Häybulla Soldat

(hikäyä)
I

— Yoldızlar toman belän örtelgännär, bügen-irtägä katı buran bulaçak,— dide yefreytor Häybulla Aktuganov, tunın sala-sala. Ul yaña gına posttan kerde. Yak-yakka böterep cibärgän koñgırt mıyıklarına kungan ak bäslär erep betärgä dä ölgermägännär äle, ul, kulyaulıgın çıgarıp, alarnı sıpırıp aldı. Dörläp yangan timer miç kartlısına kilep, salkınnan kügärgän kulların cılıta başladı. Sagızlı narat utınnarınıñ yomşak cılısı anıñ kulları buylap böten tänenä ürelde, kart soldat üzendä nindider talgın ber rähätlek sizde. Miç avızınnan çıkkan yalkın yaktısında anıñ kükrägendäge Kızıl Yoldız belän Dan ordennarı yaltırap
kittelär.
Tämäkesen törep kabızgaç, Häybulla üz-üzenä söylängändäy
äytep kuydı:
— Uyaurak bulırga kiräk, iptäşlär, finnar buranda berär yavızlık eşlärgä mataşmagayları!
— Ällä ber-ber närsä sizdeñme, yefreytor iptäş? — dip soradılar añardan.
— Alay küzgä bärelerlek närsä yuk-yugın da, küñelem närsäder toya. İrtänçäk öç urında fin küzätçeläreneñ binoklläre koyaşta yaltıragan ide. Bu — tikmägä tügel, älbättä.
Miç yanına kızılarmeets Nizami Ğalimcanov ta kilde. Ul urta buylı, kiñ söyäkle, ozınçarak yözle, zäñgär küzle çibär yeget ide. Bigräk tä anıñ yılmayuı matur. Häybulla kayçagında, şayartıp: «Nizami, sin bu serle yılmayuıñ belän iñ berençe brigadirşanıñ da yörägen parä-parä kitergänseñder bit»,— di ide. Bu yulı Häybullanıñ şayartırga isäbe yuklıgın kürgäç, Ğalimcanov üze süz başladı:
— Äydä, Häybulla abzıy, aşap cibäräseñme? Şulpanıñ kaynarı, ipineñ yaña peşkäne sine kötä. Çäy dä kaynattım,— dide ul häm koteloknıñ östen aça-aça östäde: — Povardan borıç belän lavrovıy listnı mahsus sorap aldım. Sizäseñme nindi tämle is börkelä?
Häybulla, Nizaminıñ aş peşerügä sälätlelegen maktap berniçä yagımlı süz äytte dä östäl yanına barıp utırdı. Nizami tämle buların çıgarıp torgan alyumin koteloknı anıñ karşısına kiterep kuydı.
— Yöz grammnı da isänlekkä cibäräbezme ällä?
— Cibärik. Yugıysä gradusı kimüe bar,— dide Häybulla, mıyık astınnan yılmaep.
Nizami snaryad başınnan yasalgan ciz ryumka aldı da flyagasınnan arakı tutırıp saldı. Bu näq yöz gramm ide.
— Bezneñ ciñüebez öçen,— dide Häybulla, kruckasın kütärep.
— Bezneñ bähetebez öçen,— dide Nizami.
Alar kruckaların çäkäşterep aldılar da eçep cibärdelär. Annarı aşarga kereştelär.
Tamaklarnı äybätläp tuydırgannan soñ, koteloklarnı yuıp, miç karşına çügäläp tämäke tartkaç, alar ikese dä säkegä menep yattılar. Bu vakıtta zemlyankadagı başka sugışçılarnıñ kayberläre yatkan, kayberläre äle haman da üzara söyläşep utıralar, hatlar yazalar ide.
— Buran bulır diseñme, Häybulla abzıy? — dip kaytarıp soradı Nizami.
— Äye, yoldızlar toman belän örtelgän. Yuka pärdä aşa cemeldägän kebek tonık kına cemeldilär. Bu — buranga, Nizami. Siña postka niçädä?
Nizami äytte. Häybulla, üzeneñ sugışçan täcribäsennän çıgıp, Nizamiga tönlä, buranda niçek küzätergä kiräklege turında söyläde. Şunnan soñ alar tınıp kaldılar. Häybulla, kuyı kaşları astındagı moñsu küzlären tüşämneñ miçtän şäülä töşkän poçmagına tekäde dä uyga çumdı. Närsä turında uylıy ikän häzer kart soldat?
