Hastahanä Hastası

(yumoristik povest)
Haris, dulkınlanıp, baş tabip kabinetın açtı.

- İsänmesez, Rif Färitoviç, - dip isänläşte ul iple genä. – Min Haris Varis ulı Rafikov bulam, yullama buyınça sezgä eşkä cibärelgän hirurgmın.

- ä-ä, bik şäp, bik şäp, kötäbez. Küz dä kaş kötäbez. Kiçke avtobus belän kilgänsezder inde, kayda kundıgız?

- Kunakhanädä.

- Miña kiläse bulgan. Yarıy, kadrlar bülegenä kerep oformit itelegez dä, häzer ük eşkä totınsagız da bula. Eş urınıgız ähnçe kabinet bulır, feldşer Näsimä şundadır, tanıştırır. Kiyäüdä tügel. Bik uñgan, buldıklı kız. Kalganın vakıt kürsäter.

Haris bergä eşläyäçäk çibär kollegası belän tanışıp ta ölgerälmäde, kabinetka cide yäşlek malayın citäkläp ber apa kilep kerde. Ulınıñ kulı sıngan ikän, öç kön elek monda bulgannar, Stepanov familiyäle vraç karagan, bügengä yañadan kilergä kuşkan.

- Yarıy, bez malayıñnı karıy torırbız, tik sin bezgä anıñ meditsina kartoçkasın bir.

- Närsä bula ul?

Yäş vraç aptırap kaldı, ä Näsimä nigäder baş çaykadı.

- Här avırunıñ medkartası bula, nigä gacäplänäsez?

- Stepanov şundıyrak keşe ide, kartoçka tutırıp mataştı mikän soñ. Küräsezme, balanıñ kulın da yünläp fiksirovat itmägän. Ul eştän kitte, şuña mäşäqatlänep tormagan inde.

Mondıy süzlär Harisnı gacäpländerde dä, aptırattı da. Halıkka hezmät itärgä, avırularnıñ hälen ciñeläytergä dip kilde ul monda. Häm şundıy uk izge küñelle keşelär belän kulga-kul totınıp eşlärmen digän ide. Baksañ, monda hällär bötenläy başkaça ikän.

- İsemeñ niçek äle sineñ, malay?

- Fidaris.

- Bik yahşı. Sin häzer äniyeñ belän rentgenga bar inde, kulıñnıñ süräte äzer bulu belän monda kire kilersez, yäme.

- Yarar, - dide malay.

Haris balanı karagan arada ana keşe barısın da söyläp ölgergän ide inde. Malay agaç başınnan yıgılıp töşkän. Unike kilometr cäyäü kilgännär. Berkön dä, bügen dä.

- Selkenep yörep söyägen kuzgatıp kuymadı mikän, dip kurkam. Snimok alıp kilsennär äle, şunnan gipska katırırbız.

Kara başlı bu malay Hariska üzeneñ bala çagın isenä töşerde. Ul da kulın sındırgan ide bit äle, häm näq şulay, menä bu Fidaris kebek. Berniçä apa kulın yuan itep, barmak oçlarınnan iñbaşına qadär gipska katırıp, muyınına asıp kuydılar. Şulay uk änise belän un çakrım cäyäü bargannar ide. Yarıy äle ätise alarnı alırga at cigep, abıysın utırtıp cibärgän. Anısı dilbegä totıp kukırayıp utıra, şundıy zur avılga qadär at yörtep kilsen äle!

Yarıy, bolar çıgıp utırdılar, änise dilbegä tottı, anıñ yanına tagın da ber apa menep kunakladı, arba artında Haris belän Väkil. Şulay kaytıp baralar. Kön matur, cäy başı, ülännärneñ äle üsep kenä yatkan çakları, dönya tulı koş-kort tavışı, tabiğat yäşi, sulış ala, koyaş nurlarında izräp yata. Läkin ber bolıt bu hozurlıknı bozarga uyladı, ahrı, ak mamıktan ul sorı çüpräk tösenä kerde häm tamçıların sibäli başladı. Vak kına, yaltır-yoltır kilgän siräk tamçılar. Läkin Väkilgä şul citä kaldı, ul yuk däräcäsendäge yañgırdan ışıklanıp, başına katırka tartma kiyep kuydı. Citmäsä, kıstala başladı. Atnı tuktatıp, vakıtnı äräm itmäs öçen, arba artına torıp baskan. Ä Buyan kötmägändä kotırdı da kitte. Äy çaba bu, äy çaba. Cigelgän buluına da karamastan, ırgıtuga çaba. İke hatın-kız ayak teräp dilbegä tarta, läkin fayda yuk. Arba sikerä, oça, şaltırıy häm kaltırıy, menä-menä taralıp kitär tösle. Väkil inde küptän mätälep töşkän, ul, haman da başına tartma kigän kileş, can-färman arba artınnan çaba. Läkin Buyan añardan şäbräk cilderä ide şul. Cir tigez tügel, nindider kanaular, yırganaklar, traktor ezläre artta kala, bütän çakta tägärmäçlär şunda töşep utırır ide, ä monda alar cirgä tiyep-tiyep kenä kala, şikelle.

Ayıruça Haris hört häldä ide. İnde kilep arbanıñ barıber kaplanasın belä bit ul, änise belän tege apa niçek isän kalır? Alarga yärdäm itep bulmıy, ä menä üzeñ turında uylarga kiräk. Arbadan sikersä, mondıy tizlektä ul mätälep kitäçäk. Kulın yañadan çatır-botır sındıraçak. Sikermäsä, arba astında kalıp kabırgaların da sındıraçak äle. Ä Buyan nikter kinät borıldı da urmanga karap ırgıldı. Arbadagılarnıñ kotları oçtı, anda yar läsa. Arbadan sikerep töşep bulmıy, çönki alar bolay da tabadagı borçaktay sikereşälär. Tik, nigäder haman da şul kak taktaga kilep töşälär. Ä urman iskitkeç tizlektä yakınaya. Häm menä, yom küzeñne, küzeñ açık kileş ülä kürmä digändä genä närsäder şart itte häm olau tuktap kaldı. Arba tägärmäçläre tirän koleyaga eläkkän, ä at başı yuan kayınga terälgän ikän. Närsä şartlagan, kayınmı, at başımı, arba küçäre sınganmı, anısı äle möhim tügel, isän kaldılar bugay, şunısı möhim.

- Balam, başıñdagı şul tartmañnı salıp taşla, at sinnän örkä, - dide änise berençe süze itep.

Barlana başladılar, arba tözek, at isän, kayın basıp tora. Ni gacäp, yakın-tirädä berdänber yuan kayın, monda tik kuaklık ikän. Şul turı kilmäsä, söyäklären änä şul katırka tartmaga töyäp kaytırlar ide. Menä Hoday hikmäte, Harisnıñ da kulı selkenmägän, hiç avırtmıy.

- Min doga ukıdım, - dide äniläre. Anıñ änä şul dogası at karşına kayın bastırıp kuydımı ällä?

Menä şundıy häl bulgan ide. Kul sındırunıñ Hariska faydası da tide äle. Ul häzer böten eşne sulagay kul belän dä eşli belä. Işanmıysıñmı, alaysa kütär külmägeñne, sul kulı belän genä sukır eçägeñne kisep taşlar.

Yarıy, niçek bulsa buldı, Haris äybät kenä eşläp kitte. Hirurgka eşläve ciñelräk, keşeneñ ber cire kiselgänme, söyäge sınganmı, kaymıkkanmı barısı da kürenep tora. Avıru bilgele bulgaç, dävalıy başlıysıñ. Döres diagnoz eşneñ yartısı ul. Ä menä terapevtlarga kıyınrak, alarnıñ çirläre eçtä. Şuña da yış kına yalgışıp kuyalar häm mäzäk geroyları bulıp kitälär. Ä Haris bu könnärdä zur mäşäqatlär belän yöri. Avıl cirenä eşkä kilgän mediklarga mul itep akça birelä, menä şul hökümät bülägen aldı ul. Agaç yort alırga uylasagız, kararga minem ätine alıp barıgız, gomer buyı kommunal hucalıkta master bulıp eşlägän keşe, çerek agaçnı ällä kayan isennän sizä, digän ide Näsimä, şunı istä totıp Gomär agaynı alıp kilde. Bolarga Näsimä üze dä iyärde. Öyneñ bolay eçe-tışı äybät kürenä. İskergän yäki başka ber “gayıbe” öçen satmıylar ikän. Ni säbäptänder hucaları tiz arada küçep kitärgä mäcbür. Şunlıktan artık küp soramıylar.

- Yort yahşı, tözek, hucaları da äybät keşelär, karap, tärbiyäläp torgannar, alırga bula. Urının äyt sin, ber yaktan mäktäp yakın, balalarıña uñaylı bulır, ikençe yakta änä bolnitsa kürenep tora, ä menä bu yakta inde halıknıñ yal itä torgan urını: yılga, plyac, ärämälek. Kıskası, akçañnı çıgarsañ da bula, yeget.

Bolarga söyläşep betärgä irek bulmadı, kobarası oçkan ber ir kürende. Ul kilep tä citmästän akça sorıy başladı.

- Gomär abıy, biş yöz akça bir. Häzer ük. Sroçno kiräk!

Çäçläre ürä torgan, küzläre akaygan, süzen yünläp äytälmi totlıkkan irgä Gomär tınıç kına sorau birde.

- Ni buldı soñ?

- Tamakta rak. Soñgı stadiyä, dide. - Bügen ük Böre şähärenä operatsiyägä bar, - dide. Häzer ük kitäm, akça bir.

Gomär kesäsennän akça çıgarıp sanap birde.

- Kızganıç, bezneñ kürşe ul. Kulı eşkä osta. Menä siña da, ägär remont-fälän kiräk bulsa, Fäniskä genä kuş dimäkçe idem, - dip körsende Gomär.

- Döres bulır mikän soñ. Minemçä, ul hämer kolı bulıp kürende.

- Eçä inde anısı, eçä. Nu eşläsä eşli.

- Mahmır baştan aldaşıp yörmime, dip äytergä telägän idem.

- Yuk, ulkadär namussızlıkka bara torgan keşe tügel ul. Kürdeñ bit, canı kaltırap tora. Yasalma kurku tügel bu.

Haris nigäder çibär kızga da sorau birep kuydı:

- Näsimä, ä sin nigä däşmiseñ, öy oşıymı üzeñä?

- Min bulsam, yokı bülmäsen bu yakta eşlär idem, ä monda inde bik matur itep kuhnya korır idem. Kunak sıylarga yaratam min.

Gomär aga säyer itep kızına karap aldı, yänäse, siña saylamıybız, hirurg Haris Rafikov yäşäyaçäk monda.

- Tuktale, min bit ul turıda soramıym, anısı soñınnan häl itelä torgan vak mäsälä, ä öy üze oşıymı soñ?

