Hisametdin Menla

Hisametdin Menla[1]
(Milli roman yäki hikäyä)*
(1886)

I
Rusiyä urtasında İdel yılgasınnan yırak tügel ber tatar avılı bardır. Avılnıñ halkı ike yöz qadär öy bulıp, atın tulısınça äytep tormıybız, şuña kürä, hikäyäbezne ciñel añlatmak öçen, atın barı "N" härefe ilä genä işarä itäbez. "N" avılınıñ yortları gadi yortlar kebek agaçtan vä başları kayberläreneñ salamnan, kayberläreneñ taktadan yasalmıştır "N" avılında ike mäçet bar. Ber uramlı avıl bulıp, uramı ozın vä kinder. Uramı ozayıp, kıybla tarafındagı oçında borılıp, suga yul çıgadır.
Halkınıñ başlıça tormış öçen hezmäte igençelekter. Läkin küp kenä keşeläre başka şähärlärgä, mäsälän, Ästerhan, Rostov, Kazan kebeklärgä eş vä säüdä öçen yörerlär. Şunda "N" avılında urta mäçettän yırak tügel ber keçkenä yort bar.
Bu yort üze keçkenä bulsa da, taktadan başı, anbarı vä tözek sarayları iyäseneñ ictihadlı-tırış vä hezmät söyüçän adäm idegene kürsäterlär ide. Bu yortta mulla hatını tol Zölhäyä vä ulı Hisametdin menla atlı adämnär torırlar ide. Menla Hisametdin­neñ märhüm atası ukaznıy menla bulmış isä dä, ulı atasınıñ yulınnan kitmäde.
İke-öç yıl monnan elek menla Hisametdin gosmanlı (Törkiyä) cirennän ukıp vatanı "N" ga kayttı. Häzerdä üze öyeneñ ikençe bülmä çigendä sabıylarga däres birer ide. "N"lılarnıñ kayberläre Hisametdin menlaga teläktäşlek itärlär ide, çönki ike yıl eçendä yazu yazmak, yazu tanımak, hisap gıyleme, din gıyleme balalarına öyrätte. Ämma küp kenä keşelär bu ukıtuçını, yahşı belmädeklärennän, söymäslär ide. Mäsälän, avılnıñ ukaznıy mullası kart Bikbulat mulla äfände Ähmätşa uglı, könçelek itep, anı söymäs ide vä mäclesenä kilgännärgä äyter ide: "Ni öçen bu yülär nadanga balalarıgıznı biräsez, täüfıyktan çıgarır, kiteregez minem üz mädräsämä, ul icek ügrätmäs, tugrıdın-tugrı sürä ukı­tır, anıñ ısulı tädrise caiz dägel2, mäsälän, a-ba ukıtır, ämma äüväl älif senä bäsendä kiräk". Vä şul räveşle asılsız süzlär berlä Hisametdin menlanı hurlar ide. Küp halık kart mullanıñ süzenä şäriğat süze kebek inanır ide. Ämma Hisametdin mäktäbendä ukıtmış vä täcribä itmeş keşelär, kart mullanıñ buş süzlärenä ışanmıyça, Hisametdin menlaga kamil teläktäşlek itärlär ide. Hisametdin menla isä morfologiyä häm sintaksis belemennän genä tügel, hätta möselman hokuk belemennän, hätta filosofiyä fänennän İstanbulda şäkertlektä tämam häbärdar bulgan ide. Tatar mullalarınıñ kayberläre, üzläre az beldeklärennän, küp belüçe başka­larga könçelek itep, söymädekläre mäğlümder.
Hisametdin menla häräkät vä käsep söyüçe keşe ide: un disätinä üzeneñ cire bar ide. Gärçä ber hezmätçe totsa da vä küp çakta yaz vakıtı igen eşendä başka hezmätçelär yallasa da, küp vakıt üze dä kara igen eşene eşlär ide. Monıñ arkasında Hisametdin menla rähät vä başkalarga ihtıyacsız tormış itär ide.
Hikäyäbez yakında gına uzgan zamannarga karıydır, bäyläneşle­der.
Kış yakınlaşmış vakıtlar. Comga kön namazdan äüväl Hisa­metdin menla "Täfsire bäyzavi" kitabını ukıp utıra ide.
Yözenä baksañ, bu yegerme biş yäşlek yegetkä gacäplänerseñ. Yöze güzäl açık. Yañarak çıkmış keçek sakalı vä mıyıkları, vä kıska çäçe koñgırt töstä bulıp, matur yözeneñ güzällegen tagın da arttıradır. Nurlı vä kük küzläre kitap biteneñ yulınnan yulına yögerep ütärlär. Başında bärhet Täkıyasınıñ kömeş ayı yalt-yolt yaltırar ide.
Täfsirne kuydı. Bülmäsendä yörer. Yözennän tirän fikergä taldıgı belener. Yörgändä biyek buyını vä ir kıyafätene kürsäñ, ğaşıyq bulırsıñ. Şul vakıtta täräzädän volostnoy idaräse hezmätçesenä kürep, kapkaga tugrı barıp: "Hay, kildeme?"-dip şatlanıp kıçkırdı. Älege hezmätçe: "Kilde", – diyep, moña ber kä­ğaz birde. Käğazne alıp, yeget bik tä şatlandı. Bu käğaz – Rusiyä islamnarınıñ sälamätene vä kürkäm tormışını yaklagan "Tärceman"3 gazetası ide. Hisametdin menla üzeneñ millätene, yağni tatarlarnı bik söyüçe adäm ide... Hätta Bikbulat mulla üzene doşman kürsä dä, ul hiç doşman küze belän aña bakmas ide. Çönki yahşı belä ide ki, bu doşmanlık häsädlek-könçelektän kiler. Häsädlek kebek zur bälagä duçar bulgan adämne Hisametdin men­la tügel doşman kürmäk, kiresençä, ayar ide. Tege gazetanı açıp ukıy başladı...
"Oşbu nomer ilä "Tärceman"nıñ yartı yıllıgı4 tämam ula. Bu nomerga aldıgımız... vä däha, vä däha... Nikadär genä çitenlekle vä köç ber eş isä dä, küpneñ faydası ömet itelgän hezmättän..." Ahırına qadär inde bolay ukır... "Min bulsam da, sez bulsagız da, ber fäqıyr, ber bayguş kürsäk, canımız avırıp, kaygı hasil bulır. Ber hasta-avıru, hälsez kürsäk, yärdäm birergä ber ämäl vä çara ügrätmäk morad idärsez. Ya ülem tüşägendä yatkan ber keşe kürsäk, küzemezgä – yäş, küñelemezgä märhämät kiler, dähi avıruga duçar bulgan hayvan kürsäk, açınıp ah-vah ydämez dä, ber tügel, biş tügel, meñnärçä din vä küñel kardäşläremezneñ törle avıru-gazapka duçar ulıp, nadanlık vä hönärsezlek kebi ike olug vä märhämätsez doşmannıñ kulına töşep can birgänen kürmäyep, canıbız toymayıp, küñelemez aglamayıp, gakılımız çaralar kürmäyep tordıgımız küp yazık vä häyran kalırlık tügelmeder". Şul cirdä Hisametdin menla kaygı-häsrätkä çumıp tuktadı vä küzlärenä yäş kilde. Ber-ike fikerdän soñra ukuın dävam itep: "Äye, nikadär gacäpter ki, ber adämneñ hälenä märhämät itärbez dä, ber million adämgä – ber millätkä märhämätebez yuktır"... Bu cirdä üz-üzene tota almayıp, menla yılamaga başladı vä ukımaga täqate kalmayıp, barı tik:"Afärin, İsmägıyl kardäşem",-digän süzlärne genä äytä aldı.
Bolay açı borçıluın, yılavın işetep, anası bülmägä kerde.
– Nihäl, uglım?
Hisametdin üzen yılaudan tıyıp: "Anaçıgım, ber närsä yuk, atamnı yadıma aldım, kaygılañdım",-dip cavaplandı.
Hälbuki, ukuçılarıbız! Ul atasını hiç yadına almadı. Rusiyädä toruçı un million islam kardäşlärene yadına aldı. Atası nigä hacät. Ul inde vafat, alla cännät birsen. Ämma un million möselman tere kaldı. Aurupadan başka – gosmanlılar vä misırlı­lar vä hindlelär bezneñ nadanlık vä vayımsızlıktan kölälär, ni ayanıç! Ämma mäğlümatlı ulmak öçen närsä kiräk? Ukunı söyü kiräk, dip fikerlänä-fikerlänä, Hisametdin menla yänä bülmäsendä yörenä başladı. Çılangan "Tärceman"nı isä östälgä taşladı.

II
Comga namazını ukıdıktan soñra, Hisametdin menla, atını çanaga cigep, kayber kiräk närsälär almak öçen, şähärgä yullandı.
"N"dan gubernator utırgan şähärgä barı ike-öç säğatlek yul­dır, läkin baru yulı bik kıyın ide: kırda yul utırmıyça, kar beraz yaumış ide. Fäqat açık tufraklı cirlär dä bar, mondıy vakıtlar­da arba ilä çıksañ, köpçäk kay çakta karga kerep äylänmider, çana ilä kitsäñ, karsız cirlärdän kiçmäk kıyın bula; välhasıyl-kıskası, mondıy vakıtta tatarça: "Ni arba, ni çana", diyerlär.
Yulında turı kilgän ber tauga menep barganda, arttan ike at cigelgän ber arba kilep citte.
– Bu kem alda?-dip soradı arbada utırıp baruçı yäş äfände at kuuçısınnan.
– Bu – tap şul Hisametdin menla, kaysısını min sezgä bik ğalim diyep söylägän idem. İstanbulda ukımış. Bezneñ mullalarga avız açarga da birmi.
Yäş äfände küptän bu kebi keşe ilä tanış bulunı telär ide. Niçä märtäbä Hisametdin menla hakında gacäyep süzlär işetmeş ide. Şuña kürä yäş äfände, kuuçıga arbanı çana ilä tigezlärgä boyırıp, menlaga endäşep, süzen bolay başladı:
– Şähärgä monnan niçä çakrım bulır, äfändem?
– Unike, unbiş bulır.
– Yul bik naçar; kay cirle sez, äfändem?-soradı yäş äfände.
– Nun avılınnanmın. Sez yahşı itkänsez, äfändem, arba cikkänsez, min hata ittem, çanada bik avır.
– Hökümät eşe bulmasa ide, min bu vakıt hiç yulga çıkmas idem.
– Nindi hökümät eşe, äfändem? – dip soradı menla.
– Gimnaziyä hökümäte. Bezneñ kagıydä vä kanunnarımız şundıy ki, vakıtına kilergä kiräk.
– Kanunga buysıngan adäm rähät bulır. Bu yulnı zähmättäy sanasak, hiçber eşkä yaramamız, – dide Hisametdin menla.
Bäs şähärgä citkänçegä qadär yäşlär söyläşep kilep yulnı kıskarttılar. Bu söyläşüdän yäş äfändeneñ gimnaziyä ukuçısı ikänlege añlaşıldı. Vä bu ike yäş yulçı, äñgämädäş bulıp bard torgaç, ber-bersene bik yaratıştılar. Hätta ki Hisametdin menla gimnazistnı şähärdä barıp kürergä süz birep ayırıldı. Gimnazist digänebez bu gubernadagı bäklärdän Äbüzär Däülätgildiyev isemle bäk ide. Ämma bez Hisametdin menla artınnan kitik äle.
Ul şähärdä postoyalıy dvorga, yağni gavam mösafirhanäsenä5 töşte. Bu mösafirhanä kilüçelär öçen zur ber öydän vä ber yänä artta keçkenä öydän gıybarät bulıp, hucası Gabbas äfände Bikti­mer uglı ber säüdägär ide.
Mösafirhanä yortı gayät zur vä mäydan ide. Bu hanädä toru öçen hakı beraz artık alınsa da, hanäneñ, aş vä yimäkneñ aru-çistalıgı yahşı vä bayırak keşelärne cälep itär ide. Atnı saray astında cirläştergän zamanda menlanıñ küzenä güzäl ber küreneş turı kilde: yort buyınça bakçadan arttagı öygä ber kız uzıp bara!
Kız urta buylı, başında yahşı Kazan kalfagı kiyelmeş, östendäge kük yon kamzulı näzek vä zifa buyına yahşı yaraşıp tora. Muyınında saf kömeş monetlar kiyelgän, vak-vak atlap ütkän vakıt­ta, yomırık vä tauçık şikelle ike kükrägenä akçalar çıldır-çıldır bärelerlär. Ayagında tamburlı çitek-başmak, çäçe vä küzläre, vä kaşları yaltıravık kara, yöze nurlı, kızgılt ak, borını keçkenä vä güzäl. Azbarda berkem dä yuk dip belep, şälene iñenä salıp ütep barganda, menlanıñ küzläre añsızdan bu maturga töşep zävıkländelär. Bu näzek bil vä güzäl kız menlanıñ küzenä tämamän kürende.
