«Häzräte İşan Bulamız!»

Hikäyä

I

Cabir abzıy kurkınıp uyanıp kitte. Kolagına işeteläme disä, yuk ikän, ulı Robert idän urtasına baskan hälendä irtänge namazga azan äytep mataşa. Äle koyaş ta çıgarga ölgermägän. Karañgılı-yaktılı vakıt. Kür äle monı: yurist bulırga dip ukırga kitkän ide, Kazannan mulla räveşen alıp kaytkan. «İmtihannarıñnı niçek birdeñ?»— dip soragaç: «Hämmäsen dä barı tik «bişle»gä genä!»— digän ide, ällä hak süz tügel inde? Ni bulgan bu malayga?

Çäçläre agarıp, gomere buyı il eşe belän yörgän «Ozınborın» Cabir abzıyga ni barısı altmış yäşlär tiräse genä. Ä malayı älegä yegermedä genä bulır. Näq üze inde: yäş çagı! Ul kuyı kara çäç, çöyek borın, ozın buy. Çıgarga teläp tä, üzen kırıp atuların kötkän sakal-mıyıgı menä dä adäm kölkese. Cabirnıñ ul vakıtta lezviyene stakan eçenä ışkıy-ışkıy ütkenläp canın aptıratkanı isendä. Ä malayı, nindi ütken kırku koralları bulmasın, biten tärtiptä yörtü turında uylap ta karamıy, äytkännären dä tıñlamıy. Möselmança tügel, imeş. Sakal-mıyıksız yaramıy. Üz yözeñne tärtiptä yörtmäü niçek İslam dine kanunnarına karşı kilä ikän?

Ulı namazga totındı. Cabir abzıy, urınınnan da kımşanmıyça, küz çite belän genä aña karap yata birde. Niçek häm ni räveşle namaz ukıylar ikänlegen belmäve häm kürgäne dä bulmavı säbäple küñelenä kıtık kerde. Barısı da kölke toyıldı. Ul, citmäsä: «Yulärländeñme ällä şul tiranga säcdä itärgä?»— digän süzlär dä ırgıtmakçı ide. Kiçä ulınnan niçä tapkırlar işetkän: «Şaytan väsväsäse butıy!»— digän süzlär isenä töşep, tıyıla kaldı. Hak bulmagayı!

Cabirnıñ bolay uk şikkä birelgäne yuk ide. Küzlärenä kabat yokı pärdäse elenep, ul üz uyları eçendä onıtıldı. Töşendä ällä nindi aklı-karalı urınnarda yörde, ak kiyemle, kara yapmalarga uralgan keşelär belän oçraştı. Kabat uyanıp kitkänendä koyaş şaktıy kütärelergä ölgergän ide inde.

II

Cäyge çellä koyaştan iñärgä ölgerüe belän bergä artıkka kitkän yokıdan başı tubal hälenä kergän Cabir abzıy kuyı kaynar çäydän soñ gına beraz rätkä kerde. Könneñ rähäte menä häzer sizelerlek ide. Talgın cil dä isep kuyganday itte. Açık täräzädän göllärne tibrätep häm huş islären tarttırıp cibärtep kenä yort eçenä uzdı. Cabir abzıynıñ tirläp çıkkan mañgayın sıpırıp uzdı.

Yortta keşe-kara kürenmi ide. Hatını mögayın da ciläkkä dip kitkän bulır. Niçä könnär rättän: «Yugarı oç kırkınnarı berär çiläk cıyıp kaytkannar!»— dip söylängäläp yöri ide, moradına ireşkän bulır. Şulay itmiçä anı!

Ämma işek artında çiläk şaltırap kuydı. Tavışı korı çıktı. Ällä buş kileş äylänep tä kaytkanmı? Berärse su kiterergä cıyınganmı disäñ, Cabir abzañda su torba belän yort eçenä ük kertelgän, agıp çıgıp kitärgä dä cayı korılgan. Kemder yörime, ällä pesi çolanga töşkänme şunda?

Çiläk tagın şaltıradı. Çıgıp, çäyennän kuzgatkan ul yünsezneñ başına da kaplar äle şul çiläkne, küp sorap tormas, Cabir abzañ bit ul! Cirgä cirsegän zat!

Çiläk kurka kaldımı, ällä pesi çıgıp şıldımı — şaltırau başka kabatlanmadı. Ämma Cabir abzıy işegen açıp karamıy kalmadı. Öy aldı tındı ide. Hiçber zat äsäre yuk bulıp çıktı.

III

Cabir abzıy sovetlar çorında «kızıl papkalı» kommunist ide. Yäşlegendä avıl cilännäre belän teatr uyınnarın uynap, traktorist yärdämçese bulıp kına yörgän cirennän ällä kem yasaldı da kuydı. Aktivlıgın yarattılar, komsomoldan ciñel genä kommunistlıkka aldılar anı. Kümhuc räise yanındagı «başlı-küzle miñgeräläreneñ» bersenä äverelde. Anıñ kebek kuştannar isemlegenä ciñel genä yazıluınıñ tagın da ber säbäbe — teatr uynap yörgäne yärdäme belän inde, yanıp torgan çibär Gafifäne käläşe itüdä ide. «Bismillasız zaman»nıñ şaytanıy irläre küzennän suırıp diyärlek tartıp aldı bit ul anı. Üzeneke itte. Şunıñ belän bergä avtoritetı da bermä-ber artıp kitte.

Gafifädäge kara bödrä çäç, uynak küz, kızıl iren, alsu yöz kebek güzällek bilgeläre yaña peşkän kümäç kebek anı tatlı itep tä kürsätä idelär. Cabir isä, ütken pıçak kebek, ällä närsäse yuk, olı yämsez borın, kakça yöz, siräk çäç, ämma buy bar ide, yağni saptan häm timerdän genä tora kebek. Ämma çibär Gafifäne yotarına, yörägen kiskäläp «aşap beterüenä» şuşı kürkämleklär dä citä kaldı. Hodayım Cabirga tel birgän şul — menä närsä ul ütkenlek bilgese! «N-n-da! Ulınıñ kuyı kara çäçe änisennän ikän şul, çöyek borını da, başkası da. Menä buy isä — taç Cabirnıñ üzeneke!»— bolay uylap kuyuı yaradı tagın, başı tagın dagın da saflanıp kitte.

— Kem bar anda?— dip avaz saldı ul, tagın çiläk şaltıravın işetep. Cavap bulmadı. Barıp, kabat işekne açıp karadı. Hatını kerep kilä ikän, yözgä-yöz oçraştılar.

— Uf, kotımnı aldıñ!— dide Gafifä, kükräklären uçına alırday bulıp kulları belän kaplap.

— Sin yöriseñmeni äle anda? Utır, çäy eçärbez!— dide añarga Cabir.

IV

Dönyanı küp häm küptän birle kürä kilgän keşe bularak, Cabir abzıy här üzgäreşkä häm yañalıkka ise kitmi başlagan keşelärdän ide. Ä menä ulınıñ dingä avışuı anı häyran itte. Şulay da aşıkmaska, dulap täräzä vatarga cıyıngan çeben hälenä töşmäskä kiräklegen dä uy kismägenä salıp kuydı. Dönya anı üz zamanında da meñ tapkırlardır borgalanıp aldı, äle haman da äylängäläp kenä tora. Monıñ säbäbe keşelärgä bäyle inde, anısın gına añlıy da bit...

Ul şulay uyladı, tik şunısına iğtibar itmi kala almadı: dönyanı su bassa da, boz kaplasa da — haman östä kalkıp kala bargan keşelär tabıla tordı. Alarnı güyä ut ta, cil dä almas ide. Säbäbe bik gadi: üzlären satuga qadär barıp citsennär, anısı ber häl, dusların, tugannarın, il häm halıknı satıp, denen yugaltıp eş itügä baralar şul. Östä kalu öçen tırışu belän bergä haman da yugarıga ülmälärgä aşkına tordılar. Cabirnıñ kulınnan boları uk kilmäde. Menä bit, böten karerası — kümhuc kompartiyä oyışmasına citäkçe bula aldı, şunnan arırak üsü nasıybı tätemäde. Bälki raykomga da alırlar ide anı, yuk şul, kerep kısılır, yabışıp kalır urın tabılmadı. Anıñ urınına yäşlärne üsterdelär. Moñarga açuı kilä, ämma bernindi dä çara taba almadı şul.

V

İldä çınnan da rähät koyaşlı, tınıç irtä ide. Cabir abzıy kapka töplärenä çıgıp bastı. Su buyındagı ärämäleklärdän koşlarnıñ tuylı sayrau tavışları böten avılnı moñga kümgän ide. Şunda Cabir abzıy:

— Cännät cire bu!— dip äytep kuydı. Anıñ süzen raslaganday küke tavışı işetelde. «Ay-hay, sanıy kitte bu!— dip uylap kuydı agay, moñardan üzenä ber fal tapkanday.— Yäşiselär bar ikän äle!»

İrtänge çäye eçelgän hätere kiñäygän, dönya hällärennän çitläşä bargan vakıtı ide. Ni disälär dä, zamanası yahşı buldı bit. Eleklärne torba belän yortka su kertterüne bähetkä sanıy idelär. Häzer menä un yıl inde gaz kilep tora, munçasına, öyenä utın hästären kürep aptırıysı, gazaplanası yuk. Monı niçek yamanga alıp söyliseñ di? Häzer küplär yortların da alpavıtnıkıday itep salalar. Alarnıñ olı-olı bülmälären cılıtıp beterergä genä dä nikadär utın äzerläşterü kiräk bulır ide. Gaz bulgaç, caylı şul, uñaylı. Vatılıp ta torası tügel.

VI

— Malay kaya?— dip soradı Cabir abzıy, su buyınnan menep kilüçe hatınınnan.

— Utın yarıp mataşa!— dide Gafifäse, kulındagı kaz aşatkan tabagın ikençesenä küçerep.— Kuşkan bulgansıñdır bit? Kiräge bulır äle!

— Kuşuın kuşmagan idem dä... Üze belep totıngaç, çeretep yatkırgançı, eş itep kuyuı yahşı.

Gafifäse kerep kitkäç: «Ni pıçagıma mataşa inde ul!»— dip äytep kuydı. Şulay da Robertın töşep kararga buldı. Niçä yıllar murtayıp yatkan ul kayın tümärläre adäm köçen äräm itärlek häldä, gazaplı eş bularak küz aldına kilde. Tıkrık başınnan uk ulın şäyläde. Yarım çişenep taşlagan, ak tänen irtänge koyaşta yaltıratıp, här küzänäge belän tırışuda bulgan Robertı utın yaram dip çilänüdä häm vatıluda ide.

— Bu siña namaz uku gına tügel!

Cabir abzıy kanäğatlektä avızın yırdı. İhatada eşläre küp ide. İnde halık peçängä töşte. Cabir abzıy ulınıñ kaytuın kötte. Ä malayı närsägä totıngan!

VII

— Mayıñnan möselmanlıknı çıgaramı?

Cabir abzıy şunda ulına tagın da mıskıllap äytep kuydı. Ällä işette, ällä yuk, ämma baltası kiterep bärgän tümär urtalay yarıldı.

— Häyerle irtä, ätkäy!— dide ulı.

Cavap urınına Cabir abzıy avız eçennän genä mıgırdandı. Häzer modaga kerep bargan garäpçä isänläşüne ulına ırgıtmakçı ide, isenä töşerä almıyça aptıradı. Şulay da cavap birmiçä kalmadı:

— Häyerle, häyerle... Nigä moñarga totındıñ äle, eş betkän kebek?

— Tik utırıymmıni?

Ulı şunda atasına küz kırıyı belän genä karap aldı. Cabir abzıy süzen dävam itärgä buldı:

— Namaz gına ukıp, sakallı babaylarça! Möselmança, şulaymı?— dide, açuı belän mıskıllı gıybarälär uçagın tagın da yandırıp.

Ämma ulı ürtälmäde. İnde bu yulı murtaygan kayınga kerep batkan, kayırıp-kayırıp ta çıgara almagaç, häle kitkänlektän anı şuşı kileş kaldırıp, bükän östenä utırdı. Nider äytergä tiyeş ide ul. Zihenen cıya ideme?

— Yuristlıkka ukıysı urınga, mulla bulmakçısıñmı?

Cabir abzıy tora salıp zähärlänä bardı. Ulına närsä teläsä şunı äytergä haklı kebek ide. Kemeñ tıyarlıgı bar?

— Namaz ukıy, imeş! Kiçäge kön! Tarih! Çüplek bazına ırgıtılgan köyäle kiyez katanı öygä kütärep alıp kaytmasañ, başka eşeñ betkänder! Keşe bulası urınga! Yülär!

Ätkäseneñ süze din turında ikänlegen Robert yahşı añlıy ide.

VIII

Zamanası şundıy: yäşlärneñ kaysıları dingä kerep kitte, kayberläre densezlek yulın sayladı. Ämma alarnıñ ikese dä olı akça artınnan kuu belän bäyle ide. Monı küplär añlap ta betermädelär. Tiz arada bayıp alu, üz tormışın cayga salıp cibärü kemneñ inde hıyalında tügel? Robertnıñ isä alay bulmadı. Ätkäsenä bu hakta älegä söylärgä cayı kilmäde. Cabir abzıy menä şuña kürä dä säyer ber halättä, ulına karata cen açulı häldä ide. Niçek inde näq anıñ, kümhucda partoyışma başlıgı bulgan keşeneñ, ata kommunist Cabir Galäviyeviçneñ ulı, «partionnıy tärbiyä algan» Robertı tora salıp tomanalıkka taba yul aldı äle? Mägärem ki, kart mullaları... Kem ide soñ äle iseme?.. Yarar... İsennän çıkkan ikän älegä... Menä şunıñ kebek itep, äüväle mullalarnı avıldan kudırıp, baylıkların cıyıp alıp kalgan kızılarmeets, ä, äye, Hisami kebek bulsa, ber häl ide. Kara äle, niçek şulay kilep çıkkan ul?