Bälki, ul unsigezençe yıllarnı häterenä töşergänder. Ul çagında Häybulla yäş soldat ide... Bervakıtnı çal çäçle kart komandir alarnıñ stroyları aldınnan kızu-kızu atlap ütte dä urta ber cirdä tuktap kaldı. Aksıl toman eçennän çak-çak kına kürenep torgan biyek tekä yarga taba kulın suzıp, dulkınlangan tavış belän:
— İptäşlär, küräsezme, sezneñ alda nindi biyek, tekä yar tora. Bik biyek ul, ala almaslık kıya ul. Min dä anı alırga uylamıym. Läkin aña höcüm itärgä kiräk. Doşmannı üzeneñ barlık köçlären şunda tuplatır öçen höcüm itärgä kiräk. Ä ul arada min ikençe yaktan bäräçäkmen,— dide.
Komandir beraz süzsez tordı, annarı tavışın köçäytä töşep:
— Yä, niçek, tugannar, barasızmı? — dip soradı.
— Barabız! — digän, tirä-yaknı yañgıratkan kuätle tavış işetelde.
Komandir, bik nık dulkınlanıp:
— Rähmät, tugannar! Anabız Rossiyä sezne onıtmas! — dide. Şunnan soñ doşmannıñ isen-akılın kitärgän köçle
şturm başlandı...
Bälki, bu turıda tügel, ä Leningradnı saklau könnären uylıy torgandır Häybulla. Bälki, «Vatan öçen! Stalin öçen!» dip, sugışnıñ iñ avır minutlarında faşistlarga karşı aldan taşlangan, alarnı zir-zäbär kitergän gayrätle komandirı kapitan Dorogomirov, ä bälki, bilenä granatalar bäyläp, tank astına taşlangan avıldaşı Ähmät İdrisov, yäisä üzeneñ, pulemet yanında beryalgızı kalıp, nemetslarnıñ «psihik» atakaların kire kaytargan çakları, yäisä yanında aviabomba yarılgan dzotnıñ eçendä kümelep kaluları, tönge razvedkada yörüläre, yaralanu gazapları, gospitaldä yatuları anıñ küz aldınnan ütkännärder.
Bälki, bolar da tügel, ä yırak avılı isenä töşkänder anıñ, mäktäptän kaytuçı söyekle balaları küz aldına kilep baskannardır. Häybulla kitkändä anıñ töpçege İlduska barı tik altı gına yäş ide, ä häzer inde ul mäktäpkä yöri. .Änise anıñ turında: «İldusıbız näq üzeñä ohşagan, ut yöräkle, bik şuk bala»,— dip yazgan...
Nizami da uyga çumgan. Läkin ul Häybulla abzıy kebek olı keşe tügel, kürgännäre dä azrak. Döres, ul da darı isen isnägän soldat inde, şulay da yäşlek üzeneken itä. Nizami, härvakıttagı kebek, bügen dä, iñ başlap, söygän kızı Zöbäydäne isenä töşerä. «Kötärme ikän, ällä berär başka yegetne yaratırmı ikän?» — dip borçıla. Ayırılganda Zöbäydä, Nizaminıñ muyınına sarılıp: «Öç yıl yörsäñ dä, min sine kötärmen, sine genä söyäm, bütännär miña kiräkmi»,— dip väğdä birgän ide. Hatlarda da: «Minem öçen borçılma»,— dip yaza. Ä şulay da sugışçı küñele kayçak şiklänep kuya. Ni äytsäñ dä, vakıt ütä bit. Ä vakıt keşelärne genä tügel, timerne dä üzgärtä. Zöbäydäneñ dä üzgärüe ihtimal. Änä ikençe nomer pulemetçiknıñ hatını kiyäügä çıkkan iç. «Sin,— digän ul üzeneñ soñgı hatında,— miña açulanma. Min sine äüvälgeçä özelep söyäm, läkin... üzemä bütän iptäş taptım. Çönki sin yä kaytırsıñ, yä yuk. Ä minem yäş gomerem uzıp bara...»
Döres, mondıy hatınnar bik, bik az. Läkin şul azlarnıñ berse Zöbäydä bulsa? Yuk, Nizami moña ışana almıy, bu şıksız uylarnı başınnan tizräk kuarga aşıga. Añınça, Zöbäydä mondıy tübänlekkä töşä almas. Zöbäydä — kar kebek ak, su kebek paq kız. Ul Galiyäbanu kebek çın küñeldän söyä. Menä ozaklamıy doşmannı ciñärbez. Nizami ilenä kaytır. Kükrägendä, Häybulla abıynıkı kebek, Dan ordenı bulır. Zöbäydä anı karşı çıgıp alır. Anıñ östendä Nizami yaratkan, zäñgär bilbau belän bugan ak külmäk bulır...