- Anısın äti äytte bit inde, tözeleş eşendä anıñ belän bähäsläşkän keşe yülär bulır, - dip, üzeneñ eçendäge hislären belgertmiçä kotıldı Näsimä.

- Yarıy alaysa, min sezneñ fikergä ışandım, alabız, - dide Haris ciñel sulap. – Şulay da aşıkmıy torıyk, ber-ike kön uylıyk äle.

Bu teläkne hucalarga belgertep, saubullaşırga buldılar.

Berniçä kön vakıt ütte. İnde kön kiçkä avışkanda Haris Näsimägä süz kuştı.

- Bügen min üz yortıma küçenäm bit äle. Şunda kunarmın da inde. Hucalar töyänep kitkännär, iske ber divannarı belän öställären miñä kaldırgannar, şulay bulgaç, yäşärgä bula.

- Alay aşıkmagız, niçek inde keşedän kalgan tuzanga barıp keräsez, di. Başta yuıp alırga kiräk, idänen buyarga, stenaga oboy yabıştırırga. Teläsägez, bez barırbız, bulışırbız, Fänis abıynıñ hatını Räsimä apa belän dimen inde.

- Min dä şunı sorarga uylap tora idem äle. Närsä buldı soñ, kürşegez kaytkanmı, ällä yukmı?!

- Kaytkan la...- dip kul seltäde feldşer.

- Tuktale, nigä alay gına diseñ, söylä äle?

- Närsäsen söyliseñ inde. Bargan bu Böre dävahanäsenä, ber yäş kenä yeget utıra, di. Zur itep avızıñnı aç digän. Açkan bu. Tege monıñ bogazına ber genä küz taşlap algan: “Bar, koridorga çıgıp tamagıñnı çaykap ker!”- digän. Anda su bagı tora ikän. Fänis abıy vraç kuşkannı eşläp kire kergän. Tegese yañadan karagan da, açulanıp, soraular birä başlagan: “Sin monda nigä kildeñ? Sine monda kem cibärde?”- dip äytä, di. Şulay äylänep kaytkan inde kürşe.

- Añlamadım, tamagına närsä bulgan soñ?

Näsimä yäş vraçka çänçel karaş taşlap aldı.

- Kaynagan söt eçkän bulgan, şunıñ yasmıgı utırıp kalgan.

Haris tıyala almıy kölärgä kereşte. Menä siña mä, vät mäzäk bu. Kaysı vraç keşegä “irtägä üläseñ” dip diagnoz kuyıp cibärde ikän, läkin Haris başkaça töpçenmäde, monısı anıñ ädäpkä sıya torgan eş tügel.

- Şulay ikän, bezdä meditsina iskitkeç alga kitkän, - dide ul aptırap.

- Kitkän şul. Meditsina alga kitkän, ä halık artta torıp kalgan. Şunlıktan, min kayçak avırularga halık tabibına barırga kiñäş itäm. Vraçlar bozgannı alar tereltep, ayakka bastırıp kaytara.

Gıybrät läsa bu, dip uylap kuydı Haris. Meditsina hezmätkäre üze eşlägän uçrecdeniyegä şundıy bäyä birsen äle. Läkin, rizasızlık monıñ belän genä betmäde şul. İkençe könne planerkada baş tabip Rif Färitoviç kollektivnı çın-çınlap orışıp taşladı. Ayıruça hirurgiyä bülegenä nık eläkte. Avır süzlären äytkända baş tabip Hariska karıy bit äle. Nilektän bu? Anıñ äle tupas hata cibärgäne yuk. Moña qadär bulgan yünsezleklär öçen bügen kilep şaşamı, eşen taşlap kitkännär öçen häzer kilep Haris cavap birergä tiyeşme älle? Çınında citäkçeneñ dä eçe küptän tulışıp kilgänder inde. İgençe avılı kızı turında Näsimä dä söylägän ide. Soklanıp tuymaslık matur kız, di, üze cirän, çäçläre altın sıman balkıy, yöze nurlı, buy-sını torganı ber kärtinkä. Cäl inde kız, cäl. Aña bit äle kiyäügä çıgası bar. Ayagına enä kadalıp kilgän. Hirurg ber urınnı yarıp karıy, enä yuk. Tagın yara – tagın da yuk. Aptırap, snimoknı karıy, anda çit predmet ap-açık kürenä. Hirurg yaña skalpel alıp yänä kat-kat yara. Mañgayınnan şıbırdap tir aga, açuı kabara. İnde bulmagaç, utırıp napravleniye yaza başlıy, avırunı Böre kalasına ozata. Andagı hirurg: “Nigä sine şulkadär yardılar?”- dip gacäplänä häm: “Menä bit ul!”- dip enäne suırıp ta çıgara. Başı kürenep ük tora ikän. Bezneñ tabip çak kına yalgışkan bulgan: kıznıñ sul ayagın tunagan, ä enä uñ ayagında ikän.

Eş köne başlangaç, Näsimä üzeneñ şefınıñ käyefe yuklıgına iğtibar itte.

- Närsä buldı, Haris Varisoviç, planerkada bezne tänkıtlädelärme ällä?

- Tänkıytlämädelär, ere drob belän töbäp attılar. Oyatımnan idän yarıgına töşep kitärdäy buldım.

- Şulay inde, citeşsezleklär citeşmäüdän intekkän yuk.

- Näsimä, sin miña şunı äyt, nigä soñ alay, vraçlar ber institutta ukıy, ber kitaptan belem ala, şul uk prepodavatellär, şul uk cihazlar, ä näticä – cir belän kük? Şähär vraçları tereltä, ä avılnıkılar keşene gürgä kertä.

- Monı böten halık belä inde, şuña da biregä kilmäskä tırışa.

- Şulay da, ni öçen ike törle?

- Soñ, bar keşe dä sälätle bulmıy inde, sälätlelärne şähärdä kaldıralar, ä ukıysı urında tantsıga yöregän bändälärne avılga cibärälär.

- Yağni, avıl halkı ülsä dä yarıymı, anıñ hakı arzanmı ni?

- Alay uk tügel lä. Ayık isäp eşe bu. Sez üzegez uylap karagız, bezneñ tabip ber kıznıñ gına ükçäsen yarıp betergän, ä şähär tabibı şuşı vakıt eçendä un keşene aksak kaldırır ide. Şunıñ öçen ul ostarak bulırga tiyeş. Annarı, avıl keşese basalkı, misal öçen Fänis abıynı gına alıgız. Anıñ urnında şähär keşese bulsa, ällä kaylarga caloba belän yörer ide.

- Min añlıym, yünsez vraçlarnıñ diplomın da tartıp alıp bulmıy inde. Läkin halık nişlärgä tiyeş?

- Çirlämäskä tiyeş. Çirläsä, optimist bulırga. Änä minem ahirät, teş vraçı Fizaliyä söyli: “Ber abzıy kerep utırdı, di. Monıñ teşe küptän sınıp töşkän, ä tamırı kürenmi, citmäsä ul urtaga yarılgan ikän. Slocnoyı udaleniye inde. Min bit terapevt, teş suıru minem eşem tügel, dip äytäm, di. Ä abzıy moña tınıç kına: “Sez kurıkmagız, min sezgä üzem bulışırmın”,-dip äytä, di. Niçek bulışırsıñ? - dip sorıy inde Fizaliyä. “Köçänermen. Roddomda köçän, nıgrak köçän!”- dip äytälär bit, min dä şulay köç birep torırmın”,- dip utıra di abzıkayım. Şunnan kölä-kölä niçek citte şulay aldım inde, di. Abzıy kap-kara buldı, tuktamıy kanı aga, ber unbiş minut koridorda utır, - didem, ä ul kaytıp kitkän”, - di. Menä şundıy halık inde.

- Çınnan da, keşe teş aldırırga kilgän, ä vraç aña min terapevt, ala belmim, dip toramı? Bolay bulsa yırak kitäbez ikän.

Bolay şulay söylänä tordılar, patsiyentlarnı karıy tordılar. Avıru keşe patsiyent dip atala, ällä “avıru” dip äytmäs öçen, ällä “keşe” dip atamas öçen.

- Bäleş! - dip kuydı şunda Haris, - apakayım, sineñ çireñä hirurg tügel, politsiyä kiräk.

- Nigä inde?

- Ayagıña ireñ tipkän bit.

- Yuk, timäde, sıyır sözde, dim bit.

- Bik bäläkäy ikän sıyırıñ, präme pesi balası.

- Tuganım, endäşä kürmä inde. Alama bulsa da ir bit. Çir kilä dä kitä, ir ber kitsä kaytmıy.

- Menä küräseñme, apa, min sineñ kartaña ni bulganın yazıp kuyam. Tagın da berär tapkır kügärenep kilsäñ, ireñne tup-turı törmä kötä. Bu yazu yugalmas.

Retsept yazıp, apaga niçek dävalanırga öyrätep çıgargaç, Näsimä vraçka kisätü sıman süz äytep kuydı.

- Yukka kurkıttıgız, häzer bit ul ülsä dä kilmäyäçäk.

- Belmim, Näsimä. Ğailä bozu zur gönah bit ul. Yarıy, keşe bette şikelle, min tämäke tartıp kerim äle.

Vraçlar arakınıñ, tämäkeneñ sälamätlekkä zıyanı turında säğatlär buyına söylänergä mömkin. Ägär dä inde tämäke tartıp alırga tänäfes birsälär. Haris mondıy perekurga terapevt Mödäris belän yöri. Yarata bu isemne Haris, işetkän sayın küz aldına tügäräk sakallı, nurlı yözle, çalma uragan başlı, kulına yäşel Korän totkan möselmança kiyengän äğlä ber insan kilep basa. Mödärisneñ sakalı, çalması, bişmäte yuk, läkin üze näq şundıy, yaktı küñelle keşe. Tämäke tartuın iğtibarga almasañ gönahsız diyärgä bula. Podezdga çıgıp çitkäräk kittelär dä, Mödäris mäzägen söyli dä başladı.

- Beläseñme, äle genä ber ir buldı. Tikşerdem, analizların karadım, häle şäptän tügel. Turısın äyttem inde: “Agay keşe, sineñ bavırda taş, böyerdä kom, üpkägezdä izvest utıra”,- dimen. “Alaysa äytegez äle, berär cirdä kalay yuk mikän, öyne beteräse bar ide bit”, - di bu.

- Ah, şaytan! - dip kuydı Haris köläse urınga.

- Närsä buldı?

- Sin “kalay” digäç isemä töşte, soñ öy başın buyamaganmın läsa, ä min tagın nindi eşem kaldı dip uylap yörim.

- Menä bit, anekdotnıñ da siña faydası tiyä. Bolay da siña bik cay turı kilde inde, bezgä andıy akçalar eläkmäde.

- Üzeñ bu yakka niçek kilep eläkteñ soñ?