Hisami äüväle mullalarnı taladı, sükte, açulandı, halık cilkäsendä yäşäüçelär, dide. Avıl sovetına räis ide. Ul arada kümhucnı üz kulına aldı. Vatan sugışına barıp, yartı yıl da yörmäde, yaralanıp kayttı da, hucalık mödire bulıp kına yörgändäy ide, kabat kümhucga räis itep saylandı. Berkemne kinändermäde. Eşkä mahirlıgı da, buldıklılıgı da sizelmäde. Yahşıdan da, yamannan da telgä kermäde sıman. Cabir äle malay gına ide. Hisami kümhucga huca bulgan yıllarda yäşüsmerlek yılları uzdı. Tırış hezmättän artıgın añardan taläp itüçe yuk ide. Sukır tañnan karañgı töşkänçegä qadär eş tä eş kenä kürde. Ä menä pensiyägä kitkän yıllarında Hisami abzıy tagın şul hucalık mödire vazifasın gına başkara ide. Tagın ber-ike yıl tüzde. Ämma şuşı yıllarında namazlıkka basıp ölgerde, mullalık eşen alıp baruçı Välişah belän äşnälek itä başladı. Bolar hämmäse könnärneñ berendä, Välişah mulla tüşäkkä yatıp, avıruı köçäygäç, şul könnärdä ülep kitkän Sälimä äbineñ cenazasın uku-ukıtu mäsäläse kilep tugaç mäğlüm buldı. Hisami abzıynıñ şunda uk mulla babayga äverelüe, hörmäte bermä-ber artuı halıkka iğlan itelde. Ul mullalar arasında berençe kommunist mulla ide. Äle Cabirnı partoyışma citäkçese itep kuygan yıllarda da Hisami babay isän, kommunist biletın kesäsendä yörtüçelärneñ berse bulıp kala bardı. Anıñ kommunist ta, mulla da ikänlege berkemne dä borçımadı. Şulay kiräkter kebek kenä añlaşıldı. Ällä soñ, çiratı citep, Cabirga da şuşı yuldan kitärgäme? Ulı Robert ta yukka gına şır din ähele bulıp äverelmägänder?

Bu uyları anıñ teñkäsenä toz saldılar, açuı kinättän kabarıp kitte, büselergä cayın gına taba almadı.

IH

Ulı namazdan kuzgalganın kötep tä tormıyça, Cabir abzıy tavış çıgardı. Açuı tagın da kabarıp, yöze kızıl kümer tösenä kergän ide.

— Atañ-anañ kılanmagannı mataştırgan bulıp!.. Kem buldıñ äle!.. Babaymı ällä sin? Yäş başıñnı harap itep!..

Süzläre belän bua buarlık ide. Robertı namazın kaldırdı. Ayak ürä tıñlap tordı, annarı gına çitkä barıp utırdı. Biten sıpırdı. Şunnan, tınıç tavış belän genä:

— Ätkäy, nigä bolay borçıldıgız?— dip soradı.— Min dogamda sezgä häm gaziz änkämä sau-sälamät, bay häm matur gomer telädem!— dide.

Asıldı süz tınıç kına yöri, dilär. Yöräkkä ütü öçen kıçkıru-bakıru şart tügel. Saflıkta şapırınu yuk. Cabir abzıynıñ gomerendä bolay telsez kalganı bulmagandır — tındı. Tele tamagına tartıldı. Mondıy süzlärne işetermen dip kötmägän ide. Şulay da çıgırınnan çıgıp, süzlär taşkını kuzgaludan: «Kem soragan äle sinnän bezgä andıy gomer telärgä?!.»— diyäräk akırınmakçı ide, mañgayına tir bärep çıktı, ämma ber ni dä äytä almadı, tını kısıldı. Bu anıñ yöräge totu ğalämäte kabatlanudan ide.

Ulı kabattan täharäten yañartıp kerde dä namazına bastı. Bu yulı Cabir abzıy tüzep tora almadı, kürşe yakka çıgıp, Robertınıñ eşe betüen, anıñ belän hiç tä kiçekmästän söyläşep alırga, bu mäsälägä nokta kuyarga uyladı. Atanıñ telägençä, bu süzläre ulınıñ yazmışı, kem bulırga tiyeşlege, nindi holıkka iyärüe mäsäläläre belän bäylänep kitep, äñgämäneñ tınıç kına ürelep baruı şart ide kebek. Häm ul, üzen tınıçlandırıp, sabırın uçına cıyıp, aşıkmıyça kötärgä, hislären, küñelen, akılın äzerlärgä olı süz öçen nıklap äzerlärgä itte.

H

Söyläşüläre mäğnäle bulmadı, kötelgän näticäne dä birmäde. Cabir abzıy tagın ber kat ulına üpkäläde.

— Sez,— dide Robertı,— gomeregezne yukka sarıf itkänsez! Arakı eçep, tämäke tartıp, duñgız ite aşap.

İñ açuın kitergäne şunısı buldı — ulınıñ süzläre bik tä döres idelär. Cabir abzıynıñ häterendä kart änise yañardı. Bik tä dindar ide, biçarakayım. Ozınça gına, yabık gäüdäle, namazın da keşe-kara küze yabılgaç, ayak ezläre tıngaç ukıy torgan ide. Balaları pioner da, komsomol da, kommunist ta buldılar, ä ul alarga karşı kilmäde, ämma üz imanına ber dä hilaflık kılmadı. «Allahı täğalä bar ul, belderer äle ber!»— dip äytä kilde.

Ä bervakıt Çiläbe yaklarınnan nindider äbi-çäbilär avılga kaytıp töştelär. Elektän çıgıp kitkännär ikän. Menä illären kürep kitärgä itkännär.

Süz iyärä süz çıgıp, aralarınnan berse:

— Namazım sayın Leninga rähmät ukıym! Ul gına bezne şuşındıy rähät tormışlarga citkerde!— dip söylänä başlagan ide, Cabirnıñ änkäse, tämam oyıp utırgan cirennän kapılt kütärelde dä:

— Buş süz, bulmagannı!— dip başlap kitep, bolarnı bötenläy dä açulanıp taşladı.— Allahı täğalä yänäşäsenä şunı kuyıp söyläşüegezne äyter idem inde, halık küñelen butap!..

Häm süzläre bozıldı. Üzara üpkäläşmäskä tırışıp taralıştılar. Ämma Cabirnıñ kolagına gaziz änkäseneñ süzläre tügel, tegelärneke kerep kaldı. Mäktäptä ukıgan vakıtlarında inşa yazganda irekle tema birelsä, Lenin turındagısın saylap ala häm hiçşiksez ul yazması «bişle» bilgesenä layık itelep, kuanıç eçendä yäşäüneñ bäheten tatıy başlarga öyrände. Ul yıllarda niçämä genä kitap häm curnallar ukımadı. Hämmäsennän barı tik Lenin turında yaña süz, yaña häbär, yaña mäğnä ezläde. Ul güyäki Lenin iseme belän uyana, şul isem belän yäşi, şul isem belän yoklarga yata torgan bulıp kitte. Ni disäñ dä, aña berençe «bişle» bilgese, ukudan söyeneçlär şuşı Lenin isemenä bäyle räveştä kilde, şuşı yugarılıktan cirgä hiç kenä dä töşäse kilmi başladı. İptäş malaylarınıñ borınnarına kızlar ise señä barganda Cabir äle Leninga mähäbbätennän aynırga ölgermägän ide. Anıñ Lenin hakında belmägäne yuklıgın komsomolga kergänendä birelgän soraularga cavap kaytarganında belep algan komissiyäneñ isläre-akılları kitte. Alar hätta bu bala döres söyliderme-yukmı ikän digän soraular arasında adaşıp utırgan kebek buldılar. Ä Cabir söyläp tette genä!

Menä häzer ulı Robertı ätiseneñ ul belemnären sanga da almıy, döresräge — Leninnıñ kem ikänlegen belmi dä bugay. Duñgız ite aşauçılar, imeş. Ni belä ul sarık malay!

Cabir abzıy üzeneñ partoyışma citäkçese bulgan şaulı yılların sagına ide. Kızıl postaular elengän kabinetı, röhsät sorap kına kerüçe citäkçelär, eş plannarı, otçetlar — bolarnı onıtırga mömkinme soñ? Halık köne-töne hezmättä tir tügä, tapkannarınıñ kaymagı-mayı yugarıda sözelep kala tora. Menä kayda ide ul yäşäü rähätläre! Monı halık belmäde, añlamadı häm isäp-hisapka da almadı. Alarnıñ artıgın belmäve yahşı ide. Bigräk tä raykomnan yaña äğza alırga röhsät itelep «raznaryadka» kilep töşkän vakıtlarda Cabirnıñ küñelen därt häm kuanıç biläp ala ide. Östälendä mäktäp ukıtuçılarınnan, idarä väkillärennän kommunistka aluların sorap unlagan gariza yata häm aradan menä bügen bersenä bähet ciräbäse elägä. Cabir abıyları yülär tügel, üz keşelären doşmannarınnan ayıra belä ul!

Menä, äytik, mäktäptän fizika ukıtuçısı Gıylmullin Äshätne alıyk di. Bik tä başlı, akıllı, yegärle adäm. Üz kulı belän öç yılda zur yort citkerde. Belmägän närsäse yuk. Tırış. Uñgan. Ämma da läkin mondıy keşe kommunist bulıp ta alsa, Cabirga kön betärgä mömkin.

Yuk, yaramıy! Andıylarga yul kuysañ, yäşärgä köneñ kalmayaçak! Kurkınıç keşe. Eşläsen şunda mäktäbendä gadi ukıtuçı gına bulıp. Kommunistka alsalar, köt tä tor, ike-öç yıldan üsep tä kitäçäk, üz kubızına biyetä dä başlayaçak. Başı bar bit, başı! Ä başlı keşe bik ciñel genä itep eşne borıp alıp kitä ul, bürektän başmakka äverelüeñne sizmi dä kalaçaksıñ. Bähetne andıy keşegä tottıralar dimeni, bulmagannı!

Ä äye, menä busı — baş buhgalterlıkka atlıgıp torgan Hismätova Nuriyä hanımnıñ garizası. Äle bıltır gına kiyäügä çıktı. Ul tulıp peşkän beläkläre, kükräkläre — ak kalaç ide inde menä, sındır da aşa, sındır da kabıp yot! Ul billär, Hodayım, talçıbıknı da bolay uk yaratmagansıñdır!

Şunda ägär dä Cabir abıysınıñ kısıp mataştırgan küzlärenä buysıngan bulsa ide, vakıtında, küpkä dä tügel, ber-ike kärrä genä yarıy ide, hanımnıñ kandidaturası kommunistlıkka bersüzsez ütä ide dä kitä ide.

Menä busı mehanizator Şärifullanıñ garizası. Härbi hezmät ütep kaytkan yeget. Nigä dip soldat çagında kommunist bulmagan, digen? Üze buldıklı, üze süz tıñlauçan. Közlektä Avıl hucalıgı institutına üz köçe belän çittän torıp ukırga kerde. Anı da tämamlasa, kommunist bulıp alsa, kümhucga räis itep kuyaçaklar anı!

Yuk-yuk, bulmasın äle bolay ciñel genä! Çıksın äle tire, cirgä tamsın. İmçäktän dä ayırılırga ölgermilär, ällä kem bulmakçılar!..

Cabir abzıy şuşılarnı isenä töşerde dä, ulınıñ duñgız ite aşauçılar, arakı eçüçelär, tämäke tartuçılar turında äytkän süzlärenä açuı kilep, yülär adäm sıyfat kıçkırıp cibärde:

— Kem soñ äle ul sineñ Allañ? Tiran ul, bik beläseñ kilsä!

Ämma ulınıñ ise dä kitmäde. İşetkän süzläre ide bulırga kiräk, avızın gına yırdı. Urındıkka utırdı häm närsäder hakında söylärgä kereşte. Tik Cabir abzıynıñ tıñlıysı kilmäde, kinät kuzgaldı da öydän çıgıp uk kitte. Üze:

— Çukındıñ inde!— dip kabatlıy-kabatlıy, elekkege kümhuc idaräse yagına taba aşıktı. Häyer, ul idarä digännäre häzerge köngä qadär şul uk urınında tora, tik añarda elekkege yäm häm märtäbä genä yuk ide.

HI

Cabir abzıynı monda berkem dä kötmi, hätta anıñ kemlegen dä onıta başlagan idelär inde. Kümhucların küptän agrofirmer hucalıgı yottı. Kitertep utırtılgan ber karañgı çıraylı yeget kisäge sıman adämneñ eş räten belep oyıştıruçılardan tügel ikänlegen avılda söylädelär. Utsız töten yuktır inde ul. Halık süzläre haktır. Cabir abzıy anı tanıp uk citkermi ide.

Ul monnan yegerme yıllar elgäre kümhuc tözegän ike katlı taş idarä pulatı töbenä kilep citkändä genä anı ber kara «Dcip» maşinası kuıp tottı häm, uzıp kitep, şıgırdap-çinap tuktadı. Añardan ber yäş adäm töşte dä idarä binasına kızu atlap kerep tä kitte. «Şuşı bulırga kiräk bet küz üze!— dide Cabir abzıy, beraz hätere taraludan yözenä üpkäläü töse çıgarıp.— Tanımıy ütkän bula!»

Eleklärne şuşı idarä buyında halık, eş belän dä, eşsez dä cıyılıp, şaulap tora torgannar ide. Cabir abaların da çakrımnan diyärlek kürep alıp, yılmaep häm olılap, ozın telleläre süz şayartıp, ämma dä aları da sälamläp karşı alalar ide. Ä häzer monda etle can da kürenmi. Üle tınlık. Üzgärsä dä üzgärä ikän zamanalar, dönyalar!

Cabir abzıy idarä binasına kerergä-kermäskä belmi urınında taptanıp tordı. Käkre uram oçı Tekä Sämigullanı isenä aldı. Alar yäştäşlär idelär. Märhüm. Menä şul Sämigulla inde añarga:

— Östeñä çiklävekle imän audı bit, Cabir!— dip äytep, açuın çıgargan ide. Ämma da hak süz bulgan ikän. Ul vakıtlarda Cabir üzen bik tä buldıklı keşedän sanap yörde. Ä Cir yözendä andıylar az tügellär ikän bit! Tik hämmäsenä dä Cabirga eläkkän kalca tätemäde, berse dä anıñ kebek bilenä tayanıp yäşämäde. Sämigulla ni akıllı, ni buldıklı keşe ide, yugıysä, traktorınnan töşmi eşläde, şul kileş kenä tege dönyaga da kitep bardı. Tau buyı basuında cir ubılıp, çoñgılına mätälüe härkemne häsrätle yasadı. Hay süzgä, eşkä bulgan kebek, batır da keşe ide inde üze.