Nizami şuşı oçsız-kırıysız tatlı uylar eçendä erep kitä. Ul arada Häybulla abzıy, yatkan cirennän kuzgalmıyça, äkren genä cırlap cibärä, böten sugışçılar üzara söyläşüdän tuktalalar. Zemlyanka eçe tına. Barı, tın İdel dulkınnarı tirbälgän kebek, moñlı köy genä yarımkarañgı-lıkta tirbälä:

Kügärep lä yatkan, ay, tau mikän?
Äylänep lä yatkan yau mikän?
Sayrasana, sarı sandugaçım,
Bezneñ tugan illär sau mikän?
Urmannarında kiyek, ay, betärme?
Ber cırlamıy gomer ütärme?
Kiñ sahralarga çıgıp uklar atmıy,
Doşman yavı bezdän kitärme?
Nizami, üze dä sizmästän, uylarınnan ayırılıp, Häybulla abzıyga kuşıla. Döresräge, bu cır aña uylarınıñ dävamı bulıp toyıla.
II

— Bar, Häybulla abzıy, tizräk bul,— dip, otdeleniye komandirı İvanov Aktuganovnı aşıktırdı.— Doşmannıñ eşen aldan sizep alırga kiräk. Ägär dä alar kuzgalsalar, yäşel raketa belän häbär itärseñ. Minometlar ut açar. İseñdä tot, sin, doşmannıñ böten iğtibarın üzeñä tartıp, anıñ barlık plannarın butarga tiyeşseñ. Añlaşıldımı?
— Bik yahşı añlaşıldı.
— Yä, bir kulıñnı. Uñış telim.
Häybulla, biyäläyen salıp, kulın suzdı. Sercant, anıñ kulın kıskan köygä, tagın berniçä süz östäde:
— Bik zur eşkä kitäseñ, iptäş yefreytor. Sineñ osta häräkät itüeñä küp närsä bäylängän. Änä kür, töngä karşı niçek tınıp kaldılar. Naçar tınlık bu.
Häybulla bilendäge ike granatasına östämä itep tagın sigez granata aldı da kesälärenä tutırdı. Annarı maskhalatın rätläde.
Şul çakta anıñ yanında Nizami kürende. Ul, pışıldap kına:
— Häybulla abzıy, alay-bolay bula kalsa, küz açıp yomgançı yanıñda bulırmın. Pulemetıma da ışan, nık biräçäkmen. Üzeñneñ granatalarıñ citärlekme? — dip soradı.
— Citärlek. Yä, häyere belän.
— Häyere belän, Häybulla abzıy.
Alar ikeşär kullap küreştelär. Annarı Häybulla, avtomatın kulına alıp, brustver östenä kütärelde dä kar belän kaplanıp yatkan häm ällä nindi mäkerleklär, kötelmägän hällär häzerlägän, sugışçılar äytmeşli, «berkemneke dä bulmagan» sazlıkka taba şuışıp kitte. Nizami, borçılıp häm gorurlanıp, anıñ artınnan karap kaldı. Häybulla şuışa-şuışa küzdän yugalgaç, Nizaminıñ küñele tulıp uk kitte. Ul tirän itep suladı. Aktuganov karañgı töndä kotırıngan doşmanga karşı berüze kitte bit.
Bıyıl zur burannar bulmaganga, kar tirän tügel ide. Häybulla ciñel şuıştı. Ara-tirä anıñ başı östennän «adaşkan» pulyalar sızgırıp ütte. Kayçagında havaga ak raketa kütärelep, bik kıska vakıtka gına böten tirä-yaknı cansız ak yaktılık belän koyındırdı. Mondıy çaklarda soldat, häräkätsez kalıp, karga sıyındı, ä raketa sünügä tagın kızu-kızu şuıştı.
Cil köçäygännän-köçäyä bardı. Açık sazlık östendä kar buranı böterelde. Kiçä genä uyga çumıp torgan ak urman bügen kap-kara bulgan, ıñgıraşa, ükerä ide.
«Burannıñ köçäyüen kötälär»,— dip uyladı Häybulla. Beraz gına tın alırga tuktadı. Ul inde ike yöz-ike yöz ille metrlar çaması şuışkan ide. Alda kärlä kuaklar kürenä, ä kuaklar artında, tagın öç yöz-dürt yöz metrlarda akfinnarnıñ algı kırıyı suzıla.
Cil doşman yagınnan isä. Häybulla tıñlıy başladı. Cil sızgıruı, urman ükerüe eçennän anıñ ütker kolagı finnarnıñ ara-tirä söyläşkän tavışların da işetkäläde.
«Tagın beraz şuışırga kiräk äle»,— dip uylap aldı Häybulla, havaga çöyelgän raketanıñ sünüen kötte dä tagın şuışıp kitte.