Bu kız mösafirhanä hucası kızı güzäl vä kürkäm Hänifä isemle ide. Mondıy çibär itep alla yaratsa da yarata ikän! Bu neçkä bilne tamaşa idäräk, menlamız häyran kaldı, tormış mäşäqatlären onıtıp, üz-üzene onıttı. Öygä yakınlaşkanda kız, saray tarafına bagıp vä berdän menlanı kürep, oyaldıgınnan kölde vä tiz ük şäl ilä kaplandı, ämma bu köleşendä kıp-kızıl irennäre, vak ence teşläre menlanıñ küzennän kaçmadı. Hänifä tutaş öygä kerdektän soñra, menla akılını tuplap: "Min ni ittem, näfesemä buysınıp kızga baktım, täübä-täübä", – dip fiker yörtte. Soñrak menla şähärgä çıgıp, öy-yort kiräklärene alıp vä başka eşlärne beterep, yänä mösafirhanägä kayttı. Kürde ki, divannar vä öställärdä bik küp halık: säüdägär vä gavam keşeläre utırmış. Kayberäüläre isäp-hisap ilä mäşgulder. Menla üzenä çäy kitertep östäl yanına utırdı. Anda utırgannarnıñ kayberläre menla ilä söyläşügä kereştelär.
Mösafirlar utırgan bu zur häm kiñ bülmä ilä yänäşä ber keçkenä bülmä bar ide. Mösafirlar bülmäse ilä bu bülmäneñ arası kalın taktadan gıybarät ide, bu keçkenä bülmägä şulay uk artkı öydän işek bar ide. Artkı öy aldagı zur öy belän totaş ide. Menla mösafirhanägä kergän vakıtta Hänifä tutaş älege keçkenä bülmädä oyık bäyläp utıra ide. Menlanıñ kergänen belep, vä yänä ber kürmäk teläp, Hänifä tutaş, eşene kuyıp, östäl eçennän keçkenä pıçak çıgardı vä ike takta arası tabıp, pıçak ilä şpalernı akrın häm sizdermiçä yara başladı. Ber-ike minuttan soñ moradına ireşte. Üz bülmäsennän mösafirlar bülmäsenä ber yarık yasadı vä şul yarıktan yeget menlanı bakmak ilä huşlanır ide. Şul räveşçä, tatar cırında bik döres äytelgän ikän:
Ak eşläpä mamıktan, kızlar karıy yarıktan,
Karamas ide yarıktan, ber kürergä zarıkkan.
Hay bu yorttagı kötmägändä oçraşu! Kız yegetlärgä bik bakmıy­dır ide. Ämma yorttagı oçraşu şpalerlar yarmaga kıznı mäcbür itte. Gacäyep ikençe turı kilü: buda menlamız tugrı yarıkka karşı utırmış ide. Kıskası, Hänifä tutaş tulı läzzät ilä läzzätläner, ämma tege bülmädä utırgan cämgıyät, bu eştän häbärdar bulmıyça, menla ilä söyläşep utırırlar ide. Menladan şäriğat mäsälälären sorarlar ide, çönki Hisametdin menla başka mullalar kebek kirtek-mirtek cavaplanmas ide. Tugrı vä hakıykat cavap birer ide. Mäsälän, halıktan berese hatınnar almak turında soraştır­gaç, ul dide:
"İslam şärigate ikedän dürtkä qadär hatın almaga röhsät birsä dä, läkin öylänmäs borın üz häleñä kararga kiräk: ike hatın asramaga sineñ milkeñ barmı? Hatınnar hakında ğadellegeñ vä barçasına tigez däräcädä mähäbbäteñ bulırmı? Milkeñ vä ğadel­legeñ bulmıyça, ike hatın alsañ, hokuklarını birmäsäñ, gönahlı bulasıñ".
Küzätü eşendä bulgan Hänifä tutaş menlanıñ bu süzlärenä işetep bik razıy-şat buldı vä üz cenese bulgan hatınnar hakında da mäğlümat hasil itmäk öçen dikqatene arttırıp, kolaklarını mösafirlar bülmäsenä saldı. Hänifä tutaş üze dä ukıgan kız ide. Söyläşep utıru isä menla yästü namazını ukırga kereşkänçe dävam itte.

III
"N" avılına kaytabız, hörmätle ukuçılarım. "N" avılınıñ öyläre keçkenä vä salamnan vä kayberläre agaç taktası ilä yabılgan bulunı yazgan idek. Ämma şulay bulsa da, avılnıñ argı oçında yahşı, ber yort bar. Ul zur yort taştan salıngan bulıp, ike katlı vä başı timer ilä yabılmıştır. Bu öy Gali bay Cavatovnıkı ide. Gali bay bu gubernada böyek häm mäşhür säüdägär ide. Şähärdä agaç skladı vä "Nun"da yon yumak masterskoyı bar ide. Mäskäü säüdägärläre vä fabrikçılar ilä eş yörtüçe keşe ide. Häm avılda Gali baydan süze ütemle keşe yuk ide: ul ni dide, şul buldı, hiçber keşe aña karşı torırga batırçılık itmäs ide. Yartı çakrım yıraklıktan "nun"lılar Gali bayga sälam birer ide. Çönki gavam halkı yahşı beler ki, baynı olılasañ, anıñ kulında bulgan cirne vakıtlı faydalanuga (arendaga) oçsızrak hak ilä almak mömkin.
Gabbas aganıñ mösafirhanäsendä buluıbızdan öç kön soñ kiçke aş vakıtı. Gali bay ğailäse ilä çäy eçärgä utırgan vakıtta gına, Bikbulat mulla äfände kilep kerde.
– Äydägez, huş kiläsez, häzrät, çäy vakıtına turı kildegez, yahşılık teläp kiläsez!-dide Gali bay. Häzrät utırdı.
– Eş ilän kildem, yegerme bişlek akçamnı alıştırırmısız?
– Yahşı, alıştırırmız. Berär çınayak çäy eçep alıyk. Bikbulat mulla Gali bayga kiyäü buladır, mullanıñ hatını Gali baynıñ kardäşe ide.
– Äy sin, Sibgatulla, sine öyländermäk kiräk!-dide süz arasın­da mulla Gali baynıñ uglına.-Gaskärlektän kotıldıñ, däülätegez küp, atañ-anañ kart.
– Tap kız!-dip cavap birde Sibgatulla äfände.
– Sezgä avıl kızı yaramas, sezgä şähärneke kiräk.
– Şähärdä Gabbas aganıñ kızın bik maktıylar,-dip süzgä kereşte Gali baynıñ säüdä eşlärendä baş hezmätçese. – Ukıgan, bik kürkäm vä uñgan dip söylilär.
– Kıznı küp keşe maktıydır,-dide Gali bay.
– Sezgä tiz birerlär, yahşılap sorarga da ölgermässez, mondıy däülätle kiyäügä birü böyek bähetter,-dide Bikbulat mulla äfände.
Öylänü mäsäläsennän soñ, süz gaybätlärgä küçte. Bikbulat mullanı ukımagan disäk, yalgışkan bulırbız, çönki "gakayıt"lar kürmeş; ğalim disäk, şulay uk hata bulır, çönki ğalim keşe gaybätlärdän kaçadır. Ä Bikbulat mulla häzerdä çäy yanında: ulsı yaman, busı yalgançı, ul berese häyersez, ugırı dip söylänä-söylänä, üzennän yahşını tapmayıp, tele Hisametdin menlaga da tide:
– Belermesez,-dide Bikbulat mulla,-nadanıbız nikadär yara­maslık eş eşlägän şähärdä?
– Ni ul yaramaslık?-soradı Gali bay.
– Bezneñ avılnıñ yätim Mohtar telänçene mirza Däülätgildiyev yärdäme belän politsiyägä yaptırgan. Üze äyter, islamnı söyäm, ämma üze yätimnärneñ rizıkların kisär. Bu-kyafer eşennänder, min anı kürim genä, harap itärmen. Anıñ bu eşe-şäriğatkä karşı kilä torgan eş. Monda dälil taba almas, ul süz tügel, islam doşmanı­dır.
– Yarıy, sin anı ciñep atırsıñ, bezdä mäcles bulır, kara, bähäsläreñne yahşı häzerlä,-dide Gali bay.
Gali bay üze dä Hisametdin menlanıñ ciñelep kaluın telider ide. Çönki Gali bay tıştan berni kürsätmäsä dä, eçendä Hisamet­din menlaga açu totıp, söymäs ide. Çönki Hisametdin başka mullalar kebek Gali baynı oluglamas ide. Menla Hisametdin paq islamiyätne säüdegennän vä saf islamiyätneñ taläben ütäüçe bula­rak, barça islamnar tigez buluına inanıp, anıñ karaşında bay vä fäqıyr tigez ide. Şuña kürä Hisametdin menlanıñ bay islamga mähäbbäte fäqıyr islamga mähäbbätennän artık tügel ide. Gali baynı şulkadär söyär ide, nikadär fäqıyr islamnı söyär. Gali bayga isä bu mönäsäbät bik tä kapma-karşı ide, çönki ukımışlılarınnan, mullalarınnan başlap gavamnarınaça avılnıñ barlık halkı anı olılap söyär ikän, fäqat ber Hisametdin menla anı bik oluglamas vä turı kilgändä üzen Gali bayga tigez kebek totar.
Härhäldä, ikençe kön bay mäclesendä Hisametdin menla da buldı, vä bay anasınıñ ülüenä kırık kön ütkängä Bikbulat mulla Korän kärimnän beraz ukıgaç, tabınga çäy kiterelde.
Bikbulat mulla türdä utırgan. Annan soñ şäkertläre cirle cirençä cirläşkännär. Hisametdin menla karşında-samavır yanında Sibgatulla äfände keçkenä tatar çaşkalarına çäy yasau ilä mäşgul. Sibgatulla äfände Hisametdin menla kebek yäş bulsa da, kürkämlege yuk ide.
Cämäğat ul-bu turında söyläşep utırganda Bikbulat mulla kübräk ukıgan ber şäkertenä küze ilä işarä itte.
Şunnan soñ älege şäkert, Hisametdin menlaga möräcäğat itep, süz başladı:
– Şähärdä yaña häbärlär yukmı?
Bu soraunı işetep, mäclestägelär, ayıruça Bikbulat mulla belän Gali bay ugılı, bu şäkert Hisametdinnı harap itär, dip eçlärennän söyendelär.
Läkin Hisametdin, bolarnıñ eçke niyätlären belmiçä, "dikqat itärlek närsä yuk", dip kenä cavap birde. Tege şäkert, süzen dävam itep, bolay dide:
– Avılıbızda söylilär ki, yätim Mohtarnı yabıp kuygannar.
– Äye, tugrı häbär,-cavap birde Hisametdin menla.
– Bälki, tugrı, ämma anıñ yabıluına sezneñ säbäpçe buluıgızga bez hiç ışanmıybız.
– Älbättä, menla Hisametdin yaptırmas, çönki ul islamnı söyüçe keşe; yätim telänçelärneñ sadaka-rizıgın kisü isä nadanlık­tan kiler vä kyafer eşeder,-dip bäyän itte Bikbulat mulla vä şäkertlärenä yänä küz kıstı. Ukımışlı sanalgan şäkertlär bu işaräne kürep menlaga kırmavık kebek yabıştılar:
– Yuk, dörestän dä, sez Mohtarnı pulisägä yaptırgansız. Bu – bik zur nadanlıktır, bu-kyafer eşeder.
Bu kıçkırışunı işetep, mäclestä bulgannarnıñ kayberläre, çäylärene onıtıp, Bikbulat mullanıñ şäkertlärennän häyran kaldılar.
Hisametdin şäkertlär belän bolay nikadärle genä söyläşäse kilmäsä dä, kyafer eşe, digän süzlärenä çıdıy almıyça, bolay cavap birde:
– Monda ni bar, äfändelär? Min yaptırganlıgımnı hiç tä inkyar itmimen, min yaptırdım.
Bu cavapnı işeter-işetmäs, Bikbulat mulla üze häm şäkertläre kıçkırışıp: "Bakıñ, bakıñ, yaman eşne üze dä inkyar itmi. Hay zalim! Ä üze islamnı söyäm digän bula tagı, bu yaman eş islamiyätkä karşı iç",-didelär.
– İslamnı söygänlegemnän pulisiyägä aldırdım. Kitapta boyırmış ki, soranmak-fäkıyrlekkä säbäpter,-cavap birde Hisametdin.
– Kitap kem, sän kem! – kıçkırıştılar şäkertlär.
Hisametdin menla bolarnıñ hayvanlıgını kürep:
– Min sezneñ belän söyläşäsem kilmi, yabışmagız miña, – dide.