Äytkäne döreskä çıktı şul. Häyer, anıñ şulay ikänlegen Cabir üze dä bik yahşı belep tordı. Ul yıllarda anıñ señlese Kamilä ukıtuçılar institutın tämamladı. İnde öçençe yılın kürşe avılda mäktäptä ukıta ide, komsomol eşe öçen dä cavaplı buldı. Häm menä tuyları uzdı. Rayon komsomol komitetında instruktor bulıp eşläüçe, şul uk kürşe avıldan Samat İlgizoviçka Kamiläne kiyäügä birdelär. Tekä Sämigullanıñ çiklävekle imän audı digännäre menä şul vakıyga belän bäyle ide. Kümhuc idaräsendä dä instruktor kiyäü hakındagı yañalıknı huplap karşı aldılar, hätta tuy büläge itep tösle televizor birergä kara çıgardılar. Ni genä disälär dä, kiyäü keşe Samat İlgizoviç rayon üzägeneñ zur keşelärennän ide. Döres, anıñ hakında äüvälräk Cabir üze: «Başlı-küzle ber miñgeräü şunda!»— dip kenä yöri ide. Ber dä alay bulıp çıkmadı. Başı-küze çınnan da bar, ämma miñgeräü tügel ikän. Yuksa ul Cabirnıñ señlese Kamilägä karar ideme soñ? Yuk, älbättä! Başı da eşli ikän, küzläre dä kürüçän, aknı karadan ayıruçan. Döres äytkän Sämigulla, avızına bal da may! Çınnan da çiklävekle imän bulgan ikän şul ul kiyäü balakayları! Ber yıl eçendä Cabir kümhucnıñ partoyışma citäkçese, yağni dä mäsälän, şul partorg digän keşe bulıp aldı. Rayon üzägenä yäşärgä küçkän, şunda mäktäptä eşli başlagan señlese Kamilä yanına yışrak kerep yörergä tırıştı. Bu ğadäte haman da faydaga ide.

Äle genä cäy ütte, ul arada köze dä, anıñ artınnan kışı da kilde. Niçä yıllar alar menä şulay tatu gına yäşädelär. Mäñge şulay bulası ide.

Samat İlgizoviç, kiyäü keşe, eşkä batır häm uñgan bulıp çıktı. Anı komsomol komitetınnan rayon kommunistları citäkçelegenä küçerdelär. Ul çorda haman da il belän partiyä idarä itä, bar närsä häm köç şuşı citäkçelek kulında ide. Şulay bulmıy ni! Kommunistlar 1917 nçe yılnıñ Oktyaberendä hökümätne häm il belän citäkçelekne üz kullarına aldılarmı? Aldılar! Anı başkalar kulına tapşırır öçen şulay eşlädelärme? Yuk! Ämma da teldä ber genä törle süzlär söylädelär: bezneñ ildä halık huca, kommunistlar idaräse ul — halık idaräse, kommunistlar hökümäte — halık hökümäte.

Cıyılış sayın şulay kabatlandı, komaçlarda da barı tik şuşı süzlär genä ide. Gazetalar, radio, televideniye — hämmäse dä şuşı lozunglar belän tulı. Şağıyrlär häm yazuçılar da barı şul hakta gına yazalar, rässamnar şul hakta gına räsemnär yasıylar, kompozitorlar da şuşı turıda gına köylär icat itälär. Cabir üze dä çınnan da şulay ikänlegenä ışana, bu süzlärneñ inkare bularak ber genä dä karşı fikerle keşe tabılır dip belmi häm küz aldına kiterä almıy ide. Ämma asılda ul, kümhuc partoyışma citäkçese, üzen genä hämmä närsägä baş häm huca itep toydı. Güyäki böten il aña buysına ide.

Şulay bara bit ul dönyalık eşläre — üzeñne kem häm nindi itep kuyasıñ, şundıy dip sine kabul itälär.

Kümhucda räis Häkimulla Fäyzulloviç ide. Yugarı belemle agronom, batır yöräge dä bulsa, ällä kayçan rayonga yäki ölkägä ük ürlägän buladır ideme? Äye, şulay bulaçak ide! Ämma da Cabir abzagıznıñ kommunistik köräştä nıgıgan «ideologik eskäncäse»nä kilep kerep, şunda kıstırılıp kaldırıldımı — kaldırıldı! Ah ta itärgä ölgermäde abzagız, şunda uk başın partorg aldına tümrängä kiterep saldı. Menä şunda anı Cabir abzagız «kotkarıp» kaldı. Gomere buyı rähmätle buldı biçara Häkimullagız. Sez bulmasagız, başım Seber kitäse ide dip niçä genä äytmäde.

Ä eş bu räveştäräk ide: Häkimulla Fäyzulloviçnı kümhucga räis itep raykom täqdime belän kiterep kuydılar, añarga şeflık itärgä, yärdäm kürsätergä dip kommunistik citäkçe Cabirnı bilgelädelär. Ğadät şulay ide. Ämma yaña räis baş birä torgannardan bulıp çıkmadı, kiñäş-tabış itüneñ närsä ikänlegen belmäde. Berençe yıldan uk zur eşlärgä totındı. Bolay barsa, ul hiçşiksez ällä kem bulası ide. Yarıy äle Cabir uylı-fikerle häm kirägençä häyläle eş yörtte. Terlekçelärneñ cıyının urman alanında kazannar astırıp, baş-küz äyländertkeç eçemleklär belän uzdırunı yola itkän çorlar ide. Partorg Cabir iptäş şuşındıy ber bäyrämdä kümhuc räise Häkimulla Fäyzulloviçnı «paruka»ga aldı häm, näticädä, dürt ayaklatkançı, duñgız däräcäsenä töşergänçe isertterde. Şunnan kitte tamaşa, kitte tamaşa. Häkimulla Fäyzulloviç gäüdäle keşe ide. Çişenep taşladı da, alannan yırak tügel urman avızındagı salkın sulı buaga kaynar täne belän çumdı. Battı, bette bu dip halık ah itte. Ämma räis tuygançı poşkıra-poşkıra yözde dä, yarga çıgıp, karap toruçı terlekçe-savımçı hatınnarnı beräm-beräm aulıy häm bua suına ırgıta tordı. İsäbe añlaşıla: barısın da su kertäse kilä! Ämma kaysı yözä belä, kaysı — yuk. Bata başlauçılarnı kotkarırga dip irlär taşlandılar. Häkimulla Fäyzulloviçnı altı keşe bergä kilep totıp, Cabir üze anıñ muyınına avır tegermän taşıday asılınıp, barı şulay gına tıyıp tuktata aldılar. Räis ügez belän ber häm gayrätle ide.

Vakıyga monıñ belän genä betsä, ber häl ide. Ämma suga çumdırıluçılar arasında ülemnän yartı kalgan, külmäkläre yırtılgan, zäñgelä eläkterep, salkın tiderergä ölgergännär dä buldılar. Öç avıllı kümhuc kotırıngan kortlı umarta oyası hälenä kerde, kümhuc räise östennän süzlär kitte. Küñelle häl tügel ide bu. Räisne şuşı qadär sataşır däräcägä citkertep kem eçertte? Cabir! Aña su kerep çıgarga kem kiñäş itte? Cabir! Ul äle, citmäsä, bu hatınnarnıñ çişenep su kerülären karap torırga isäp itä ide, aralarında şundıy da peşkän alma kebekläre bar, citlekkännär, ölgergännär bolar dip söylänep, räisne mahsus kotırtmadımı?

Vakıyga raykomga bilgele buldı. Cabir iptäşneñ gayıben islärenä aluçı da tabılmadı. Şulay da utnıñ zurga kitüe dä bar ide.

— Min eşne tikşerüne häm caylaunı üz östemä alam!— dip belderde raykom väkilläre karşında, sekretarnıñ üzenä süz birep Cabir.— Räisebezgä «paruka» yasıym. Yäş şul. Kızganıç!.. Partiyä oyışmabız köçle, iptäşlär, üzebezdä genä tikşerik häm tärbiyä itik!

Işandıra aldımı, ällä vakıyganıñ häbäre çınnan da ölkä komitetına uk barıp citüennän kurıktılarmı, närsä bulsa — şul, räisneñ eşe kümhuc partorgına ışanıp tapşırıldı. Häkimulla Fäyzulloviç üze dä, ike atna buyına öyennän çıga almıyça, urın östendä avırıp yattı. Başına kilgän akılı tälinkälärenä uyların salıp ülçäp karap, kaygıru häm «paruka» mäsälälären töşenep almasın dip, räisneñ fikerlären döres yünäleştä yörtterü öçen Cabirga tırışası bar ide. Keşeneñ küñel küze açık bulsa, küpne kürä, küpne işetä, küpne añlıy torgan bula. Menä şunı kaplarga kiräk. Häm Cabir iptäş şuşı eşenä kereşte. Räis yanına hälen beleşä kerep:

— Nindi kort çaktı üzegezne? Matur gına gäp tartıp utıradır idek, çökerdäşep kenä... Sikerep tä tordıgız, çişenep tä taşladıgız... Äle bötenläy dä şärä kalmakçı buldıgız, yarıy äle min tuktata aldım!— dip söyläp mataştırdı ul, ä üzeneñ, yüri kotırtıp: «Bötenläy şärä kalgançı çişenep taşlasagız da sezgä süz äytüçe bulmas!»— digän därtländerü süzlären bötenläy dä isenä almadı. Räisne ul yülärgä sanıy, teläsä niçek butıy aluına ışana ide.

Häkimulla Fäyzulloviç, biçara, «ah» itte, «uh» itte. Anıñ başı tügel, yöräge avırta ide. Yaralarına kabattan toz salası kilep, partorg süz dilbegäsen nık tottı, raykomda bulgan söyläşülärne añarga citkerde, barı tik «paruka mäsäläse»n genä yäşerep kaldırdı. Kommunistik köräştä nıgıgan «ideologik eskäncä» Häkimulla Fäyzulloviçnı kiterep kısarga häm pesi balası hälenä kaldırırga tiyeş ide.

Eşlär kötelgännär dä yahşırak barıp çıktılar, näticäse iskitkeç buldı. İñ kiräge, Cabir abalarınıñ avtoritetı hätta il karşında üste. Äye-äye, il karşında! Döres, andıy uk yugarılıkta anıñ isemen belep ük betermilär ide bugay. Ämma da läkin kommunistlar partiyäseneñ plenumnarında häm sezdlarında: «Partiyä ul — däverebezneñ akılı, namusı häm vöcdanı!»— dip äytälär ikän, bu hiçşiksez Cabir abzaları hakında zurlap belderüläre ide. Başkaça bula almıy! Çönki ul berençe bulıp anıñ avızınnan çıktı! Ul süzlärne işetkän sayın Cabir abzagıznıñ başı küklärgä tiyä. Belä, anıñ isemen äytmiçä genä, kemlegen atamıyça gına, mahsus şuşı räveştä üzen maktap äytüläre yugarıdagılarnıñ. Bu hakta raykom sekretarenıñ üzeneñ dä äytkäne buldı. Menä bit ul niçek, başkalarnı könläşteräse kilmägängä genä şulay itälär, yugıysä Cabir abzalarınıñ iseme tellärdän töşmäs ide!

HII

İdarä binasınıñ eçendä dä üle tınlık ikän häzer. Eleklärne monda da halık görläp tora ide tügelme? Här bülmädä hezmätkärlär, alarga eş belän kilgän keşelär — bolar barısı da idarä bülmälärenä cılılık birgännär ikän bit. Ul vakıtlarda: «Bu halıknıñ berär vakıt tınası bulırmı ikän?»— diyä torgan idelär. Ä häzer? Menä, berkem dä yuk, tınıç, kaber tınlıgı. Hıyalıgız tormışka aştımı digändäy buş öställär, urındıklar häm dä çüple, şakşı, tuzanlı idännär, eleklärne katlı-katlı töplänmälär öyelep torgan kiştäleklärdä häzer berniçä kitap häm sargayıp betkän käğazlärdän gayre hiçnärsä yuk.

Cabir abzıy, iyelep, idändä yatkan kızıl tışlıklı ber kitapçıknı kütärep aldı. «Kommunistik yäşlär soyuzı ustavı» dip yazılgan ide añarga, Lenin babaynıñ profildä yasalgan suräte häm anıñ östenä möher kebek basılgan şakşı kün itek eze. Ber-ber traktorçınıkı bulırga kiräk, lıgırdık mayları yabışıp kalgan.

Menä niçek bit ul! 1991 nçe yılda ide: dönyalar beryulı başayak äyländelär dä kuydılar. Kommunistlar partiyäsen şuşı yılda zakonnan tış dip iğlan ittelär. Ul könne Cabir, idän saygakların kayırıp, kommunistlarnıñ eş käğazlären yahşılap törep, yäşerep yörep kiçen ütkärde. Partkabinetnı ike yozagına da bikläp kaytıp kitte. İnde, kara äle anı, unbiş yıl uzıp kitärgä dä ölgergän! Bu vakıtlar eçendä bişektäge bala da üsep citä bit! Niçek bolay uzılgan da kitelgän? Şuşı unbiş yıl eçendä ber genä tapkır da idarä binası yagına kilep karamagan ide. «Dönya — kulasa, äylänä dä ber basa» dilär ideme ölkännär? Ber äylänmäs, ber dä kommunistlar baş birmäs idelär kebek ide bit! Ul yugarıda utıruçılar kommunizm tözeyaçäklärenä antlar eçä, haklı tuktausız danlı hezmätkä çakıra idelär. Şul uk, äye-äye, şul uk adämnär üzläre kemnär bulıp bettelär? Ul Boris digännäre dä şul uk ata kommunistlardan tügel idemeni? Anda, Mäskäüdä, üzara mänfäğatlär büleşä almadılar da... Barısı da şunnan gına başlandı. Paranoyya zähmätennän inde bu!

Cabir agay partkom bülmäseneñ işek töbenä kilep bastı. Yazulı taktasın pıyaladan eşlätkännär ide, anı vatıp, çärdäkläp betergännär. Ä menä açkıçları? Alar işek kısasınıñ öske yagına kıstırılgan bulırga tiyeşlär. Şundadır! Yokları ber dä açılıp aptıratılganga ohşamagan. Döres, monda da mehanizatorlarnıñ kalın tabanlı, maylı häm şakşı kün itekläre üz tabannarınıñ ezlären kaldırgannar. Açarga dipter, işekkä tibep-tibep tä karagannar. Ämma moratlarına ireşmägännär. Cabir abzaları partkom bülmäseneñ eçen imän taktalardan eşlätkänen belmägännärder inde. İmän ul, agay-ene, şundıy agaç, su tidermäsäñ, yıllar uzgan sayın nıgıy gına, taşka äverelä bara. Häyer, taşıñ da, hätta korıçıñ da tuza, ä imän taktalar — alarga şaytanım da bulmıy, bozılmıylar!

