Hikäyälär - Sägıyt Sünçäläy

YaMAN HATIN



Yaman hatın şayatıyn[*] kamçısıdır.


«Söbatel-gacizin»


Ber keşeneñ bulgan, di, hatını. Şundıy hatın — Allam andıy belän kargamasın. Bu keşe hatını belän niçek tä kileşä almıy ikän. Teläsäñ nişlä: teläsäñ — ül, telämäsäñ — aña kol bul.

Bu keşe könnärdän ber kön urmanda bik ozak yörep kayttı da bau işärgä yabıştı. Hatını sorıy:

— İbruk, närsägä bau işäseñ?

— Kara sin anı. Min kazna taptım, — di.

— Zur kaznamı?

— İskitkeç.

İbruk irtä belän tordı da bukçasın alıp kitärgä äzerlände.

— Mine dä alıp bar, — dip hatını äytä.

— Yuk, yaramıy. Siña anda ni kalgan?

— Yuk, baram. Kalmıym.

— Yä, alaysam, äydä barıyk.

İbruk işkän bavın bukçası eçenä saldı da kittelär. Urmanga kilep, ber tirän bazga yakınlaştılar. İbruk bavınnan elgeç yasıy başladı.

— Nigä anı äzerliseñ? — dip sorıy hatını.

— Soñ, akça artınnan töşärgä kiräk, — di.

— Kaya siña, min üzem töşäm, sine cibärämme soñ, keşe kölkese! — dip hatını talaşa. İbruk baunı hatınına eläkterde dä bazga töşerep cibärde.

Hatın niçek bazga töşte, ire işetä: sugış, talaş! Şundıy ärläşü, kıçkırışu tavışları işetelä başladı, Hoday gına saklasın. Baunı kaltırata, dereldätä inde — totıp kına ölger.

Baznıñ tiränendä äşäke hatın ike säğatläp kem beläkder talaştı.

İbruk baunı äkren genä tarta başladı. Tarta töşkäç, ni kürsen, bauga yabışkan keşe monıñ hatını tügel! Päri, cen-päri, ike mögezle päri. Öste kıl con gına. İbruk aptırap ta kaldı. Kurkuınnan baunı kire buşata başladı.

Ä päri yalına:

— Zinhar, agay, Allah hakı öçen mine kire töşermä,— di.— Sin ni teläsäñ, şunı buldırırmın. Gomergä izgelegeñne onıtmam. Mäñge dust bulırmın, tik mine äşäke hatınnan kotkar,— di.— Meñ yıllap bu bazda tınıç yäşädem, mondıy kıyınlık kürmädem. Zinhar, kire töşermä, anıñ yavızlıgınnan kotkara kür,— di. Üze yılagan tösle kılana.

İbruk pärine çıgardı.

— Äydä, agay, minem arttan! — dip, mögezle päri äytte.

İbruk üze päri artınnan bara, üze beten eçe-küñele belän hatının bazga töşerep kaldırganına, anıñ äşäkelegennän kotılganına söyenä, şatlana, tik ser genä birmi ide.

«Telägänçä dulasın anda! Urmanda anıñ kemgä kiräge bar!» dip uylıy ide.

Päri belän İbruk ber baynıñ yanına kildelär.

— Tıñla äle,— dip, päri tuktadı.— Min häzer bu öyneñ tübäsenä menim dä, morcadan kıçkırıp, ulap, baynıñ ğailäsen kurkıtıym. Tön buyı yokı birmim. Ä sin ber arada siherçe bulıp ker. «Min sezneñ öyeñezgä päri iyäläşkänen beldem. Ägär dä küp kenä akça birsäñez, min ul pärine kuam»,— digen. Akça birergä ışandırsalar, sin tot ta avızınnan miña kıçkır: «Min kildem, sin kit!» — digen, añladıñmı?

— Añladım. Päri yugaldı.

Eş päri äytkänçä çıktı.

İbruk bay öy işegen kaktı. Anı kerttelär. Bu vakıtta baynıñ öyendä kıyamät kupkan tösle kurkınu, tavış vä gauga kütärelgän ide. İbruk üzen «baguçı» dide. Baynıñ yalınuı buyınça İbruk miç avızına bardı da:

— Min kildem, päri, sin yugal! — dide.

Niçek äytte, öy dä tın buldı. Pärineñ tavışı, ulavı bette. Şunnan soñ bay İbruknı akçaga kümä başladı.

İbruk akçalarnı bukçasına tutırdı da saulıklaşıp çıgıp kitte. Kapka töbendä İbruknı päri karşı aldı.