Şul çak Gali baylar, Bikbulat mullalar, Hisametdin söyläşüdän kaçıp ciñelde dip, yänä bik şatlandılar. Fäqat şäkert sanalgan­nar tagı da katırak yabıştılar: -A! Sän söyläşmäktän kaçasıñ. Kaysı kitapta äytkän, soranmak fäqıyrlekkä säbäp dip? Säneñ kitabındamı?
– "Şärhe şirgatel-islam" kitabında yazılgan: häzräte räsül sallallahe galäyhi vä sällam häzrätläre dimeşlärder ki, üze öçen ber kemsä soramaktan ber kapu açsa, Alla häzrätläre açar aña fäqıyrlektän citmeş kapu. Min isä islam kardäşemneñ fäqıyr buluın hiç telämim. Küräsez, häzräte räsül üze dä keşedän soranmaknı söymägän,-dip kuydı Hisametdin menla.
Läkin şäkert sanalgannar, bu cavapnı işetmiçä, haman kıçkı­ruda idelär. Vä soranmak-telänmakne gakıllarına yaraşlı kürep (çönki tormışları şul däräcägä yakın ide ki, üzläre dä soranmaktan kire tormaslar ide), hädisne inkyar itärgä kalkıttılar.
– Yuk, yuk, şundıy hädis bulmas, sin nadan, gafil. Äyt hädisne garäpçä!-kıçkırdılar şäkertlär.
– Min äytermen, ägär bähäsläşäsez ikän, ädäp belän söyläşe­gez, yäisä dälilläp söylägez, monda ädäpsezlek, bähäs cire tügel.
Şäkert sanalgannar, barıber bernärsä dä añlamıyça: "Äyt, garäpçäsen äyt",-didelär.
Hisametdin menla hädisne garäpçä äytäse kilmäde. Läkin kunak­lardan berse: "Äyt inde, menla, üzlärenä",-di̇yüenä kürä äytte.
– Garäpçäse bezgä kiräk-zarur tügel, mäğnäsen añlamak öçen törkiçä dä citäder. Teläsägez, garäpçäse bolay, – dip, garäpçä äytep kürsätte.
Ciñüçe bulıp çıgarga telägännär, bu hädisne işetep vä menla Hisametdin ilä süz köräşterergä täqatläre citeşmägänlekne añlap, tınıp kalırga mäcbür buldılar. Hisametdin menla isä beraz kaygılı buldı. Kaygıruına säbäp şul ide ki, Bikbulat işe mullalar mödärrislek däğva itälär! Monıñ kebi mödärrislärdä gomerne ärämgä uzdırıp, şäkertlek itep, kıçkırışmaktan gayre ber närsägä dä öyränep bulmıydır. Köyeneçle buluına säbäp: bolar kebi şäkertlär bähäsneñ nidän gıybarät ikänlegen belmilär. Bolar belmäslär ki, bähästän morad kıçkırışmak tügel. Bähästä doşmanlık, mähäbbät vä härber hosusıy mönäsäbät mömkin bulma­gan ber eşter. Hätta iñ olug doşmanıñ bähästä hakıykatne isbat itsä, anıñ fikerenä kuşılırga kiräklekne bu şäkert sanalgannar belmilär ide. Ämma nikadärle kaygılı bulsa da, karşı yaktagılarnıñ avızların kaplavınnan Hisametdin küñelendä ber yuanıç taptı.

IV
Kışkı vakıtlarda hikäyäbezdä yazılgan zatlarnıñ tormışları ğadätençä kiçep, dikqatkä layık ber närsä dä yuk ide. Beleşlärebez Gali bay vä Sibgatulla äfände säüdä eşläre belän mäşgul ulıp, bu kön-Mäskäüdä, irtägesen-üz şähärlärendä vä berse könne ber säüdä üzägendä vakıt uzdıralar ide. Beleşebez Bikbulat mulla üz vazifasın ütäü belän mäşgul ulıp, mullalarga sadaka birergä kiräklekne mähälläsenä kiñäş itep vä kisätep-iskärtep, auçı kuyan vä ürdäkne ömet itep saklaganı kebek, bu da nikahlar ömet itep saklamakta ide.
Beleşebez Hänifä tutaş tegü tegep, kitap ukıp vakıt uzdırmakta ide. Beleşebez Hisametdin menla, sabıylarnı ukıtudan başka, arış vä solıların suktırıp vä satıp käsep itep, eşsez hiç yatmas ide. Çönki bu keşe ukımış ulıp, beler ide ki, käsep vä eş şäriğat buyınça namaz vä ruza totu kebi farız vä gıybadätter. Ämma kış kiçep, yaz başları citü belän Hisametdin menlanıñ tormış räveşe beraz almaşındı. Kış vakıtına karaganda häzerge zamanda şähärgä kübräk barırga ğadätlände. Monıñ asıl säbäbe bu ki, yazganıbız Hänifä belän oçraşuı menlaga bik köçle täesir itte, şähärgä bargan vakıt Gabbas agayga töşär ide vä yortta, kapka aldında, yäisä uramda Hänifäne oçratırga tırışır ide. Vä küp tapkır moradına ireşer ide. Ahrısı, Hänifä tutaşka da menla belän oçraşkalau huş ide, çönki turı kilgän vakıtlarda kız belän, yeget ber-bersenä karaşıp uza başladılar.
Menlanıñ şähärgä yış kilgäläp yörüe dikqatsez kalmıyça, berkön Gabbas aga da aña endäşep: "Menla, sin şähärne yarata başladıñ; elekke vakıtlarga karaganda häzer kübräk kiläseñ",-dide.
– Äye, Gabbas aga, härvakıt eşlär belän kilämen; anı-monı alırga kiräk bula, üzem kilmäsäm, minem eşemne kem eşläsen? Min yalgız bit, – dip cavap birde Hisametdin menla.
Ämma bu kileşendä Hisametdin bik uñışlı vä bähetle buldı. Güzäl Hänifäneñ çistarınıp-taranıp, kiyenep-yasanıp bazarga çı­gıp kitüen menlabız täräzädän kürde. Berazdan, halıkka beldermiçä, güyä üz eşenä kitkän kebek, mösafirhanädän çıktı vä ber-ike yortnı uzgaç, Hänifä tutaşnı kuıp citte. Vä uzıp kitkän çagında yäş yeget äylänep karaganda, kız şäkär irennären vä eñce teşlären kürsätep kölep aldı. Menla da, çın küñeldän şatlanıp, kızga gıyşıklık kölkese ilä cavaplandı. İke yäş, ber-bersenä bagı­şıp, bähetle buldılar. Halıknıñ dikqate tuplanmasın dip, menla, beraz kalıp, kıznıñ artınnan kitte. Hörmätle ukuçılarım, häzer, älbättä, añladıgız ki, bu ike yäş ber-berenä ğaşıyq ulmışlar.
Bara torgaç, yäş kız ber kibetkä kerde. Şähär trotuarlarında yöregän adämnär härvakıt küp bulganlıgı mäğlümder; kem kemgä kiräk, härkem üz eşendäder. Menlabız, kibettän yırak kitmiçä, yörenep kaldı. Gacäpter ki, äüväl vakıtlarda menlabız kıznı uzıp kitkändä kürsä dä bik şat bula ide, ä inde häzer ber kürü belän genä kanäğatlänmiçä, moradı yänä arttı. Vä his itte ki, yöräge kız belän yış häbärläşmäkne, küreşmäk vä küzgä-küz söyläşmäkne teli. Gıy­şıklık şulay ul. Ahır çiktä, kız kibettän çıkkan vakıt, Hisamet­din menla tugrı aña karşı barıp uzganda, äkerten genä bu süzlärne äytep aldı: "Hänifä hanım, irtän tañ ilä bakçada saraydan yegerme bişençe kazık töbendä, taş astında ber gacäyep närsä tabarsız. Alla öçen alıp karagız, ütenämen!"-vä süzlären beterep uzıp kitte. Hänifä tutaş isä, ber cavap ta birmiçä, turı öyenä kitte. Hisamet­din menla Äbüzär bäkkä yullandı.
Yulda kürgänebez Äbüzär Däülätgildiyev 18 yäşlek ulıp, ak yözle, nazlı vä neçkä-güzäl tabiğatle yeget ide. Gimnaziyäneñ 7 nçe sıynıfında ukıy ide. Ber rus öyendä ike bülmä fatir alıp tora ide. İke dus ğadättägeçä isänläşep küreşep, gadi närsälär hakında bik ozak söyläşmädelär, süzläre Äbüzär bäkneñ başında ozak vakıtlar yörgän gomumi mäsälälärgä küçte:
– Menla, sineñ ışanu-inanuıñ bik yahşıdır, – dip süzgä kereş­te Äbüzär bäk,-tugrı äytäsen, islam dine-iñ hakıykat din, iñ olug din, min üzem dä şuşı inanuda toramın. Läkin Aurupa ädipläreneñ kayberläre, islam dinenä tiyep, kimçeleklär tabalar. Ni öçen alar islamiyätne añlamıylar ikän? Sin miña äyt, – dide.
– Nindi kimçelek tabalar? – dide menla.
– Mäsälän, Aurupa ädipläre diyer ki, islamiyät hatın cenesene hur kürep, kısınlıkta tota, imeş. İslam hatınnarı ukıy-yaza az beler, imeş.
– Yalgançıdır sineñ Aurupañ, islam şärigate hatınnar hokukın hiç tä kısmıy; uku hakında isä häzräte räsül dimeş ki, gıylem ügränmäk här möslimgä häm möslimägä farızdır. Bezneñ hatınnarı­bız nadan bulsalar, monda üzebez ğayeplebez, yuksa hiç islamiyät tügel, – dip añlattı menla Hisametdin. – Aurupanıñ islam dine ha­kında hata süze bik küp. İkençe misal: aurupalılarnıñ uylavınça, islamiyät eşleksezlek vä yalkaulıkka yärdäm itä, imeş. Şuña kürä Aurupa halkındagı, mäsälän, inglizdäge kebek bulmıyça, islamnar­nıñ käsepçelege vä hönärçelege bik naçar vä tübän däräcädä, imeş. İngliz kebek käsepçe ulmadıgıbızga säbäp şulay uk üzebez, hiç tä şärigatebez tügel. Kiresençä, şäriğat yulı belän barsak, bezgä inglizdän ostarak bulu tiyeş kilä. Şärigatebez urlamak vä başka kebek yaman käseptän tıyıp, yahşı vä hälal käsepne, kiresençä, savaptan hisap itär. Çönki räsüle äkräm sallallahe galäyhi vä sällam dimeşter ki. (…)
– Bu hädisneñ mäğnäse näder? – soradı Äbüzär bäk.
– Ber kemsä hälal käsep kılmakınnan arıp kiç ütkärsä, tiyeş bulır aña cännät. Vä kiç ütkärer ikän, Alla ul keşedän razıy­dır, – cavap birep, mäğnäsen äytte Hisametdin, häm bolay dip östäde:-Yağni hädisneñ mäğnäsençä, eşleklelek här cähättän faydalı vä savaplıdır.
– İslamiyätneñ tırışlık vä gayrätkä öyrätüen tarihka möräcäğat itep tä beläbez,-süzgä kereşte Äbüzär bäk,-mäsälän, äüväldä küçmä-kırgıy tormışta vä hayvan kebek yäşägän garäplär islamiyätne kabul itü belän üzgärdelär. İslamiyät näticäsendä tırışlık vä gayrätläre artıp, garäplär hälifälär zamanında şundıy ber mämläkät tözedelär ki, ul vakıt garäp cirennän olug cir yuk ide: Aziyädä bulgan hind yılgasınnan Aurupadagı Pirenei taularına qadär garäp cire, islam däüläte bulıp, bu däülättä islamiyät arkasında nikadär buldıklı hakimnär, nikadär kamil tabiblar vä golyamalar mäydanga çıktı! Kıskaça äytkändä, islami­yat näticäsendä garäplär möstäkıyl ber mädäniyät tözedelär.
– Minem uylavımça, bäyän itkäneñ olug garäp cireneñ harap buluına säbäp hälifälärneñ islamiyät kürsätkän yuldan çıguları­dır. Yuksa hälifälär islam şärigateñçä torsalar ide, ul däülät häzer dä yäşär ide,-dide Hisametdin menla. Bu süzlärne digäç, Hisametdin, säğatenä bagıp: "Säğat küp ikän, miña mäktüp yazmak kiräk", – dide. Vakıt ireşte. Kaläm-käğaz alıp, başka bülmägä kerep, Hisametdin mondıy ber mäktüp yazdı:
"Canım, Hänifä hanım!
