagan millätlärgä sıltagan.

Tagın şul: tatar-mongol igosı dip atalganı närsä ul? Berençedän, tatar tügel, mongollar kilgän, ikençedän, ul çakta Mäskäü däüläte bulmagan äle, öçençedän, mongollar dürt yöz buyına urıslarnı talap, alar isäbenä yäşämägän. Monısı 1823 yılda gimnaziyä ukıtuçısı P.A.Naumov uylap çıgargan närsä. Törkilärgä karşı sugışu, alarnıñ ciren tartıp alu öçen bu bik kulay säbäp bula häm däülät säyäsäteneñ kendege itep alına.

Tagın ber gacäp fakt. Mäskäü härçak karatellär totkan. Bu bit ilne, halıknı doşmannardan saklauçı ğaskär tügel, ä gracdannarnı cäzalau öçen buldırılgan instrument. İmperiyä koralı. Yağni hakimnär tege yäki bu halıktan riza tügel ikän, genotsid säyäsäte ütkärelgän.

Törkilärne yuk itärgä tırışunıñ yaña misalı. Arkaim tabılgaç, anı tiz genä İranga “yalgap” kuydılar. Närsägä nigezlänep? Bälki, anı törkilärneñ borıngı babaları korgandır.

Başkortlarnı alıyk, irekle räveştä Mäskäügä kuşılgannar, imeş. Kem kuşılgan? Döres, berniçä ıru başlıgı bargan (alarnı totıp, ireksezläp alıp bargannar), läkin bu halık tügel. Halık äle tagı da yöz yıldan aşu karşılık kürsätkän. Bu hakta Amerika ğalime A.Donneli centekläp yaza, Mäskäüneñ vähşilege turında misallar kiterä.

Häm bu säyäsät dävam itä. Mäsälän, Mäskäüneñ iñ zur muzeyları Ermitac bulsınmı, A.S.Puşkin isemendäge sınlı sänğat muzee bulsınmı alarda kıpçak kulturasına karagan ber genä äyber, sıñar gına eksponat ta yuk.

Könyak Seberdä tabılgan taşka uyıp yazılgan yazular meñ yıl buyı öyränelmi. Dantsigtan kilgän Daniel Messerşmidt açkan Nerçinsk taşyazularına Mäskäüdä iğtibar itüçe dä bulmıy.

Kıskası, kaya karasañ da törkilärne onıttıru, kimsetü säyäsäte. Evropaga kük allasına tabınunı, yahşı armiyä, köyle eşläüçe däülät tözeleşe, timerçelek, sänğat, ädäbiyät häm başka küp närsälär alıp kilüçe halıknı kırgıylar dip isäpläü yahşı tügel. Ğamäldä barısı da kiresençä bulgan bit. Şul uk Dcils Fletçer 1581 yılda rus däüläte turında yazganda bolay digän: “Däülät korılışı – torganı ber tiraniyä, Allah turında hak gıylem yuk, zakonnar yuk, däülät külämendäge sud tärtibe yuk.” Menä şul ber kälimä süzdä Mäskäü däülätendä nindi kırgıylık hökem sörgäne açık çagıla.

Kopengagen universitetı professorı Tomsen räsmi Mäskäü tarihınıñ çep-çi yalgan buluın kürsätep, döresen yazıp çıkkaç, anıñ kitabın Mäskäü tıya. Alay gına da tügel, Mäskäüneñ tarihnı säyäsätkä buysındırıp, üz faydasına üzgärtep yazuın härkem belä. Ä menä Tomsen häzer Mäskäü mädäniyäte dip atalgan närsäneñ nigezendä törki mädäniyät yatuın fänni yaktan isbatlıy. Monısı da fakt. Bügenge köndä här çirkäüneñ altare Altayga – törkilärneñ täütöbägenä karagan. Läkin şulay da Mäskäü törkilärne kırgıylar dip atagan häm alarnı yuk itü çarasın kürgän. Häm bu vakıtlıça küreneş tügel, ä tarih buyına! Şunlıktan, Mäskäü holkın tözätep bulmıy, ul iñ katı hökemgä layık dip sanıym.