— Äydä tagın artımnan, — dip, mögezle äytte. Kittelär. Bara-bara älegedän dä bayırak keşeneñ yortına kildelär. Päri

tuktadı da:

— Kara äle, min bu öygä kerep, tagı ulap, öylärdä kurkuga salıym, kotların oçırıym. Ä sin tagı baguçı bulıp ker, — dide.

— Yarar.

Eş tagı päri äytkänçä buldı.

Päri öyneñ yugarısına mende dä morcadan bar köçe belän ularga, şaularga, yäşelle-kükle tavışlar çıgarırga totındı.

İbruk tagı siherçe-baguçı bulıp kerde.

Pärine kusa, aña küp akçalar birergä buldılar. İbruk, miç avızına tıgılıp:


— Min kildem, sin kit, — dip söylände.

Aña yänä dä akça yaudırdılar. Ul akçalarnı cıydı da sızgırgalanıp uramga çıktı. Päri anı kapka töbendä kötä ide.

— Häzer inde sin üz öyeñä kayt, — dip, mögezle päri äytte. — Sine yitärlek bayıttılar. Tik sin monnan soñ, minem arttan yörep, koyrıgıñnı butarga uylama da, — dip päri, barmagın selkep, İbruknı yanadı. Koyrıgı ürä torgan, küze akaygan.

İbruk pärine tıñladı — öyenä kayttı da rähätlänep tora başladı.

Akçalarnı tavıklar çukımıy, tıçkan kimermi. Üze tuk, başı töne-köne aynımıy, iserek. Borın tämäkegä çumgan.

Tora torgaç, İbruknıñ öylänäse kilep kitte.

Menä ul bervakıt öyendä utırıp uylana, käräzle ballar aşıy, sıranı kiyerelep-kiyerelep eçä. Başında yäş hatınga öylänü uyları. Ul, avızınnan selägäylären agızıp, läzzätlänep, yaña hatın belän torunı uylıy ide.

Şul vakıt kinät işekne kaga başladılar. İşekne aça, ällä nindi keşelär kerep sälam birä, baş iyä başladılar. Vakıt töngä tabarak ide.

Keşelär süz başlıylar:

— Köçkä genä üzeñne taptık, — didelär. — Menä teläsäñ ni al, bäladän kotkar. Öçençe tön inde öyebezgä pärime, cenme iyäläşte, hiçber tınıçlık birmi. Şaulıy da ulıy inde. Häldän taydık, yokı birmi! — diyeştelär.

İbruk törlegä borgalanıp ta karıy — yuk.

— Allah hakı, hörmäte öçen bezne kotkar, — dip yalınalar. — Mäñge yahşılıgıñnı onıtmabız, kıl izgelek, — dilär dä İbruknıñ ayagına yıgılıp yılıylar.

İbruk çarasız gına pärile öygä yünälde. Ul, pärineñ açulanaçagın sizep, aña miç avızınnan gına kıçkırmaska, bälki öyneñ tübäsenä ük menärgä buldı.

Menep kitte. Menep citüe buldı, päri şap itep bugazına yabıştı.

— Sin nigä kildeñ? Sine monda kem çakırdı? — dip, päri yöräklänep soradı. İbruk kurkuınnan şakkattı. Sulış alırga häle kalmadı. Ahırda köçen cıyıp:

— Kara, päri! Ägär dä kitmäsäñ, min siña bazga töşergän kebek äşäke hatınnarnıñ tagı tugızın yibärermen. Mindä alar küp! — dide.

Pärineñ koyrıgı, küpme nık bulsa da, häzer yafrak kebek kaltırıy başladı.

Päri İbruknı yibärde dä:

— Yarıy, alaysam kitäm, — dide. — Niçek belsäñez, şulay torıñız. Kitäm, meñ çakrımnarga küzeñezdän yugalam, tik tegeneñ kebek äşäke hatınnarıñnı gına yibärä kürmä, — dide dä artına çigenä başladı. Çigenä-çigenä küzdän yuk bulıp ta kitte.

Şuşı vakıttan birle pärineñ canı da, ise dä kalmadı. Äyterseñ lä cir astına señde.

Menä nindi ul yaman hatın!


YaZUÇI


Teatrda uyın bette. Halık tarala başladı.

Mohtarovnıñ pesasın gayät yahşı uynadılar. Möhärrir Mohtarovnı mäğlümräk keşelär täbrik kıyldılar. Mohtarov mämnün[1] ide. Ul: «Min ğayeple tügel, äfändelär, artistlar, artistkalar!» — dide dä kölde.