Nurlı yözeñne äüväl kürdekem ilä böten barlıgım täesirlände. Küpme vakıtlar hıyalımda sineñ güzäl suräteñ päyda bula. Küpme kiçlärdä yokımda sin qaderlemne kürmäktämen. Äüväl vakıtlarda, sineñ haktagı uylarım – buş uylar dip, güzällegeñne başımnan çıgarıp atarga tırışkan idem, läkin bu tırışlıgım yukka gına buldı; zihenemdä sine yöräk bäğrem itep toyıp zävıklänmäktän üz-üzemne tıyarga täqatem kalmadı. Gıyşık därtenä duçar ulmışım ikän. Mine bähetle itüçe närsä-sineñ mähäbbäteñder, gazizem! Mähäbbäteñnän ayanıçlı-ükeneçle itmäsäñ, bik tä bähetle bulınırmın, ämma, kiresençä, ayanıçlı itü minem öçen bik zur bäla bulır vä bu bälaga tüzüne ber Hodadan sorarga kalır. İnde siña yalvaram, yöräk paräm! Gıyşıkıma karşı mähäbbäteñne birermeseñ? Ägär kim-hur sanamıyça, berär yul cavap yazarga märhämät kılsañ, şul taş astına irtägä un säğattä kuyuıñnı ütenep kaluçı, küñel vä cannan ğaşıyq Hisametdin".
Hatnı konvertka salıp vä Äbüzär ilä saubullaşıp, menla mösafirhanägä kayttı. Yästü namazı citeşkän vakıtlarda menla­bız, komgan alıp, güyä täharätkä çıktı vä bakçaga kerep, saray çitennän yegerme dürt kazık sanap, yegerme bişençesenä citeşep, älege hatnı kuydı vä taş bastırdı ki, cil oçırmasın. Namazla­rın ukıp, eşlären tämamladı. Fäqat bu tönne menla bik rähätsez kiçerde, çönki cavap bulırmı yä bulmasmı? Şundıy uy-fikerlär anıñ yokısın kaçırdı. İkençe kön irtä Hisametdin, bakçaga çıgıp, hatnıñ kuygan cirdän alınganlıgın kürep, gayät şat buldı. Mäktüpne Hänifä tutaş kabul itep algan ikän, karap karıyk, cavap bulırmı? Cavap bulaçak vakıtnı, yağni ikençe kön-irtä vakıtnı kötü menlabızga bik kıyın buldı. Bu ber kön menlaga bik ozın toyıldı, härniçek bulsa da şähärdä kiyerep, bazarga, kibetlärgä çıgıp, köç-bäla ilän bu könne uzdırdı. Karının kaygırtkan gadi keşe uraza vakıtında könneñ uzuın niçek köt­sä, şulay menlabız da könneñ tiz ütüen teli ide. Nihayät, zarıgıp kötelgän ikençe könneñ irtäse buldı. Väğdälängän vakıt citte.
Hisametdin menla, kemgä dä beldermiçä, güyä yörep kermäk niyäte belän bakçaga çıktı vä tege kazıknıñ yanına kilep, tetri-tetri vä kurka-kurka taşnı kütärep, mäktüpne aldı. Üz mäktübe alınmış ikän, bu mäktüp aña ohşamagan ide.
Öygä kerep, mäktüpne açıp, mondıy süzlärne ukıdı:
"Gıyzzätlü Hisametdin häzrätläre!
Mäktübegezdän añlaşıldıgına kürä, mähäbbät vä gıyşıkıñıznı beldergän bulsañız da, bu gıyşıkıñızga ışanıp karau mömkin tügelder dip uylıym. Çönki kuätle vä çın mähäbbät ber-berebezneñ tışkı kıyafätlärebezne kürep kenä hasil bulmas, sez tışkı küreneşemne yarattıgız, bälki min eçtän yamanmın? Bälki ählaksızmın. Kuätle gıyşık ikebezneñ dä ählak vä tabigatebez belengäç barlıkka kiler, här nikadär äñgämäläregezdän yahşı fikerle, islam söyüçe buluıgıznı añlasam da, sez minem ählagımnı vä tabigatemne belmisez. Sezneñ tugrı keşe buluıgızdan ışanam ki, sez ğaşıyq bulgansız, läkin ğaşıyq bulgansız tışkı kıyafätemä. Mondıy gıyşık isä ışanıçlı tügel, şuña kürä ber-berebezneñ tabiğatläre vä ählakları añlaşılmadıkça katgıy cavap birergä batırçılık itä almıym. Mäğlümegez Hänifä".
Bu hatnı ukıp, menla uy-fiker däryasına battı. Ämma hatnıñ eçtälegennän sizelgänçä, mähäbbätkä katgıy karşılık kürenmägänlektän, menla beraz yuandı, läkin mähäbbät tarafı beraz köçäyde. Çönki berençe: ihtiram kürsätep, Hänifä hanım hatka cavap yazgan; ikençe: menlanıñ ğaşıyq buluına da ışangan; öçençe: cavabın şulay itep yazgan ki, cavapka cavap yazarga yul kaldırgan.
Älege häbärläşüdän soñ Hisametdin tiz köndä yänä şähärgä yünälde, läkin, şik çıkmasın öçen, bu yulı Gabbas agayga töşmäde. Dustı Äbüzär bäkkä töşte. Şulay da niçek bulsa da yegerme bişençe kazık töbenä menla tagı mäktüp kuydı. Bu mäktübendä Hänifägä cavabı öçen rähmät äytep, soñra gıyşıklık belän tulıp sibelgän süzläre arasında iğlan itte ki, Hänifä hanım kötelmägän ber vakıygaga häzerlänsen.
İkençe mäktüp ireşdektän öç kön soñra, kön urtaları kiçkäç, Hänifä tutaş keçe bülmädä täräzä töbendä tegü tegep utıra ide. Kinät uramnan täräzä yanına vak-töyäk satuçı ber vengr päyda buldı. Vengrnıñ başında zur kara eşläpä, östenä kara syurtuk kigän. Bu vengr Hänifä tutaşka endäşep, yartı-yortı rusça söyläp, inä-töymä alırga täqdim itte, vä yänä dide: ceplär, oyıklar, borın yaulıkları kiräkmäsme? Vengrnıñ tavışı Hänifägä ber tanış tavış kebek işetelde. Küzläre dä, tavışı da Hisametdin menlanı­kına ohşagan. Şulay da zur kara sakal, ozın mıyıklar Hisametdin menlanıkı kebek tügel. Hänifä tutaş başın täräzädän çıgarıp dikqat ittektä, älege vengr tatarça äkerten söyli başladı: "Canım, Hänifä hanım, sineñ belän küzgä-küz küreşep söyläşüne yörägem teli".
İnde, hörmätle ukuçılarım, bu yalgan vengr Hisametdin menla ide. Gıyşıklık därte şulay eşlärgä mäcbür itte. Syurtuk vä eşläpälär tapmak menlaga köç tügel, mıyıklar, sakallar vä kaşlar kuymak şähärdäge parikmahernıñ hönäre ide. Tutaşıbız, berdän, bu menlanı tanıp, haman nişlärgä belmiçä aptırap vä yugalıp kaldı. Ğaşıyq vä ğaşıyqa arasında az gına tınlık bulıp aldı. Şunnan soñ yalgan satuçı sabırsızlanıp: "Canım, kil yakınrak, siña süzem bar", – dip äkerten genä däşte. İke yäş ber-bersenä yakınlaştılar. Satuçıbız kinderen sütep üze inä vä töymälären kürsäter, üze äkerten genä kolaktan kolakka mähäbbät süzläre çäçär. Törle süz arasında Hisametdin menla: "Gazizä Hänifä, sineñ yalgız tışkı kıyafäteñä tügel, şulay uk matur kürkäm holkıña ğaşıyq buldım",-dide.
– Kayan beldeñ minem yahşı holkımnı?-dip, nazlı vä neçkä tavış ilä soradı Hänifä.
– Sineñ hakta turılıklı keşelärdän yahşı süzlär işettem. Yäşlektän gıylem vä ukunı söygän keşeneñ ählak vä fikerläreneñ yaman buluı şöbhäleder. Kil, yöräk bäğrem, bir cavap, miña mähäbbät itäseñme?
– İtämen,-süze Hänifäneñ avızınnan güyä ireksezdän atılıp çıktı. Bu süz vengr surätenä kergän Hisametdinga nikadär läzzätle, nikadär huş süz ide ki, täesire kolagınnan böten tänenä kitte. Monnan soñ yalgan vengr Hänifä tutaşka ber yädkyär çıgarıp:
– Monı siña yädkyär-istälek itämen,-dip, altın yözek Hänifägä birde.
– Nindi yözegeñ nurlı,-dide Hänifä.
– Sineñ yözeñ kebek. Ki, bagayık. Hänifä tutaş kölä-kölä kiyär:
– Bak, nindi çak kilde, äyterseñ barmagıma ülçängän.
– Kileşsä, bik hup,-dide yalgan vengr.
– Bik kileşä, min monı yırak yäşerermen vä aulakta yözegeñne çıgarıp kiyep vä karap sine isemä alıp şatlanırmın.
Şul vakıt Hänifäneñ anası işektän kerep:
– İ kız gına! Ni monda tubalçılar belän mataşasıñ? Tiz bire kil, eş bar,-dip, Hänifä tutaşnı çakırıp aldı.
Yalgan vengr isä üz yulına kitte.

V
Şul kön kiç Äbüzär bäkneñ arendaga algan fatirında ber cämgıyät buldı. Bu cämgıyät öç keşedän gıybarät bulıp: bere Äbüzär bäk, bere Hisametdin menla vä bere telänçe yätim Mohtar ide. Cämgıyätneñ tışkı yaktan torışına karasañ, häyran kalır­sıñ. Äbüzär bäk bähalı kara sukno syurtuk, çalbar kigän. Altın uka ilä çigelgän täkıyası vä altın säğatläre mal iyäse vä zur bäklärdän ide kenä ber dälil kebi kürenerlär ide. Telänçe Mohtarnıñ östendä kırık yamaulı sarı çikmän, pıçrak çabataları parketlı idänne pıçratmışlar vä çuarlamışlar. Hisametdin menlanıñ östendä yahşı sukno bişmät, ayagındagı çitekläre yahşı kileşerlär ide. Soramak mömkin ki, bu öç, ber-bersennän ayırılıp torgan keşelär nidän berläşkännär soñ? Bere bäk, gimnazist, bere ukımışlı menla, berse gadi telänçe. Nidän alar ber-berenä yaraşkannar? Nidän duslaşkannar? Säbäbe budır ki, bäk ilä Hisametdin menlanı millät mänfäğaten kaygırtuda bulgan urtak sıyfat yakınaytkan ide. Alar, tatarnı nadanlık däryasınnan kotkarıp, gıylemnär ilä nurlandıru kiräk ikänenä här ikese ber ük däräcädä ışanalar ide.
Işanu häm fiker urtaklıgı bulgan keşelär arasında yakın duslık barlıkka kilüe bilgeleder. Säüdägär säüdä uyında bulgan başka säüdägär belän beleşer, igençe igençe ilä katnaşır häm başkalar. Mohtarga kilgändä, bu zat üze ğalim bulmasa da, bolarnıñ millät öçen tırışıp yörülären añladı. Üze belde ki, Mohtarnı telänep yörüdän yaptırıp tıyuları bolarnıñ millätpärvärlegennän ide. Çönki din kardäşe soranmak ilä fäqıyrlek bälasenä duçar bulmasın dip yaptırganlıkların Mohtar yahşı añladı. Süz açılgaç, yabılu hakında da berär süz äytik. Hisametdin menla, şähärgä kilep, avıldaşı Mohtarnıñ telänep yörüen kürep:
– Bu eştän yahşırak eş tapmadıñmı? Kil, kayt bu häräkät­tän,-dide.
Mohtarnıñ isä, bu süzlärgä iltifat itmiçä, haman telänüdä dävam itüen kürep, Hisametdin Äbüzär bäk belän kiñäş itte. Soñra bu ike dus, "urlap yöri" dip, Mohtar östennän politsiyägä caloba birdelär vä, yalgan şahitlık itep, anı politsiyä uçastogına yaptır­dılar. Mohtar, bolay eşläüneñ din kardäşlege öçen bulganlıgın añlap, alarga mähäbbät belän karıy başladı vä, alardan ürnäk alıp, üze dä millät faydasına gayrät vä tırışlık itärgä karar birde. Kıskası, bu öç keşene üz halkın yaratu-millätpärvärlek berläşterde. Milli patriotizm isä, gacäyep eşlärgä säbäpçe bulıp, här olug eşlärneñ çıganagıdır. Mäsälän, tarihka möräcäğat itsäk, rus padişahı Olug Petr siräk oçrıy torgan millätpärvär adäm bulganlıgın küräbez. Bu padişahıbız Petrnıñ millätpärvärlege säyäsendä – milli patriotizmı arkasında Rusiyädä yaña zakonnar häm refor­malar yulında almaşınular mäydanga çıktı. Häzer dä bar bulgan universitetlar açıldı. Ruslar diñgez fännären öyränä başlap, parohod vä sugış köymäläre mäydanga çıktı. Ruslar mehanika gıy­lemen, tehnika gıylemen öyränä başladılar. Olug Petr millätennän kıymmätle ber närsä belmäs ide. Başında-uyında härvakıt rus vä rus, vä rus ide. Dide ki, millionnarça ruslarım miña ber uglımnan bähalıdır...