İlle-altmış metrlar alga kitkäç, kuaklık bette. Alda ikençe sazlık cäyelep yata. Häybulla keçkenä ber kalkulık yanında tuktadı. «Yarar, şunda kötärmen. Pozitsiyäse dä caylı, obzorı da kiñ»,— dide ul üz-üzenä häm, aşıga-aşıga, kardan okop kazıp aldı. Annarı küzätergä totındı. Tönge burannıñ sorı räşäse ütäli finnar oboronası buylap suzılgan urman kara sızık bulıp çak-çak kına kürenä, ä doşmannıñ mıgır-mıgır söyläşüläre ayırmaçık bulıp işetelä.
«Häzerlänälär bugay. Tizdän artpodgotovka başlarlar. Vakıtında signal birergä kiräk bulır»,— dip çamaladı Häybulla.
Läkin finnar artilleriyä häzerlegennän başka gına kuzgaldılar. Küräseñ, iskärmästän bärergä uylagannar. Häybulla alarnıñ häräkätlären başta çañgılar şıgırdavınnan sizde, ä soñınnan, finnar yakınrak kilgäç, üzlären dä abayladı. Ber minut kiçekmästän, kuyınındagı raketnitsanı çıgarıp, havaga yäşel raketa cibärde. Raketanıñ yäşkelt tonık yaktısında ak halatlı bik küp finnar kürende.
Raketa sünep berniçä sekund ütmägänder, bezneñ minometlar ut açtı. Minalar, näq finnar östenä töşep, çatnap yarıla da başladılar.
— Häy, minometçılar! — dip şatlanıp kıçkırıp cibärüen Häybulla sizmi dä kaldı. Annarı un granatasınıñ unısın da korıp, tugızın kardan yasalgan brustver östenä tezep kuydı, ä bersen kulına aldı.
Alda berniçä kara şäülä kürende. Häybulla, okobınnan az gına kütärelep, alarga granata ırgıttı. Üze şunda uk karga sıyındı, havaga yalkın ırgıldı, katı şartlau işetelde. Şartlau tınuga, ike-eç finnıñ ıñgıraşuı başlandı. «Berägäyle bärdem bugay»,— digän cılı uy soldatnıñ küñelen kütärep cibärde.
İsän kalgan finnar, yatıp, avtomatların eşkä cibärdelär. Pulyalar öyere, tänne çemerdätep, Häybullanıñ baş östennän genä ütte. Soldat karga tagın da sıyınarak töşte. Şul uk vakıtta, sugışlarda algan ğadät buyınça, kaydan atuların da çamalarga tırıştı. Uñ yaktan, ike narat arasınnan atalar ikän. Kıska yalkınnar şunnan sirpelä.
Atu äzräk yomşara töşep, başnı kütärergä mömkinlek bulgaç, Aktuganov naratlarga taba ber-ber artlı ike raketa cibärde. Minometçılar utların bik tiz şunda küçerdelär.
— Mägez, alıgız! — dide, Häybulla açu belän. Şunnan soñ bu urınnan kabat atmadılar. Ahrısı, finnarga şul citkänder.
Ä artta, azrak suldarak, baytak vakıt inde stanoklı pulemet özleksez atıp tora. Anıñ tavışı tonıgrak, basınkırak işetelä.
«Nizami dzottan sipterä bugay»,— dip, Häybulla uylap aldı. Şul arada: «Finnar çitlätep tä üttelär mikänni? Ällä bulmasa, beznekelär kuaklarnı gına «tarıylarmı»? — dip şiklänep tä kuydı.
Şul çakta alda finnarnıñ şıksız «alya-lya»ları, avtomatlardan atuları köçäyep kitte.
— Kilegez, kil, läğnät organnar,— dip sügende Häybulla häm yañadan signal birde.
İke ut arasında nikadär tınıç bulırga mömkin bulsa, Häybulla şulkadär tınıç ide. Ul kabalanmadı da, kurıkmadı da. Bärgändä berägäyle bärde. İsäp belän ordı. Anıñ härvakıt yaratıp äytä torgan ber süze bar ide: «Soldatka,— di ide ul,— batırlarça ülü az, soldat batırlarça ciñä belergä tiyeş».
Akfinnarnıñ sulgarak taypıluın kürgäç, ul alar yünäleşenä taba yañadan yäşel raketa cibärde. Minometlar şunda uk utların sulga küçerdelär. Läkin raketa yaktısında man-nergeymçılar Häybullanıñ urının döres çamalap aldılar, häm al arnıñ ber törkeme Aktuganovka taşlandı.