- Hatınım monnan. Ul tarttı. Kartlar da tukıp torgandır inde. Ul yaktan min dä uñdım, öy salganda akçalata bulıştılar. Şulay da hatın tugannarınnan akça alu bik ük yahşı tügel, üzeñne alfons itep his itä başlıysıñ. Keşegä bit bähetle bulu öçen dürt kenä närsä kiräk: yaratkan eş, yaratkan ğailä, yaratkan öy häm tazalık. Sineñ öçese bar inde, dürtençese dä bulır. Yukka gına koyrıgıñnı bozga katırırga uylamıylardır.

- Monısı nindi süz, tatarça añlatıp bir.

- Tatarça şul, sine bülek mödire itep bilgelärgä çamalıylar, şikelle.

- Yuknı söylämä inde. Bügen kürdeñ bit üzeñ, iñ nıgı hirurgiyä bülegenä eläkte. Baş vraç miña tişärdäy bulıp karadı.

- Karagandır. Bälki, tişek tişep, şuña arkan ütkärep bäyläp kuymakçı bulgandır. Tirgäü belän ürlätü ikese ike närsä, min isän çakta belep kal şunı.

- - -

Monnan soñ küp könnär uzdı, eş cay gına alga bardı, iğtibarga alırlık närsä bulmadı. İnde Mödäristän işetkän häbär boyımga aşmadı, onıtıldı digändä genä Harisnı hirurgiyä bülege mödire itep kuydılar. Näsimädän, altın bäyäse torgan yärdämçesennän ayırılu kıyın buldı, şulay uk Mödäris belän yañalıklar urtaklaşıp tämäke tartu da çiklände. İkençe yaktan, başka töşkän yaña vazıyfada sınatmas öçen tırışırga kiräk ide häm ul başayak eşkä çumdı. Häzer Haris, zur bulmasa da, citäkçe keşe, dimäk, dävahanäneñ ber öleşendä bulsa da ideal tärtip, avırularga yahşı dävalau täemin itärgä tiyeş. Tik anıkınça bulmadı şul, ber atna da uzmadı böten kollektivnı, hätta totaş rayonı teträndergän hätär eş bulıp kuydı.

İke bala karañgı töşep kilgändä uramda çana şuıp uynagan. Şunda zur tizlektä ber maşina kilep çıga häm malaylarnıñ bersen tapap ta kitä. Yulda tägäräp yatkan balanı ikençe ber voditel kürep ala häm bolnitsaga alıp kilä. Vahit isemle bu keşe bik yılgır bulıp çıga, uram başında kürşe avılga kaytırga maşina kötep toruçı keşelärdän soraşa, şunda aña zur tizlektä politsiyä UAZigı uzıp kitte, Nikolay tagı da layakın iserek, ahrı, dip uylap kuydık, dilär. Dörestän dä, bu politsiyä naçalnigınıñ enese Nikolay bulıp çıga. Yarıy, monısı hirurg eşe tügel, Haris malaynı kabul itep aldı, yärdämçeläre belän tiyeşle protseduranı ütädelär, baştanayak fiksirovat itep, ike ayagın tarttırıp mahsus caylanmaga yatkırıp kuydılar. Öçençe klassta ukıgan malay Azamat isemle ikän, bik tüzemle bulıp çıktı. Avırtuı nikadär köçle bulmasın, teşen kısıp çıdadı, yılamadı. Darular birelde, sistema kuyıldı, tik malay yoklamadı. Menä monısı naçar. Annarı, bezdä zamança meditsina da yuk, dimäk, şähärgä ozatırga kiräk. Tik, üç itkändäy, küz açkısız buran kotırdı, buldozerlar kar köräp ölgertälmi ide. Maşinalarnı yulga çıgarmaska digän boyırık alındı.

Malayga tiyeşle yärdämne kürsätep palataga kertep saluga ätise kilep citte. Anı Haris tınıçlandırırga tırıştı:

- Ulıgız aksak kalmas, monısı iñ möhime, alay nık kurıkmagız, yäş söyäk tiz tözälä ul.

- Monısı närsä? Kan biräsezme, eçäge izelgänme ällä? - dide kotı oçkan ir.

- Yuk, bu fiziologik rastvor. Organizmga yärdäm itü öçen birelä. Tınıçlanıgız, ulıgıznıñ başka ber cire dä sugılmagan, kügärgän cire dä yuk, eçe, kükräge, başı – barsı da isän, - dip añlattı hirurg.

Ä malay yoklamıy, haman da stress hälendä. Çiktän tış arıdı ul. Küzlären yokı basa, tik, kerfeklären yomıp ölgermi “dert” itep sikerep cibärä. Yuk, monda minnän fayda az, psihiatr kiräk, dip uylıy Haris, läkin näq şuşı vakıtta bolnitsada mondıy belgeç yuk ide. Şähärgä ozatırga, motlak yahşı klinikaga urnaştırası ide malaynı, ä buran tuktarga uylamıy da. Şunda Haris iğtibarga aldı, Azamatnıñ ätise ike taburetkanı yänäşä kuyıp yata ikän.

- Şulay integep yoklıysızmı ni? - dip soradı tabip.

- Yoklau yuk inde ul, Azamat yoklamıy bit. Ä min yatıştırıp algan bulam, tön buyı utırıp bil tüzmi, beraz gına osteohondroz bar minem.

Haris zavhoznı çakırıp aldı.

- Färit abıy, raskladuşka kiräk, barmı?

- Raskladuşka yuk, Haris Varisoviç, topçan bar. Yarıymı?

- Yarıy, yarıy. Häzer ük unaltınçı palataga kertep kuyıgız.

Berara vakıt tabıp, hirurg yänä şunda kerep çıktı.

- Köndez dä sez, tönlä dä sez monda, niçek tüzäsez soñ? Nigä hatınıgız kürenmi?

- Ul sanatoriyda ide şul. Yöräk çirle. Kötmägändä şundıy mömkinlek çıkkaç, barsın, dävalanıp kaytsın digän idem dä... Häbär ittem, Näzifäm bügen kaytırga tiyeş.

- Kaytır, Alla boyırsa. Kiçkä taban buran basıla başlar, dilär. Dimäk, ulıgıznı Ufaga ozataçakbız. Anda yahşırak dävalarlar, - dide Haris.

“Yöräk çirle”. İr keşeneñ şuşı süzlären iğtibarsız kaldırdı şul bülek mödire Haris Varisoviç atlı bändä. İğtibarsız kaldırdı. Kem belgän dä kem uylagan... Yuk, tabip belergä häm uylarga tiyeş ide bit.

Näzifä atlı hatın çınnan da meñ bäla belän şul uk kiçne kaytıp citä. Eşçelärne yörtüçe vezdehod oçrıy aña. Uramda töşep kala da, dävahanägä yögerä. Öygä kerü yuk. Anda närsä bar?! Balanıñ hälen belergä kiräk, ul ni häldä ikän, yörägem minem. İrem dä Azamat yanında utıradır inde.

Hanım, avır kaygıdan yülärlänä yazıp, aşkınıp bolnitsaga kilep kerä.

- Minem ulım Azamat Kıyamov kaysı palatada yata?

- Unaltınçıda, apa, menä bu yakta, - di aña decur sestra.

Näzifä alga taşlana. Menä sigezençe palata, unınçı, unikençe... Hay ozın bu koridor, barıp kına citärlek tügel läsa. Nihayät, işektä unaltı sanı. Hanım tüzemlege sınıp işekne aça, alga taşlanmakçı bula, tik katıp kala. Palata eçe yarım karañgı, tar karavatta ak närsä tösmerlänä. Bolay da ifrat yabık malaynıñ ike yagına borıs kuyıp marlya belän urap taşlagaç, ul näq agaç yarkasına ohşap kalgan ikän. Hanım ulı urnına şunı kürä. Häm agaçka ohşagan närsäneñ ber başında anıñ gaziz ulınıñ başı kuzgala.

- Ah! - dip kuya ana häm görseldäp idängä ava. İre kilep citkändä hatın cansız ide inde.

Bu häbär böten rayonga taraldı. Yäş vraç tämam şañgırap, nişlärgä belmi utırganda baş tabip Rif Färitoviç üze kilep kerde.

- Avırmı? - dide ul, Harisnıñ iñenä kulın salıp.

- Avır, Rif Färitoviç, avır.

- Tüz. Tüzärgä kiräk. Ulkadär kaygırmasañ da bula, sineñ gayıbeñ yuk bit. Sineñ avıru tügel, gomumän, bezneñ uçrecdeniyedä dävalangan keşe tügel, ä Gazrail urın saylap tormıy, küräseñ.

- Şulay da bezneñ ğayep bar, ägär medsestra ozatıp kuysa, ägär ire yäki min şunda bulsam, äytebräk kertsäk alay bulmas ide bit.

- Anısı şulay inde, salam salır idek tä bit, kayda yıgılasıbıznı aldan belmibez şul. Şuña da här vraçnıñ üz ziratı bar, dilär. Sineñ äle bu berençe oçrak. Anda da ber gayıbeñ yuk, tınıçlan. Bähetsez oçrak bu, barı şulay gına äytergä mömkin. Bireşmä alay, Haris Varisoviç. Min siña ışanam, bez bu bolnitsanı kütärergä tiyeşbez äle, alda zur eşlär tora, sineñ köçeñ dä bik kiräk bulaçak. Kıskası, isännär turında uyla.

- - -

Çın duslar başka kaygı kilgändä belenä. Vakıt tabıp Mödäris tä kerep çıktı. Aña inde Haris eçendä nilär barlıgın sizdermäde, hör kürenergä tırıştı.

- Hällär niçek? - dide dustı ğadättägeçä.

- Hällär al da göl.

- Astında köl, şulaymı?

- Alay tügel dä inde. Keşe üleme kaygı bulsa da, vraçlar öçen bu katastrofa bulırga tiyeş tügel. Käyef nık kırılsa da, därtlänep eşläp yörgän baş.

- Menä monısı döres. Şulay kiräk.

- Sezdä hällär niçek soñ. Mondıy zamanda mäzäklär betkänder inde?

- Nişläp betsen, menä bügen ber patsiyent buldı. “Doktor, mindä depressiyä”,- di bu. “Başıñ belän eşkä çum”, - dim moña. “Sez närsä, min bit tualetlar tazartuçı assenizator!”- di bu miña.

Haris çak kına yılmaep kuydı. Bıltır bulgannı bügen dip söyli Mödäris, dustınıñ käyefen kütärä yänäse. Haris ir keşe, bülek mödire, cebep töşärgä yaramagannı añlıy, tik şulay da yahşı süz can azıgı şul, küñelgä ciñel bulıp kitä. Tik yanda Näsimäneñ bulmavı gına eçne poşıra.

Haris östäldäge käğazlären cıyıştırıp kaytırga çıktı. İh, ätkäy yortına kaytıp, änkäy peşergän şäñgäne umırtıp aşa ide dä, ber un minut kuzgalmıy da yat ide. Bulırmı soñ andıy rähätleklär. Küñelsez uylarga birelep kaytıp barganda Näsimä oçradı, kötep tora ikän.

