Häykäl

(Lion İzmaylovdan irken tärcemä)

(yumoreska)

Bezneñ şähär ällä ni zur tügel. Şulay da, könnärdän ber könne gorkom kararı buyınça şähär bakçasınıñ iñ urta cirenä häykäl kuyarga buldılar, pamyatnik inde, urısça äytkändä. Şunda da, berär şağıyr-magıyrneñ häykälen tügel – gadi ber eşçeneñ sının. İmeş, çittän kilgän keşe belsen: bezneñ şähärdä eçşelär yäşilär, namuslı hezmät itep, böten ilgä teräk bulgan keşelär yäşilär.

Menä ber kön bezneñ zavodka skulptor kilde – häykäl yasıy torgan keşe. Kilde dä eşçelär arasınnan üzenä yaraklını saylarga kereşte. Ul keşe töz gäüdäle, zifa buylı, kiñ kükräkle bulırga tiyeş. Skulptor häykälne şuña karap, şuña ohşatıp yasıy inde. Ozak kına ezlängäç, skulptor iptäş menä üzemne sayladı da kuydı. Başıma kepka kigezde, kulıma kuvalda tottırdı da tik kenä basıp torırga kuştı. Şunda üze balçıktan minem sınımnı yasıy başladı. Häm tizdän yasap ta beterde. Bik şäp bulıp çıktı anıñ skulpturası. Härber ber cire näq üzemneke inde. Bigräk tä çükeç belän kepkası.

Annan soñ skulpturanı ipläp kenä maşinaga salıp, zavodka alıp kittelär – bronzadan koydırırga.

Ozaklamıy häykälneñ açıla torgan köne dä citte. Gäcitlärdä bulaçak vakıyga turında zur-zur mäqalälär basılıp çıktı, radiodan şul häbär böten respublikaga taraldı, başkaladan väkillär kilep citte. Ä häykäl yuk. Yasalmagan. Belmim, säbäp närsädä bulgan ikän: bälki, bronza citmi kalgandır, bälki, başka berär närsäder, tik bulmagaç – yuk inde ul. Şunda totalar da mine çakıralar. Äytälär:

– Siña, Şämsetdinov, zur yöklämä birelä. İrtägä häykäl açılırga tiyeş, ä ul äle yasalıp betmägän. Şuña kürä irtägä häykäl bulıp sin üzeñ basıp torırsıñ. Kiçkä taba anı yasap betererlär dä, sine almaştırırlar.

– Yarıy, min äytäm, bezgä närsä? Partiyä prikacet: nado, komsomol otvetit: yıst! Eşlärbez.

İrtägese könne irtük minem ös-başımnı, bit-avızımnı bronza buyavı belän buyadılar da postamentka bastırıp kuydılar. Kulıma şul uk öç potlı kuvaldanı tottırdılar häm östemne ak prostınya belän yaptılar. Toram şulay.

Säğat unikedä halık cıyıldı. Miting başlandı. Zur-zur türälär mäydanga çıgıp söylädelär, skulptornı küklärgä çöyep maktadılar. Orkestr tantanalı marş uynadı. Annan soñ östemdäge prostınyanı tarta başladılar, şunda başımdagı kepkanı tartıp töşerä yazdılar, köçkä totıp ölgerdem.

Karasam, bakça halık belän şıgrım tulgan, barısınıñ küze mindä. Ä min, ber dä isem kitmägändäy, alarga kaş astınnın gına karap toram. Tavışlar işetelä:

– Karale, bu bit koyıp kuygan bezneñ Şämsetdinov!

– Äye, äye, näq Väli üze bit, ä! Kür äle monı, malay, tereläy kileş üzenä pamyatnik kuydırgan bit!

Şunnan barısı kul çaptılar da tizdän taraldılar: häykälne, yağni mine, “yuarga”. Ä min kala birdem – nişlim inde? Urınnı taşlap kitep bulmıy – kölkegä kalırsıñ. Kiçkä qadär köçkä tüzdem – üzegez añlıysızdır inde: pamyatniklarga bädräftä utırırga ne polocennıy bit! Karañgı töşkäç, öyemä sızdım gına. Öygä kaytıp, unitaznı çıcıldatıp alıp (kiçerersez inde, min - barısın turı söyli torgan keşe bit!), inde rähätlänep tamak aşıym digän genä idem – naçalstvo kilep citte.

– Zinhar, duskay, harap ittermä! Älege kahär sukkan häykälne yasap betermädelär bit äle, tak çto inde hoday öçen yañadan urnıña barıp tor! – dilär.

– Uh, äyter idem min sezgä paru laskovıh, min äytäm. Yarıy inde – kiräk bulgaç kiräk inde ul. Töngelekkä häykäl urınına bakçanıñ sakçısın bastırıp kuyıgız, çükeç urınına seberkesen totıp torır, ä inde irtük üzem barırmın. Tik karagız anı: tagın ber genä kön toram da, annarı şabaş!