Napoleon, frantsuz patşası, 1812 yılda Moskva şähären alıp, barlık ruslar ciñelde dip uyladı.
Yuk! Ruslarnıñ paytähete (başkalası) alınsa da, millätpärvärlekläre-milli patriotizmnarı alınmadı. Napoleonnı hur itep, Rusiyädän sördelär. Bu ike tarihi misaldan millätpärvärlekneñ kuäten kürdegez, hörmätle ukuçılarım! Bäs, hiç häyranga kalmagız ki, millätpärvärlek çabatalı ilä bähalı kiyemnärne dus äyläde.
Ämma, gafu itegez, min hikäyämneñ asılınnan beraz ayırılıp kittem. Bäs, bu öç dus kızışıp-kızışıp söyläşmäktä idelär. Yätim Mohtar üze turında bolay dide:
– Mine telänçelektän tıydıgız, bik rähmät sezgä. Monnan soñra ber käsepkä totınırmın, duslarım! Sezdän bik gıybrätle süzlär işettem, hay, niçek min ukımıy kaldım! Nadanlık böyek bälader.
– Nadanlıkka karama, yahşı küñelle keşe bulsañ, sin dä faydalı bulırsıñ, – dide Hisametdin menla.
– Nindi fayda? Gıylemem dä yuk, milkem dä yuk. Hiç bulmasa milkem bulsa ide, islamiyätebez mänfäğatenä härvakıt sarıf itärgä häzer bulır idem.
– Tugrı süz, – dide Äbüzär bäk, – tormışta iñ zur kuät – akçadır. Bu kuät ilä milli mäğarifebez yulında küp eş kılırga mömkin bulır ide.
– Älbättä, akça ilä mäñgelek şöhrät kazanırga mömkin. Läkin korsak tutırudan başka ber närsäne belmägän akça iyäsennän ni fayda kilsen? Mondıylar keşelärgä fayda itüne uylarına da kitermilär. Şunıñ öçen alar kümelgäç ük onıtılalar, – dip bäyän itte menla.
– Yuk, duslar, minem akçam küp bulsa ide, atımnı onıtmaslar ide, – dide Mohtar. – Şulay da ber moradım bar, bay bulırga telim.
– Käsep it, bay bulırsıñ, – dide Äbüzär bäk.
– Härber keşe käsep itep bay bulunı telär ide, läkin bay bula almıy, – dip cavap birde Mohtar.
– Teläkneñ teläge bar, çın küñel ilä teläp, tırışlık ilä käsep itsäñ, bay bula alırsıñ. Çönki keşe gakılı bik kuätle närsäder, – dide Äbüzär bäk.
– Süzeñ tugrı, tırışıp kara, – dip süzgä kereşte Hisamet­din. – Häzräte räsül dimeş ki (....) yağni kem ictihat itär, ul tabar.
– Sin ni öçen soñ ictihat itep tapmadıñ, – soradı yätim Moh­tar.
– Min baylık ezlämädem, gıylem ezlädem. Beraz taptım, älhämde lilla.
– Siña bay bulu mömkinder,-bäyänga kereşte Äbüzär bäk,-häzer siña 18 yäş. Bu yäştän kiskenlek vä ärsezlek ilä baylık ezläsäñ, bälki tabarsıñ, keşe gakılı nilär kılmas!
– Min satuga kereşer idem, läkin ber monet qadär dä akçam yuk. – Yegerme-utız monet (sum) akça eş başlamak öçen min dä birer idem,-dide Äbüzär bäk.
– Yuk, yuk, Äbüzär bäktän akça alma, keşe akçası ilä eş yörtü yegetlek tügel, häm dä eş faydasız bulıp kitär, çönki akçanıñ qaderen belmässeñ, – dide Hisametdin.
Bu süzlär Mohtarga nikadär açı kilsä dä, menlanı tıñlap, Äbüzär bäktän akçanı kabul itmäde.
Bu öç dus söyläşä-söyläşä küp vakıt utırdılar. Tön urtaları citkäç, Mohtar mösafirhanägä kunarga kitte. Yulda bayımak hakın­da uylanır ide, vä şul vakıt başında mondıy fiker barlıkka kilde: "Üz gayrätem ilä bälki bayırmın, monıñ öçen miña yöz monet kiräk. Annan soñra eşlär uñaylanır. Ämma monı niçek kazanırmın ikän? Sabır! Äbüzär bäkneñ ber beleş izvozçigı bar, bäkneñ täqdime belän bu izvozçikka hezmätkä kerermen, ärsezlek vä kiskenlek ilä här kön berär käpik (tiyen) tapsañ da, zaman uzu belän bayımıy kalırga mömkin tügelder. Şundıy ärsezlek kiräk ki, ber käpik tapmay köneñ uzmasın. Ämma min kön dä käpik tügel, yegerme käpik tabarmın, ayda – altı monet, bäs yılda 72 monet bula. 72 dän yözgä qadär küp tügel. Annan soñra eşlär kuätläner. Kıskası, bayımak bik mömkin, – dip, kisken karar birde Mohtar.

VI
Yaz başınıñ yahşı ber könendä Bikbulat mulla hatını belän Gabbas agayga kilep töşte. Şul uñay belän Gabbas aganıñ öyendä zur ber häräkät-görelte kuptı. Gabbas aganıñ hatını Şämsi abıstay (asılda atı Şämsekamär ide, läkin atın bozıp Şämsi dilär ide) küptän bu mullanıñ kilüen ömet itä ide. Çönki halık arasında süz bar ide ki, Gali bay ugılına Hänifäne sorarga Bikbulat mullanı başkoda itep cibärä, imeş. Şunlıktan Şämsi abıstay, bolarnıñ kilüen kürgäç, gayät şat buldı. Ni öçen şatlanmasın, kızın şundıy bayga sorarga kilgännär. Gali bay Cavatov kebek keşelär böten gubernaga ber-ike genä bulalar bit.
Şul uydar belän iläslänep, Şämsi abıstay öydägelärgä kıçkırına başladı:
– Tiz-tiz, kızım, yahşı gına kiyen, rizıklı bulırsıñ, mödärris äfände häzrätläre üze häm dä abıstay kilgän iç. – Şunda uk hezmätçelärenä endäşep:
– Äy, sez, yäşen kebek äylänegez, kunaklarga yahşı dikqat itegez,-dide.
Gabbas aga mödärris häzrätlären hörmätläp-olılap karşıladı. Şämsi abıstay anıñ hatının karşılap üz bülmäsenä kertte. Monnan soñ kunaklarga sıylar, hörmätlär başlandı.
Başta ğadätçä samavır mäydanga çıktı. Aşhanädä gayrät vä häräkät kuptı: koymaklar, pärämäçlär ber-ber artlı peşä başladı­lar, kamırlar basılıp, katlamalar, koş telläre häzerlände. Hezmätçelär, aşçılar zur ber häräñättä. (...)
Nihayät, çäydän soñ Bikbulat mulla Gali baydan künderelgänlegen iğlan itep, Hänifäne Sibgatulla äfändegä hatınlıkka birmäk häyerle bulmasmı, dip ämer itkändäy nıgıtıp äytte. Aña cavapta Gabbas aga:
– Yahşı, häzrät, kiñäşerbez. Kiñäşläşkäç, katgıy cavap bi­rerbez, – dide.
Tiz zaman aşhanädä yänä häräkät kuptı: şurpalar, pılaular kunaklar öçen kaynap-kaynıy, hätta ki mödärris häzrätläre yortka yörergä çıkkanda, maylı aşlarnıñ ise aşhanädän borınına cite­şep, läzzät hisläre kiçerep, tele tiräsennän tökerek çıktı. Öydä barçası şat, fäqat Hänifä tutaş kına üz bülmäsendä yabılıp, kaygılı torır. Hätta mulla hatını moña iğtibar itep:
– Ni öçen soñ kızıgız yanıbızga çıkmıy? – dip soradı. Şämsi abıstay moña cavabında:
– Kız keşe beraz yatsınadır, ğayep tügel, abıstay, – dide. (...) İkençe kön Gabbas aga başkodalarnıñ täqdimen kire kakmıyça:
– İkençe kilüegezgä süzne tämamlarbız,-dide.
Vä şul häldä başkodalarnı ozattı. Gabbas aga vä Şämsi abıstay böyek vä bay adämnär arasına kerep, kardäşlek vä ruglıkka ireşäçäklärenä şat idelär. Fäqat Hänifä tutaş, üzen Sibgatul­la äfändegä birü moradların añlap, yänä bik tirän borçuga töşte. Üz-üzen Hisametdinga yar itep küz aldına kitermäktä ide. Çönki Hisametdin bu könnärdä yegerme bişençe kazık töbenä kuygan hatında belderde ki, Hänifägä öylänü moradı bar, eş barı Hänifäneñ telägennän genä toradır.
Ämma şul vakıt ike yäşneñ teläklärenä karşı Gali bay Cavatovtan başkodalar kilde. Bu başkodalar Hänifä tutaşka ütken pıçak kebek kürendelär. Kisken pıçaktan da açı närsä şul ide ki, atası-anası anı bayga birergä tırışalar. (...)
Kiçke aşlar aşaldı, äydä barçası yatıp, katı yokıga taldılar. Barı Hänifä tutaş kına uyau häldä ide. Stenaga tagılgan säğatlär inde berne uzdılar, yäş kız, yomşak tüşägennän torıp, törle yaklarga karap, hämmäse yokıda ikänleklären belgäç, lampasın yandırıp, kaläm, käğaz tabıp, mondıy hat yazdı:
"Hisametdin menla äfände!
Miña öylänü moradıgıznı hatıgızdan kürep söyendem, sezgä hälal ulmak miña bik huştır, läkin moradıbızga ireşüebez bik şikle bulıp kitte. Çönki Bikbulat mulla mine Sibgatulla äfändegä sorarga bu könnärdä kilgän ide. Häm dä atam, anam şat ulıp, mine aña birälär. Min nikadär karşılık kürsätsäm dä: "Barmasañ, ireksezläp birerbez",-dilär. Şuña kürä min kaygıdan nişlärgä dä belmim. Şulay da bu yullarnı sezgä yazmak ilä küñelem beraz yuanıç taptı. Cannan sezgä ğaşıyqa bulıp kaluçı Hänifä".
Bu mäktüpne yazıp, tutaşımız, äkerten atlap, bakçaga tege kazık yanına çıktı. Çönki menlanıñ mäktübendä cavapnı tap şul kiçtä kuyarga kiräklege äytelgän ide. Kazık yanına citkän vakıt Hänifä tutaş berdän tuktadı, tön bik tın ide, hiçber häräkät işetelmi. Barı tik yakındagı ber keçkenä çişmä çelteräp agadır. Hänifä tutaşnıñ kolagına ber häräkät işetelde. Tön bik karañgı tügel ide. Yäş kız yırakta ber kara närsä häräkät itkänen kürep, küñelenä kurku töşte. Yahşırak dikqat itep karasa, belde ki, bu şäülä adämder. Bu keşe, tutaşnı kürgäç, tizräk atlıy başladı. Hänifä tutaş kaça başlagan ide, älege adäm:
– Kurıkma, canım, üzem kilämen! – dip däşkäç, tutaş bu keşene tanıp tuktadı. Bu keşe söygäne Hisametdin ikän. (...)
Menlamız, Hänifäneñ yanına tugrı kilep, dide:
– Ni öçen ozak çıkmadıñ, saumısıñ, canım?
– Älhämdelilla! Ämma küp toru mömkin tügel, küreşüebez miña da huş isä dä, kurkamın ki, belmäsennär! – nazlı, yomşak tavış ilä dide Hänifä tutaş.
– Kurık-kurıkma, min sine tiz cibärmimen, canım!-dide menla vä, ber kazıknı cirdän suırıp çıgarıp, bakçaga kerde. Hänifä tutaşnıñ uñ kulınnan alıp häm bik tä zävık belän kısıp, yäş kıznı bakçadagı keçkenä ber binaga taba alıp kitte. Bu keçkenä bina Gabbas aganıñ munçası ide. Munçanıñ eçe paq vä çista ide.
Munça säkesenä kız vä yeget yänäşä utırdılar.
– Bezgä küptän şulay küreşü kiräk ide,-dide Hisametdin, uñ kulı belän Hänifäne muyınınnan koçaklap. Hänifä tutaş sul kulı belän menlaga sarıldı. Yeget vä kız bik bähetle bulıp, ikeseneñ küñelendä gıyşık utı yana ide. Gıyşık läzzäte belän läzzätlänep, yeget vä kız übeşep, koçışıp ber-bersenä yakın sarıldılar.