Menä ul artistlar bülmäsenä kerä başlagan ide, artınnan añar ällä kem endäşte. Mohtarov äylänep karadı — mäğlüm Cihanşin buldı. Cihanşin üzeneñ ärsezlege belän ädiplär, gazetaçılar, artistlar arasında çualıp yörüçe ber yäşräk şähär bayı ide. Anı ällä nik «Märyamulla» dip yörtälär ide. Ul, Mohtarovnıñ iñenä kul kuyıp:

— Tuktar äfände, nişlibez? Kaya barabız? — dide. Mohtarov salkın gına:

— Artistlar yanına keräm äle. Alar mine çakırtkannar. Min keräm äle,— dide.

Cihanşinnan kotılmakçı buldı. Ul yumart, läkin tupas, ärsez Cihanşinnı yaratmıy häm anıñ vaklıgın häm kibren[2] belä ide. Cihanşin kölde. Tirän uylamıyça:

— häy, bergä barabız alaysam! Äydä, kerik! — dide dä artistlar bülmäsenä üze ük elek kerde.

Artistlar çıgarga häzerlänälär ide inde. Cihanşin baş artist Hammatovka:

— Äydägez, äydä! Eçäbez bügen! hämmägez dä, hämmägez dä! Menä Tuktar äfände dä bara. hämmägez, beregez dä kalmasın,— dide dä yämsez kölde. Mohtarov barmaska bulgaç, tegelär anı köçlädelär dä ahirel ämer[3] süz tıñlattılar.

Artistkalar kaytıp kittelär. Bolar uramga cıyılıp çıktılar. «Tegelär kayda?» diyeştelär.

«Tegelär»yı eçtä kalgan yaña häm yarlı artistlar ide. Ul ike artist keşegä iyärüçännär tügel, keşeneken eçmilär ide.

Hammatov, yılmaep:

— Alarnıñ eçäseläre kilmi, çäy eçärlär...— dide dä köleştelär. Ällä kaysı:

— Mätkäplär, telänçelär,— dide.

Tegelär çıkmadılar. Bolar, dürt faetonga utırıp, uram yañgıratıp, ällä kayda kittelär. Mohtarov belän Hammatov ber faetonda idelär.

Sigez keşe menä digän restoran aldına barıp töştelär. Alar, görläşep, köleşep, eçkä kerdelär. Arada iñ küp kıçkıruçısı Cihanşin ide. Anıñ maktangan sımak kıyafäte, tavışın kütärep söyläve Mohtarovnı ciränderä ide.

Mäyhanädä halık şaktıy ide. Arada «tegendi» kız-hatınnar da kürengälilär.

Bolar ber zur bülmä aldılar. Cihanşin riyälanıp kına törle eçke häm niğmätlär soradı. Eçä, aşıy başladılar. Mohtarov kofe gına aldırdı. Cihanşin belän Hammatov kübräk söyläüçelär ide. Bütän artistlar Mohtarovtan yahşısınmıy küp lıkıldamadılar.

Mohtarov poçmaktarak utırgan da, yarım täfäkkerle, yarım häsrätle sında önsez genä aldında gel kofe yotkalıy ide. Anı maktadılar, pesaların maktadılar. Läkin mäclestäşläre anı küpme kütärep söyläsälär dä, Mohtarov ber süz dä endäşmäde.

— Tuktar äfände kebek dramaturg bezdä yuk!

— Yuk! Yuk!

— Berençe urınnı tota... Täki tegelär onıtıldılar da...

— hi, alarnıñ pesaları groş ta tormıy ide...

Fälän kebek süzlär söylädelär. Mohtarov bu süzlärgä çın kolak salmadı. Anıñ añında Räsül galäyhissälamneñ törle yöze yaltıradı. Menä päygambär, dahi, menä anıñ sadä genä, ämma tirän mäğnäle süzläre:

— Aldıgızda maktagannarnıñ küzlärenä kom sibegez...

Menä dahinıñ ügete... Mohtarov ütken küzläre belän hikmätle vä serle itep mäclestäşlärenä sözep aldı da üze dä sizmiçä:

— ...sal vässälam galäyhi,— dip äytep kuydı...

Tegelär bu salavatnı añlamadılar... Halık eçkän sayın kızışa bardı. Cihanşinnıñ borını kızardı. Ul tagı küp lıkıldıy, küp kölä başladı. Hammatovnıñ küzläre pıyalalandı. Ul cülär kebek keşegä karıy, kızık süzlär söyli, kübräk yılmaya başladı. Bütännäre dä uyandılar. Kaysıdır cırlıy, menä bütännäre dä kuşılıp cırlarga mataşalar, eçälär, eçälär dä cırlıylar... läkin tavışları gayät mäkruh[4] ide. Utıra torgaç, hava şaktıy bozıldı. Ul tämäke tötene belän tulgan, yözlär açık kürenmi ide.