Räis. Rähmät, utırıgız. Bezneñ şahitlar arasında Timerçe bar. Timerçe äfände, süz sezgä birelä.

Timerçe. Timerle halık – märtäbäle halık. Timer ul tege yäki bu millätne tsivilizatsiyä yünäleşendä yugarı baskıçka kütärep kuyuçı faktor. Timer ul nıklı iqtisad, säüdä, hönärçelek, sänğat, mädäniyät. Mäskäüneñ kıpçaklarda timerçelek bulmagan dip ışandırırga tırışuı şunnan kilä. Menandr Protektor üzeneñ kitabında Vizantiyä sanovnigı Zimarhnıñ törkilär ilenä säyähäte turında yaza. Evropada ifrat kıymmätle timerneñ anda uramda satuçılar gadi äyber itep satıp yörülären kürep, Zimarhnıñ ise kitä. Menä şulay, timer törkilärdä borın zamanda uk bulgan.

Ber misal kiteräse kilä. Başkortlar Mäskäügä kuşılgaç, Mäskäü şunduk alarga mäğdän kazunı, timer eretüne tıya. Ni öçen? Çönki timerdän koral eşläp bula, ä korallı halıknı, ägär ul baş kütärä kalsa, tez çükterüe avır. Timerdän eş koralları da yasala, ä iqtisadı, sänäğate alga kitkän halıknı şulay uk ciñüe ansat tügel. Şuña da elek-elektän timerneñ qaderen belgännär, timer tapkan – tilmermäs, digän halık. Mäskäü kıpçaknı bulsınmı, başkortnımı timersez itärgä tırışkan ikän, monıñ säbäbe añlaşıla. Mäker, yavızlık, başka halıklarga yäşärgä irek birmäü, alarnı kimsetü yäki bötenläy onıttıru teläge yörtä Mäskäüne. Şuña da ul tiyeşle cäzasın alsın ide.

Räis. Tagın ber şahitıbız bar. Zärkän äfände, tikşerelgän eş buyınça sez närsälär äytä alasız?

Zärkän. Mäskäü timerne “yaşergän” ikän, bizänü äyberläre turında äytäse dä yuk inde. Arheologlar nider taba ikän, bu tege halıknıkı, monısı fälän millätneke dip yarlık sala torgannar, ä kıpçaknıñ iseme dä çıkmıy. Ägär dä inde kıpçak kaberlekläre kilep çıksa, alarnı sörep kuygannar. Orel şähärendä kıpçak ziratın buldozer belän tigezläp zavod tözilär.

Kıymmätle äyberlärgä kilgändä isä, älbättä, hatın-kızlar bizängeçlärennän tış, törkilär atlarınıñ yögännären, sugış koralların da näkışlägän. Läkin, alar kayda gına tabılmasın, bolar dala halkınıkı, sogdilärneke, ya bulmasa dönyada bulmagan skiflar, trogloditlarnıkı digännär.

Däşt-i-Kıpçak yädqarläre muzeylarda da bik kürenep barmıy, elek zaman alar küpläp çit illärgä ozatıldı, ä kalganı muzey podvallarında küse azıgı bulıp yata.

Mäskäüneñ ğadäte kızık inde ul, 1666 yılga qadär çirkäülärdä din hezmäte törki teldä başkarılgan, ä bügen kilep ul törki telne tanımıy, kürmi. Kıymmätle äyberlär belän dä şul uk. Hannar ber-bersenä, çit il hakimnärenä iskitärlek häzinälär büläk itkän, zinnätle äyberlär belän hak tülägän, ä Mäskäü bu hakta yänäse berni belmi. Anıkınça, Däşt-i-Kıpçak ile bulmagan. İseñ kitär.

Räis. Utırıgız, Zärkän, rähmät. Bezneñ çakırılgan şahitlarıbız kürsätmä birep bette. Ğayepläüçe, süz sezgä birelä. Mäskäüneñ gayıben raslauçı yaña dälillär kiterä alasızmı?