– Sin häzer cavap kuyarga kilä ideñ, min sagalap köttem, – dide Hisametdin.
– Bu hatımda min siña ber yaña vakıyga turında beldermäkçe bulgan idem, mine Sibgatulla Cavatovka birälär.
– Niçek ul bulır, keşe bit agaç tügel, alıp birep bulmıy.
– Niçek bulsın, min hatımda da yazdım, beläseñme, Bikbulat mulla hatını belän Gali baydan baş kodalıy kilgännär ide, bügen-irtägä eşne tämam itäçäklär.
– Canım, bezne kem ayırır? Mähäbbätebez şul qadär köçle ki, bezne ni Gali bay, ni atañ-anañ ayıra almayaçak.
– Anı sin söylä, atay-anay äytälär ki, barmasañ, köçläp birer­bez. Söymägän keşegä yar bulu miña agudır.
– Canım, sin miña yar bulırsıñ. Minem mähäbbätemne hiçkem ciñä almas.
Şul vakıt menla, tüzä almıyça, Hänifäneñ irennärennän suırıp üpte. (...) Yäş kız tämam yegetneñ ihtıyarına birelde.
– Min sine elek ädäp öçen yahşılık belän sorarmın. Ämma birmäsälär, miña alla birgän ihtıyar kuätemä hiçnärsä karşı kilä almas. Bu süzlärne äytkändä yegetneñ küzläre yaltıradı, tavışı beraz teträde, hätta tutaş bu kahärle tavıştan beraz kurkındı. Monı añlap, menla, Hänifägä söyep karap, bolay dide:
– Kurıkma, sin mine yänä elekkeçä söyäçäkseñ, açuım kilgändä min kahärlemen, läkin açuım atañ-anaña kilde.
– Şäriğatçä dä köçläp birü mömkin tügel? Döresme? – dip soradı Hänifä tutaş.
– Kiyäügä çıgu eşendä kızlarga tulı ihtıyar bireläder. Alar, şäriğatkä karşı kilep, yaman bulsalar, bez dä yaman bulırbız. Bezneñ ihtıyar vä hörriyätebezne-iregebezne ala almaslar. Canım! Keşe tormışında ber bähale vä yahşı närsä – hörriyätter. Bez üz hörriyätebezne saklıy belerbez.
– Hörriyätsez yäşäü köç vä gazap-kısınkılık ikänen min dä beläm, – dide Hänifä tutaş.
Bu süzlär menlanıñ küñelenä huş kilep, dide:
– Döres äytteñ, canım! Fikerläreñ mineke belän urtak ikän.
– Bolay bulgaç, ber-berebezdän ayırılmabız! – dide Hänifä tu­taş.
Zävık vä safa çigep, ike ğaşıyq tañ yaralgannı belmi kaldılar.
– Niçek urınıma kerep citärmen ikän? Äni-fälän namazga tormasın, cibär, canım, sälamät bul!-dide Hänifä tutaş.
– Sälamät bul!-dide Hisametdin.
Yäşlär saubullaşıp ayırılıştılar. Menlabız bakçadan çıgıp yuk buldı. Hänifä tutaş, ayak barmaklarına basıp, üz bülmäsenä uzdı.

VII
Berniçä kön ütte. Häzerge vakıtta Hisametdin şähärneñ timer yul vokzalında. Kön kiçkä avışkan. Şähärneñ hämmä halkı vokzalga cıyılgan. Çönki bu poyızd belän möfti häzrätläre Peterburgtan Ufaga uzaçak imeş. (...)
Vokzalnıñ eçendä vä tışında anda-monda möselmannar söyläşep yörilär. Gali bay Cavatov bu şähärneñ ahunı vä başka baylar belän bergä söyläşep tora. Bikbulat mulla da şunda kürenä. Läkin avızınnan "äye, şulay"dan başka ber süz dä çıkmıydır. Äbüzär bäk Däülätgildiyev, yaltıravık töymäle formasın kiyep, Hisametdin belän yöri.
Barçasınnan yırak, vokzalnıñ ber divanında yäş ber äfände utıra. Bu keşe, krımka bürekne6 beraz kırın kiyep, hiçkemgä kuşılmayıp, utırgıçnıñ artına arkası ilä tayanıp, kamış tayagı belän açık kaluşlarınıñ yözenä uynap orır ide. Küzläre diq­katkä iñ layıklılar. Arıslan gayräte belän karıylar. Küzläre belän tatarlardan härbersen yotıp bagar, här bagışında keşeneñ eçenä kerep çıgar. Bu vakıt älege arıslan küz, Hisametdin menla belän Äbüzär mirzaga bagıp, süzlären tıñlıy ide. (...)
Kinät kolokol kakkan tavış poyızdnıñ kilüen belderde. Küp halık platformaga çıgıp, möftine kürergä ömet itte. Möfti häzrätläre üzenä mahsus ber vagon algan ide. Şähär baylarınıñ çakıruın kabul itte. Vagonnan çıktı. İslamnar ber-ber artlı möfti häzrätlärenä sälam birerlär ide. Kübese kulın übep, tübänçe­lek belän karşıladılar. Möfti Sälimgäräy Täfkilev häzrätläre häzerlängän tabın yanına utırdı. (...)
Hisametdin vokzalda arıslan küzne ezli başladı. Läkin tege arıslan küz inde vokzaldan çıgıp kitkän ikän, anı tapmıyça, Äbüzär belän vokzaldan çıgıp, "Mohtar!" dip, katı tavış belän kıçkırdı. Şunda uk, cir astınnan çıkkan kebek, artında izvozçik Mohtar päyda buldı. İke yäş yeget Mohtarnıñ arbasına utırıp kittelär. Yulda barganda Äbüzär bäk Mohtardan soradı:
– Eşlär niçek, bayıp bulamı?
– Meñ rähmät, sez urnaştırdıgız! – dide Mohtar.
– Miña rähmät kiräkmäs. Yahşı gına bayırsıñ. Şul bulır canıma huş rähmät. Söylä, ayda küpme tabasıñ? – dip soradı Äbüzär bäk.
– Yegermedän yegerme öç monetka qadär tabamın, – cavap birde Mohtar.
– Soñ niçek alay bula? Yegerme öç sum tabasıñ, ä aylık hakıñ fäqat altı sum?-dide menla.
– İ dustım menla! Aylık haknı inde söylämä. İzvozçiklıkta başka yullar belän tabalar. Ägär yoklamasañ, här kön kazanırsıñ öç-dürt sum. Ä hucaga barı ike sum birsäñ dä, bik şat buladır. Şulay här kön ber-ike sum yäşerep kalasıñ da, akça da cıyıla.
– Bolay mal hasil itmäk tugrı yul tügel, – dide menla.
– Bik tugrı, çönki ul akça öçen bälki niçä tön yoklanılmıy. Monı at hucası üze dä añlıy, hiç süz äytmi, zarar yuk,-cavaplandı Mohtar.
– Älbättä, huca añlasa bu eşne häm dä räncemäsä, zarar yuk,-dide menla.
– Kara, eşne bel! – dide Äbüzär bäk.
– Allaga şöker, häzerdä ille monet akça tupladım,-dide Moh­tar.
– Eşlä, eşlä, äüväl cäfa, soñra safa, – süz kuştı Hisametdin. Söyläşä-söyläşä yäşlär ber yort yanına citep, arbadan töştelär. Bu yortka töşerep, Mohtar küzdän yugaldı. Bu öy zur agaç öy bulıp, işegaldı mäydanı kiñ ide. Yäşlär zur öygä kermiçä, bakçaga ütep, anda bulgan bakır masterskoyına kerdelär. Bakırhanä eçe tuzan vä bakırçı hezmätkärlär belän tulı. Anda samavır tözätälär, monda lampa tözätälär. Ber tarafta molotok-çükeç ilä bakırnı çik-çik sugıp, başnı avırttıralar. Bu bakırhanäneñ hucası tege, vokzalda kürgänebez, arıslan küz Zurkolakov ide. Äbüzär bäk belän Zurkolakov şulkadär yakın dus idelär ki, güyä bolarnıñ ike gäüdäsenä ber candır. Mondıy duslıknıñ säbäbe bu ike zat uy-fikerläreneñ urtak buluıdır.
Äbüzär bäk tatar tormışı hakında fikerlären küp cirdä söyläsä dä, hiçkem añlamadı. Kayber tatarlar: "Fän vä fän, mäğrifät, gıylem vä hönär kiräk dip söylilär, bu ni süz? Gıylem vä mäğrifätsez dä gomer itä beläbez",-dip, Äbüzär bäktän köldelär. Kayber islamnar bolay didelär: "hönärle, mäğlümatlı kavem bulu, älbättä, yahşıdır, läkin tatar milläte hönärle bula almas. Bik küp yıllar uzdı, tatar milläte zıyalanmadı da, inde Äbüzär kebeklär tatarnı başka millätlär şikelle hönärle vä mäğlümatlı itärgä telilär, bu-mömkin tügel",-dip, Äbüzär bäktän kölälär ide. Äbüzär bäk, mondıy tatarlarga açulanıp, diyär ide ki: "Äfändelär, meñ yıllar uzdı, tatar zıyalanmadı, disez. Zıyalanmadık şunıñ öçen kem, eçebezdä mäğlümat alırga omtılış, teläk yuk ide. Meñ yıllarga bakmagız, bu vakıttan zıyalılanırga omtılış-telägebez uyansa, zaman uzu belän bez dä mäğlümatlı bulırbız. Läkin, meñ yıllar şulay uzdı dip, yoklauda dävam itsäk, meñ tügel, yänä million yıllar ütäçäk vä bez iskeçä nadanlık däryasında kalırbız vä üzebez hönärlär belmiçä, başka millätlärgä hezmätçe vä kol bulırbız. Bäs, telik mäğrifätne vä hönärne, çönki tatar da yartı gakıl tü­gel, zihene bik kamilder. Zıyalı bulırga sälätle ber halıktır.-Uyanıgız, kardäşlär! Uylanıgız, monıñ kebi gakılsız dälilläre­gez ilä üzegezdän köldermägez! Karagız başka millätlärgä, bigräk tä frantsuzlarga, nemetslarga: bolar suda köymädä balık kebek yözü tügel, havada koş kebek oçu maşinası tözi belälär. Ämma bezneñ sukalau belän vak säüdädän başka hönärebez yuk kebider... vä fälän... fälän". Bu yulda Äbüzär bäk här nikadär söyläsä dä, fikerlären hiç kemsä añlamas ide. Kıskası, bu fikerlär stenaga borçak sipkän kebi ide. Tatarnı zıyalandırudan ömeten kisärgä dä az kalgan ide. Ahır çiktä Äbüzär ömetsezlektän kotıldı. Zurkolakov ta mondıy ideyalärgä küñel berketkän keşe ide häm Äbüzär bäkkä fikerdäş buldı. İkençe dustı Hisametdin şulay uk anıñ fikerlären huplar ide.
Ämma Maksudıbızga kilik. Gaysa Zurkolakov, yegerme altı yäş­lek ber yeget bulıp, hönäre bakırçılık ide. Bakırhanäse atasınnan kalgan ide. Häzerdä atası vafat bulgan, Gaynicamal isemle kart anası bar ide. Atası isän vakıtta Gaysanı möselmança vä beraz rusça ukıtkan ide. Yäş vakıtlarınnan birle Gaysa Zurkolakov islam vä rus, gıylem vä hönär kitapların ukırga häväs yeget buldı.
Gaynicamal abıstay altmış yäşlärenä citmeş ber hatın ide. Gayät dindar, yahşı vä hakıykatle hatın. Şähärneñ barça halkı Gaynicamal abıstaynı hörmät itälär ide. Gaynicamal abıstay menlanı kürep bolay dide:
– Menla, sin ulımnıñ hälen belergä küptän kilmiseñ?
– Häzerdä häl belergä kildem, abıstay. Siña ber üteneçem dä bar.
– Nindi üteneçeñ, menla, söylä, işetäyek.
– Bezgä märhämät itep, başkoda bulsagız ide, abıstay. Öylänergä telim, Gabbas aganıñ kızın sorasagız, bik zur märhämätegezdän bulır ide!-dide Hisametdin menla. (...)
Ber öç-dürt könnän soñra Gaynicamal abıstay Gabbas agayga başkoda bulıp bardı isä dä, Hänifäne birergä yakın da kilmädelär. Hänifä tutaş Sibgatullaga barmayaçagın vä menla Hisametdinga baru telägen här nikadär anasına söyläsä dä, Şämsekamär abıstay kızına:
– Üz faydañnı üzeñ belmiseñ, rizıklı vä bay hatın bulırsıñ. Sabır it, Sibgatullaga birerbez. Süzemne tıñla: sin bala, min ana! Baştan kolak zur bulmıy, – dip, Hänifäne ügetläde. Üzençä törle çaralar kıldı.