Ni hikmät, açkıçlar urınnarında idelär. Menä alar ikese dä ber bäylämdä, çüpräk belän törelgännär kileş.

Çüpräk digännän, ul aña söygäne Gafifädän ber yädkär — çigeşle kulyaulık ide. Häyer, anıñ çınnan da şul buluın hatını üze dä onıtkandır inde. Ni disäñ dä, Cabir töşep kalgan irlärdän tügel ide. Menä şul Gafifäse büläk itkän häm mäñgegä tugrılıknı saklau bilgese sanalgan kulyaulıkka açkıçlar törep, alarnı işek östenä kıstırıp kitü ğadätenä ul kayçannan kereşkäneneñ tögäl çislosın häterlämäsä dä, könen isennän çıgarganı yuk ide. Vakıyga öyläneşep tora başlaularınıñ ikençe yılında uk buldı. Rayonnan partkom eşlären tikşerü öçen kilgän marca hatın Mariyä Vasilevna anı eşennän cibärmiçä töngä qadär tottı. Anısı naçar bulmadı. Bu hatın eş tärtiben yahşı belän ikän, berketmälärne tözü, alardan küçermälär yasau, kararlarnı äzerläü, vznos cıyu kebek hämmä çeterekle mäsälälärne çişkändä ayırım metodika nigezendä hämmäsen başkarganda, avırlıkları ber dä yuk ikän bit. Menä añardan Cabir närsälär öyränep, trafaretların alıp kaldı. Hay soñınnan rähmätle buldı da inde anıñ üzenä! Häyer, şul kiçne dä rähmäten bar tulısı belän belderä aldı.

Äüväle kötelmägänräk toyılgan ber häl buldı: töplänmälär arasınnan ber şeşä ak arakı kilep çıktı. Mariyä Vasilevna anı, kürmägändäy kılanıpmı, ber çitkä alıp kına kuydı. Alar şaktıy ozak kazındılar, aktarındılar. Annarı marca hatın:

— Çto, etogo russkogo mucika tak i ostavim?— dip soradı.— Naşa partiyä i narod belıh pobedili uce v 1920 godu! Pora s nim pokonçit!

— Häzer-häzer,— dide Cabir, tämam kurka kalıp, inde yarım koyıla bargan çäçlären arka taba kaytaru häräkätläre yasap, ak yözenä kızıllık iñderep.— Eto tak, çisto sluçayno!

Şulay dide, çıgarıp atarga teläp şeşägä yabıştı, kitep bara gına ide, işekkä citkänendä Mariyä Vasilevna ämer birep tuktattı:

Anıñ Gavriil Miloviç digännäre Cabir Miñleyähmätoviç dip äytüläre ide. Tapkannar bit atasına isem, anı rusça tügel, tatarça äytkändä dä cide urında törtelep teşeñne sındırasıñ, öç urında teleñne teşliseñ, ike urında ireneñne kanatasıñ. Ä menä Miloviç — niçek ciñel äytelä, avızıñnı açarga da ölgermiseñ, teleñnän güyäki maylı tabadan şuıp töşkän koymak kebek kilä dä çıga: «Miloviç!» Hay, bigräklär dä caylı, rähät bulıp kitä inde. Ä Cabir digäne? Nindi isem inde ul, yä? Gavriil digän bulsalar, Cabir kebek cäberlänep häm cebep torganday bulmas ide, gau-gau — hau-hau dip örer, ırlap torır ide.

Mariyä Vasilevnanıñ äytüe buldı, Cabir kire borılırga ölgerde. Küzlärennän ük añlap aldı, tiz genä östäl cayladı häm alar «aklar»nı beterergä, «rus mucikları»n yıgıp salırga kereştelär. Ämma alay uk azınıp ta kitmädelär, bar eçkännäre şuşı yartı şeşä arakı gına buldı häm...

Häm karavılçı sukır Gıysmät kart işek kaktı. Aña karşı atılıp diyärlek Cabir çıktı.

— Hatınıñ Gafifä kilgän ide, enem-balakayım! Anı kaytarıp cibärdem. Kaladan tikşerüçelär kilde, irtängäçä bulırlar, didem. Döres äytkänmender bit? Sezneñ eşegez olımı äle? Öygä kaytıp kiläsem bar ide. Küz-kolak bulıp torsagız, tiz genä äylänep kiler idem. Eçtän biklänersez,— dip, hämmä süzlären beryulı äytep beterep, küzläre belän tekälde dä kattı.

Gıysmät agaynı sukır kuşamatı belän atauları ber dä yukka tügel ide. Anıñ aldında het kaz bäbkäse başayak bulıp kıçkırıp yatsın, kürmi uzıp kitäçäk, keşeneñ ni eşlägänen ikençe beräügä barıp söylämi, kürä dä onıta torgan ğadätsez ğadätle ide ul.

Cabir anı kaytarıp cibärmi buldıra almadı, artınnan idarä işeklären eçtän bikläp kaldı.

Bu häbär Mariyä Vasilevnanıñ küñelenä huş kilde. Ul partkom bülmäseneñ däräcäsen kütärä torgan kün tışlı kara känäfigä küçep utırdı häm, beraz başı äylänüen äytep, Cabirnı üz yanına däşte. Yäş ir, mesken, kaya barsın, üzennän yugarıdagılar süze anıñ öçen izge ide.

Äüväle kaynar koçak häm yomşak irennär, annarı eçtän bärep çıkkan utlı dulkın, arakı parı belän kuşılıp, akıl şäriflären eretep yukka çıgardı. Alar tañgaça mähäbbät diñgezendä bata-çuma yözdelär. Kitep bargan Sukır Gıysmät äylänep kaytsa da, işekne döberdätep tä açmaularınnan tämam tuñıp, kabat üz öyenä kitkänlegen irtänge yakta, ayak ezlären kürgäç kenä, Cabir çamalap belde. Ämma la Mariyä Vasilevna tınıçlap yokladı. Barı tik, kayvakıt sataşkalap kına:

— Oy, moy tatarçyonok! Oy milenkiy moy!— dip kabatlap, yokısız tön uzdırgan Cabirnı örketep beterde.— Gavriil Miloviç!.. Gavriil Miloviç!

Köndezge säğat unnarda uyanıp, töşkelek aşka alar Gafifä karşısına kayttılar. Mariyä Vasilevna Cabirnı haman da maktap tuymadı, buldıklı ir dip tä, yahşı partorg dip tä küpertte. Alay uk eşlämäsä dä mömkin ide. Ämma tatar hatınnarınıñ küñelen niçek tabarga häm aularga belgän ikän ul, et küñele ber söyäk digän mäqaldän çıgıp eş yörtkänderme, Gafifä anıñ ul süzlärennän soñ niçä yıllar buyına bähetle bulıp yörde, äle haman da iren şul marca äytkänçä küzallıy ide.

Menä şuşı tönnän başlap Cabir Miñleyähmätoviç çınnan da ikençe törle keşegä, Gavriil Miloviçka äverelä bardı, kommunist keşelärgä has bulmagan hämmä sıyfatlarga, ata-baba goref-gadätlärenä çirkanıp karıy başladı. Gafifäneñ istälek häm mähäbbät yädkäre itep birgän çigeşle kulyaulıgı da partkom bülmäseneñ açkıçların törep yä kesädä yörter öçen, yäki işek östenä kıstırıp kuyuga gına yarıy başladı. Häyer, hatını da olıgaya, hätta kartaya bardı. Yäş çaklarında bulgan berkatlı «yulärlekläre» başınnan çıgıp, alar urının balaları turında kaygırtu hisläre biläp aldı.

Ä niçek matur gomer itep yatalar ide bit, haman da şulay bulır sıman toyıla ide. Cabirnı äledän-äle yugarıga tarta tordılar, äüväle partiyä ukularına cibärdelär. Altı ay buyına ul Bua rayonınnan kilgän ber yarım curnalist häm yarım instruktor kız belän bähetle-şaulı kiçlären uzdırdı. Aña da karamastan, ukunı kızıl diplom belän tämamlap kayttı. Häyer, alar törkemennän başka töstägesen aluçılar bulmadı häm, gomumän dä, partiyä kadrlarında diplomnarnıñ zäñgäre yäki yäşele, yäisä agı bula almıy ide. Niçek inde kommunizm söyekle kızıl tösen inkar itsennär? Ämma da rayonda häm alarga iyärep avıllarda uk Cabirnıñ partiyä mäktäbe kursların kızıl diplomga tämamlap kaytuı hakında zurlap söylädelär. Gafifäneñ başları cidençe kat kükneñ bolıtların aralap yörde. İre öçen ul gomere buyı menä şuşılay yuktan da söyenep yäşi torgan hatın buldı.

Eh, Cabir abzagız ällä kemnär bulası ide! Unöç yıl partiyä eşendä yörde, partiyä mäktäbe kurslarınnan soñ institutka barıp kerde...

— Sälam, Cabir enem! Nindi cillär belän monda? Kem yörider dip äytsäm...

Cabir, işekne açıp, tuzan baskan bülmädän türgä uzganda, artınnan endäşüçegä borıldı. Tege sukır Gıysmät bit bu! İsän! Haman da idarä binasında karavılçı digännär ide anı.

— Ällä zamanalar kire kaytalarmı? Tämam taralıp betkänçe, dim?

Sukır Gıysmät kart tagın da tartılgan, yabıkkan ide. Billähi, yäşe yözgä tuladır monıñ? İnde Cabir üze dä babay keşegä äverelep bara. Kızı kiyäüdä, olı ulı öylägän, menä töpçege genä üz yannarında, digändäy. Onıkları inde kaz bäbkälären kuarlık bulgannardır. Kalada yäşilär bit aları. Äti-äniläre dönya kualar, ällä kaylardagı esse komlı utraularga olagıp yal itälär. Ä Sukır Gıysmät haman da şul Sukır Gıysmät!

— Tege vakıtlardan birle kürenmägän ideñ bu yaklarda!

Anıñ bu süzenä karşı Cabir ni dip äytsen ikän inde? Çınnan da unbiş yıl bit. Kommunistlar kuılgannan soñ ul gazlaştıru eşe belän yörde. Baştarak partkom çorın isenä töşergäli ide, annarı, akçanı uçlap kına da tügel, köräp ala başlagaç, barısı da onıtıldı. Nindi rähät eşlär dä barlıgına söyenep tuymadı. Barmakka barmak ta sukmıyça şundıy hezmät hakları al äle sin!

Elekke raykom keşeläreneñ kübese gazlaştıru eşendä türä bulıp, kalca kimerep, may tökerep yäşäügä küçtelär. Cabirnı da kim-hur itmädelär. «Kemneñ kulında — şunıñ avızında» digännär bit, «dönyanı su baskannan kazga nindi mihnät kilsen ul?» Kommunistlarnı zakonnan tış, didelär dä bit, ämma keşeläre häm alarga berketelgän urınnarı şul kileş kaldı. Ä alar baş birep toramı inde? Kaysınıñ akılı eşläp algandır, digen? Gazlaştıru säyäsäte başlanu belän halık bar akçasın şuşı bähete öçen sarıf itärgä totındı. Avıllardan kaysı keşelär üzläreneñ yortların berençelärdän bulıp gazlı itäseläre kilüdän, rişvät birü bula dip tormadılar, kiräkkän-kiräkmägän türälärgä dä hätta akçalata da «büläklär» taşıdılar. Bara-bara bu eş rähät ber uyınga äverelep kitte. Halık üze ğayeple ide. Ägär dä kuyılgan tärtip buyınça barsalar, üz çiratları kilep citmiçä kalmas ide bit. Ämma min-minlek bar, min kemlek ğalämäte, başkası. Menä närsä yarış kiterep çıgara.

Ä Cabir andıy büläklär almadı, aña kaldırıp kına kitä idelär. Bervakıt şuşı Sukır Gıysmät kart anıñ işek aldına üzeneñ sötle kart sıyırın kiterep bäyläp kuygan ide. Gafifä tavış çıgardı:

— Anıñ imçäkläre katı, niçek şularnı tartıp saumak kiräk!— dip kotırıngaç, ul sıyırnı Cabir üze citäkläp iltep birde. Häm dä äytte:

— Sezneñ kebek borıngıdan üzebezneñ keşegä, atam yagınnan tugan tiyeşle agama bersüzsez kertäbez ul gaznı!— dip väğdä itte.

Süzendä tordı, öçençe yılında gına, inde berençe bulıp miña kerttelär yarışı tämamlangan vakıtta gına Sukır Gıysmät agaylarnıñ yortına gaz kilep citte, anda da bulırmı-bulmasmı dip tämam aptıratıp häm alcıtıp betergäç kenä nasıyp säğatläre suktı. Äye, Cabir väğdäsendä tordı, avıllarnı gazlı itte.

Ul vakıtta Gıysmät kart gazçılarga meñnän-meñ rähmätle bulıp kaldı. Uramda kürengändä dä saulık soraşa, iminleklär teli ide. Bu yaktan ber dä başkalardan kalışmadı. Häm menä alar tagın da oçraştılar.

— Sälam, Gıysmät agay!

HIII

Sukır Gıysmätneñ eşe işek töbendä genä kalmadı, ul eçkä uzdı.

Eleklärne bolay batırçılık itä almas ide. Häyer, Cabir agay da anıñ kerä kilüenä karşı bulmadı. Hätta:

— Utırıgız!— dip, añarga östäl yanınnan urındık täqdim itte.

Partkom bülmäse monnan unbiş yıl elek niçek kaldırılsa, şulay tora, şık ta itmägän ide. Döres, taş ırgıtıp, täräzä ölgeseneñ tışkı yagın vatkannar. Taşı da arada kalgan, räşätkägä kısılıp tora. Monıñ kem eşe ikänlegen belüçe dä yuktır inde, anısı.

Ä tuzan böten cirgä utırıp, hätta taslanıp ölgergän.

— Anı, enem, kötüçe Gabdulla, ügezlär kuıp barganında, turı atkanınnan kıyıklap tidergän. «Naruş» tügel. Başkalarga uylıy kürmä!— dide Sukır Gıysmät kart, Cabirnıñ tege täräzä yanında mataşkanına iğtibar itep, soramagan cirdä cavap birep, güyäki keşe küñelendä närsä barlıgın kitaptan kürep ukıganday tögäl kiterep.