- İsänme, Haris, - dide ul yomşak tavışı belän. Berençe tapkır vraçka “sin” dip endäşte.

- İsänme Näsimä, hälläreñ niçek?

- Mineke äybät äle, ä menä sineñ käyefeñne bolıt baskan dip işettem.

- Alay zarlanganım yuk şikelle.

- Zarlanırga uylama da. Yul çokırsız, yılga çoñgılsız bulmas. Tormış bändäne şulay sınıy di, ä öydä niçek?

Ah, yegetneñ avırtkan cirenä tide bu sorau. Bu kızlar näq terapevt şikelle, avırtkan cireñä basalar da avırtamı dip sorıylar. Öydä niçek di. Öydä niçek bulsın, ul bit buş! Buş öydä närsä niçek bulırga tiyeş? Menä üzeñä üç itep kütärermen dä alıp kitärmen. Annarı inde öydä niçek dip soramassıñ. Ällä niçek buldı inde, bergä eşlägändä ber-bersen añlap betkännär ide şikelle, caylı urında söyläşäse genä kalgan ide. Yaña eşkä küçkäç mäşäqatlärgä battı da kuydı Haris. Hezmät berençe urında! ä bähetle tormış koru, sineñçä, unınçı urındamı? änä şul bähetsez keşelär yış çirli dä inde. Şundıy uylarga birelep Haris yäşägän yortka qadär bergä kayttılar. Berse ker dimäde, ikençese keräm dimäde. “Ucım bozavı” dip atala mondıy yegetlär. Monısı Harisnıñ üzenä birgän bäyäse ide. Cayı çıgar äle dide ul.

- - -

Cayı çıkmadı şul. Soñgı vakıtta ber-ber artlı uñışsız operatsiyälär, yalgış diagnozlar bulıp aldı, yänä şul tabiplar citmäve, su buyı çiratlar halık arasında rizasızlık tudırdı. Ber könne Harisnıñ ayıruça eçe poştı, uylap tordı da, kitte Mödäris yanına. Läkin aña qadär barıp citälmäde, poliklinika koridorında avırular bola kütärgän ikän. Başta çirat öçen başlangan äytkäläşü, kemneñder mäkere belänme, vraçlarnı kahärläügä, çın gaugaga äverelep kitkän. Tavışka aptıragan mediklar işektän başların gına tıgıp karıylar da, bu bolanı min nişlätä alam soñ, digändäy kire yabıp kuyalar. Belälär, halık kabinetka kerep alarnı dömbäsläp çıgarga baznat itmäs, läkin mondıy tavışka eşläp tä bulmıy inde.

Tanış keşelär dä bar ikän. Äzmäverdäy taza, bäleş bitle, çirtsäñ kanı çıgarga torgan häm atna sayın äle ber tabiptan, äle ikençesennän yalgan byulleten yazdırıp algan oyatsız Möhärräm häm älege şul Fänis tä monda. Haris anıñ mäzäk söylärgä hirıs ikänlegen yahşı belä, şuña da kul izäp kenä tışka çıgarga äydäde.

- Beläseñme, Fänis, bu bolanı basarga kiräk bit.

- Niçek itep?

- Sin mäzäk söylä. Avızıña karat. Küräseñme, veterannar tayakların selkep gayrätlänep utıra, alar kızsa täräzä vatıp kına kalmaslar.

- Mäzäk söyläp kenä...

- ä sin vraçlar turında söylä, alarnı äşäke süzlär belän sük. Üzeñne halık nıklap tıñlıy başlagaç, tämäke tartıyk äle, dip uramga çık.

- Bula ul, eşlibez anı! - dip Fänis işek artında yugaldı.

Koridorda ul urtagarak çıgıp basıp süz başlap cibärde:

- Döres äytäsez, iptäşlär, ul yünsezlärneñ imannarın ukıtırga kiräk. Min Fänis Hammatov, mine beläsezder, yalganlıy torgan ğadätem yuk. Mine bit infarkt yasap üterä yazdılar, bügen operatsiyägä ölgermäsäñ irtägä üläseñ, dip aldap Böregä cibärdelär. Vät nadannar, ä?! Bıltır baş tişelde, bäylätergä kildem, ä vraç miña närsä dide, beläsezme?

- Sin üzeñ äyt, üzeñ äyt! - digän süzlär yañgıradı. Oratornı tıñlauçılar arta bara ide.

- Sineñ başıñ nık zararlanmagan, şunıñ öçen amputirovat itep tormıybız, monısın gına remontlap kuyarga buldık, di. Däşmi torsañ, keşe başın kisep taşlarga da küp soramaslar ul kabähätlär. Turıga ministrga caloba yazırga kiräk. Kilsennär, karasınnar, inälären öşkerep kitsennär. Min üzem yazam. Bolarnıñ etlekläre, bezne et urınına kürüläre fakt. Bermälne öydä çirläp yatam, eçem avırta, bolniska baralmıym. Hatınımnı cibärdem. Ul kilgän, vraçka hälne añlatıp birgän. Anısı minem hatınga: “Çişenep aldıma bas, ireñneñ kaysı cire avırtkanın törtep kürsät”, - dip äytkän. Svoloçlar bit alar, adäm aktıkları, alarnı min, alarnı min...

- Uf tamagım karlıktı, tämäke genä tartıp alıym äle. Biräle tartırga, - dip Fänis arada iñ aktiv “revolyutsioner” Mähärrämgä endäşte. Tegese üzenä şundıy kıyu fikerdäş tabıluına kuanıp sigaret çıgardı häm üze dä Fäniskä iyärep tışka yünälde. Alarga tagı da unbişläp keşe iyärde. Miting uramda dävam itte. Tik vakıt uzgan sayın öyer sirägäyde: kemder tışkı salkında suınıp kerde, kemder kulın seltäp kaytıp kitte, hätta beraz halık kabinetlarga kerü bähetenä ireşkän ide, çönki tabiplar, çäy eçülären taşlap, eş başlap cibärgän ide. Fäniskä inde kämitne tämamlarga kiräk.

- Yarıy, iptäşlär, min tizräk kaytıym äle, kızgan çakta caloba yazıp kalırga kiräk, yugıysä süzläregez onıtıla başlar. İrtägä kilermen, sezdän kul kuydırırmın, yäme.

İrtägäsen bolnitsa koridorında ğadättän tış tın ide. Kemneñ şikle calobaga kul kuyıp üz başına bäla alası kilsen. Tayak bit ike başlı. Bu hälne baş vraçka kem tişkänder, läkin Haris yomış belän kergändä Rif Färitoviç aña yılmayuın yäşerä almıy karadı. Menä şunnan soñ Haris tormışında çın-çınnan ak, balkıp torgan däver başlandı. Ber könne bülekkä ber avıru kilde. Çibär untuguz yäşlek kız. Tik, taza beläkle avıl kızı. Söyläşüe dä avılça. Kulın pıyalaga kistergän ikän. Pıyala lezviye tügel, tigez kismi, şuña da avır tözälä. Ä monıñ yara çitläre erenli ük başlagan. Elek mondıy yaranı teläsä kaysı medpunkta teläsä kaysı feldşer dävalıy ide dä bit... Menä siña tsentralizatsiyä näticäse. Näsimä äytmeşli, meditsina halıktan yıragayıp bara şul. Ber bulgaç, ni öçen barmakka enä kadalgaç Mäskäügä genä barıp dävalanmaska inde. Şundıy uylar belän Haris kıznı dävalarga totıngan ide, bik tiz alar arasında kızıklı äñgämä başlanıp kitte. Hirurg äledän-äle tuktalıp şarkıldap kölä başladı. Ul gına kölmäsen äle, Häsibäneñ söylägänen bez dä tıñlap karıyk bulmasa

- Klubtan urladılar mine. Präme-täki uram urtasında, köpä-köndez inde, avılda bagana sayın lampoçka bulmagaç kem urlaganın kem kürsen. Başıma tolıp kapladılar da, äydä inde bezgä utırmaga kunakka, kartinäñä sälam äyt. Sizdem inde bu malaylarnıñ şutlıkların, kürşe avılga uk alıp kittelär. Anda miña närsä kalgan? Hı, minätäm, familiyäne dä soramadılar, oyatsızlar. Çur, minätäm, min Häsibä bit äle, änidän soramıyça rizalıgım yuk. Bardık, tuktadık, küzemne açmıylar bolar, ällä kiyäüne kürep kotı oçar dilärme. Oçmıy torsın äle, üzegezne oçırırmın. Alıp kerdelär ber bülmägä, yaptılar, şunda gına tolıpnı alıp ırgıttım. Min Häsibä bit äle, işek bulmasa, täräzä bar, sugıp vattım da çıgıp kaçtım. Nu pältä cäl kaldı inde. Pältäle kileş ölgegä sıyıp bulmıy läsa, min pesi balasımı ällä. Tege tolıp ta kaldı inde. Anısı da cäl . Uylarga vakıt birmädelär bit. Uylagan bulsam tolıpların urlagan bulır idem. Bälki, täm-tomnarı da bulgandır äle. Kız urlagaç aña körpä aşatırga cıyınmagannardır iç. Min, yülär, täräzädän çıktım bit inde, kire kerep bulmıy. Ni pıçagıma aşıkkanmındır. Citmäsä, änä şunda kulnı da invalid itkänmen, çänçelep kadalgırları.

Yarıy, täräzädän oçıp çıktım digäç tä, oçıp kaytıp bulmıy. Ber keşeneñ munçasına kerdem dä kittem. Esse buldı munça, kahäreñ, min külmäkne salıp kuydım. Nişläp tirgä batsın ul, ör-yaña külmäk, apamnan kalgan ide. Bermälne işektän babay kerep kilä, kart täre, sorau yuk, işek şaku yuk, präme tup-turı minem yanga kerep kilä bu malay. Nindi nahal! Mine kürde dä ike küze şar buldı. Moñaça kız kürgäne bulmagandır inde. “A-a!”- dip akırdı da çıgıp çaptı, äyterseñ min anı obicat itkän. Soñ, ul çapkaç min dä start aldım inde. Kiräkkängä tügel läsa, kurıkma, babay, bu min, dip äyter öçen genä. Karşıga karçıgı çıgıp kilä. Kulında zur pima. Anı bezdä ayakka kiyälär. Nu öşkerä başladı inde babaynı şul piması belän. Minem açuım kilep kitte, munça kerep tä ölgermädek, şunıñ öçen ülem cäzası, ğadel tügel.

- Tukta, äbi, minäytäm, bu min – Häsibä. Babañ saf keşe, kız kürmägän mañka malay kebek. Sin anı dömekterergä aşıkma, kiräk buluı bar. Kart disäñ, änä ızbañ iskerep bara, büränä arasına mük urnına tıksañ da yarıy. Şulay tınıçlandırdım inde äbine.