Şähärdän ille çakrım yıraklıkta ber avılda toruçı işan vä baguçını kitertep, bu işan Hänifä tutaşnı Hisametdin menladan suıtmaga vä Sibgatulla äfändegä cılıtmaga, yağni mähäbbät ittermägä kereşte. Vä bu häylä ilä Hänifä tutaşka dogalar eçerep vä ayagına tufraklar taşlap vä şunıñ kebi başka närsälär eşläp, işan häzrätläre Gabbas agada ber atna kunak bulıp yattı. Kitkändä: "İnde kurıkmagız, eşemne tämamladım",-dip, Gabbas agadan akça häm äyberlärdän gıybarät küp büläk aldı. Läkin häzerge zamanda suıtmak vä cılıtmak, söydermäk vä bizdermäk hönärlärneñ yuk närsä ikänen vä mondıy hönärlär – bulmıy torgan eş, çın yalgançı­lık vä şarlatanlık ikänen härber zihenle keşe yahşı beler.

VIII
(...) Avgust ayınıñ yaktı ber köne ide. (...) Avıl östendä zur şau-şu vä göreltelär kuptı. Tübän oçtan öçär at cigelgän un arba cil kebek kilälär.
– Bay tuyı, bay tuyı başlandı! – dip, halık, umartadan çıkkan kort kebi, öylärennän tamaşaga çıga başladılar. Tuy cämgıyate uram buyınça äylänä, mıltık atudan, kıñgırau tavışınnan kolak­lar tona. Uramnı töten aldı, ber sugış kuptı dip uylarsıñ. Aldagı kolyaskanıñ mıltıkları artıgrak görseldilär, bu kolyaska­da kiyäü bulaçak Sibgatulla äfände häm kiyäü yegetläre utırgan, atları yäşen kebek yögerä. Hätta ki yul aşa uzıp baruçı ber et, ölgermiçä, kolyaska köpçäkläre astında kalıp, urtaga yarılıp, eçäkläre havanı beraz islättelär. Tuy Hisametdin menlanıñ yortı karşısına citkändä, Sibgatulla äfändeneñ kuşuına kürä, mıltıklar tagın da köçleräk görseldi başladılar. Sibgatulla äfände şul mıltık şartlauları belän üzeneñ ciñüçe buluın Hisametdin menlaga kürsätergä uylagan ide. Läkin Hisametdin, öydä bulmagan­ga, üzeneñ ciñelüen kürä vä işetä almadı.
Sibgatulla äfände bik şat bulıp, tuy mäclesen zur häm tantanalı itep yasadı. Ni öçen şatlanmasın, telägenä ireşä, bu kön Hänifäne aladır! Kiyäü yegetläre hämmäse bal buzası äsärennän kıp-kızıl kızargannar. Sibgatulla äfände bigräk tä kızargan ide. Ul kiyäü yegetlärenä karap: "Süttert, yözdert!"-süzlären bik şatlık ilä äytä. Kıskası, tuy protsessı işetelmägän vä kürelmägän ber surättä başlandı. (...)
Köndezge säğat dürtlär ide. Koyaş üzeneñ nurların vä essele­gen çuar bulıp cäyräp yatkan kırlarga çäçä. Saban basuı dip atal­gan kırlarnıñ küreneşe bik güzäl ide: solı, karaboday vä tarı üsep utırgan kırlar küzlärgä kızgılt, aksıl, sargılt töslärdä kürenälär ide. Kırlarnıñ güzällege şat tuyçılarnı tagı da şat itä ide.
Tuy cämgıyate "N" avılınnan biş çakrımnar kitkän ber vakıt­ta, kötmägändä karşı yaktan atlı ber yeget kilep citte. Bu yeget tuy cämgıyateneñ barudan tuktaluına säbäp bulıp, iñ elek alda baruçı Gali baynıñ kolyaskası yanına kilep söyläşte. Süz-süzdän soñ baynıñ açulanganlıgı kürenep tora ide. Bälki bu yeget yaman häbär kitergänder, dip uyladılar. Atlı häbärçe belän biş-altı minut söyläşep, Gali bay uglı Sibgatullanı yanına çakırdı. Tuy cämgıyate: "Ni öçen tuktadık?" – dip kıçkırışa başladı. Sibgatulla äfände isä, atası ilä häbärläşkäç, ülek kebi agarıp, kaygı vä fikerlär däryasına battı. Başkoda Bikbulat mulla telsez kalıp, nişlärgä, ni diyärgä belmiçä aptırıp kaldı. Şunda Gali bay: "Kaytırga kiräk",-dip, tuyçılarga iğlan itte.
– Bu ni häl? Ni gacäyep, ni öçen kaytabız?-dip, tuyçılar häyranga kaldılar. Niçek bulsa da buldı, tuyçılarnıñ barçası, başların cirgä iyep, kire avılga kaytırga mäcbür buldılar. Tik Gali bay belän Bikbulat mulla gına, kaytmıyça, häbärçe atlı yeget artınnan şähärgä yullandılar.
Yulda küp uylanulardan soñ, Gali bay Bikbulat mullaga bolay dide:
– Gacäyep, min hästärlek kürdem, tuy çıgımnarın kütärdem vä käyeflären tämam kıldım, ä alar kızların yugaltkannar Bu ni ğalämät!-Bu süzlärgä karşı Bikbulat mulla ber süz dä äytä almadı, tik başın tagın da tübänräk ide.

IH
Tuydan alda berniçä könnär Hänifä tutaş kazık töbenä hatlar kuysa da, alar söygänenä citeşmäde – Hisametdin şähärdä dä yuk, häbäre dä yuk. Hänifä tutaşka mäğlüm tügel ki, ni säbäptän menlanıñ tuydan häbäre ozak yuk ikän? Bäs, Hänifä tutaş ömet itte ki, Gali bay tuyı kebek olug vakıygadan Hisametdin häbärdar bulıp şähärgä kiläçäk vä üzen kotkaraçak. Çönki: "Bezne kem dä ayıra almas", – digän süzläre gutaşnıñ häterendä ide. Ämma tutaşnıñ ömete aklanmadı. İnde şimbä kön citte, yakşämbe – tuy. Ämma Hisametdinnan hiçber häbär yuk. Kaygıga batkan Hänifä üz bülmäsendä özgälänä: "Niçä könnär kötämen, ni öçen kilmi ikän? Ber-berebezdän ayırılmaska väğdä bireştek. Anıñ mähäbbätendä min şiklänmim. Mähäbbätenä kürä mine taşlamas, ayırılışunı hiç tä uylıy almıym Ni öçen mine bolay zarıktıra ikän? Gacäyep! Yuk, tuy turında ul belmider, belsä, bakçaga, älbättä, kilep citär ide hay koş bulsa idem, oçıp yanıña citeşep, hälemne belderer idem. Bügen inde şimbä kön buldı. Kilep citmäsä, min hälaq buldım. Söymägän keşe belän bergä yäşämäk hälaqät bulmıyça nider? Yä Alla, nindi gönahlarıma kürä mine gazaplıysıñ. Yuksa ul hıyanät itteme? Häyer, ul andıy keşe tügel. Kiçen bakçaga kiler. Ul canım mine taşlamas. İkeyözle keşe tügel".
Niçä märtäbä tutaş tege kazık yanına çıgıp kerde, ämma menla yuk, hatı alınmagan.
"Kilmäde, kilmäde, hälaq bulam ahrı? Yuk, monda ni bulsa da bar, eşneñ ayılın belergä kiräk. Menla hıyanät itsä dä Sibgatullaga nikahlanmamın". Şul räveşle kup uylardan soñ Hänifä tutaş nıklı ber kararga kilde. Vä üz-üzenä dide: "Tuktagız, min eş kılırmın, miña häzer barsı da ber, min härber kazaga äzermen". Şulay dip, yäş kız üz-üzen yuattı vä küñele beraz huş buldı. Anası isä olug gayrättä tuy häzerlekläre belän mäşgul ide. Ahır çiktä yartı tönnär buldı. Hänifä tutaş bakçaga hatı yanına çıgıp, bu yulı da menlanıñ yuklıgın belep, hatın kire kesäsenä kuydı vä bülmäsenä kayttı. Öydä barsı da yattılar Hänifä tutaş kulına berençe turı kilgän kiyemen kiyep, täräzädän äkerten genä turı uramga sikerde. Bu – yäş kıznıñ öydän kaçuı ide. Tön bik karañgı. Şähär tirän yokıga talgan. Karavılçı sızgıruınnan başka, yäş kıznıñ kolagına ber häräkät tä işetelmäde. Uramda yangan fonar­lar gına kıznıñ küñelenä beraz tınıçlık birdelär. Ul, beraz batırayıp, trotuar buylap bara birde. Kürgänebezçä, bu yäş kız karañgı ber töndä irtägäge nikahtan kaçıp bara. Ämma kemgä, kaya barırga? Kem sıyındırır?
"Ni bulsa bulır, Gaynicamal abıstayga barıp hälemne belde­rim, ul yahşı hatın, mine härvakıt yarata ide",-dip, ul tup-turı Zurkolakov öyenä yünälde (...)
– Abıstay, ütenep sorıym, Hisametdin menla şähärgä kilep citkänçe mine yäşerep tor, kil Alla rizalıgı öçen!
– Ay kızım, ästäğfirulla! Ata-anaña itağat kiräk. Yuk, yuk, öygä kayt! – dide Gaynicamal abıstay. – Bu ni häl, yarabbi! Niçek yäşlär bozıldılar! – Bu süzlär Hänifä tutaşnıñ yılavın, yäşlären tagın da arttırıp, ul yänä katı yalvarıp:
– Ägär sin, abıstay, şäfkat itep yäşermäsäñ, min üz-üzemne üterügä qadär barırmın. Kil, şäfkat it, canımnı kotkar!-dide. Şunnan son gına Gaynicamal abıstay kıznı berniçä köngä kaldı­rırga riza buldı vä äytte:
– Bak, kızım, öç könnän kaya teläsäñ, şunda kit. Bu eşlär yaramas.
Hänifä tutaş, rähmätlär äytep, Gaynicamal abıstay öyendä urnaştı.

H
Gali bay ilä Bikbulat mulla, şähärgä citep, Gabbas agayga kerdelär.
Tuy mäsäläsendä "N" avılında ber gauga kupkan kebek, bu vakıt Gabbas aganıñ öyendä gosmanlı-törek sugışına ohşaş hurlaşmak vä däğva başlandı. Gali bay kodasınıñ öyenä kilep kerü belän iñ äüväl süzläre mondıy buldı:
– İnde, Gabbas aga, yahşı keşelär bolay eşlämilär. Tuyımnı niçek kaytardıgız. Min tuy belän kiläm, sez kızıgıznı küzdän yuk itkänsez. Monı tuydan elek häbär itärgä kiräk ide, bu risvaylık miña!
– Sabır it, min can-tän belän. Üzebez sinnän dä risvay buldık...
Gali bay belän Gabbas aga arasında hurlaşmak şul däräcägä citte ki, ber-bersenä küp ädäpsez süzlär dä äyteştelär. Şämse­kamär abıstay üze çıkkannan soñ gına däğvalar azaya töşte. Çönki Şämsekamär abıstay çıgıp, şulay uk küp söyläp, tatlı aşattı da açı kostırdı:
– Alla, alla, baylıgıgızga inanıp, kızımnı köçlädem, harap buldım, yöräk bäğrem balamnan ayırdıñ. Kaydadır, belmibez,-dip, Şämsekamär abıstay küp söyläde. Kıskası, Hänifä tutaşnıñ yugaluı küp süzlärgä, katı däğvalarga säbäp buldı.
Läkin bez, bu bäleşlärebezne kaldırıp, menla Hisametdinnıñ hällärenä küz salıyk.
Tuydan ike atna qadär elek şähärneñ çista ber çäyhanäsendä başka keşelärdän yırak vä ayırım bülmädä çäy eçep, Hisametdin, Äbüzär bäk vä Zurkolakov äfändelär utıralar. Zurkolakov äfände kızıp bolay söyli başladı:
– Duslar, millät faydası, millät faydası dip söylänäsez, süz belän fayda barlıkka kilmäs, eş kiräk, cil kugannar.
– Min bötenläy faydasız da tormıymın, sabıylarnı ukıtu belän millätkä hezmät itäm,-dide kölebräk Hisametdin menla.
– Bu eşlärne söylämä, ihlaslı millätpärvär keşe barı tik balalar ukıtu belän genä kanäğatlänmäs. Bulsa bulsın zurrak fayda, – kisep äytte Zurkolakov.
– Sineñ teleñ-kisken pıçak. Sineñ belän kem dä söyli al­mas, – cavaplandı Hisametdin.
– Sabır itegez, duslar! İñ kiräk bulgan närsä, – süzgä kereşte Äbüzär bäk,-kiräk bulgan närsä-tatarnı fän kitaplarınnan häbärdar itep uyatudır. Cämgıyatebezneñ küpçelege fännärdän häbärläre yuktır. Fänni kitaplarnı tuplap, şäkertlärebezgä taratırga kiräk!