Gayıpläüçe. Hörmätle Räis äfände, dälillär küp ul. Şahitlar äytkäne un sud öçen citärlek bulsa da, bolar tarihta bilgele bulgannan tuzan börtege qadär genä. Läkin min üz funktsiyämne ütäü yözennän Mäskäüne ğayepläü belän genä çiklänsäm, namusıma hilaflık kılırmın tösle. Minem anı añlıysım kilä, hiçyugında, añlarga tırışıp karıysım kilä. Şunlıktan, aña berniçä sorau birer idem.

Räis. Mäskäü, basıgız, Ğayepläüçeneñ sezgä sorauları bar. Gayıläüçe, sez gel borıngı zamannı gına aktarmıyça soñgı dävergä yakınrak kilsägez ide. Yugıysä, bezdä şundıy fiker barlıkka kilä başladı: Mäskäü elek äşäke bulgan, läkin häzer ul elekke Mäskäü tügel.

Gayıpläüçe. Yarıy, Räis äfände. Mäskäü, sezgä minem soravım şundıy: biredä äytelgänne kabatlıym, ni öçen sez başkortlarga timer eşläüne tıydıgız?

Mäskäü. Yaman niyättän tügel, gel yahşı uydan. Berençedän, başkort cire ul çakta il çige ide, şunlıktan koralnıñ çitkä, yağni doşmannarga elägüen tuktatırga kiräk ide. İkençe yaktan, Evropa illäre äledän-äle miña höcüm itep tordı, şunlıktan, minem öçen timer strategik çimal buldı.

Gayıpläüçe. Ni öçen entsiklopediyädä “törkilär” süze yuk?

Mäskäü. Entsiklopediyäne belgeçlär tözi, min alar öçen cavap birä almıym. Yazsalar da kulları korımas ide äle.

Gayıpläüçe. Ni öçen kitaplarnı yandırasız? Bu häl sezdä daimi räveştä kabatlana kilä. Bu çınnan da vandalizm bit.

Mäskäü. Monıñ öçen dä min ğayeple tügel, diyär idem, läkin, yalgışlık bulgandır. Dönya tarihı şulay, kiçäge dus – bügen doşman, elekke doşman – bügen dus. Ana şundıy mönäsäbätlär kiskenläşkän çorda yäşärgä yazmasın Hodayım, kitaplar yandıru gına tügel, keşe başların da kismäkkä salıp çabalar.

Gayıpläüçe. Läkin yavızlıknıñ başı, generatorı sez üzegez bit. Kazannı algaç, bar halıknı üterep beterü, kabatlap äytäm, mäshäräläp, cäzalap üterep beterü sezgä nigä kiräk ide?

Mäskäü. Açnıñ açuı yaman şul. Kazan bik ozak karşı tordı, baş birmäde, şunıñ arkasında ğaskärneñ açuı soñgı çikkä citä. Kalaga bärep kergäç yaugirlar inde berni ayamıy: yandıra, talıy, üterä.

Gayıpläüçe. Yağni, sezneñçä, bu oçraklı küreneş, döres bit, ä genotsid tügel?

Mäskäü. Allam saklasın. Biredä bernindi aldan uylangan säyäsät yuk, boyırık yuk, sugış afäte bu, barı şul gına.

Gayıpläüçe. Dönya halkı mäskäülelärgä ciränep karıy, alarnıñ äşäke söyläşüenä gacäplänä. Ni öçen sezneñ tel gel tirgäşügä caylangan, şulkadär naçar süz küp?

Mäskäü. Bezneñ halık gomer bakıy avır tormış kiçerde, bik küp mihnät, bähetsezlek kürde, söyläşüe şunnan kilä. Anı tsivilizovannıy itü öçen başka telgä küçerep bulmıy läsa.

Gayıpläüçe. Ni öçen başka halıklarnıñ häykällären kürälmiseñ?

Yaklauçı. Niçek? Bu dälilsez sorau, min karşı!