- Yarar, minäytäm, min Häsibä, ä sezne beläsem dä kilmi. Min munça kerep çıguga ike tälinkä aş, yartı ipi, ber samavar çäy östäldä bulsın, bal kuyarga onıtmagız, tamak yalgap alırmın da kaytıp kitärmen, utırmaga kilmägän.

Bolarnıñ telefonnarı bar ikän, şıltıratım inde Räfilgä. Ul minem miña küze töşkän malayım. Minätäm, min Häsibä, min äytkänne tıñla! Yolkış kına ber at tabıp alama çanaga cik häm fälän avılga, fälän keşegä kil. “Nigä, maşina belän barsam yaramasmı ni”, - di divana. Vät ahmak. Känişne, minäytäm, sin tagı ozın limuzin tap ta kübräk kıñgırau tak. Vät işäk. Yarıy, min munça kerep çıguga kilep citkän bu. Çanaga çıktım da yattım. Peçän belän küm dim inde. Räfil närsä kuşsañ da eşli ul. Şulay kaytıp kittek. Yulda sorau birä: “Nigä äytmädeñ, yahşı maşinada gına alıp kaytır idem”, - di. Ähä, minäytäm, tege culiklar sizep kalsa tañga qadär min kız bulır idemme, närsä bulır idemme? Yarıy, şulay kayttık avılga qadär, Räfil dilbegäne bezneñ yakka tarta. Tukta, minätäm, tı ni tudı, bor bolayga, üzegezgä. “Nigä?”- di ucım bozavı. Soñ, minätäm, sin bügen kilen alıp kaytasıñ, min bit urlanıştan kalgan hur kızı bulıp atay yortına kire kayta almıym. “äniyem äzerlänmägän”, - di. Anañnı, minäytäm, min äzerlärmen häzer, kort çakkırı närsä. Şulay ireksezläşep urlattırdım inde, yugıysä ul, Räfilne äytäm, urlaşa belmi. Nisovremennıy ul. Min menä bik akıllı bulıp ta tege kartlarnıñ tolıbın kaldırdım äle. Yahşı tolıp ide. Kız urlaganda kiyä torgan. Kaytıp cittek bolarga. Çanadan sikerep töşkän idem, yıgıldım da kittem. Sikerep tordım da tagın yıgılıp kittem. “Balakayım, ällä kilenneñ ayagı yuk inde?”- di karçık. Nişläp bulmasın, minäytäm, beräü tügel, ikäü äle, anañnı kort çakkırı. Tik pima eçendä. Tege karçıknıñ olı pimasın kigänmen, imeş. Urlap tügel inde, cılı bulsınga. Ä minem mählük cankisäkkäyem pima östenä utırıp kaytkan. Pima eçendä minem ayak barlıgın sizmägän yünsez. Ayak şuña oyıgan.

Beläm inde, kilen keşe uñgan bula. Min Hälisä bit, ikençe könne irtük torıp tege bozaunıñ anasınıñ, äy lä, cankisäkkäyem irkäyemneñ änkäseneñ inde, bar pıçragın yuıp çıgarıp tüktem. Menä şunda kulga zaraza bulgan, abıy. Zarazadan akça yokmas äle kulga, dävalasañ da bula.

Haris kölüen tıyarga tırıştı.

- Rähmät, tugankayım, käyefne kütärdeñ. Menä min dä öylänergä uylap yörim äle, sin nindi kiñäş birer ideñ?

- Abaga at cik, maşina alma. Maşina häzer – çeben, at – defitsit. Üläksä alaşa cigep çıksañ bu keşe kız urlap yöri dip ber genä ment ta uylamas.

- Tuktale, Hälisä, min bit urlarga cıyınmıym, rizalık belän alırga uylıym.

- Yuk inde. Algaç, urlap alalar anı, şulay qaderle bula. Degänäk iyärep kilä, tatlı almanı urlap alalar. Sin mine tıñla, abıy, min – Hälisä.

- Yarıy, Hälisä, sin kuşkança eşlärmen. Ä kulıñ öçen borçılma, min anı eşkärttem, bäylädem, öç-dürt köndä tözälä ul.

Şuşı köndä Haris nıklı kararga kilde. Kara, kızlar niçek kıyu, kiräk ikän üzen-üze urlattıra, ä ul yeget bit äle! Tik ber ätnäkäse bar şul, Haris küptän Näsimäne üz yanına aldıru turında hıyallana ide. Öyläneşep kuysalar, irle-hatınlı ber urında eşläü kileşmäs kebek, ä Näsimä şul urında kalsa, ber dä üzeneñ şefı Hörmätşinnan riza tügel. Haris şulay ikelänep yöregändä tagı da ber yämsez küreneş buldı. Ber könne Hörmätşin decur vraç bulıp kalgan, moña kulı sıngan öç yäşlek kız balanı kitergännär. Bu igeleksezeñ: “Eş säğate bette, almıybız, irtägä kilegez”,- digän. Yarıy äle balanıñ äti-änise, yäş bulsalar da, yugalıp kalmagannar, şunduk Böre şähärenä şıltıratkannar. Anda, älbättä, kilegez, alabız, digännär. İnde balanı alıp bargaç: “Nigä sezdä dävalamıylar, andıy zakon barmı ni?”- dip gacäplänälär, di. İh, şunda Harisnı çakırtsa da bulır ide bu Hörmätşinga, ä bolay hurlıgı yänä kollektivka äylänep kayta. Yaman häbär tiz tarala ul.

Menä şunnan soñ Hariska kıyulık kerde, tottı da kitte ul baş tabip yanına.

- Rif Färitoviç, poliklinikadagı feldşer Näsimäne hirurgiyä bülegenä küçeregez äle, zinhar, - dide inälä yazıp.

- Ni öçen inde?

- Bez anıñ belän bik nık iyäläşkän idek, añlaşıp eşlävebez yahşı näticä birde, avırular bik kanäğat ide.

- “Avıru kanäğat ide” digän süzeñ närsäne añlata? Yarıy älä avırıybız, yugıysä monda kilep Haris Varisoviçnıñ nurlı yözen kürmägän bulır idek, dilärme ni? Sin davay yükä çöy kagıp mataşma inde, Näsimäne yaratam şul, bergä eşlärgä telibez, dip äyt tä kuy.

- Tap şulay, Rif Färitoviç. İnde serne belgäç, ber kiñäş tä biregez inde: öylänäse dä kilä, bergä eşlise dä kilä. Näsimä miña kiyäügä çıgarga riza bulıp kuysa, bergä eşläü kileşerme ikän dim. Niçekter, ber kollektivta tugan-tumaçalar cıyıluı kilep çıga.

- Yuk häsrättän kaygırma äle. Bez bit bankta yäki däülät organında eşlämibez, ä sälamätlek saklau ölkäsendä elek-elektän dinastiyälär bulgan. Min dä menä sezneñ balalarıgıznıñ doktor bulganın kürergä telim. Kıskası min riza, ikegez öçen dä şatmın. Tik eşlägez genä.

- Eşlärbez, Rif Färitoviç, rähätlänep eşlärbez. Huşıgız.

Haris çıgıp kitkändä baş vraçnıñ küzlärendä şatlık çatkıları yögereşä ide.

- - -

Hatın alsañ buş öygä alıp kil ikän, çönki ul öydäge bar närsäne kırık märtäbä küçeräçäk. Yarıy äle Harisnıñ mebele küp tügel ide, bergä yäşi başlasak Näsimägä ohşaganın alırbız, dip äyber cıyarga aşıkmadı. Şulay da, kiç citü belän yäş kilen: “Yuk, bu östäl monda bulırga tiyeş, ä divan monda torsın”,- dip inde niçänçe tapkır yäşäü şartların kulaylaştıra. Tuy digändä nindi tuy ul, ikesendä dä eş kaygısı. Näsimä üzeneñ buldıksız şefınnan kotılıp operatsiyä sestrası bulıp eşli başlavına çiksez şat, ä Haris turında äytäse dä yuk, “yöräkkäye” üz yanında, öydä dä, eştä dä. Kem kürgän andıy bähetne. Mulla çakırıp nikah ukıttılar, ber kiç bäyräm ittelär häm yäşäsen yäş ğailä!

Bu tantanada Fänisneñ bulmavı gına cäl. Ul bu vakıtta Ufada ide. Menä anıñ kürgän mihnätläre turında söylämi bulmıy inde. Meditsina tarmagında iseme şaktıy bilgele bulgan professorga yullama birdelär. Bilgele inde, işek töbendä az utırmadı Fänis, şulay da berzaman çakırıp kerttelär. Professor, küptän inde pensioner, kolaklarına nauşnik elgän. Fänis anı başta eş belän şögıllänä dip uylagan ide, baksañ, ul radio tıñlıy ikän. Kıymadı Fänis olı keşene bülderergä, eçe avırtudan ıñgıraşmaska tırışıp, utıra birde. Nihayät, aksakal nauşnikların salıp kuydı häm telgä kilde.

- äye, menä äytkän ide diyärseñ, Yırak Könçıgışnı tagın su basaçak äle. Koyma yañgırlar ikençeläy äylänep kaytaçak. Sin monı onıtma, abzıy äytkän ide diyärseñ.

Fänis süzneñ bolay başlanırın kötmägän ide. Başta ul professornı berärsenä endäşä dip uyladı. Läkin kabinetta bu mäldä başka keşe yuk ide, dimäk, kart tabip aña atap söyli. Tik, Fänisneñ üz häle häl.

- Min, hörmätle professor...

- ä-ä, beläm, berär cireñ avırtadır. Sin kaysı yaktan äle?

- Karurman rayonınnan.

- Şulaymı ni-i, - dip suzdı professor, ällä närsä kürgändäy. – Bik şäp. Sin miña başta şunı äyt: Hafiznur abzañ nigä ülde? Bik küp bulmagandır äle aña, kaydan kart bulsın, minnän un yäşkä olı bulsa bulır.

Hafiznur kart ber ministrnıñ ätise ide. Läkin Fänistä anıñ kaygısı tügel.

- Min, professor, sezgä kilgän idem. Ni bit...

- Beläm, beläm, çirläp kitkänseñder inde. Bula ul andıy häl. Hällär niçek soñ, sezneñ rayonda yılga aşa küper sala başlamadılarmı äle?

- Başladılar, minem eçem...

- Şulaymıni, başladılar diseñ inde alaysa. Sezdä, yılga buyında dim, “Himneft” zavodınıñ bik şäp yal bazası bar ide. Ber yılnı yal itkän idek, äle dä eşlime ul?

Fänis professornıñ urınlı-urınsız soraularına küpme cavap birgänder, täqate korıdı. Avıru tarihın aldı da, monardan fayda yuk dip çıgıp kitte. Çıgıp barışlıy äylänep karasa, professor ipläp kenä nauşnikların kiyep mataşa ide.