Kärber sugış yözlärçä kötelmägän hällärdän gıybarät bula. Häybulla finnarnıñ ber törkemenä karşı atkan çakta, kinät suldan, yegerme-utız metr yıraklıktagı ayırım kuak töbennän, aña töbäp, kul pulemetı ut açtı. Ber-ber artlı ike pulya yefreytornıñ kaskasına tiyep çıñladı. Häybulla başın ide, ä soñınnan, avtomatın kuakka taba borıp, ozın çirat belän kuak töben aykap aldı. Şunnan soñ kuak yanınnan da atmadılar. «Nu, cay kilep tora da soñ! Ahırı gına häyerle bulsın»,— dip uyladı Häybulla.
Berazdan finnar bötenläy basıldılar. Beznekelär dä atudan tuktadı. Tirä-yak şundıy tın bulıp kitte ki, küpne kürgän Häybulla da gacäpkä kaldı. Cil tämam tıngan, kük yöze dä bolıtlardan çistarıp kilä.
Şul çakta Häybulladan ber-ike genä metr çittä granata yarıldı, böten närsä astı-öskä kilep butalıp kitte. Soldatnıñ başına küsäk belän sukkanday buldılar, küzlärennän utlar çäçräde. Ul bite belän karga kaplandı da añın cuydı...
Şunnan soñ küpme vakıt ütkänder, ul häterlämi, huşına kilep küzen açkanda, ul üzen ışanmaslık gacäp ber häldä kürde, eşneñ närsädä ikänen bik ozak töşenä almadı. Nindider ike keşe anı, ayak-kullarınnan eläkterep, kayadır österäp alıp baralar ide.
Vakıt-vakıt sügenülärennän bu keşelärneñ finnar ikänen añlagaç, Häybullanıñ yöräge cu itep kitte. Böten tamırları tartıştı. Bu sekund anıñ öçen ülem açısı belän ber ide.
Kinät ul yäşen kebek ırgılırga teläde, läkin tamırlarında bötenläy diyärlek köç yuk ide. İñ çiten minutta üzeneñ mondıy köçsezlegen kürep, kart soldatnıñ küñele tagın da sızlanıbrak ärnede, küzlärenä yäş kilde. Doşman kulına tereläy elägü ğarlege anı ut eçenä taşladı. «Nindi bähetsez min! İzge sugış kırında namuslı soldatlarça ülä almadım bit»,— digän uy anıñ vöcdanın gazapladı.
Tavış çıgarmas öçen, Häybulla teşlären kıstı. Doşmannarı aldına ıñgıraşası kilmäde anıñ. Şundıy ömetsez ber häldä söyrälgändä, kinät anıñ başınnan bik matur ber uy ütep kitte. Ul uy şulhätle kıyu ide, soldat hätta eçennän yılmaep uk kuydı. Anıñ bilendä «efka»sı bulırga tiyeş bit. Ul anıñ alkasın teşe belän tartıp alır. Ä annarı... şartlau häm barısı da betär. Şul uy belän ul, kulın kütärep, bilen kapşadı, läkin granata bildä yuk ide. Aşıgıp, häncärenä suzıldı; häncär kını da buş ide.
Bu hälne kiçerü Häybulla öçen tagın da avırrak buldı. Anıñ küz aldında sarılı-yaşelle bocralar biyeşte, ul yañadan huşınnan yazdı. Aktıkkı sekundta ul üzeneñ ällä nindi karañgı, şomlı bik tirän upkınga oçuın, küktäge aynıñ kinät urınınnan kubıp, anıñ artınnan ut şarı bulıp ırgıluın kürep kaldı...
Bälki, ber sekund, bälki, ike sekund, ä bälki, berniçä minut ütkänder, ul yañadan huşına kilde. Anı haman kayadır söyräp alıp baralar ide. Finnar bik äkren kıymıldıylar, küräseñ, alar da häldän taygannar.
Kinät Häybulla finnarnıñ berseneñ arkasında avtomat kürde. Anıñ küzläre zur bulıp açıldı. İh, ägär dä şul avtomat häzer anıñ kulında bulsa! Läkin avtomat bolay yakın bulsa da, Häybulla öçen, zäñgär ofık kebek, citä almaslık yırak ide. Şulay da bu närsä soldatka can kertte, ul tamırları buylap köç akkanın sizde, yöräge tibä başladı. «Yatıp kalgançı, atıp kal,— dip uyladı Häybulla.— Ülärgä ölgerermen, talpınıp kalırga kiräk».