— Alay gına bulsa, ni, baş bälase tügel ikän!— dide Cabir, şunda uk küñele tınıçlanıp.

Aña monda rähät ide. Altı olı täräzäle kiñ, irken bülmä, urtasında ozın östäl. Türdä V.İ.Lenin dip yazılgan zur portret. Üzäk Komitet äğzalarınıñ surätläre, lozunglar, hezmät därtenä öndäüçe plakatlar. Hämmä cirdä kızıl postau cäyelgän, elengän, kagılgan. Barısı da tuzan astında karala başlagannar. Ä anda, uñ yakta, işektän kerügä, şifoner eçendä seyf ide. Cabir şunda partiyä akçasın sakladı. Soñgı tapkır bikläp kitkänendä dä alar anda idelär, tiyennärenä qadär. Ul yaktan mäsälägä cavaplı karadı, kul suzmadı. Akçalar häzer dä şunda bulırga tiyeşlär!

— Enem, bu tirädä äylängäläp yörüçelär bulmadı tügel. Bersen dä kertmädek!— dide tagın da Sukır Gıysmät agay, ni çıgıp kitä belmiçä, ni närsä öçen kergänlegen äytmiçä, haman da Cabirnıñ uyların ukıp bargan kebek, näq kiräkle urında tiyeşle süzlärne genä äytä barıp.— Ni eşlär belän ideñ soñ biredä? Sagındırganmı? Ällä başka säbäplär dä barlarmı?

«Nindi eşlär belän yörisez dip sorıy bit, ä? Menä zamana, partkabinetka uzıp, partorgnıñ üzennän şuşı räveşle itep karavılçı kart sorap torsın inde, yä?»— Cabir agay şuşı räveşle uylarga ölgerde, bu vakıtta kabat ul Miñleyähmätoviç kına tügel, hätta Gavriil Miloviçka äverelä barganın toyıp ölgerde. Köçle ber dulkınlanu hise kiçerde. Annarı kabat tınıçlandı. İnde häzer ul üzen mıltıklı revolyutsiyä soldatı karşısında basıp torgan aptıraulı burcua sımanrak toyarga ölgerde. Mondıy metamorfozadan tını kısıldı, başı äylänep aldı. Unbiş yıl anı sagınıp, tämam tuzan astında kalsa da kötep torgan artlı kün urındıkka utırdı. Häl aldı. «Min üzem kommunist, partorg bula torıp ta şulay burcuylar rätenä kerdemmeni?»— dip, telägenä karşı kilep uylarga mäcbür ide ul. Häm aña ällä niçek bik tä oyat bulıp kitte. Moña qadär nilektän andıy sorau canın borçımagan buluına da häyran ide.

V.İ.Lenin surätenä kütärelep karadı. Alarnıñ küzläre oçraştılar. Ul añarga güyäki: «Bez ul revolyutsiyälärne kannarıbıznı tügä-tügä menä sezneñ kebek satlık cannar harap itsen öçen yasadıkmıni? Bez ul sotsializmı, million korbannar birep, sezneñ kebek kabih zatlar ilne talasın öçen tözedekmeni? Bez ul çabatalı, nadan Rusiyä halkın itekle häm belemle itep, sezneñ kebeklär arkasında nadanga çıgaru häm çabataga kaldırtu öçen tırıştıkmıni?»— digän soraular belän aptırap häm ah itep karap tora ide. Cabir Miñleyähmätoviçnıñ şunda öne kaçtı.

— Bireşkänseñ, enem! Yıllar sineñ dä töseñne uñdırır ikän!— dide, öçençe tapkırında süzen başlap Sukır Gıysmät kart.— Ällä örägeñ kattı inde? Bulır da şul, bu qadär dä başayak kilgäç, namus ta kuzgalır! Ul da üz barlıgın beldertüçän bula — irtäme-soñmı! Şundıy itep kiterep teri, adäm balasına karşı kılgan ğamälläreñ öçen, allarına tuzan sıyfat yatıp, täübälär ütenerdäy hällärgä töşäseñ... Anı, enem, Allah tottı, muyınnan aldı, dilär! Ber bezdän genä kalmagan, ber bezdän genä ütmägän!

«Ni beläseñ sin!»— dip, Cabir Miñleyähmätoviç şunda karavılçı kartka cikerenmäkçe bulgan ide, uyı barıp çıkmadı. Süz äytergä açılgan avızında tele tartıştı. Ul şunda östäldäge grafinga ürelde. Ämma unbiş yıl eçendä anıñ suı yäşellänep islänep kibep betkän, stakanı tuzan cıyıp utırudan başkanı belmägän bulıp çıktı.

Cabir Miñleyähmätoviç üzeneñ elekkege ğadätläre kiredän kayta baruına häyranlıkta ide. Yaralarına toz salıp basıp toruçı karavılçı Gıysmät kartnı kuıp çıgarası bik tä kilep, häl alıştırırga itte. Menä häzer cikerenep kıçkırır da sıman ide.

— Kem uylagan anı şulay dönyalar bozılır dip?..

Sukır Gıysmät üz aldına tınıç kına söylänä tordı. Annarı:

— Äydä, enem kem, Cabir, ber doga,— dip, uçların yözenä karatıp, şularga bakkan hälendä ukına da başladı.— «Äguzı billähi minäş-şäytan irracim! Bismillahir-rahman irrahim! Kol huallahı ähäde, Allahı samadı, läm yälüde vä läm yüläd!» Yortka iminleklär bir, Hodayım, bu dönyalardin ul dönyalarga rähmätläreñ ilä kitärgä yazsın, amin!

Annarı uçların yözenä kapladı. Cabir Miñleyähmätoviç añarga aptırap karap aldı haman da elekkeçä taştay katkan hälendä kaldı. Ämma: «Bu kartlaç ta din yulında ikän!»— dip, añarga açulı karaşın cuymıy sakladı.

— Menä, enem Cabir, minem kebek ata kommunist keşe dä Allahı täğalä yulına kayta ikän ul,— dip, tagın da häyran itep söyläp kitte Sukır Gıysmät kart. Unöç yıl partorg bulıp eşläp tä, şuşı idarä binası karavılçısınıñ kayçandır kommunist bulganlıgın ul belmi häm küz aldına da kiterep karamagan ide.

— Min bit sugışka qadärle yıllarda komsomol yaçeykasın citäklädem. Yäşermim, hay gayar dä keşe idem. Ahmak ta bulganmın. Sin, enem, beläseñder minem ni öçen Sukır Gıysmät ataluımnı?

Soravın soradı, ämma Cabir Miñleyähmätoviçka kütärelep tä karamadı. Küzläre kinät yäşlänep, alarnı kesäsennän çıgargan yaulıkka sörtte, annarı gına süzlären dävam itterde:

— Belmiseñder inde, äytmägännärder... Min bit öç avılnıñ da mäçet manaraların kisterüçe mordar Gıysmätneñ üze bulam. İmanımnan yazganga, din agaçına balta çapkanıma kürä mine Sukır dip atadılar. Äbu-Cähil, Tomana diyüçelär dä buldı. Bolarnıñ berse dä yabışmadı, ämma Sukır kuşamatı tagılıp kaldı. Monıñ ber-ber hikmäte bardır, ahrısı, başkaça bula almas. Äye, menä şul. Gomerem buyı küpne kürdem, küpne işettem, enem Cabir, ämma keşe mine haman da sukırga sanadı. Tege vakıtta sineñ marca rähätendä yatkanıñnı tañga qadär saklap, idarä işege töbendä şakırayıplar katkançı selkenmiçä dä tordım. Keşegä dä söylämädem. Şunda da rähmätle bula almadıñ!..

Cabirnıñ täne essele-suıklı bulıp kitte. Şuşı soñgı säğattä genä dä şul kaynar taba itep yaratılgan Mariyä Vasilevnanı ikençe tapkır isenä töşerergä mäcbür buldı. «Yuk, yalgan söyliseñ, kartlaç!»— dip inde çäçräp çıgarlıgı da kalmadı.

— Min bit batrak Gıymay balası idem. Komsomol buludan artıkka yaramadım. Gitler sugışına da mine berençelärdän itep cibärdelär. Mäskäü astı sugışında kommunistlıkka aldılar. Doşmannıñ bik tä zähär çagı ide. İkençe könne höcümgä bardık. Yaralandım, ämma sugıştan kalmadım...

Ul çılanıp ölgergän küzlären tagın da yaulık belän sörtergä kereşte. Küñelen şulay tınıçlandırgaç:

— Mine bit sineñ atañ, tuganım tiyeşle Miñleyähmät kart partbiletsız kaldırdı,— dip äytep kuydı.

Cabir agay bötenläy dä yugalıp, häyrannar kaldı. Menä bit niçek, gomere buyı Sukır Gıysmätne sanga da almıyça, iğtibar küzenä dä elmiçä yäşäde, ä ul menä nindi keşe bulgan ikän bit!

— Monısın da belmi idem dimä!— Sukır Gıysmät kart menä şuşında gına Cabir Miñleyähmätoviçka karap aldı, anıñ küzlärendä açu katnaş kargış, räncü häm şul uk vakıtta tantana itü hisläre berdäy bötärlänep- uralıp yana idelär. Ul mögayın bolarnı äytä aluına söyenä ide bulsa kiräk.

— Mine bit Gitler sugışınnan soñ, tüşem tulı orden-medallär belän kaytkanımnıñ ikençe könendä ük, ay-vaylarıma da karap tormastan, kulhuz räise itep saylap kuydılar. Halık aç, yalangaç ide. Min alarga, rayonga beldermi genä, azlap bulsa da ikmäk birä tordım. Sineñ atañ Miñleyähmät bit sugışnıñ itägenä genä elägep kaldı. Şulay da ällä kem bulıp kaytıp töşte. Atna-un kön tormadı, rayonga minem östän käğaz iltte. Menä şunnan soñ «partbilet na stol» buldı, hökem itep, utırtıp ta kuydılar.

Sukır Gıysmät kart, menä şunda süzen beterepme, kinät şiñde dä ğadätençä başın selkep, baskan cirendä tikmä-tik tora birde. Bu vakıtta ul näq menä elektäge idarä karavılçısı kıyafätendä ide. Östendäge karañgı, uñıp betkän yamaulı kamzulı, şakmaklı mamık-yon kalın külmäkle, yon oyıkbaşka börep kuyılgan balaklı, yuıla-yuıla aksıl töslärgä kerep betkän çalbarlı, ayagında äbi käveşle babay bularak dönya belän alış bireşen ällä kayçan özep kuygan sıyfatlık ide. Menä-menä başın igäläp ala. Ällä ayak öste genä yoklıy, ällä närsälär hakındadır uylana, ällä doga ukıy?

Cabirnı partorg itep kuygançı da idarä atların karauçı bulıp eşlägän, annarı, bar da maşinalarga küçep utırgaç, karavılçı itep kaldırılgan yıllar ide ul. Kara äle, kiçä genä bulgandır sıman toyıla barısı da... Baksañ, ällä kayçannan ütep kitkän hällär ikän bolar.

— Enem Cabir, bolarnı nigä Gıysmät babay söyläde ikän dip aptırama, vakıtı kilep citkänder inde!.. Sineñ keçe malayıñnı imanga kilgän, dingä kergän bala dip işettem. Menä bit dönyalar niçek bulıp bette. Barısı da kiredän äylänep kaytıp citep mataşa. Sine kürgäç, monda işek açıp mataşuıña häyran itep artıñnan karap, häterläşterep tordım. Kızıl zamannar kilä almaslar inde, dim? Ä sin süz dä äytmiseñ! Menä, küñelgä cıyılgan bulgan, siksännärne genä uzdım bit inde...

— Äle haman da eşliseñme?— Cabir Miñleyähmätoviç tele açılıp kitügä üze dä gacäplände.

— Keşedän dä oyat inde,— dide Sukır Gıysmät kart,— irtägä akça tüli başlasalar, mine ezläp yörep aptırıy kürmäsennär öçen genä tırışam inde häzer, iyälängän urınım bit, kiläm dä utıram. Öyemdä yalgız başım närsä eşlim?

Sukır Gıysmät kartnıñ soñgı ike-öç yılda üze genä yäşäven Cabir abzıy işetep belä ide, şunlıktan cöpläp soraştırıp tormadı.

— Niçä yıllar sakladım idarä yortın. Elekkege kulhuz bette, hezmätem öçen ber tiyen dä tülämäde. Un yıl buyına söyländelär. Babay, sine haksız kaldırmabız dip äytep kildelär-kildelär dä onıttılar. İnde boları kilde. Eleklärne bez andıylarnı kulaklar dip atıy torgan idek. Hak süz ikän. Ara-tirä çäylek-şikärlek birälär. Şul. Häyer, pensäm dä yahşırıp kitte, yäşärlegem bar sıman.

Häm şunda ul närsäneder isenä töşergän sıman alan-yolan karanıp aldı, ayaklarına kütärelde, vak-vak atlap, yögerä diyärlek çıgıp ta kitte. Cabir Miñleyähmätoviç açık işekle partkom bülmäsendä urındıgına señgän kileş utırıp kaldı. Ul dönyalık ğalämätlärenä artıgı belän häyran ide.

HIV

Öyenä dä Cabir agay telsez bulıp kaytıp kerde. Güyäki anıñ küz aldında menä häzer genä dönyada yäşäüneñ mäğnäse açılgan da, ul gomere buyına cıyıla kilgän hataların kürep algan kebek üzen his itte.

— Min kem?— dip soravın küñelendä uyatuı añarga iñ avır gazap bulıp toyıldı. Yuk, ul üzennän alay sorıy almıy. Gomere buyına döres yäşäde, kommunist ide, bar eşen dä halık öçen başkardı!

Häm menä küñele kitelep kitte. Şuşı soñgı yıllarda ul üzeneñ niçek komsızlanuın, baylıkka çumıp ta başkalarnı kürä almas däräcägä citüen älegä uylıy da, iskärä dä almıy ide. Kommunistlar hökümäte tarkalıp töşkäç, il halkı aldında abruyı betkäç, partkom bülmäsendä dokumentlarnı idän astına yäşerep tön uzdırgannan soñ ul, küzenä yokı kermäüdän gaciz bulıp, rayon üzägenä yul aldı. Anda raykom sekretare urınında ide.

— Borçılma!— dide ul.— Cabir Miñleyähmätoviç, borçılma! Bez kayda da töşep kala torgannardan tügel. GKÇPnı da kürdek, başkasına da äzerbez! Bezdän başka bu il kaya bara alsın?