– Bu – ikençe eş, bu mäğkul! – dide Zurkolakov.
Bu urtak eş hakında küp kiñäşkännän soñ, öç dus mondıy karar birdelär: şähärneñ islam halkınnan akça tuplap, Kırımda näşer itelgän cäğräfiyä, tarih vä tabiğatkä karagan fän kitapların satıp alıp, şäkertlärgä vä ukıy-yaza belgän fäqıyr keşelärgä öläşergä. Äbüzär bäk vä Zurkolakov kebi keşelärneñ, älbättä, üz akçalarına da kitaplar aldırırga hällärennän kilä ide. Läkin, bu vakıt möselman cämgıyate gomumi eşkä nikadär ihlaslı, häväsle buluın täcribä öçen, iganä akça cıyarga karar birdelär. Duslar, iganä däftäre açıp, akça tupladılar. Mäğarifne söyüçe islamnar­nıñ kübese bu eşkä şaktıy bulışlık vä ihlas kürsättelär. Ämma kayber möselmannar: "Buş eş belän yörisez, bezgä fän nigä kiräk",-dip, iganägä akça birmädelär. Mondıy möselmannarga kar­şı Zurkolakov bik açı vä yaman süzlär äytte. Hätta ki iganä akçası cıyılgaç, duslar Äbüzär bäktä bulganda Hisametdin menla Zurkolakovnı şeltäläde:
– Gaysa, sineñ teleñne beraz kıskartmak kiräk, bik härap sineñ teleñ, iganä akça soraganda, niçä kayber islamnarnı hurladıñ. Beraz ädäp kiräk ide.
– Nindi ädäp? İslamlık däğvasın kılalar da, urtak islamiyä faydası öçen monet qadär akçaların çıgarmak öçen alar belän säğat buyı söyläşergä kiräk. Miña fän kitaplarınıñ fayda­sın inkyar itsennär dä, min mondıy keşelärneñ süzlären ädäp belän tıñlap torıym. İslamiyä faydası öçen tırışıp yörüne tile vä buş eştän sanasınnar da, min alarga ädäple bulıym. Andıy gakıllı işäklär fän belüne zararga sanasınnar da, min alarnı hurlamıymmı? Andıy möselmannarnı hurlau gına azdır. Bitlärenä tökerep, alardan yöz çöyerergä kiräk. Andıy gakıllı işäklärne...
– Buldı, buldı! Citär, citär, Alla öçen citär inde, Gaysa, sineñ belän söyläşü mömkin tügel! – dip, Gaysa äfändeneñ süzen kiste Hisametdin.
– Älbättä, minem belän buş süzlärne söyläşep bulmas! – kisep äytte Zurkolakov.
– Tuktagız! – dide Äbüzär bäk. – Kitaplar cibärü hakında hat yazıyk.
Duslar hat yazdılar. Hat belän bergä iganä akçasına üzlärennän dä şaktıy akça östädelär.
Un könnär uzgaç, fän kitapları poçta belän kilep tä citte. Mäğarifpärvär yegetlär kitap öläşüne Hisametdin menlaga tap­şırdılar. Bäs, Hisametdin, kitaplar öläşer öçen, tirä-yakta bulgan tatar avıllarına çıgıp kitte. Näq şul vakıt, yağni Hisametdin kitaplar öläşergä avıllarga çıkkan vakıtta, tuy eşläre başlandı.
Tuy turında işetü Hisametdinga hiç mömkin tügel ide. Çönki menla avıllarda zur tırışlık vä eştä bulıp, din kardäşlärenä kitaplar birep, fän mänfäğatlären kaygırtıp-añlatıp säfärdä yörde. Ahır çiktä, tuy macaralarınnan soñ ber kön soñra, "Nun"ga kayttı. (...) Hänifä turında işetep, anasınnan nikadär soraşsa da, eşneñ ayılına töşenä almadı. Anası dide ki, kayberäülär avılda söylilär, Gabbas kızı kaçkan imeş. Kayberäülär, suga batkan, dip söylilär. Kayberäülär, Gabbas aga kızın üze yäşergän, dip söyli. Avıldagı törle-törle häbärlärdän menlanıñ ğaşıyq canı bik borçılıp, öyendä ber tön dä kunıp tormıyça, şähärgä mäğşukasın ezlärgä yullandı. Şähärdä könne anda-monda sugılıp, törle ke­şelär belän söyläşep, borçılıp uzdırdı. Läkin mäğşukası hakında hiçber döres häbär işetmägäç, kiçen Gaynicamal abıstay­ga barırga karar birde. (...)
Gaysa Zurkolakov menlanı karşılap, kitaplar öläşü turında soraştı.
– Ni öçen bik ozak yördeñ?-dide Zurkolakov.
– Nindi ozak? Minemçä, tiz kayttım äle min. Kitaplar birgändä, ukıy-añlıy torganrak şäkertlärgä birergä kiräk, andıylarnı tabu bik tiz eş tügel.
– Ahrı, menlalarga vakıt bähale närsä tügel. Sin bel ki, vakıt bik kıymmätle närsä. Vakıtnı buşka sarıf itmäk yaramas. Üzeñ beläseñ ki, ber minut yukka ütkärsäñ, ul ber minutnı kire kaytarmak mömkin tügel. Şunıñ öçen ingliz mäqale bar ki, "vakıt särmayader7, särmayane buşka sarıf haramdır". Bäs, vakıtnı da buşka sarıf itsäñ, gönahlı bulırsıñ!
– Buldı inde, Gaysa! Äyttem iç inde, tiz kayttım. Buş vä kiräksezgä yörmädem! – cavaplandı menla.
– Läkin min sinnän dä tiz kaytır idem! – dide Zurkolakov.
– Sin bügen şat kürenäseñ, Gaysa! Küp söyläü – şatlık ğalämäte­der. Ämma belmim, nigä şatlanasıñdır.
– Min şat bulsam, sin bügen kaygılısıñ. Borınıñnı cirgä saluıñ kaygı ğalämäteder. Ämma kaygılanıp ni fayda bulsın. Härvakıt şat bulu küñelgä dä huş, eşlär yahşırak baradır. Kaygı isä häm eşkä, häm tängä zarar. Çönki tatar şagıyre bolay di:
Kayınsar töbendä kar bulmas,
Kaygılı yöräktä may bulmas.
– Küp söyliseñ, ahrı, sineñ yöräktä may küp.
– Ülçä yörägemne, niçä mıskal ikän? – dide kölep Zurkolakov.
– Kaydan siña kilde kölke?-soradı menla.
– Ay menla, sin añla, bezneñ öyebezdä küp eşlär bar. Niçek kilmäsen kölke, anayım buldı tölke. Miña karata tölkelek itä başladı.
– Nindi tölkelek? – soradı menla.
– Olug tölkelek. Uzgan töndä anayıma ber mösafir kilmeş. Min soradım: "Anay, kem siña kilde?" Ul miña äytmi: "Kem kilmäs, hatınnar eşenä katnaşırga sineñ eşeñ tügel",-di. Mine dä mösafirne kürer öçen üz bülmälärenä hiç cibärmider. Bu tölkelek tügelme? Uglınnan mösafirne yäşerä.
– Gacäp, nindi ul mösafir?
– Min belmim. Hezmätçe hatın miña dide ki: "Kilgän mösafir yäş hatındır", – dide Zurkolakov.
Şunnan soñ Hisametdin belän Zurkolakov Gaynicamal abıstay­ga kerdelär. Menlabız Gaynicamal abıstay belän söyläşkän arada üze dä sizmästän süzne tuylar, Gabbas agalar tarafına yünälderde. Läkin Gaynicamal abıstay älege süzne ozaytmıyça, az-az söyläp, kıska cavaplanıp tınıp kaldı. Menla borçılıp tege kunak hatın hakında söyläp karadı. Läkin abıstay moña cavapta bolay dide: "Kilgän kunak – ber avıldan kilgän hatın".
İnde Hisametdin menla, mäğşukası hakında ber mäğlümat ta tapmıyça, tön citkän vakıtta Zurkolakovlardan çıktı. Hänifä tutaşnı uylıy-uylıy kaygılı häldä bara ide. Küktäge bolıtlar vä yañgır menlanıñ kaygısın tagın da arttıralar ide. Karañgı kiç, ayak astındagı yüeşlek vä köçäygän yañgır – hämmäse menlanıñ ömet-sezlegen arttırıp, küñelenä ber käyefsezlek kiterälär ide. Şul häldä Hisametdin, zontın açıp, häsrätkä batıp, kunak öyenä, yağni Äbüzär bäkkä kaytıp bara ide, kinät artınnan ber keşe kuıp cit­känne işetep, äylänep karasa, häyran kaldı. Bu-şatlıktan häyran kalu ide. Artınnan citkän keşe-mäğşukası Hänifä tutaş ikän! İke ğaşıyq şunda uk ber-bersenä yakınlaşıp sarıldılar. Elekke kaygı şatlıkka äylände. İnde yañgır da güyä küñelle itep yava.
– Sinme, canım? Küzlärem aldamıymı?-dip soradı Hisamet­din.
– Tiz, kaya kitsäñ dä alıp kit; artıbızdan töşmäsennär. Gayni­camal abıstayda sine kürep, çıgıp kitkäneñne kötep, annan kaçtım,-dide tutaş. (...)
Yartı säğat ütär-ütmäs, Hisametdin menla söygäne belän bergä üzeneñ yögrek atında "Nun"ga yünälde...

HII
Ber atnadan soñ "Nun"da Hisametdin menla öyendä tuy mäclese buldı. Gabbas aga, Şämsekamär abıstay, küp fikerlärdän soñ, iğtibar belän yahşı gına uylap, kargış vä açuların taşlap, däğvalaşudan fayda çıkmayaçagına töşenep, ahırda Hisametdin menlanı kiyäülekkä kabul ittelär.
Asılda Gabbas aganı solıhka Gaynicamal abıstay ilä Zurkolakov kaytardılar. Çönki Hänifäne avılına alıp kaytkannıñ soñın­da Hisametdin tizlek belän Zurkolakovlarnı başkodalıkka vä kileşü ezlärgä Gabbas agayga cibärgän ide. İnde şunnan soñ häzer mondıy şatlıklı tuy mäclesen küräbez. Bu tuyda Gabbas aga vä Şämsekamär abıstaynıñ yakınnarı belän bergä, Hisametdin menla­nıñ dus-işlärennän Gaynicamal abıstay, Gaysa äfände häm Äbüzär bäk tä buldılar. Beleşebez Bikbulat mulla nikah ukırga mäcbür buldı. (...)
Ğaşıyqlar berär yıl "Nun" avılında zävık belän, küñelle itep tordılar. Ämma ike yıl ütmästän, Hisametdin, mölkäten satıp, Kavkazga Tiflis şähärenä küçte häm ğailäsen dä şunda küçerde.
Yugarıda yazdıgımız yätim Mohtar, häzerge vakıtlarda Tiflistä manfaktura malı ilä säüdä itep vä mal-mölkät iyäse bulıp, üzenä Tiflistä abruy-avtoritet kazanıp, iske dustı Hisametdin menla­nı anda imamlıkka çakırdı.
Elekke telänçe Mohtar häzer inde Mohtar äfände Hämitov bulıp, imam bulgan Hisametdinga üz akçasına mädräsä saldırdı vä mädräsä şäkertlärenä kesäsennän tereklek itär öçen akça bil­geläde.
Başka beleşlärebez härkaysı üz eşendä kaldılar.

* Äsär tekstındagı kayber süzlär häm gıybarälär häzerge ädäbi telgä küçerep birelde, beraz kıskartular yasaldı.
1 Menla (möllya) – ukımışlı keşe, ğalim, mulla.
2 Isulı tädrise caiz dägel – ukıtu, däres birü ısulı, meto­dı döres tügel.
3 "Tärceman" (kemneñ dä bulsa mänfäğatlären çagıldıruçı, bäyän itüçe mäğnäsendä)-Kırımda kürenekle mäğrifätçe morza İsmägıyl Gaspralı (Gasprinskiy) tarafınnan çıgarılgan gazeta (1883 – 1918). Millätne uyatu, mäğrifätle häm mädäniyätle itü ideyalären alga sörgän bu gazeta İdel – Ural buyı tatarları arasında da kiñ taralgan.
4 Gazeta 1883 yılnıñ 10 aprelendä çıga başlıy. Dimäk, romandagı bu vakıygalar 1883 yılnıñ köz aylarında bara. M. Aqeget üze dä 1887 yılda "Tärceman" redaktsiyäsendä eşli.
5 Gavam mösafirhanäse – gadi halık kunarga kerä torgan yort, kunakhanä.
6 Krımka bürek – Kırım tatarları kiyä torgan tügäräk bürek.
7 Särmaya – baylık, akça, kapital.