Akfinnar, tın alırga tuktap, Häybullanı cirgä saldılar. Şul sekund Aktuganov uylagan eşne ütäü öçen citä kaldı. Menä Häybulla äkren genä kütärelde. Kulın suzıp, salkınnan öşi başlagan barmagı belän akfinnıñ arkasındagı avtomatnıñ çakmasına bastı, hiç tä kötmägändä finnarnıñ kolak töplärendä avtomat tavışı yañgıradı. İskärmästän bulgan bu häldän alar şulkadär aptıraşta kaldılar ki, ikese dä «döp» itep karga kaplandılar. Ul arada Häybulla, älege finnıñ avtomatın suırıp alıp, ikençe mannergeymçıga teräp attı. Ä monısına, dähşätle itep, finça:
— Nouse! Kyadet yules!* — dip kıçkırdı.
Kotı oçkan fin barı ikençe tapkır kıçkırgaç kına urınınnan tordı, kaltıragan kulların yugarı kütärde. Häybulla kulı belän bezneñ yakka taba izäp kürsätte.
— Marş!
Fin, mäçe başlı yabalaknıñ karañgıda yaltıragan sarı küzläre tösle zähärle küzlären yaltıratıp, yöze şeşkän, yalanbaş, ozın mıyıklı rus soldatına — nindider moğciza belän yañadan terelgän bu ülekkä — çiksez açu belän karap aldı da äkren genä borıla başladı. Annarı kinät, açı kıçkırıp, Häybullaga taşlandı. Läkin Häybulla annan citezräk bulıp çıktı, ul, seltänep, avtomat prikladı belän mannergeymçınıñ kükrägenä birde. Fin, çinap, äylänep töşte.
*Nouse! Kyadet yules! — Tor! Kullarıñnı kütär!

— Nu! Karışmakçı bulasıñmı, näğlät! — dip kıçkırdı Häybulla, açu belän.— Tor, iblis!
Häybulla finnı yañadan ayakka basarga mäcbür itte dä avtomatın aña tözäp:
— Marş! — dip kabatladı.
Fin bu yulı büreçä karamadı inde, bötenläy pesilänep, Häybulla kürsätkän yakka borıldı, kulların yugarı kütärgän kileş kuzgalıp kitte.
Bu vakıtta kük yöze bolıtlardan tämam arıngan, anda öyeleşep-öyeleşep zäñgär yoldızlar cemeldi, kömeş tabak sıman ay asılınıp tora ide. Häybulla alarga karadı da eçennän sügende: «Beraz gına yäşerenep tora almadıgız inde, ber kilometrdan kürenäbez läbasa».
Bähetkä, alarga atmadılar. Ozın buylı, östenä ak halat kigän fin, kulların yugarı kütärgän kileş, azrak alga iyelep baruında dävam itte. Anıñ halatınıñ yırtılgan çabuı kar östennän söyrälep bara ide.
Bu vakıtta Häybulla üz-üzen tämam kapşap ölgerde. Anıñ kulları da, ayakları da, gäüdäse dä zararlanmagan, barı tik başı gına çañ şikelle şaulıy häm yöze şeşkän.
— Monısı gına pustyak,— dip şatlandı ul. Läkin soldat bik katı yalgıştı. Bara-bara aña hava karañgılana başlaganday bulıp toyıldı. «Menä yahşı, ay da yäşerende. Häzer bezne hiç kürä almıylar inde»,— dip uyladı ul, haman da äle üzeneñ hälenä töşenep citä almıyça. Ä ay isä, tın urman öslärenä moñsu yaktılık sibep, äüvälgeçä küktä yözä ide.
Häybulla küzlären ugalap aldı. Läkin karañgılık betmäde, kiresençä, kuyırdı gına. Häzer Häybulla aldan baruçı finnı da çak-çak kına abaylıy başladı. Atlagan sayın diyärlek sörtende.
«Bu närsä?—dip kurkuga töşte soldat,— ällä sukırayammı yugıysä?»
Kötelmägän bu häl Aktuganovnıñ küñelenä kurku belän bergä çiksez ğarlek häm açu tudırdı, yarsuınnan tamak töbenä katı töyer kilep tıgıldı. Esse bulıp kitte. Ul başına kaplagan halat başlıgın alıp taşladı.
Ä kulların yugarı kütärgän fin haman bara da bara. Va-kıt-vakıt Häybulla anı bötenläy kürmi, tik ayak tavışların gına işetä ide. Kayçakta: «Tukta!» — dip kıçkırası kilde anıñ. Läkin şunda uk bu uyınnan kayta da ide. Ägär dä fin anıñ sukırayuın sizsä, tayak belän sugıp ta üterä alaçak iç. Yuk, tuktarga yaramıy, alga, alga! Ni bulsa da, alga!
Häybulla şulay abına-sörtenä atlıy birde. Üze şabır tirgä battı. Yalanbaşınnan bu kütärelä başladı. Niçek kenä bulsa da artka kalmaska, ezlärdän çitkä taypılmaska tırıştı.