İkençe doktorga Fänis töştän soñ gına kerä aldı. Kahär sukkırı, monısı da professor ikän. Tik bu yulı Fänis yugalıp kalmadı, üläse kilmi bit, niçek bulsa da tikşerelep, dävalanırga kiräk. Şunıñ öçen öç litrlı bankanı ul ayagı belän genä tabip yagına şudırdı.

- Professor agay, menä, äz genä bal alıp kigän idem, avıl küçtänäçe, rähim itep alsagız ide...

- ä! Bal disezme? Bal şäp närsä, yarıy, bik hup. Minem kortka bal disäñ ülä inde.

- Şulaymı, belgän bulsam kübräk alıp kilgän bulır idem läsa!

- Ya. Kütär alaysa külmägeñne, karap karıyk.

Professor, foneskopın kiyep, Fänisneñ kükrägen tıñlıy başladı.

- Beläseñme, miña kalsa, üpkäläreñ taza sineñ.

- Minem eçem avırta, abıy!

- Şulay dilär anı. Alaysa rentgenga barıp kil.

- Anda bardım min, abıy, änä, käğaze aldıgızda.

- Şulaymıni, karamaganmın ikän. Bolay bulgaç, siña UZİgä kerergä kiräk.

- UZİgä dä kerdem, professor agay, käğaze şunda.

- Kerdeñ dä meni, kürmägänmen ikän. Alaysa nişlik soñ?

- Abzıy, balnı suıtkıçka kuyıgız, yäme? - dip Fänis mutlaşıp aldı. Yänäse balnı birgäç, professor anı dävalarga tiyeşter inde.

- Närsä, bal diseñme? Beläm, bal şäp närsä ul. Bezneñ işe kart-korıga yarap kuya. Yarıy, alay bulsa min siña yatarga zaklyuçeniye yazıp birermen. Sin borçılma, avırtsa da, avırtmasa da, ber-ike atna yat. Meditsina häzer köçle, barıber çireñne tabarlar. Azak monda kerep söyläp kitärseñ, yäme.

Professornıñ “avırtsa da, avırtmasa da” digän süzlärenä nık açuı kilde Fänisneñ. Soñ, ul eçe avırtudan böreşep, çak köçkä urındıktan yıgılıp töşmi utıra läsa. Ufa tiklem Ufaga uyın öçen kildeme ni? Tik, professorga arkılı süz äytep, üz başına kıyınlık alası kilmäde. Kitte dürtençe korpuska. Ni äytsäñ dä, dävalauçı vraç professor tügelder äle, bälki, dävalagan bulır.

Yuraganı yuş kilde. Anı yegerme ike yäşlek kız dävalıy başladı. Ak halatlı vunderkind. İnstitutnı betergän beterüen, tik ni arada täcribä tuplagan bu bala? Şulay da çäç arasında beraz başı bar ikän.

- Sezneñ aşkazanı sogı normalnıy, timpaniyä ritmı döres, bernindi üzgäreş, yat predmet kürenmi. Şulay bulgaç, nişläp aşkazanıgıznı dävalarga tiyeş min? Yarar inde, professor yazgaç, şul darularnı birermen, miña barıber tügel meni, - dip söylänä üze.

Aña barıber, ä Fäniskä barıber tügel. Avırtuı basılmıy läsa. Öç könnän soñ enekäşe häl belergä kilgän ide.

- Alıp kayt, min monda üläm, tuganım. Zinhar, alıp kayt, öydä üläsem kilä, - dide Fänis.

Kurkuga töşkän enese karşı kilmäde, tege kız vraç ta totkarlamadı, şulay itep kaytıp kittelär bolar. İnde avılga cittek digändä genä Fänis kıçkırıp cibärde:

- Üläm, tuganım, eçemdä närsäder özelde!

Sukır eçäge şartlagan bulgan. Şulay itep Haris belän Näsimä ikäü bergä berençe operatsiyä yasadılar häm ul bik avır buldı.

- Nu Fänis abıy, tökle ayagıñ belän! Sin ülemnän kaldıñ, ä bez eş başladık? - dide hirurg.

Näsimä dä kürşesenä törtterep kuydı:

-Başkaça çirlämä inde, Fänis abıy, yugıysä rekordlar kitabına yazalar üzeñne.

- Rähmät inde sezgä. Tamak ragınnan ülmädem, ike professor üterä almadı, häzer yäşärgä uylap toram äle.

- - -

Menä şulay eşläp kittelär irle-hatınlı Rafikovlar. Akrınlap hirurgiyä bülegeneñ abruyı da kütärelde, Haris Varis ulı dävahanä eşlärendä dä torgan sayın aktivrak katnaşa başladı. Şulay bermälne Rif Färitoviç aña ser itep kenä yaña häbär söyläp taşladı. Yaña bolnitsa tözetü uyı bar ikän, hökümättä karşı kilmilär, tik barıber byurokrat kirtäläre küp bulır äle. Şularnı yırıp çıgarga köçem citmäs dip kurkam, di. Moña Haris bik şatlandı. Yaña dävahanä ul siña yaña bina gına tügel, ä böten cihaz yaña bulaçak. Yugıysä änä teş vraçları sıyfatlı snimok yuk, dip zarlana, ä hirurgiyä han zamanındagı korallar belän eşli, aları da citärlek tügel. Şulay da avırularnı dävalarga tırışalar. Halık üze dä äbänäk tügel. Näsimä başta uk bezdä mäzäk halık yäşi digän ide, çınnan da şulay bulıp çıktı. änä tagın şundıylarnıñ berse kerep yattı. Sabircan isemle ul. Anıñ turında närsä äytäseñ inde, bolay da bilgele keşe ul. Şulay da, anıñ niçek bolnitsa kollektivı arasında populyar adäm bulıp kitüe turında äytmi kalıp bulmas.

Sabircan häzer televizordan tik Yelena Malışevanı gına karıy. Professor törle çirlär turında şulkadär matur itep bäyän itä, adämi zat mulyacların, törle organnarın zur itterep yasattıra, nilär söylägäne hätta çi nadannarga da añlaşıla, tege sınnarı (bezneñçä yat cir) hätta küzlärenä ak salgannarga da kürenä. Näq şundıy sırhaular Sabircannı da borçıy kebek. Çirne azındırırga yaramıy, ara-tirä bulsa da tabiplarga barıp tikşerenep toru muafık, dip täqrarlıy professor. Keşeneñ nindi sırhau-zähmättän integüen küzenä karap kına, ä küze bulmagan keşeneñ tırnagına karap kına belä. Şulay ber adämneñ küzsez ikänen tırnagına karap belde. Belmi ni, üze dürt küzle bit ul. Başlı hatın, minsiñaytim, bolnitsaga yörmäüçelärne ärläp alırga da onıtmıy. Anısı döres inde, tege dönyada dävalauçı ällä bula, ällä yuk.

Malışevanıñ yöräkkä sarı may bulıp yatkan süzläre täesir itteme, Sabircan da dävahanägä barırga kiräk digän fikergä kilde. Üsä başlagan sakal-mıyıgın kırıp taşladı, yon baskan kileş yörergä artist tügel läsa. Çista külmäk-ıştannarın kiyep aldı. Registraturadagı çirat sovet zamanında saylau könendä kolbasaga baskan tösle. Rähät ide ul çakta, dürt yılga ber kolbasa aşıy idek. Çirat küp bulsa da, keçkenä täräzä artındagı yäş kenä kızlar tiz tarata halıknı. “Väliyeva ukuda, Häliyeva – bala tapkan, Säliyeva – byulletendä, Käriyeva – Ufada” häm başka şundıy rähimsez süzlär çıbırkı şikelle şartlap kına tordı. Nişliseñ inde, Sabircannıñ da yulın bordılar bu tutaşlar. İkençe könne ul tagın da irtäräk kilde.

- Uçastok dävahänälären yaptıruçılarnıñ arkalarına at iyäre kiderep, kayış çıbırkı belän yarırga kuşsalar , çiratka iñ berençe min basar idem, - dide mıyıgına çal kerä başlagan ber abzıy. Anı huplauların beldergän hatın-kızlar gör kilde. Keşelärneñ tege yäki bu avıru turında söylägännären tıñlap kına da meduniversitet studentları terapiyädän zaçet tapşıra alır ide. Nihayät, Sabircannı da kabinetka çakırdılar. Kompyuterga tekälgän vraç aña kütärelep tä karamadı. Kürenep tora: ekranga kiräkle mäğlümatlarnı çıgaralmıy, şuña da käyefe yuk.

- Elek talon, byulleten yazdırıp huşnı alalar ide, häzer kompyuter mi çeretä, - dip söylände ul üzaldına.

Sabircan bu Kıtay proizvodstvosı belän tanış inde, onıgı öyrätkän ide, şuña da tabipnı tınıçlandırırga tırıştı – tiyeşle töymälärenä baskalap programmanı eşlätep cibärde.

- Borçılmagız, - dide ul tagın da ber märtäbä häm östäldäge tanometrnı alıp hanımnıñ kan basımın ülçäde.

- änä bit niçek sikergän...

- Sestram, çirlim dip, kaytıp kitkän ide. İrtädän birle ikelätä nagruzka, - dip aklandı ak halatlı medik.

- Fizik künegülär belän bik ük dus tügelsez ikän...- Sabırcan vraçnıñ kalın gäüdäsenä igtibar itte. – Artık kilogrammnar yörtüdän organizm arıy, yöräkkä dä kıyınlık töşä. Bezdä yabıguçılar klubı bulmasa da, härkem möstäkıl şögıllänä inde. Üz aldıña maksat kuyıp şuña omtılırga gına kiräk. Çirattagı patsiyent kergänçe, äydägez, fizkult tänäfes yasap alıyk. İkebez öçen dä faydası timi kalmas, - dip elek boz östendä buk tibü yarışlarnda katnaşkan Sabircan üzen ifrat cavaplı bäyge aldınnan kebek toygı kiçerde. – Torıp basıgız. Tın alabız, kullarnı yugarı kütäräbez. Ber, ike, öç, bez kümäk köç. Teläsäk oçabız, teläsäk kısıp koçabız...

Kölä-kölä yasagan künegülär ikeseneñ dä käyefen kütärde.

Menä şundıy vak-töyäk avırularga tökerep karagan keşe bügen üze dävahanädä yata. Yatuı şul, kön buyına tegendä barıp tıgıla, monda kilep kısıla. Menä äle dä, eş säğate küptän betügä karamastan, Haris Varisoviç kabinetına kilep kerde.

- İsänmesez, iptäş doktor, kerergä mömkinme?

- Mömkin, Sabircan abzıy, sezgä kerergä mömkin, miña çıgarga mömkin.

Sabircan kinayane añladı, läkin härkemneñ üz häsräte häsrät.

- Min ber genä minutka. Närsä, ällä eşlämime?

Hirurg bayadan birle kompyuter käcäse belän köräşä ide.

- Eşlämi şul, - dide ul, - “Leçeniye sustavov nicnih koneçnostey” digän närsä bulırga tiyeş ide.

- “Nicnyaya koneçnost” närsä bula soñ?