Gayıpläüçe. Alaysa, misal kiteräm. 1919 yılda kızılarmiyä soldatları Kultägin taşlarına vintovka töbäp töz atarga öyränä. Bu vandalizm tügelmeni? 1997 yılda prezident ukazı basıldı, anda däülät saklavınnan çıgarıluçı tarihi häm mädäni häykällär isemlege gäzitneñ ike bite tulı ide, şular arasında törkilär tarihına karagannarı da bik küp ide bit.

Mäskäü. Bolar min belgän närsä tügel. Kultägin digän süzne başlap işetäm.

Gayıpläüçe. Ni öçen sez halıknıñ nadan buluın, tarihın belmäven telisez? Soñgı vakıtta hätta milli mäktäplärne kısa başladıgız?

Mäskäü. Alay tügel, min härvakıt başka millätlär mänfäğaten canım-tänem belän yaklıym. Yözläp millätne üz kanatım astına sıyındırıp...

Zaldan replika. Basıp alıp diñ!

Mäskäü. ...atalarça hästärlek küräm, saklauçı häm yaklauçı bulıp toram. Alarnıñ tarihı onıtılmasın öçen barısın da eşlim. Mäsälän, İvan Groznıy Kazannı algaç, tatarlar hörmätenä iñ abruylı mäydan urtasına sobor tözedem, başkortlar miña kuşılgaç isememne federatsiyä dip üzgärttem. Yağni, tiñ hokuklı halıklar berläşmäse! Monı sez kayda kürgänegez bar, Amerika indeetslarına şundıy hörmät barmı?!

Replikalar. Aldaşma! Oyatıñ barmı sineñ? Vät kabähät!

Räis. Gayıläüçe äfände, sez ğayepläü telmären Mäskäü isäbenä başkarıp çıgarga telädegez, şikelle. Ul başta uk vakıygalarga añlatma birep, üzeneñ ğayepläügä karata mönäsäbäten äytep ütkän ide. Sezneñ tagın äyter süzegez barmı?

Gayıpläüçe. Bar! Mäskäü ğayeple, monısı hiçşiksez açık. Läkin ul üze gayıben tanısa döres bulır ide, yugıysä, ul sudtan soñ da üzen ğayepsez sanap, şögılen dävam itsä, bezneñ bügenge utırışıbıznıñ ähämite dä yugalıp kala, şikelle. Min anı ğayeple sanıym häm, hörmätle Räis, ğayepläü kararı çıgaruıgıznı sorıym.

Räis. Rähmät. Ğayeplänüçene yaklau öçen süz Yaklauçıga birelä.

Yaklauçı. Rähmät, hörmätle Räis äfände. Bügen biredä Mäskäüne kıpçaklar tarihın urlauda ğayepläü protsessı bara. Mäskäü ğayepleme, tügelme digän sorau kuyıluı üze ük hokukıy normaga sıymıy, diyär idem min. Bu - nonsens. Ul nidä ğayeple soñ? Tarih, kızganıçka karşı, sugışlardan tora. Anıñ öçen bügen kilep kemneder ğayeplämilär. Alaysa, bez iñ täüdä nemets halkın hökem itärgä tiyeş idek. Däşt-i-Kıpçak imperiyäseneñ tarkaluına kilgändä, borınga Atstek, İnk däülätläre, şumerlar da yukka çıkkan, Mäskäü ğayepleme? Mondıy häl bulıp tora, hakimneñ berniçä ulı kala, alarnıñ härkaysı baş bulırga teli, şunnan inde ütereş başlana. Ülmi kalalar ikän, sugış kitä, halık, territoriyä vak berämleklärgä bülenä. Kiçäge berböten däülätneñ öleşläre üzara doşmanlaşa başlıy. Bu, kabatlap äytäm, tarihta bula torgan häl.

Mäskäüne kıpçaklarnıñ täresen, ike başlı börketen, dinen üzläşterüdä ğayeplilär. Bolarnıñ barısın da ul Vizantiyädän kertkän, ä Vizantiyä kıpçaklardan algan dip faraz itsäk, Mäskäüneñ biredä katnaşı yuk.