Kinät Häybullanıñ küñelenä şik töşte: fin anı üz oboronalarına taba alıp barmıymı ikän? Ul, bälki, yünäleşne küptän üzgärtkänder inde? Ä Häybulla monı sizmägänder?
Häybulla sul kulınıñ barmakları belän ber küzeneñ kabagın yugarı kütärde. Şul uk sekundta küktä yözgän tulgan aynıñ ak nurları anıñ küz almasına kilep kadaldı. Soldatnıñ yörägenä cılılık yögerde.«Küz kabaklarım gına şeşkän bugay»,—dip söyende ul. Annarı, şik kalmasın öçen, şeşkän küz kabagın tagın ber tapkır yug.arı kütärde häm yañadan aynı kürde. «Ähä, ay sul yakta ikän. Dimäk, döres barabız, üzebezgä taba kaytabız. Ägär dä kiresençä bulsa, ay uñ yakta bulır ide...»
III

Sugışta bulgan keşelär belälär: sugış tuktagaç, sugış kırı östenä gacäyep tınlık urnaşa. Bu tınlık ğadäti tınlıkka hiç tä ohşamıy, ul ällä niçek, ber ük vakıtta kaygılı da, şatlıklı da, gazaplı da, rähät tä bula. Cähännäm utı astında üzeñneñ isän-sau kaluıñnı, doşmannı ciñüeñne uylıysıñ da, min — bähetle, diseñ. Äle küptän tügel genä sineñ belän bergä bulgan, sineñ belän ber koteloktan aş aşagan, ber plaş-palatka astında arkanı arkaga teräp yoklagan iptäşeñneñ cansız gäüdäsen küräseñ dä, bägıreñ özgälänä...
Finnarnıñ atakaların äle yaña gına uñışlı räveştä kire kaytargan sugışçılarnıñ da kiçereşläre näq menä şundıy ide. Tranşeyadagılar arasında yugaltular yuk, tik otdeleniyeneñ söyeklese, otdeleniyeneñ gorurlıgı häm maktanıçı Häybulla Aktuganov kına äylänep kaytmadı.
Atular tuktagaç, Nizami berniçä sugışçı belän anıñ ezennän sazlıkka şuıştı. Alar granatalar, minalar yarıluınnan kazılgan, karalgan urınga qadär barıp cittelär. Çokırlar tiräsendä, kuak töplärendä unlap finnıñ üle gäüdäsen taptılar. Ä Häybullanıñ üle gäüdäse dä yuk, barı tik bürege häm kaskası gına töşep kalgan ide.
— Alıp kitkännär, svoloçlar,— dide Nizami. Anıñ tavışı äytep birä almaslık däräcädä häsrätle ide.
Sugışta dustıñnı yugaltu — ayırata avır. Ä Nizamiga Häybulla dus kına da tügel bit. Ul anıñ öyrätüçese dä, kiñäşçese dä, abıysı da häm ätise dä ide. Niçämä-niçä märtäbä Häybulla anı ülemnän kotkardı. Ä menä Nizami aña yärdämgä kilep citä almadı. İçmasam, märhümneñ gäüdäsen dä tapmadı. Ä finnarnıñ ğadäte bilgele: alar sugışçınıñ üle gäüdäsen dä mıskıl itäçäklär.
Sugışçılar tagın da algarak şuıştı. Annarı komanda buldı da alar kire kayttılar. Nizami kayırılıp-kayırı-lıp artka karadı. Anıñ uyçan zäñgär küzläre yäşlände.
Nizami tranşeyalarga kaytkannan soñ da baytak vakıt ütte inde. Kinät aralaşu yullarında poçtalon Zimanıñ yañgıravıklı küñelle tavışı işetelde. Bu podrazdeleniyegä ul härvakıt şulay soñ kilä torgan ide.
— Ğalimcanov, sin kaya? Hatınım yuk diseñ, ä bu kemnän? Ber tügel, ike... Bersendä fotosı da bar,— dip, Zima Nizamiga ike hat suzdı. Nizami al arnı kulına alu belän ük:
— Zöbäydädän. İkese dä Zöbäydädän! — dip irkäle genä pışıldadı, küzlärendä şatlık oçkınnarı kürende.
— Ä Häybulla Aktuganov kayda? Aña liçnıy ekspeditor tabarga kiräk bulır. Beryulı biş hat! — dip, Zima hatlar öläşüen dävam itte.
Häybulla isemen işetkäç, Nizaminıñ yılmayulı şatlıgı, örep sündergän şırpı kebek, beryulı sünde. Yöräge ärnep kitte, äyterseñ iskärmästän kadalgan häncär anıñ arka söyägenä barıp tide.