Mohtarovka, bigräk tä ayık häldä, bu havada utıru bik çiten buldı. Ul bolay da keşe tavışın yaratmıy, iserek tavışnı bigräk tä mäkruh kürä ide...

Ul endäşmi genä tordı da, çıgıp, tışta beraz saf hava isnäde...

Restoran şau kilä. Ul iserek vä mäkruh tavışlar, ul hatın-kızlar çinavı, savıt-saba çıñları, bergä kuşılıp, muzıka tavışın kaplıylar, ällä nindi rätsez tormışnı añdıralar ide.

Mohtarovka ber kız yagıla başlagan ide, ul anı etep cibärde dä bülmägä kerde.

Bülmädägelär tagı da iserä töşkännär, kaysı östälgä başın kuyıp kaplangan, kaysı eçke tügä, kaysı sügenä, kaysı cırlıy, kaysı kölä ide...

Mohtarov kerde. Bu küreneş añar tagı da yämsez kürende dä, ul sizdermi, yöz çıtıp, urınına bara başladı.

Şunda Cihanşin anı kürep kahkahä belän kölde dä, kıçkırıp: — Cämäğat! Ädip kilä! Yul biregez! Bezneñ mäşhür ädip kilä! Küregez, ul nindi ere! Nindi ul mähabät! Nindi ul gali! Ul, äfändelär, hıyal belän söyderä, möntähagä[4] aşa! Bez vak halık! Bez tolpa, äfändelär! Bez iseräbez, çönki bez gavam. Ul bezneñ mäşhür ädiplärebezdän Mohtarov äfände cänapları mäğsum, ul ayık, ul kinäsez! Mäşhür ul! Küregez anı! Biş sumlık şöhrät,— dide.

Artistlar köleştelär. İseregräkläre, baş kütärep, cülär şikelle añsız karaş belän aptıravınnan şakkatkan Mohtarovka karadılar, cılmayıp kaş çıttılar.

Mohtarov Cihanşinnıñ fäheş küzlärenä can açu usallıgı belän karap tora ide.

— Karagız sez añar, cämäğat! Ul nindi mähabät! Ul Demon şikelle bulgan. Menä şulay räsemgä töşärlär! Cämäğat, anıñ räseme satıla, här kitaphanädä hakı pät käpikä[6]! — dip, Cihanşin tagı çinadı.

Mäclestäşläre tagı da köleştelär.

Mohtarovnıñ açuına çik yuk ide. Anıñ zihene bu mäşäqattän şulkadär çualdı ki, ber süz äyterlek kuäte kalmadı, ul aptıradı, anıñ sämgına[7], zihenenä kötelmägän cirdän zarbä[8] buldı.

Hammatov, cülär küzlären yak-yakka yörtep, cılmayıp:

— Sidrätel-möntahaga[9] aşa, mulla-mörimulla? Küklärgä digen, ä? Mäşhür! — dide dä tagı köleştelär.

Ällä kaysı:

— Pät käpik — dide. Yänä köldelär. Mohtarov kiyenep betkän ide inde.

Mäclestäşläre añar yılmaep karadılar da, kinaya belän mıskıllap:

— Kaya kitteñ? — diyeştelär.

Şunda Mohtarov açulı küzläre belän böten mäcles ähalenä häm alarnıñ kıybatlı bokallar, tozlı kıyarlar belän tulgan öställärenä ber karadı da çıgıp kitte.

Mohtarov numirasına kayttı, üz bülmäsenä kerde. Vakıt soñ bulganga, bülmälärdä inde ut yanmıy ide.

Ul yöräk yanuına tüzä almıy, üzenä yämsez ber gayrät belän stenasında askan zur räsemne (Gayşä räsemen) suırıp aldı da yırtkalan taşladı häm, karavatına yöze belän kaplanıp, ällä nigä kıçkırıp kölärgä kereşte.



____________________

[*] Şayatıyn — şaytannar.

[1] Mämnün — şat, razıy.

[2] Kibren — täkäbberlegen.

[3] Ahirel ämer — ahır çiktä.

[4] Mäkruh — yämsez.

[5] Möntäha — ahır çik.

[6] Pät käpikä (pyät kopeek) — biş tiyen.

[7] Sämgına — monda: kolagına.

[8] Zarbä — basım (udar).

[9] Sidrätel-möntaha — cidençe kat küktäge urın iseme.