— Soñ bit... Soñ bit... Sänäk kütärep, halık idarä yortına bärep kersä?

Bu süzlären Cabir çın küñelennän ışanıp äytte. Raykom sekretare da berazga aptıraşta kalganday toyıldı, annarı:

— Ällä bez belmägän berär kıñgır eşegez buldımı?— dip sorıysı itte.

— Anısı yuk ide dä,— dip, Cabir Miñleyähätoviç añarga üz uyındagını añlatıp birde,— halık arasında törlese bar bit. Yuktan gına tavış çıgarırga yaratuçılar, mäsälän. Başkaları. Änä bit, Kazandagı halık, televizordan kürsättelär, uramnarga çıkkannar, uçak kazanındagıça kaynıy. «GKÇP yaklı Şäymiyevne — doloy, başkasın — doloy!» dip kıçkırıp, saflarga tezeleşep yörilär, di. Bezdä dä halık kütärelä kalsa, näq tege uncidençe yıldagıça dip äytüem!

Sekretar rähätlänep ber kölep cibärde, annarı soñ:

— İ Cabir agay, kommunizm diyä-diyä halıknı aldap, üzebez dä Huca Nasretdin hälenä kalganbız tügelme?— dide, barısın da belep torgan keşe şikelle añlatıp birep.— Halık — sarık bit ul, sarık! Alarmı andıy eşkä alına? Tege uncidençe yılda da şul şähärlärdä butalışlar bulgan da betkän, ä avıllar... Avıllar yokladı häm yoklayaçak!

— Soñ, alay dip bulmıy bit inde!— Cabir haman da kiregä suktı.— Menä bit nişlilär anda — Kazanda!

— İ-i,— dide sekretar, tagın da tınıçlandırıp häm beraz şeltäläügä küçep.— Mondıy da kire keşe ikänlegeñne belmider idek, Cabir Miñleyähmätoviç! Niçä yıllar ber arbaga cigelep tarttık, rayonnıñ arka baganası buldık! Niçek häzer bireşergä ittegez?

Ul berazga tınıp tordı. Cabirnıñ başı salınıp töşte. Sekretar, işekle-türle yörep algaç:

— Menä närsä, partkom «Ciguli»enda kildeñme?— dip soradı.

— Äye!— dide Cabir.

— Menä şul maşinanı min sineñ üzeñä büläk itäm! Bügennän anı üz öyeñdä tota yäki satıp cibärä, büläk itä alasıñ. Ul — sineke!— dide sekretar, güyäki ul «Ciguli»nı Cabirnıñ üz garacında häm üz hezmätendä totuın belmägän keşe tösle berkatlılanıp.

— İkençedän,— dide sekretar,— sineñ süzdä dä haklık bar. Halıkka ışanıç yuk! Berär yüläre kotırınıp ta, kotırtıp ta kitsä, iyärüläre bar. Bu signalnı citkerüeñ öçen rähmät! Ölkä belän dä kiñäşep alırbız! Alar andıy söyläşülärne yaratalar. Öçençedän...

Sekretar yörüennän tuktaldı häm kreslosına kilep utırdı, uylanıp aldı, annarı gına:

— Öçençedän şul bulsın,— dide,— beraz yal itep al. Siña başka eş tabarbız. Anda ilne gazlaştıru hakında färman şikelle nämärsä bulgan ide. Bik vakıtlı. Halıkka şul häsrätne yagarga kiräk. Añlaşıladır? Eşkä cigärgä! Ni disäk tä, cämäğat!— Anıñ bu süzläre eçke ber gorurlık belän çıktılar häm Cabir öçen genä dä atalmagan idelär.— Gazlaştırabız hämmälären dä! Bu zur, olı planlı eş, Cabir Miñleyähmätoviç! Elektrlaştıru kebek ük böyek eş!.. Menä uylap toram äle monda, sezneñ yak avılların gazlaştıru buyınça cavaplı keşe itep üzeñne bilgeläsäk, närsä äyter ideñ ikän?

Cabir aptırabrak kaldı. Hur bulıp kilep kergän ide, maşinaga atlanıp, kesäsenä akça tutırıp çıgıp kitäçäk tügelme soñ?

Raykom sekretare yäş häm belemle keşe ide. Anıñ bolay bik tiz genä başkaça bulıp aluı, kommunist mundirın salıp taşlap, hucalık citäkçese räveşenä kerep kitep baruı Cabirnıñ üzenä dä oşadı. Yuk-bar keşene kommunistlar citäkçese itep kuymıylar şul! Menä bit niçek bara eşlär!

Annarı alar çökerdäşep çäy eçtelär. Sekretar isä:

— Halık kommunistlardan kurıktı häm häzer dä kurkıp tora!— dip belderde, tınıç küñel belän sarı çäçen artka taba sıpırıp.— Citmeş yıl buyına kotların alıp tora belgänbez bit äle! Alarnıñ yöräklelären böyek Stalin kırdırdı, küpläre üzläre ük, gariza totıp kilep, kommunist buldılar. Yuk, alar häzer yarıklarga poskan tarakannar kebek cannarın saklıylar, kaltıranıp yatalar. Kütärelmäslär... Yarıy, äye, sez, Cabir Miñleyähmätoviç, barıgız, kaytıgız, tınıçlanıgız! Telefon bar, şaltıratışırbız, äye!

Alar şuşı süzlär belän ayak öslärenä kütäreldelär, işekkä kildelär, huşlaşıp ayırılıştılar. Ämma ul vakıygadan soñ ike yıl diyärlek vakıt uzıp ta kitte. Dönya äle büselde, äle cıyıldı, et — baş, sıyır — ayak, digändäy, añlaşılmıy başladı. Äüväle säyäsätçelär şaşındılar, annarı curnalistlar telägännären yaza başladılar, alarga karap, gazetalar da ällä nindi kıyafätlärgä kerep bette. Ul da tügel, ällä kaydan gına bazar mönäsäbätläre digän yaña süz kilep çıktı da böten keşe satu-alu eşenä kereşte. Cabir üze dä şul yakka taba avışıp mataşa ide, unlap kärrä bulgandır, bazarga çıgıp, satu da itkäläp aldı. Kesäsenä akça ciñel genä kerä başladı digändä anı rayonga çakırttılar häm tege gazlaştıru eşen yökläp kaytardılar. Döresräge, kötmägändä häm uylamaganda uk tügel dä inde, ämma da yaña ber oyışmanıñ direktorı bulıp aldı. Añarga:

— Sez, Cabir Miñleyähmätoviç, eşli beläsez!— didelär.— Berböten ışanıç — sezdä!

Ul moñarga äüväle canı telämiçä genä totındı. Eşe dä avır bardı. Ni torbalar, ni ekskavatorlar, ni eşçelär taba almıyça aptıradı. Anıñ bolay yugalıp kaluı sekretardan rayon administratsiyäse başlıgı digän isem astına küçkän yäş iptäşenä oşamadı. Çakırtıp alıp:

— Ul urınga atlıgıp toruçı menä digän yäşlär bar! Ä min dilbegä başın sezgä tottırdım. Häzer däülätkä ışanıç yuk, gazlaştıru öçen beraz akça birdelär dä bette. Ä bez mahsus oyışma buldırdık. Nişlim, üz isememnän açtım inde. Häzer bit eşlär şul yakka taba kitte. Söyläşü ber bulsın, yartı yıl eçendä rentabellekkä çıgara almasagız, urınıgızdan ällür!— dide.

Cabir Miñleyähmätoviç can kaltıranıp kaytıp kitte. Döres, yul buyı kirelänep, kirägegez bar ide dip sügenep kayttı, şunıñ säbäple «Ciguli» belän çak kına çokırga da oçmadı. Ämma işek aldına kergäç, küñele ikençe yagı belän kuzgalıp:

— Äle sez şulaymı? Bazar mönäsäbäteme? Bulır sezgä bazar mönäsäbäte!— dip kızıp, maşinasınnan töşügä, ayak astına turı kilgän hatınınıñ söt çilägen tibep oçırdı. Anı mondıy kılanışlarında elegräk yıllarda kürep belgängä, abzar-kura astına yäşerenep kenä kalırga yarıy torgan yörägen totkan Gafifäse küz uñınnan yuk buldı. Şul kiçtä Cabir ber utıruda ber şeşä arakını çömerep beterde dä audı, irtägesen başı avırtudan uhıldap yattı. Monda da elekkeçä ük mäñge eçmäs idem şuşı agunı digän antlarnı kütärde. Öç könnän soñ ayagına bastı, aşadı, kırındı häm çıgıp kitte. Elektän partkom keşeläre bularak ışanıçlı sanalgan öç äşnäse belän töne buyı neftçelärneñ torbaların töne buyı traktorlarda urlap taşıttılar, yäşerdelär, annarı söyrätkän ezlären tırmalattırdılar. Ber atna digändä rayonnan prokuratura tikşerenüçeläre kilep töşte. Ämma ezläp tä tormadılar, ber ike avıl kartı-karçıgınnan:

— Kürdegezme? Beldegezme?— dip soraştırıp, kullar kuydırtıp mataştırdılar. Ahırda:

— Sez urlamagansız ikän!— didelär dä kitep bardılar.

Ämma da alar kitkäç Cabir cäberlände. Töne buyı eskert aslarına, kamışlık eçlärenä, urman iñküleklärenä urlangan torbalarnı yäşerep yukka gına gazaplanıp mataşkannar ikän bit! İsnänep tä, ayak ezlären ülçäştergäläp tä, etlär yörtep tä mataşmadılar.

Ä neftçe-degetçelär bay halık ide. Alarda ul torbalar ärdänäläp öyelep yata idelär, küpme kiräk, äyt kenä, üzläre dä töyäp kiterep biräçäklär ikän.

Häm menä monısı da belende. Ämma akça mäsäläsendä halık saran ide. Hökümättän algannı da hucanıñ bülep biräse kilmäde, kayadır çit il banklarına kitep bara, imeş, didelär. Cabir isä başlıknıñ nindi akçalarga kaylarda bähet diñgezlären gizgänen tögäl genä belmäsä dä, töşenerlek kenä häldä ide. Ällä üze kimen kuyar ideme?

«HÄZRÄTE İŞAN BULAMIZ!»

Hikäyä

HV

— Ällä imanga kilergä?..— dip pışıldadı Cabir agay üz aldına sorau belän.— İmanga kilergä?

Moña qadärle imanlı tügel idemeni ul? Bulmagannı. Adäm balası imansız yäşi ala dimeni ul?

Cabir agay iman mäsäläsendä teläsä kem belän bähäsläşä alırlık gıylem iyäse dip üzen küzallıy ide. Anıñça iman ul keşeneñ namusı da, vöcdanı da. İman digännäre adäm balasınıñ canı bulmıyça, närsä ikän soñ ul tagın?

Bu hakta süz çıga kalsa, anıñ küñelen dulkınlanu biläp ala häm ul, kemnär närsä äytmäsennär, iman hakında başkaça söyläsen-söylämäsen yäki fikerläre açıktan-açık turı kilep kuysın — barıber rizalaşıp betä almıy. Anıñ öçen iman böyek ber fälsäfä, keşe akılı cavabın tabıp beterä almaslık bähäsle hakıykat. Döres, keçe yäşendä işetep, ruslarda iman bulmıy ikän digän süzlärne belä häm moñarga aptırıy torgan ide. Bara-kilä bu mäsäläne dä çişä aldı sıman: ruslarda iman da üzlärenä kürä rusçadır täğaen! Şuña da tatarlar alarda iman yuk dip belä torgannardır? Ä menä imannı turıdan-turı din belän, Allahı täğalägä ışanu belän bäyle ikänlegen başına da kertep karaganı bulmadı anıñ.

Kön kiçkä avışıp bara ide. Ulı Robert mal-tuarnı kaytarıp yaptı, änise Gafifä, sıyırın savıp, separatorın köyläde dä kaymak çıgartıp aldı. Bu vakıtta Cabir agay tür yak bülmädä televizor karap utıra ide. İşek aldınnan, eşlären beterep, änise yanına ulı Robert kerde.

— Ätiyeñne kürmädeñme?— dip soradı añardan änise Gafifä.— Çäy eçep, kiçke aşnı aşap alası bar. Öygä kerep kitkän sıman toyılgan ide, ber dä tavışı-tını işetelmi.

— Yuk, äni, kürmädem,— dide Robert, annarı, bismillasın äytep,— namazımnı ukıp alasım bar ide,— dip östäp kuydı.

— Sin, ulım,— dide änise Gafifä,— çınlap ta namazga bastıñmıni?

— Nigä äle, äni, alay dip sorıysı itteñ?

— Nigä dip inde... Säyerräk toyıla bit. Ätiyeñ sine prokuror bula digänendä, mullalık yulına kerep kitärseñ mikänni?

— Mullalar eleklärne şul uk prokurorlar bulgannar inde, äni,— dide Robert, närsä söylägänen ällä üze dä belmiçä, ällä haktan da şulay ikänlegenä şik totmıyça.— Bezneñ tatar mädräsälärendä yurisprudentsiyä genä ukıgannar häm ukıtkannar inde. Ul İslam dine belän bäyle yurisprudentsiyä bulgan, älbättä. Anı bez şäriğat dip atıybız. Ämma kommunistlar gına monı bozıp añlatkannar.

— İ ulım, aların uk bez kayan belik ikän inde? Öyrätkän keşe bulmadı. Oktyabryonok idek, pionerga aldılar, komsomolga... Atañ änä partkom sekretare ide, ata kommunist. Ä sin?..

— Ata belän ulı arasında eleklärdän ük bilgele bulgan karşılık bar, äni!— dide Robert, kolaklarnı häyranga kaldırıp.— Ulın yaratsa da, ata keşe anı önäp betermi. Borıngı zamannarda, bezneñ eraga qadär ük greklar bu hakta yahşı belep eş yörtkännär häm alar monı añlatır öçen Edip padişah turında miflar söylägännär. Avılça äytsäk, äkiyät sımanrak närsälär inde. Mif digändä bit äkiyät külmäge kidertelgän hakıykat küzdä totıla.

— İ ulım, boların uk min bälki añlap ta betermimder inde!— dide şunda änise Gafifä, Robertınıñ süzdän çitkä çıga baruına eçe poşıp.— Sin, ulım, äyt äle, ukuıñnı taşlamıysıñdır bit? Häzerge vakıtta ukırga kerä alu üze bähet äle ul!

— Nindi süz çıkkan tagın? Äni? Nigä äle min ukuımnı taşlarga tiyeş ikän?