Zaldan replika. Üzläşterüdä tügel, bozuda, mäğnäsen cuyuda ğayeplänä.

Yaklauçı. Gomumän, şunı äytergä telär idem. Cinayätçene hökem itkändä bez: “Ul şunı eşlägän, ul monı eşlägän,”- dip tögäl kategoriyälär belän eş itäbez. Ä tarih turında süz barganda “şulay bulgan, imeş” dip äytergä turı kilä. Yağni, kire kaga almaslık dälil tügel. Menä şul “imeş”kä karap kemneder ğayepläp bulmıy.

Min Mäskäüneñ ğayepsez buluın bolay da beläm, bar küñelem belän ışanam, östävenä, äle äytkän säbäplär buyınça, ul hökem itelergä tiyeş tügel. Şunıñ öçen, hörmätle Räis, min Mäskäüne ğayepsez dip tabuıgıznı häm barlık ğayepläülärne urınsız dip sanavıgıznı sorıym.

Räis. Rähmät. Häzer inde ğayeplänüçegä soñgı süz birelä. Mäskäü, sez üzegezne aklap närsä äytä alasız?

Mäskäü. Min ğayeple tügel. Törkilärne onıtunı, kimsetüne min tügel, Yıropa başladı. Latin avtorı Ammian Martsellin üzeneñ “İstoriyä” dip atalgan kitabında IV ğasır kıpçakların bik kırgıy halık dip sürätläde. Menä şul Evropaga citä kaldı, çönki baskınçılarnı kırgıylar, vähşilär dip kürsätü kiräk ide. Şulay itep törkilärne kürälmäü cäyelderelde. Bu säyäsät akrınlap kiñ taralgan ikän, yağni minem bilämäläremä dä küçkän ikän, min ğayeple tügel. Halık avızına biyäläy tıgıp bulmıy.

Min ğayeple tügel. Ni öçen Ğayepläüçe mine kıpçaklar turındagı yılyazmalar, kitaplar bulmavında ğayepli. Ni öçen alar turında minem monahlar yazıp barırga tiyeş bulgan, ä alar üzläre tügel.

Gayıpläüçe. Andıy yazular bulgan, alarnı sez yuk itkänsez!

Räis. Büldermägez.

Mäskäü. Min ğayeple tügel. Kıpçak kaldıkları äle dä tatu yäşämi. Asfandiyärov atlı professornı gına alıyk. Ul Başkortstan cirendäge tatar avılları hakında başka sıymaslık yalgan uylap taptı bit. Başkortlardan arendaga cir alu turında kileşü tözegän könne tatar avılınıñ barlıkka kilgän köne dip iğlan itte. Maladis! ä kileşü tözegänçegä qadär ul avıl kayda utırdı ikän, cirdä bulmagaç, küktäder, ahırı. Annarı, küçep kilü digännän, elek urın alıştıru avır bulmagan. Yahşırak cir ezläp berniçä çakrımga, hätta yartı gına çakrımga küçep utırgannar. Asfandiyärov şunı belmime? Anıkınça fiker yörtkändä, keşe pasport ala ikän, şul anıñ tugan köne.

Bu ni öçen eşlänä soñ? Tatar belän başkort arasına çöy kagu öçen. Berençe näticälär bar, şikelle. Başkort şunı onıtkan. İvan Groznıy Kazannı alu belän başkortlar da koladı. Bu yulı da şulay bulaçak, tatarlar yukka çıgu belän başkort ta kalmayaçak.

Kıpçak varisları üzara sugışkanga min ğayeple tügel. İskä töşerik, çeçennärgä, kırım tatarlarına karşı sugışta tatar-başkort katnaşmadımı? Alar äle dä Batırşaları belän maktanalar. Utızınçı yıllarda basmaçlarnı yuk itüdä tatar brigadaları hälitkeç rol uynamadımı? Afganstanga kem kitte? Soñgı çeçen sugışında alar az ideme? Başkortlarnıñ betmäs bolaların alıyk. Kemder baş kütärä, kemder patşa ğaskärlärenä yärdämläşä. Ber-bersen ütereşälär. Miña närsä, barıber tügelmeni? Üzläre teli ikän, bötenläy ülep betsälär dä häsrätem yuk. Dönya tiskäre tatardan, tıñlausız başkorttan, duamal çeçennän arınıp kalsa naçar bulırmı, minem halıkka urın irken kalır.