Ber genä kön tordım da, ike genä kön tordım da, öç kenä dä tordım. Dürtençe könne yanıma pionerlarnı bastırıp kuydılar: poçetlı karavıl, imeş. Şunnan kitte inde: kön sayın köndez pamyatnik bulıp toram, karañgı töşkäç, öyemä kaytıp kunam da, irtük yañadan üzemneñ vahtama baram.

Ber atna-un kön uzgaç, min äytäm:

– Yuk, cegetlär, bolay bulmıy: köne buyı aç toram, yabıktım, skeletka äylänäm inde ozaklamıy. Sez, davay, niçek bulsa da, mine köndez aşatıgız, yugıysä, halık aldında ıştanım töşep kalsa, nişlärsez?

Şunnan minem yanıma hatınımnı cıyıştıruçı itep kuydılar. Ul ber kulı belän östemnän tuzannı sörtkän bula, ä ikençe kulı belän äkren genä avızıma tamak tıgıp cibärä. Şunı ber pioner kürep kalmasınmı! Avızın çabata sıyarlık itep açkan, üzemä tekälep tora.

– Närsä, min äytäm, ällä ber dä pamyatniklarnıñ tamak aşaganın kürmädeñme?

Bala küzen çelt-melt yomdı da tabanın gına yaltırattı.

Ber kön üz brigadabıznıñ cegetläre kilde.

– Sin, Väli, bernärsägä dä borçılma, tınıç kına basıp tor, - dilär. - Bez sine brigadabıznıñ poçetlı çlenı itep sayladık, sineñ isäbeñä eşlibez, ä zarplatañnı – anı inde üz arabızda bülep alabız!

Berazdan soñ minem yanıma ekskursiyälar kilä başladılar, tuy aldınnan yäşlär, karşıma basıp, çäçäklär sala başladılar. Ä min toram, haman toram. Cil iskändä da toram, yañgır yauganda da. Citmäsä, kügärçennär teñkägä tiyälär bit, ä! Başıma kunalar da, şunda nişlägännären beläsez inde... Ence börtekläre muyınımnan agıp kına tora... Ä min toram, haman toram.

Ber kön kinät bilem kattı avırtıp kitte. Yarıy äle, hatınım yanımda ide, tiz genä vraç çakırtıp, ıştan arkılı ukol yasattırdı... Ä min toram, haman toram...

Häm, ber yaktan karaganda, gel şulay basıp torsañ da yarar ide şikelle. Ä närsäse bar? Böten keşe sine hörmätli. Gorkom, vakıtlıça üzeneñ ştatına alıp, zarplatanı tüläp tora, bik matur basıp torasıñ dip anda-sanda premiyä dä birep kuya. Tik bolar mine ber dä kuandırmıy, duslar. Nigä disägez, min bit eşçe, balaçaktan eşläp yäşärgä öyrängänmen. Ä häzer menä gadi ber timer kisägen alıp, anı igäü belän ışkıp alır öçen zar-intizar bulıp torasıñ.

Citmäsä, küptän tügel hatınım balaga uzdı. Kitte inde şunda törle imeş-mimeş süzlär:

– Kür äle monı, malay, ä! Köndez, torataş bulıp, ber dä kuzgalmıyça torsa da, tönlä kıymıldıy belä ikän! Tik monıñ balası nindiräk bulıp tuar ikän: bronzavay mikän, ällä çugunnıy mikän?

Şunda inde tüzemem bette. Kiç citkänen köçkä kötep aldım da gorkomga oçtım gına.

– Işanıçıgızga bik zur rähmät, iptäşlär, didem. Pamyatnik bulıp eşläü – ul, känişne, küñelle dä, rähät tä, tik anıñ rähätenä min bötenläy tuydım. Tak çto, teläsägez nişlägez, tik min şul urınga başka yakın da barmıym.

Bu süzläremne işetüe belän, sekretar, küzlären akaytıp, tanauların kiyertep, imanımnı ukıtırga cıyıngan gına ide – zavodtan şaltırattılar. Bik küñelle häbär citkerdelär bit, tugannar, äytsäm – ışanmassız da! İmeş, zavodnıñ iñ aldıngı brigadası eşçeläre, bar köçlären salıp, kara tirgä batıp, biş ay buyı udarniklarça eşläp, şul ber biçara häykälne yasap betergännär bit, ä! Tönlä anı bakçaga alıp kilep, postamentka urnaştırdılar.

İrtä belän halık kilsä, minem urınımda çın häykäl basıp tora. Şunda kaysıberse, häykälgä karap, telen şartlatıp kına äytte:

– Yuk, cegetlär, bezneñ Väli, bu timer kisägenä karaganda, maturrak basıp tora ide!

Click or select a word or words to search the definition