Robert tınıç ide, ämma tavışı gına beraz yılamsıraganday çıktı.

— Menä bit, babaylar kebek namazga utırırga gına torasıñ!— dip, Gafifä rizasızlıgın belderde häm añlata uk başladı: — Namaznı anı babaylar-äbilär yäşenä citkäç kenä ukıylar, sineñ kebek vakıtta ike kulıñda eşeñ — belem aluıñ töp şögıleñ bulırga tiyeş!

— Ni öçen äle babaylar-äbilär genä ukısın? Kayda şulay yazılgan ul? Kem äytte siña bolarnı, äni?— Ulı Robert üz kirelegendä kala birde.— Arakı eçep, tämäke tartıp yörimmeni min?

— Äytteñ süz! — dide änise Gafifä, tavışın tagın da kütärä barıp.— Kem äle siñarga şulay bulırga kuşkan? Tämäke tartu, arakı eçüneñ dingä nindi katnaşı bar?

— Bolay gına äyttem inde. Dingä katnaşı yuk, anısı...— Robert haman da tınıçlıgın yugaltmadı, nık tordı.

— Şulay bulgaç?..

— Dinne taşlıym, sezneñ kebek namazsız bulıymmıni?

Robertnıñ bu süzläre änise Gafifäneñ açuın gına çıgardı bulırga kiräk, ul, tınıp tordı da, tavışın bu yulı tagın da katırakka kuyıp:

— Nindi yuknı söyläü di ul, ulım? Niçek inde namazsız?— dip soradı.— Namaznıñ närsä ikänlegen beläseñme soñ äle sin, ulım? Çın namaznıñ?

Bolarnı algı öy bülmäsendä işetep utırgan Cabir abzıy häyran ide. Ul äle genä añlıy bara, äle genä ise kitep ala. Urınınnan kuzgalırga itä, tuktala. Kabızılgan televizorınıñ da ni suräten kürmi, ni süzlären işetmi ide.

Äniseneñ äytkännäre Robertına oşamadılar bulırga kiräk, ul:

— Äye, sineñçä, äni, niçek inde ul çın namaz?— dip soradı.

— Çın namazmı?— dide änise Gafifä.— Çın namaz ul, ulım, daimi vakıtta Allahı täğalägä gıybadät itüdä!

Äniseneñ bu süzlärenä ulı gına tügel, alarnı işetep utırgan Cabir agay üze dä häyran ide. Niçek bolay bulırga mömkin? Närsä soñ ul daimi vakıt gıybadätlek?

— Bez bit pioner da, komsomol da buldık, Allahını yuk dip äytergä öyränep üstek. Başkaça bula da almıy ide. Ämma Allahınıñ barlıgına çın küñelebez belän ışana idek!— digäç, äniseneñ bu süzlären yaratmıyçadır, Robertı:

— Tel belän «yuk» dip iqrar itkäç, niçek canda ışanıç kalsın di ul, äni? Bu bit üze ük imannan baş tartu! İmannıñ töp şartı — iqrar! Sezneke monafiqlık bula!— dide, tavışın kütärä töşep, fanatiklarça kaynarlanuga taba barıp.

— Nigä alay äle, ulım?— dide Gafifä, ber dä ise kitmägän keşe sıman tınıçlanıp.— Tel belän yalgan da söyläp bula, yala da yagarga, döresen dä äytergä! Ä menä küñelne aldap bulmıy! Adämneñ ruhı şulay yaratılgan, ul cide yozak astında kebek, sandık sıman. Añarga närsä salsañ, anda şul saklana.

Cabir agay, tıñlap utırgan cirennän avızın yırıp:

— Köyä töşmäsä!— dip söylänep aldı.

Ul da tügel, hatını Gafifä:

— Ulım, tür yaktan atañ tavışı işeteldeme soñ? Bar äle, televizor karap utırmıymı, min çäy kabarta torıym!— dip ämer itte. Şunda tür yakka işek açıldı, annan Robert kürende:

— Äti monda ikän!— dide ul, söyenep.— Äydä, äti, çäy eçäbez!

— Häzer-häzer!— dide Cabir agay, şunda gına televizordagı surätkä ihlasın yünältep.— «Yañalıklar» başlandı, karıym da!

Robertı añarga nider äytmäkçe ide, borılıp, algı yakka çıgıp kitte. Änisenä häzer çäygä utırasıların äytte. Cabir agay televizorına bakkan hälendä un minutlap onıtılıp utırdı.

HVI

Könnär bara tordılar. Cabir agay ulı Robert belän söyläşüne haman da bügennän irtägä küçerä kilde. Ber atna vakıt şulay uzıp ta kitte. Bıyıl peçängä töşäse tügel idelär.

İnde ikençe yılları cir payı öçen alarga agrofirma törelgän rulonlı peçänne kapka töplärenä kiterep audara. Belmi dä kalalar. Bıyıl da şulay buldı. Anı kertep öydelär dä eşe bette. Eleklärne, Cabir äle yäşüsmer häm yeget çaklarında äüväle ätise belän urman hucalıgı öçen peçän çabıp, anı kipterep öyep, eskert yasıylar, şulay ber aylap eşlägäç, öleşlärenä ülçäp peçänlek birälär. Şunı çabıp, kipterep häm kaytarıp öygänçe tagın küpme gomerlär uza, cäy dä betep kitä torgan ide. Yarıy la barısı da uñ gına barsa, yañgırı yavıp kitep, peçänne yüeşlätep, çeretä başlamasa. Anıñ urman karavılçıları da ällä nindi adämnär bula torgan idelär: kırık pot tireñne kubarmıyça gına gozereñä dä kolak salmıylar. Hätta kaysı yıllarda ber işeläre seberkelek yafrak sındırganıñ öçen dä olı-olı ştraflar salıp kitkäli idelär.

Häyer, Cabirnı partorg itep kuygaç, andıy gacizlänüläre onıtıldı tagın. Peçänen dä, salamın da, furacın da kümhuc añarga soraganınça häm telägänençä bülep birä torgan ide. Ämma menä bolay üzeñ dä belmi kalganda kapka töbeñä ük kiterep peçän buşatıp kitkännäre ul vakıtlarda da bulmadı. Monı cir payların agrofirmaga arendaga birgändä tözelgän kileşüdäge mahsus punktka turı kiterep eşlilär inde, anısı. Tik ni şul äle menä, görläp torgan kümhuc yukka çıktı, maşina-traktor parkı da timer-tomır belän tulıp tora torgan ide, barısın da kayadır taşıp beterdelär. Fermalarındagı terlek-tuar da san öçen genä kaldı.

Belmimeni bolar hakında Cabir agayları, bik belä. Endäşmi genä. Halık tırışıp-tırmaşıp tapkannı menä bit niçek yukka çıgarıp beterdelär. Kümhuclar taraldı, ämma ul oyışkanda sıyırın, atın, sarıgın, başkasın birep kergän keşelärgä alarnı kaytarıp birdelärme? Yuk! Ğadel bulgaç, cir payı birep kenä kotılmaska, terleklärne, hätta maşinalarnı da taratıp birergä kiräk ide. Alarnı bit ällä kem kesäsenä kerep almagannar, şuşı avıl keşeläreneñ tırış hezmäteneñ öleşennän alar barlıkka kilgännär.

Cabir agay bolar hakında elegräk uylamadı. İnde häzer, kümhuc milke talanıp, sütelep, tarkalıp betkäç, bu hakta baş katıruınıñ kiräge dä yuk ide. Döres, gazlaştıru eşläre belän yörgänendä balda-mayda häm akçada gına yözde ul. Monı böten keşe kürep, belep, söyläp tordı. Ägär dä keşe küze, süze häm kolagı bulmasa, Cabir ällä närsälär kılandırası ide dä... Bolay da inde maşina östenä maşina aldı, olı ulınıñ fatirın küpkä kiñäytergä bulıştı, kızına, urtançı balasına, kiyäügä çıguına uk tuy büläge itterep kotlap kaladan kottedc satıp alıp birde. Ul vakıtlarda äle küp katlı yortlardan fatir yünätü cayı yuk ide kebek, ällä tärtiplären belep betermägännärme?

Ul kiyäü balakay belän kızın maşinalı da yasadı bit, onıtıp tora ikän. Akça bar ide. Kapitalga ävereldermäsäñ, «yana» da betä ide. Anısın inde alar belmädelär, ämma ätiläre yarıy äle saran häm ahmak bulmadı. Balalar öçen dip yäşiseñ bit inde bu dönyada!

Ä keçe ulı Robertı niçek ukırga kerde soñ? Duslar bulsın dönyada häm alar yanına bara alırlık yaktı yözeñ, kalın kesäñ, yumart kulıñ! Tik menä yünläp söyläşä dä almadılar, cäy buyı avılda yal itep kenä yatası urınga, eşlärebez küp kaldı äle anda dip, ukıgan cirenä kitep tä bardı. İmeş, praktikaları başlanaçak ikän alarnıñ.

Häyer, şulay da bulsın, di. Ämma da menä ulınıñ babaylar kebek mäçet kartı räveşenä kerä baruı gına säyerräk. Nik miña Robert iseme kuştıgız dip berara aptıratkaç, añarga änise:

— Bu isem bezneñ tatarnıñ nindi olı yazuçıları, şağıyrläre iseme! Bu isemgä layık bulasıñ bar äle!— digäç, bähäsläşüdän tuktap, söyenep tä yöri başlagan ide, bu ata möselmanlıgı kayan kilep çıktı tagın? İmeş, möselman bulu ul bişvakıt namaz ukudan gıybarät! Ämma da bu yulı da änise Gafifä akılına utırttı üzen:

— Namaznıñ räveşläre törle anıñ, ulım,— dide. Kaylardan belep betergän ikänlegen dä söyläp birgänder äle. Cabir agay üze dä mondıy uk gıylem iyäse tügel ikänlegen añladı. Allahınıñ barlıgın häm berlegen daimi küñelendä totu, här eşne häm ğamälne anıñ iseme belän başlau häm tämamlau da namaz ikän bit. Gomumän dä, sin möemin ikänseñ, namazsız kalmıysıñ, di. Çönki gıybadät üze ük namaz ikän bit.

Boları Cabir öçen olı yañalık ide. Kommunist buldı, partorg. Ämma dingä karşı Sukır Gıysmät babaylarça ul çorlarda köräşep, mäçet manaraları kisep yörmädelär. Ägär dä kuşkan bulsalar? Yarıy äle andıy färman yugarıdan töşerelmägän!

Kara äle, tege vakıtta niçek buldı? Hatını Gafifä, abıstaylar cıyıp, Korän aşı uzdırgaç, anıñ östennän raykomga şeltä hatı yullagan idelär. Anda niçek açulandılar! Belmi kaldım dip kenä kotıla aldı. Ul eş şuşı Sukır Gıysmät kartnıñ gına tägärmäçkä tayak tıguı bulmadımı ikän? Alay disäñ, başka räveşle, kıñgır-mıñgır yörgäläp alularına niçek ber «signal» da yullamagan ikän?

Cabir üz uylarınnan aptırap kuydı, eçtän genä kölep tä, sügenep tä aldı. İrtägä mäçetkä barıp kersä, halık närsälär söylär ide ikän anıñ turında?

Şunda anıñ hätere yañarıp, ägär dä başkalar sineñ turıñda närsä uylauların beläseñ kilsä, äüväle alarnı üzeñ niçek bäyäläveñne iseñä al dip, şul hakta häteren yañartıp, eçtän genä kölemseräp kuydı. Näq menä şul yul belän ul üzen tınıçlandıra belä ide. Tege vakıtlarda, gaz kertü eşen citäkli başlagaç, sekretardan rayon administratsiyäse başlıgına äverelep algan häm demokratiyä, burcuylık bayrakların yugarı kütärergä ölgergän huca añarga ikençe tapkır inde:

— Ägär dä eşli belmäsäñ, Cabir Miñleyähmätoviç, eşli belä torgan keşene tabarbız!— dide.

— Niçek inde?— dip üpkäsen belderde aña karşı Cabir.— Niçek inde? Menä bit närsälärne äyländerep taşladık, gaznı altı eçendä avıl başına kiterep citkerä aldık. Bu bit az çıgımnar belän başkarıldı. Materialga ekonomiyä yasap!

Ämma hucaga mondıy cavap ber närsä hakında gına äytä ide, ul şunı sizderergä teläp tagın kabatladı:

— Eşli belmiseñ, Cabir Miñleyähmätoviç!

— Aptırattıgız inde! Närsä, niçek bula soñ ul eşli belü?— dip, açuı belän sikerep tordı da işekkä taba yünälmäkçe ide, Cabirnıñ isenä töşte: Kaya kitep bara soñ äle ul?

Yañadan da huca karşısına zatlı urındıkka kilep utırırga mäcbür buldı häm, yarım üpkälägän tös çıgarıp:

— Äye, sez haklı! Eşli belmim. Äytep kenä cibäregez äle şunıñ mäğnäsen, Allah hakı öçen!— dide ütenep.

Huca kölep cibärde. Annarı añlatıp ta birde:

— Eşli belmägän keşe kebek soravıgızga gacäplänäm,— digän buldı. Bezneñ kesägä akça uñnan da, suldan da agıp kerergä tiyeş. Rişvät bulıp tügel. Allah saklasın! Keşelärneñ üz teläkläre belän! Beläbez bit: bazar zamanası! Bazar! Sez — belemle keşe, tovarga sorau bar ikän, anıñ bäyäse dä yugarıga taba sikerergä tiyeş!

— Bezneñ tovar şundıymıni? Ä däülät kararı? Halık bit ul yülär tügel, bolay da kerterlär ul gaznı dip kötep yatsa, närsä eşlärgä kala? Menä bit niçek!

Yañaça, yağni bazar mönäsäbätläre urnaştırırga älegä Cabirnıñ namusı kuşmıy ide.

— Yülär süz söylisez!— dip mıskılladı anı huca.— Niçek alay bulsın ul?

— Soñ inde!..

— Ber dä soñ tügel,— dide başlık, yarım şayartıp häm borıp alıp kitep,— tovarnı anı täqdim itä belergä, aña bäyäne kuyganda da yöräkle bulırga kiräk. Gazlaştıru öçen tözelgän «smetalar» buyınça alar äüväle kassaga kiterep tüläsennär, ämma sez, moña östäp, üz tariflarıgıznı buldırıgız. Här gaz kertelgän yorttan miña meñ dollardan da kitermässez. Menä şul bulır eşli belü!