- Ayak inde, ayak, keşe ayagı.

- ä-ä, min ällä ürmäküç ayagı dip uylagan idem, bezneñ ayaklar elek “nogi” dip atala ide.

- Meditsinanıñ üz terminnarı.

- Alaysa çitkäräk kitegez äle, min ul ahırzaman äkämäten häzer ipkä kertäm.

Haris karışıp tormadı, urın birde.

- Nindi yomış ide soñ?

- Min ni inde, tuganım, irtägä kaytarıp cibäregez äle, dip soramakçı idem.

Haris patsiyentnıñ kıltıy keşe buluın belä ide inde, andıylar belän üzlärençä söyläşergä kiräk.

- Yuk, min sezne çıgara almıym, - dide ul. – Barı tik ike oçrakta gına çıgarırga röhsät itelä.

- Nindi oçrak inde ul?

- Ya keşe terelep çıga, ya inde ülekne çıgarabız. Morgta suıtıp algaç.

- Menä häzer añladım nigä morgka kuyuıgıznı. Dimäk, ägär keşe suınsa, ülgän bula, suınmasa inde yañadan dävalap integäse bula.

- Şulayrak, öç kön morgta torsa – polnıy garantiyä.

- Añlaşıldı, ä bez nişlibez soñ, bälki konsensuska kilerbez.

- Niçek inde ul?

- Sez bit minem ayaknı dävalıysız. Şul ayaknı alıp kalıgız da dävalagız, ä min kaytıp kitäm. Ayaknı remontlasagız kilermen äle.

- Yuk, barmıy, konsensuslanıp utırırga monda Gorbaçev kontorası tügel. Çukınıp kitsägez dä dävalıybız inde anı.

- Närsäse oşamıy soñ sezgä minem ayaknıñ, kanıktıgız şuña?

- Tezegezneñ kimerçäge aşalgan. Tizdän söyäkkä söyäk ışkılıp şıgırdıy başlayaçak, ä sez, avırtuga tüzmi, büre bulıp ulayaçaksız.

- Nişläp alay aşalgan äle ul?

- Soñ, abzıkayım, yäş keşe tügelsez, küp yörgänsez.

- Kızık. Minem bu ayagım yöri-yöri aşalıp betkän çakta ikençese kayda yattı ikän?

- Tışaulap kuysagız, ikese bertiñ yörer ide.

- Stop! Haris Varisoviç, buldı kebek bu. Menä sezneñ “tübänge ayagıgız”.

- Hay rähmät, sezne bolnitsadan çıgaru tügel, hroniçeski bolnoy dip propiskaga kertergä kiräk. Kompyuter tözätergä.

- Menä şul hroniçeski bolnoy bulganım öçen berär lğota yukmıni?

- Närsä kiräk soñ sezgä tagın?

- İrtägä dosroçno-uslovno çıgarıgız äle, dimen!

- Yuk, anısı bulmıy.

- Min şofer. Elek zaman menä şuşı bolnitsanıñ büränälären urmannan min taşıgan idem. Şuşı zaslugalarımnı isäpkä almıysızmı?

- Yuk, didem bit. Sez, bälki, zirat taşların da taşıgansızdır, anda da kerep yatarga uylıysızmı?

- Alaysa, caloba kenägäsen biregez.

- Bädräftä kalgan, barganda alırsız.

Sabircan şarkıldap kölmiçä tüzmäde.

- Nu malay, min – Sabircan! Minem sabırlıgım bette, ä sez haman tüzäsez.

- Vraçnıñ tirese kalın.

- Çınlap sorıym, çıgarasızmı, yukmı?

- Çınlap äytäm, menä bu kompyuterdan sorıyk äle? ägär dä berär min belmägän dävalau ısulı kilep çıksa, yañaça dävalap kararbız. Kıskası, irtägä uylarbız, yararmı?

- Yarar, yarar, rähmät, - dip avıru saubullaştı.

- - -

Haris retsept yazganda süzlärneñ tigez bulmavın, härefläreneñ sikereşüenä iğtibar itte. Balta sabı kısıp kullar betkän, kiçä kön buyına utın yargannar ide. Yarıy äle, hirurgnıñ mihnätlären kürep, kultık astına baltasın kıstırıp Fänis kilep citkän. İkäüläp eş ıramlı bara ikän şul. Şul Fänis ğadäte inde, ällä nişläp vraçlarnıñ ni öçen keşe tanımaslık itep yazuları turında süz çıgıp kitte. Başta yäş çagında bulgan hälne söyläp birde. Turistik putevka belän Bolgariyägä baru öçen törkem cıyalar ikän, bu da yazılgan. Medkomissiyä ütärgä kuşkannar. Öydä vraç yazuın ukıp karasa “legkiye gnilıyı” digän süz kilep çıga ikän. Fänisneñ kotı oça. Soñ, üpkä çire bulgaç, ya dävalarga, ya kisep taşlarga kiräk, ä bit belgeç berni dä äytmäde. Dimäk, dävalanır häldän uzganmı?.. Tukta, üpkäse çeregän keşe yütälli tügelme? Fänis yütällämi, avırtınganı da yuk. Yeget yañadan karıy – şulay yazılgan. Yuk. Alay bulırga tiyeş tügel. Häzer inde ul barlık grafologik ostalıgın tuplap tikşerenü başlıy. Härber tayaknı, här ırgaknı bulgan häm bulmagan variantlarda küzallap karıy, rusça berni dä kilep çıkmagaç, latin härefläre dip yañadan başlıy. Ber kön utıra, ike kön... Öçençe könne tüzmi, kitä bolnitsaga. Şul uk vraç yanına kerä.

- Nigä bolay yazdıgız, nigä mine kurkıtasız? - di.

Tabip tekläp karap tora da sorap kuya:

- Monı kem yazdı?

Yarıy, monısı küptän bulgan, Bolgariyäne kürmägän Fänis ülmägän, ä menä yañarak kına ul eskulaplarnıñ ni öçen sul ayakları belän yazuınıñ serenä töşengän.

- Ni öçen? - dip kızıksındı Haris.

- Dahi açışlar bik gadi bula. Ekonomiyä öçen dä, strahovka öçen dä.

- Nindi strahovka inde ul?

- Nindi bulsınmı? Menä äle min söylägän häldäge kebek. Nigä miña “legkiye gnilıyı” dip yazdıgız disäñ, ul siña: “Yuk, sin döres ukımagansıñ, min siña yazva celudka dip yazdım”, - diyäçäk. Mindä andıy çir yuk, dip isbatlasañ: “Monda bit kan basımı yugarı, dip yazılgan”. – diyäçäk. Häm ul härvakıt haklı bulaçak, çönki ul yazgannı berkem dä ukıy almıy bit! Aptekada bötenläy rähät, ber ük retsept belän meningittan da, varikoz öçen dä daru alıp bula. Küpme vakıt, mediklarnıñ köçe yanga kala. İñ möhime, küpme keşe ülmi kala!

- Şıttırma inde, Fänis abıy, - digän ide Haris kiçä, ä menä bügen üze kürä: çınnan da bu yazunı kem niçek ukısın, üze çak tanıy. Hay, ällä nindi kiräkmägän uy buldı läsa, doktor bu arada bötenläy ikençe uylar uylap yöri ide bit äle. Bügen tügel, küptän borçıy anı bu häl. Ni öçen bolnitsa koridorı tulı avıru bulırga tiyeş?

- Haris Varisoviç, yaña avıru kilde, kolakları peşkän. – dide Näsimä. Alar eştä änä şulay räsmi räveştä söyläşälär ide. Patsiyent kerep urındıkka utırdı. Monıñ äşter-öşter bäylängän kolakların çişkäç, Haris kurkıp kitte. Berärniçek suga peşkänder dip kenä uylagan ide, monda eşlär harap ikän läsa. Bu kolaknı dävalauga karaganda kisep taşlavı ciñel.

- Nişlädeñ, abzıy, bolay? Niçek inde ike kolagıñnı da peşerdeñ, bik tä bertöslö itep?

- İserek baştan yoklap kitkänmen inde, doktor?

- Närsä, ällä mendär kızu bulganmı?

- Yuk la. Hatın östälgä kızu ütek kuygan bulgan. Şulçak telefon şıltıradı, min, yokıdan aynımagan kileş, telefon yanında torgan ütekne alıp kolakka kuyganmın.

- Kızganıç, bäla ayak astında şul, ä ikençe kolagıñ niçek peşte?

- Telefon ikençe tapkır şıltıradı.

Şulay ikän, dip eçennän uyladı Haris, monda Fänis abıynıñ ideyase bik tä kulay bulır ide. Bu keşegä häzer kolagına sörtergä maz, avırtunı bastıruçı tabletka, yokı daruı, antigluppin, alkogolizmga karşı berär närsä kiräk.... Un retsept yazıp utırgançı berdänber standart retsept bulsa nindi yahşı bulır ide. Äy Haris, tagı da ällä närsä uylıysıñ, bu divanalarga iyärep sin dä divana bulasıñ bit, dip ärläde ul üzen.

Şulay da ni öçen avırularga keşeçä mönäsäbät yuk? Keşe hälen keşe belmi üz başıña töşmäsä, dilärme. Küz aldına kiter, menä sin üzeñ olı häm avıru keşe. Cidedä, ä avıl keşelärenä altıda, torırga kiräk. Sigezdä inde sin çiratta basıp torasıñ. Yuk, vraçka tügel, äle talon alu öçen genä. Monısı pustäk, ber-ike säğat kenä basıp torırga kiräk. Medkartañnı taba alsalar, talon da aluıñ mömkin. Ägär dä siña kiräkle vraç eşkä kilgän bulsa. Şunnan inde doktor kabinetı işegenä çirat basasıñ. Äye, basasıñ! Çönki öç keşelek urındıkka kırık keşe utıra almıy. Basıp torasıñ şulay, vakıt uza, ä sin basıp torasıñ, ber karış ta alga kuzgalu yuk. Çönki irtänge vakıt – yırtlaçlar vakıtı. Alar Möhärräm kebek “podpis kuydırırga”, “sorap kına çıgam” dip kerä tora, kerä tora, ä tanış-beleşne medsestralar citäkläp alıp kerälär. Monda inde, bik açuıñ kilsä dä, yalgış ber süz ıçkındırmas öçen irennäreñne kısasıñ, çönki yaramıy. Başta vraçnı tirgä dä, annarı berdänber gaziz başıñnı şunıñ kulına tapşırmı? Bala kütärgän hatınnar, äfganlılar, çeçennär, çernobıllär, hantı-mantı sugışı veterannarı, politsiyä rabotnikları, seber zimagorları, kara keşelär, tagı da ällä kemnär çiratsız kerä. Ä sin - mählük, sineñ bernindi lğotañ yuk. Çirattan tış ülärgä teläsäñ, anısı inde rähim it, tege dönya işege açık.