— Aktuganov kayda? — dip kabatlap soradı Zima.
— Bir üzemä hatların,— dide Nizami, gacäp ber tavış belän. Annarı aptırap kalgan poçtalonnıñ kulınnan hatlarnı tartıp aldı da dzottan aşıgıp çıgıp ta kitte.
Başka vakıt bulsa, Nizami hatlarnı uku, bigräk tä Zöbäydäseneñ räsemen karau öçen karañgıda da cayın tapkan bulır ide, bu yulı küñele kütärelmäde. Ul tranşeyanıñ bozlanıp tuñgan stenasına söyälde. Aynıñ ak nurları astında cäyelep yatkan ap-ak, häzer bayagıdan da şomlırak bulıp toyılgan «berkemneke dä bulmagan» sazlık östenä, sazlık artındagı kara urmanga moñlanıp karıy başladı.
Kinät anıñ başına yaña ber uy kilde. Bu uyga ul, suga batuçı salamga yabışkan kebek, böten köçe belän yabıştı. «Komandirdan tagın ber sorap karıym äle: ikençe tapkır ezlärgä cibärsennär. Akfinnarnıñ oyalarına qadär ük barıp citärmen... İptäşlär dä minem belän baraçak. Bez Häybulla abzıynı tabarbız, ä tapmasak, finnarnı kisärbez... Şundıy kisärbez, balalarınıñ balaları onıtmaslık bulır!» — dip uyladı ul.
Läkin Nizami üzeneñ fikeren tormışka aşıra almadı. Näq şul çakta alda, timerçıbıklar karşında, kara şäülälär selkende.
— İptäş komandir, oriyentir ber-ike barmak uñdarak, ille metr bireräk,— dide ul, yotlıgıp alga karıy-karıy,— ike keşe küräm.
Sercant İvanov Nizami kürsätkän urınga küz taşladı. Ay belän kar yaktısında ike keşeneñ bolay taba kilüe apaçık kürenä ide. Läkin şunısı gacäbräk: aldagısı kulların yugarı kütärep kilä, arttagısı äledän-äle sörtenä, çaykala häm ni öçender ber kulın alga suzgan.
— Bu närsä? — dip pışıldadı Nizami. Ul, üze dä sizmästän, kilüçelärgä karşı çıgarga häzerlänä başladı.
— Kaya? Artka! — dip kıçkırdı İvanov, annarı tezmä buyınça komanda birde.— Otdeleniye, sugışka häzerlän! Minem komandadan başka ut açmaska! Barıgız da küzätergä! Provokatsiyä buluı mömkin.
Sugışçılar, korallarına totınıp, tın da almıyça kötä başladılar. Ä ike keşe haman yakınlaşa. Arttagısı berniçä tapkır yıgıldı. Yañadan torıp, kulın suzgan kileş alga atladı. Güyä ber-ber närsägä totınırga teli ide ul.
— Stoy! — dip kıçkırdı kinät sercant.
Kilüçelär tranşeyalardan yegerme-utız metrlarda, timerçıbık kirtäse aldında tuktadılar. Şul uk sekundta arttagısı:
— Atmagız, üzebeznekelär! — dip tavış birde.
— Häybulla abzıy! — dip, Nizami kıçkırıp cibärde dä tranşeyadan ürmäläp tä çıktı. Ä berniçä minuttan soñ Häybulla da, äsir dä tranşeya eçendä idelär inde.
— Häybulla abzıy, isän ikänseñ, isän! — dip, Nizami kuanıp tuya almadı.
Ä Häybulla haman da äle kulın alga suzgan kileş:
— Nizami, sin kayda? — dip soradı.
— Monda, monda, Häybulla abzıy.
— Ä komandir kayda?
— Ul da monda, sineñ yanında.
— İptäş: sercant,— dip, Häybulla İvanovka möräcäğat itte, läkin üze komandirga taba tügel, bötenläy ikençe yakka borıldı.
— İptäş sercant... — dip kabatladı Häybulla häm kinät tuktalıp kaldı.— Hiçnärsä kürmim. Şundıy karañgı...
İvanov anı koçaklap aldı.
— Häybulla abzıy, närsä buldı siña?
— Plennıy mondamı?
— Monda, monda.
— Alaysa, yarıy,— dip, Häybulla irken sulap kuydı. Anıñ östennän meñ potlık yök töşkändäy buldı. Ul ğayeple sıman yılmaydı da östäde: — Ä min sukıraydım bugay, iptäş sercant, hiçnärsä kürmim. Nizami, sin kayda, birçe kulıñnı...

1944

Click or select a word or words to search the definition