Replika. Vät kabähät! Närsä söyli ul?!

Mäskäü. Dörese şul, min ğayeple tügel. Yänäse, dürt-biş meñ çakrımga suzılgan zur däülät bulgan da, min şunı yäşerep kuyganmın, halkın yuk itkänmen, isemen onıttırganmın. Vät äkämät.

Räis. Süzegez betsä, utırıgız. Sud kiñäşmägä kitä.

Särkätip. Basıgız, sud kitä.

- - -

Zalda tınlık. Tınlık – tınıçlık tügel, kiyerenkelek. Sekundlar, minutlar kolakta zıñlıy. Yöräk tibä. Yöräk tibeşe yahşı sekundomer. Ul vakıtnı sanap kına kalmıy, anıñ qaderen, avırlıgın, cavaplılıgın ülçi. Avır, cavaplı minutlar ütä. Sekundlar, minutlar könne aşıy. Kön kiçkä avışa. Kiç ul könneñ kapkaçı. Bu kiç nindi näticä belän yabılır. Tarihnıñ berençe hökeme ğayeplänelüçeneñ ğayeple dip tanıluı, haklıknıñ tantana itüe belän tämamlanırmı, ällä tagı da yamanlıknıñ östä kaluı belänme? Ber oçrakta bu kön tarih bitendä ğadellek tamgası bulıp uyılıp kalaçak, ikençe oçrakta hurlık tabı bulıp. Anı onıtası kiler, läkin onıtıp bulmas.

Sekundlar vakıt sanıy. Yözlärdä sabırlık, kötü ğalämäte. Zihen haman uylıy. Barısı da äyteldeme? Yuk. Yözdän ber öleşe dä äytelmäde. Işandırırlık äyteldeme? Işandırırlık äytelde kebek. Ak akıllı bändä öçen ışanırlık, läkin, änä bit, kara eçle Yaklauçı şahitlarnıñ süzen çüpkä da sanamadı. Ütkännärne dälil itep kiterü “imeş”kä tayanu bula, di, ä sud “imeş”kä tayana almıy. Şulay itep, Yaklauçı sudka nindi karar çıgarırga “yul” kürsätep birde.

İnde niçänçe tapkır şahitlar küz kırıyı belän säğatkä karıy, biş, un, unbiş minut ütte, şul gına, ä üze yartı gomer suzılgan kebek. Nihayät...

Särkätip. Basıgız, sud kilä!

Räis. Berençe tarih sudı Ğadellek häm Ğaläm isemennän Mäskäüne kıpçaklar tarihın yäşerüdä, tıyuda häm bozıp kürsätüdä ğayepläü eşen karadı häm ğayeplänelüçene ğayeple dip taptı. Sud öç punkttan torgan hökem kararı çıgardı.

1. Mäskäüne ike yarım tapkırga zuraytırga. Ägär Mäskäügä başka millätlär küpläp kilep tulsa, Mäskäü halkına bütän millätlärgä hörmät belän karıy başlarga, şofinizmnarın tıyarga turı kiler.

2. Mäskäü däülätenä çit il gracdannarınıñ kerüen ciñeläytergä. İldä başka halıklar artsa, millätlär nisbäte üzgärsä, mäskäülelärgä monıñ belän kileşüdän başka çara kalmas.

3. Mäskäü halkınıñ kimüen dävam itärgä. Mäskäü halkınıñ başka däülätlär belän kuşıluın, yağni katnaş nikahlar sanın arttırırga. Atası yäki anası mäskäüle bulmagan mäskäüle şovinizm kotıruına birelmäs.