Bu vakıtlarda ul dollarlar bäyäse bik alay uk kotırmagan da ide. Ämma bu akça bäläkäy dä tügel. Monı gına Cabir belep tordı häm isäpläp tä çıgardı: irtägädän gaz kertelä başlanırga tiyeşle avılda öç yöz dä altmış hucalık. Bik ciñel genä öç yöz dä almış meñ dollar. Cıyılıp alınırga, başlıknıñ kesäsenä kilep kerergä tiyeş. Ägär dä öç avılnı da isäpkä alsalar, millionnan da artıp kitäçäk!

Cabir tagın yul buyına uylanıp kayttı. Üzen dä buş kaldırası kilmäde. Kiçä genä partiyä citäkçese bulgan, ilgä tugırı hezmät itkän huca bügen üz kesäsen genä kaygırta başlagan ikän, dimäk ul belep eşli: gayre yuldan dönya bara almıy! Gomer buyına östägelärneñ süzen tıñlap häm ütäp kilüne bähete sanagan Cabir Miñleyähmätoviç bügennän genä bütänçägä üzgärmäyäçäk.

Häm ul şuşı kürsätelgän yuldan şulay uk «kommunistlarça» turı atlap kitte. Döres, berkem dä ul qadär akçalarnı çıgarıp «tügärlek» däräcädä ük ahmak tügel ide. Cabirlarga zamana üze yärdämgä kilde, akça könnän-köngä bähasezlänä barıp, anı kesädä saklaunıñ yäisä aña tayanunıñ mäğnäse kalmadı. Ä huca ul akçalarnı kaya, niçek kuyarga ikänlegen bik tä yahşı belä bulıp çıktı. Cabirga da monı öyrätte:

— Keremegezne kapitalga äverelderä barıgız, kapitalga! Tizdän annan da ışanıçlırak baylık bulmayaçak!— dide.

HVII

Robertnı änise Gafifä soñgı bala itep kenä tügel, hätta soñarıp ta alıp kayttı. Ul vakıtta ätise Cabirga kırık yäş ide inde. Ämma ulları zägıyf bulmadı, bala çagınnan birle täüfıyk vä tärbiyädä ürnäk kürsätte. Änkäse anıñ bu räveşle buluına tämam häyran ide. Ber genä balası da şuşı qadär zat söyäktän tügellär ikän! Üstersäñ, menä nindi ul üster ikän anı!

Robertı irkäräk ide. Üzsüzlelege dä citärlek. Ämma da sabır bala bulır ikän. Menä şuşında gına kötep tor dip kaldır, urınınnan da kuzgalmıy, arıplar betkänçe kalır ide. Kayvakıtta änkäse anı kayda kaldırganın da onıtıp cibärgäläde. Bala kiçkä qadär kaytmagaç kına isenä töşerep, ay-haylap yögerep barıp, alıp kayta torgan ide. Menä bit niçeklär dä bula ul! Robert yarıy äle yahşını ürnäk itte, usallarga iyärmäde. Mäktäpne betergäç tä, universitetnıñ yüridik fakultetına ukırga kerde. Änise pensiyägä çıkkanda ul inde student ide. Ätise gaz eşe belän yörep, şul uk vakıtta zur itep taştan yort ta saldırdı, güyäki monda balaları tulıp torır sıman ide. Ämma anda Gafifä belän ikese genä yäşäp kaldılar. Bıyıl olılap Cabir abzıynı da pensiyägä ozattılar. Vakıyga mart ayında bulıp, yortnı tutırıp zur bäyräm yasadılar. Rayonnan hakimiyät başlıgı tügel, bu yulı rayon başkarma sovetı citäkçesenä äverelgän, iseme üzgärtelep tä, cimeme şul uk diyärlek kalgan huca üze kilde, küklärgä çöyep tost äytte, ahırında, tagın östäp:

— Häzer, Cabir Miñleyähmätoviç, sez, Allah nasıyp itep, Cabir babayga ävereldegez. Mäçetkä yörergä, gıybadät totarga da vakıtıgız barlıkka kilde,— dip ozak häm ozın ber notık ta söyläp aldı. Monısın işetergä Cabir abzıy häzer tügel ide. Beraz rizasızlık ta belderde:

— Sez mine mäçetkä, annarı ziratka kuarga aşıkmagız äle!— dide. Ämma anıñ bolay «çıgımlap» kuyuın bäyrämdägelär işetmädelär häm işetergä dä telämädelär. Zatlı süz äytüenä basım yasap, hucanı küklärgä tagın da çöyep maktadılar. Kunaklarnıñ kuştanlıgı östälneñ yämen genä arttırdı.

Häyer, boları onıtılıp bettelär inde. Menä ul da mäçetkä barıp kerer mikänni — menä närsädä hikmät! Ber dä ayagı tartmıy şul. Hatını Gafifä närsä di bit ä? Adäm balası gıybadätsez yäşämi, dime? Döres mikänni?

Cabir agay, Cabir abzıy ğadätençä televizor bıtırdap utırganda uylarga yarata ide. Ämma bu yulı, iğtibarı üzgärügä, buş kileş kenä divan çitendä buluın añlap, ayaklarına bastı. Kilde. Televizornı kabızmakçı buldı, algı yaktan hatını Gafifä endäşte:

— Ätise, kara äle, bezgä keşe kerep kilä!— dide.

Bu süzlärne işetkäç, niyätennän kire kaytıp, Cabir abzıy kerep kilüçene karşı alırga işekkä yünälde. Ul da tügel, anda avılnıñ mullası Gıylmulla kart kürende. Anıñ iyäk astında keçkenä şakmaklı sakalı kakça yözenä kileşep tora ide.

Sälam bireşep küreştelär. Häzrätkä utırırga urın birdelär. Ul kulın dogaga kütärde, yort ähellären dä üzenä iyärtep «amin» kapladı, annarı gına:

— Kara äle, Cabir enem,— dip süzgä kereşte,— ulım Robertnıñ kaytkannı äytkän idelär, añarga yomışım da bar ide. Çakırmassıñmı?

— Kitep tä bardı şul,— dide Cabir agay,— yäşlärneñ şul inde alarnıñ, ber urında gına tora belmilär.

Gıylmulla babay aptırabrak aldı. Annarı:

— Ay, alay ikän, soñarganmın ikän!— dide.

Anıñ bolay itep ulın sorap kilüe Gafifäneñ kızıksınuın arttırdı. Şuña kürä:

— Añarda ni yomışı ikän, Cabir, sora äle!— dide.

— Hi-i,— dip Gıylmulla babay ketkeldäp kölep kuydı.— nigä anı, señlem, turılap üzeñ minnän soramıysıñ? Cabirıñ süzne kiterep citkergänçe cavabın da birep ölgeräm äle min. Kolagım da katmadı, Allahıga şöker, siksänne uzsam da zihenem yahşı. Arakı eçmädem, tämäke tartmadım, kayan zihengä zıyan kilsen di äle? Üzemnän sora!

Arada tınlık urnaştı. Ni genä äytmäsen, Gıylmulla babay barıber kartlık zähmätenä başayak çumıp betep bara ide. Şulay da ul üzen kulga alırga ölgerde. Annarı:

— Ni öçen dip... Anıñ dinebezdä bik tä gıylem ikänlegen işetep kildem. Añarga soravım bar ide,— dide.— Menä bit, kitep tä bargan. Yarıy inde, alay bulgaç, min dä kuzgalıym!

Ämma närsäneder isenä töşerde. Cabir abzıyga kütärelep karadı da, kul tayagın ayakları arasınnan çıgarıp, idängä törtep-törtep aldı:

— Sin, enem Cabir, ber dä mäçettä kürenmiseñ!— dip äytep kuydı. Annarı tagın da isenä alıp, süzlären dävam itterde: — Bügen sine Korän aşına izilnekelär çakırdılarmı? Barırga kiräk! Aştan östen bulırga yaramıy! Anı şuşılay iyärä-iyärä keşe arasına kerep kitäseñ!— dide, ämer birgändäy. Cabirga väğdä kaytarırga gına kaldı.

— Çakıra kilgännär ide, säğat öçkä ikänen äyttelär. Min dä vakıtı bulsa — barırın äytep çıgargan idem. Malayları kilgän ide!— dide Gafifä, şunda häzrätneñ uçına käğaz akça sonıp.

Babay karşı kilmäde. Sadakanı bik tä olılap doga ukıdı, ärvahlarnı, ata-babalarnı iskä aldı, alarga häyerle ahirät gomerläre teläde, yortka häm ähelenä igelek häm tınıçlık, säğadätlek ütende.

— Kara äle!— Şaklar kattı Gafifä.— Hämmäseneñ dä isemnären häterlisez ikän bit, Gıylmulla babay!— dip söyläde, söyeneçen yäşerä almıyça.

Häzrätne Cabir agay ozata çıktı. Şunda gına Gıylmulla babay:

— Enem, ni, soramadıñmı Robert ulıñnan, yäşlär arasında nitkän kadimçelek ğalämätläre başlangan anda? Belmädeñme?— dip soradı.

Kadimçelek dimäktän, Cabir agay ul närsäneñ ni ikänlegen belmi häm işetkäne dä yuk ide. Bälki gäcit ukıganda ul süzgä oçrap kuygandır, ämma anda da iğtibarsız uzılgandır. İnde häzrätkä ni dip cavap birsen?

Anıñ telsez toruınnan Gıylmulla agay töşenep aldımı, ällä soravın onıttımı:

— Sin, enem Cabir, aşka vakıtında kilerseñ! Menä bit, başıña käläpüş tä kiyep algansıñ!— dip, huşlaştı da, elektän kıskara belmi torgan ozın buyın cirgä señderep kenä, tayagı artınnan tiz-tiz kitep bardı. Anı ozatıp kalgan Cabir agayga hatın-kız tavışı belän endäştelär. Borıluına, yanında basıp torgan yarım törekçä, yarım tatarça, yarım rusça, yarım ällä kemçä kiyengän beräüne kürep aldı.

— Monda möselmannar kayda yäşilär?— dip soradı ul hatın.

Añarga niçek cavap kaytarırga da belmiçä aptırabrak kalgan Cabir agay isä:

— Bez möselman idek. Närsägä ide soñ?— dip soradı.

Başı-ayagı tämam diyärlek kaplangan ul hanım isä añarga ällä ışanmıyça, ällä çirkanıp karap tordı da:

— Min bit çın möselmannarnı sorıym!— dide.

Cabir agay bu yulı da aptırabrak kaldı, annarı:

— Möselmannarnıñ yalgannarı da bulamıni?— dip aptıradı. Bu vakıtta ul üzeneñ bik tä mıskıllanuın toydı. Açuı kilde. Şulay da tınıç kala birde.

— Min üzemçä kiyemle möselmannarnı äytäm!— dide tege hatın, şulay uk Cabir agayga çirkanıp karavın sizderergä teläp.

Şunda gına añlaşıldı: avıllarına bıyıl kışın şähärdän küçenep kaytkan, olı yul buyındagı yortta yäşäüçe säüdägär Bäkerne äytä ikän bu hatın. Cabir agay añarga añlatıp birde:

— Bar şul andıy keşe bezdä! Näq döres kiläsez. Hafazıynıñ onıgın äytäsez inde bit!.. Barıgız, annarı, şuşı oç belän kilep, uñga borılırsız. Kibetkä citäräk olı kapkalı yort bulır. Şularga kerersez. Bu oçta tügellär alar!

— Miñarga şuşı yortnı kürsätkän idelär!— dide bu möslimä hatın, Cabir agaynıñ süzlären kire kagıp häm kapkasına törtep kürsätep.

Arada tınlık urnaştı. Närsä diyärgä dä belmiçä, Cabir agay cilkäsen genä sikertte, annarı:

— Monda da möselmannar yäşi, ämma sezneñçä kiyenep yörüçelärdän tügel... Hucası min bulam!— dide.

— Yuk-yuk,— dide bu hatın, yülärlärçä söylänep tä alırga ölgerde, annarı östäp tä kuydı: — Allam saklasın!

Anıñ bolay dip äytüe närsä öçen bulgandır, Cabir agay añlamadı, kaytarıp ta soramadı. Kitep bargan bu hatın artınnan aptıraulı häldä karap kına kaldı.

Kön bik tä esselänep häm kaynarlanıp kilä ide. Ozın itäkle külmäktän, tämam diyärlek törenep betkän hälendä, cilkäse aşa bukça salgan, kultık astına mendär qadär törgäk kıstırgan ul hatın Cabir agayga ni öçender ışanıçsız kebek toyılıp kaldı. Üzen häm üze kebeklärne genä döreskä sanap, başkalarnı açulanıp, densez häm imansızlar dip läğnätläüçe keşelärne küz aldına kiterde dä, alarnı hatını Gafifä belän çagıştırdı. Şuşında añarga hakıykat açılgan kebek toyıldı. Hatını Gafifäneñ häm anıñ kebek gomerläre buyına tormış yögen ire belän bergä tartıp alıp barışuçılarnıñ küñelendä genä Allahı täğaläneñ yortıdır, alar gına çın häm hak möselman hatınnarıdır dip uylarga ölgerde ul. Ä bu, tıştan küperep, eçtän başkalar turında naçarnı uylap yörüçelärdän küñele çirkandı. Menä ni öçen Robertına açuı kilgän bulgan anıñ, menä ni öçen: «Häzräte işan bulamız!»— digän süzlärne ulınnan işetüdän kurkıp yörgän ul!

Gafifäse döres äytä, möselmanlıknıñ asılın belep söyli ikän şul!

Häm Cabir agay öyenä taba atladı. Ul, kapkanı açıp, eçkä taba uzganda, başka uylar häm ömetlär belän yäşi başlagan keşe ide inde. Tege «ata kommunist», halık cilkäsen kimerüçe baygura, bozıknıñ çigenä barıp çıkkan Cabir agay uram yakta kaldı. Başkalar kesäsennän talap diyärlek cıyıp alıngan baylıklar arkasında şäplege häm mähabätlege belän balkıp torgan yortı-cire, ihataları häzer añarga rähätlänep, tınıç küñeldän şöker itep yäşärgä irek biräçäklär. Telenä «bismilla»nı mendersä, elekkege türälege dä kire kaytaçak tügelme soñ?

Äye, ul bügen Korän aşına hiçşiksez baraçak. Närsä dip äytälär äle? «Häzräte işan bulamız!»— dilärme?

Kazan, 28.05.06.- 20.01.07.

Click or select a word or words to search the definition