Menä şul çirat – sınau poligonı. Kem dürt-biş säğat basıp tora, ul inde çın avıru tügel, vraçtan başka da ülmäyäçäk, ä kem tüzä almıy – kaytıp kitä. Niçek kenä bulmasın, öylä yakınlaşkanda çirat kimegän kebek bula, öç rät inde ber rätkä torıp kala. Läkin aña karap näfseñne suzma. Häzer inde närsä bulasın ber alla belä, meditsina allası, älbättä, tege, ryumkanıñ töbenä karap torgan yılan. Häzer inde medsestra işekne yartılaş açıp kına: “Priyem bette”, “Preparatlar yuk”, “Vraç kaytıp kitte”, “Kürmisezmeni, çäy eçäbez!” kebek agulı süzlärneñ bersen äytäçäk. Äyterseñ, avıru keşe gayıbe belän alar integep-integep çäy eçärgä mäcbür. Şulay da, küp oçrakta bändä vraç kabinetına kerep çıgu “bähetenä” ireşä häm isän-sau bulsam başkaça kilep tä yörmäm dip kaytıp kitä. Käyef kırılgan, karaş süngän, baş iyelgän.. Çönki ul häzer belä dönyaga kemneñ huca ikänen. Üzeñneñ ber mählük ikänlegeñne añlau, keçkenä yärdäm alalmıy dönyadan kitü ihtimallıgın belü keşegä yäşäü därte östämi. Mondıylar inde, soñgı çikkä kilep terälmäsä, kabattan kilmi.

Ä kayberäülärgä ikençe könne dä kilergä kiräk. Älege şul barlık mihnätlärne ütep vraç yanına kergäç, ul siña berdänber süz äytä: “Rentgenga bar”. Menä şul berdänbr süzne işetü öçen keşe niçä säğat çiratta basıp tordımı? Yarıy, tizräk yögerdek, di. Çönki rentgennıñ eş säğate kıska. Çirat torıp keräbez, plenka kipkänen kötäbez, annarı olı şatlık belän yänä vraç yanına aşıgabız. Tik monda inde yaña keşelär, alar inde sine tanımıy: “Tebya tut ne stoyalo”, - di. Tuktale, min çuttan yazdım, bu çirat niçänçe buldı? İrtän talon öçen, annan vraçka. Annarı rentgenga, häm yañadan vraçka. Dürtençe tapkır çirat bula tügelme soñ? Yuk, bu sınauga küplär tüzä almıy, yarar inde irtägä kilermen, dip tukmalgan et sıyfatında öylärenä söyrälälär.

Menä şul eşne tärtipkä salıp bulmıy mikänni? ägär patsiyent säğat öçtä vraç kabinetına kerä ikän, ni öçen ul irtänge sigezdä kilergä tiyeş? Närsä kalgan aña monda tañ tişegennän? Haris üze eşli tora, ä başında şundıy uylar kıcmırdıy. Citmäsä, tege bahır ir dä häterennän çıkmıy, ütek belän telefonnı butagan. Bula bit!

Tukta! Haris “evrika” dip kıçkırıp cibärde. Menä bit ul kayda problemanı çişü yulı. Yäşäsen telefon! Doktor başına kilgän uynı yahşı gına uylap karadı da, tüzmäde, baş vraç yanına kitte.

- Rif Färitoviç, sezgä bolnitsa koridorındagı halık törkeme, ozın-ozın çiratlar oşıymı? - dip soraunı turıga yardı hirurg.

- Yuk inde, oşamıy, kemgä oşasın. Menä şul çirat arkasında halık bezne yaratmıy, tırışıp dävalavıbız da kürenmi.

- Min menä şuşı yämsez küreneşne beterü ämälen taptım.

- Kit äle, sin dä tozsız süz söyläp yöriseñ. Çirat ul Räsäyneñ milli sıyfatı, yäşäü räveşe, anı beterep bulmıy.

- Çirat – ul tormışnıñ şaytan tayagı, anı yolkıp atarga kiräk.

- Ya, alaysa, söyläp bak. Ber äkiyät tıñlagannan kolagım tuzmas.

- Telefon kuyarga kiräk, Rif Färitoviç. Priyemnıyga telefon kuyarga.

- Anda telefon bar şikelle, Haris enekäş.

- Andıy tügel, ä mahsus telefon. Uylap karagız, keşe irtän yokısınnan tora da priyemnıyga ayırım telefonga şıltırata. Andagı kızlar vraçlarnıñ grafigın karıy da äytä, mäsälän: “Sezne vraç Fälän Fälänov üä säğat üö minutta kabul itä ala, sezgä şulay yarıymı?”- di. Şunıñ belän eş tä bette. Keşe äytelgän vakıtta kilä dä turıga vraçka kerep tä kitä.

- Kızık, şulay eşläp bulırmı ikän?

- Bula ul, Rif Färitoviç, bula. Bez bit tabiplarnıñ härber avıruga küpme vakıt sarıf itüen beläbez. Şul tärtiptä eş könen büläbez. Priyemnıyda keşelärne şuşı grafika yaraşlı räveştä çiratka yazalar häm vraçka tapşıralar. Anısı inde nindi vakıtta kem kiläsen belep tora.

- Bu ifrat kızık. Monda bit çiratsız kerep kart-korını cäberläüçe ärsez adämnärgä urın kalmıy.

- Näq şulay, Rif Färitoviç, sez bik döres äyttegez.

- Min tügel, sin uylap çıgargansıñ läsa. Başıñ eşli, uñganlıgıñ bar, sinnän menä digän citäkçe çıgar ide. Ya, yarıy, anısı soñınnan, berkem dä mäñgelek tügel, ä menä bu täqdimeñne nıklap tikşererbez. Kem belä, bälki, barıp ta çıgar. Rähmät siña.

Ber rähmät meñ bäladän kotkara, di. Baş vraçnıñ rähmäte ul siña püstäk tügel inde. Şuña da Haris Varisoviç üz eşenä yahşı käyef belän äylänep kayttı.

- - -

Keşene namuslı bulganı öçen eşennän çıgarıp bulamı? Bula ikän şul. Ni öçen, nindi säbäp tabıp, disägez, namussız bulganı öçen. Añlaşılmıymı? Añlaşılmıy şul. Hätta täfsilläp söyläp çıksañ da añlamassıñ. Bez dä añlamıybız.

Bolnitsada bik şäp okulist bar ide – Bikä Aysarovna Lotfiyeva. Aña kollektivta “bal” dip isem kuştılar, çönki initsialları şulay. Häm üze dä näq bal ide: keşe belän küñellärne eretep söyläşä, hälenä kerä, dävalıy, barsın da añlatıp birä, üze dä matur, söykemle söyäk ide.

Menä şundıy kürkäm keşe häm talantlı vraç yuk säbäptän “yandı”. Yäş kenä ber yeget, çiratsız kerergä tırışa ikän, ä Bikä Aysarovna bu vakıtta küze cärähätlänep kilgän avırunı karap bulaşa. Tavışka tüzmägän: “Eget keşe, bas çiratka, çiratıñ citkäç kererseñ”, - digän. Tege mälgün hakimiyät başlıgınıñ ulı bulıp çıkkan, kaytıp ätisenä äytkän. Anısı inde Rif Färitoviçka şıltırata: “Okulistıñnı nemedlenno uvolnyay!”- di. Baş vraç şundıy yahşı belgeçne, citmäsä, ber ğayepsez keşene, eştän çıgrırga telämi. Ul Bikä hanım belän äybät kenä söyläşä: “Niçek bulganın añlatıp gäzitkä yaz, ägär halık döreslekne belep torsa, bälki, oyatsızlanırga baznat itmäslär”, - di. Häm okulist mäqalä yaza. Yahşı gına mäqalä, bäylänerlek urını yuk kebek, tik ber yalgışlık yasıy: “Bez bolay da türälärneñ yakınnarın tanıp torırga tırışabız inde”, - dip yaza. Yänäse, üzençä hakimiyät bakçasına taş ata, naçalniklarnıñ härber tugan-tumaçasın tanıp torırga mäcbür itmägez inde bezne, dip kinayali. Läkin monı akıllılar kirägençä añlıy, idiotlar üzlärençä añlıy. Yağni, kinayaläp söyläüneñ ni ikänen belmägän ber urıs gäzitkä üz fikeren yaza, yänäse: “Ul nindi oyatsız vraç, üzläreneñ naçalniklarga yalagaylanuın turıdan-turıga söyläp tora. Alarnıñ tugannarı çiratsız kerä, taza kileş byulleten ala h.b.” Buldımı, buldı. Okulist hakında “halık” fikere menä şundıy. Häzer inde başlık ikençe tapkırga telefonga ürelä.

- Haman da eştän kumadıñmı ällä ul imgäkne? İrtägä mäsäläne häl itmäsäñ, üzeñ oçarsıñ! - di baş vraçka.

Bu häl medpersonalga bik avır täesir itte, ä Rif Färitoviç küzgä kürenep bireşte. Namuslı keşene şundıy äşäkelek eşlärgä mäcbür itsennär dä, yöräge tüzsenme? Menä şunda Haris tagı ber kat inandı, tärtipne üzgärtergä kiräk. Avırular aldan yazılıp kuysalar, bälki, bu intsident bulmas ta ide.

İke yıldan soñ Rif Färitoviç pensiyägä çıktı. Anıñ arıtaba eşlärgä dä, yaña bolnitsa saldıram dip köräşergä dä ruhıy köçe yuk ide. Närsäder sındı eçendä. Kitär vakıtında äytkän ikän: “Baş vraç vazıyfasına Haris Rafikovtan da yahşırak keşe yuk”,- digän. Hakimiyät karşı kilmägän. Şulay itep Haris Varisoviç kötelgän vakıttan aldarak uk türä bulıp kitte. Anıñ häzer vazıyfası gına baş vraç, ä üze ul bötenläy vraç tügel. Närsä eşli soñ? Mediklarnıñ, buhgalterlarnıñ, hucalık eşçeläreneñ eşlären kontroldä tota, boyırıklar, instruktsiyälär ukıy, dokumentlarga kul kuya, otçet tözi. O, monısı inde iñ möhime, küp vakıtı näq şul mäşäqattä ütä. Şulay da üzgäreşlär bar. Baş bulıp algaç, täü näübättä Haris üzeneñ ideyasen ğamälgä aşırdı. Başta beraz butalçık buldı inde buluın, läkin keşelär tiz künekte.

Şundıy hatirälär belän Haris Varisoviç yulga çıktı. Başkalaga barası bar. Berençedän, tagın da ber tapkır nıklap okulist sorarga kiräk, ikençedän, dävahanä tözetü öçen finans ministrınnan dokumentka kul kuydırası ide. Barıp çıksa. Bolay barısı da kileşengän, eşlängän, kırık kat tikşerelgän, şulay da kurkıta. Ministr da bulsın, holıksızlanmasın da, imeş.

Rayon üzägen çıkkanda ber ir kul kütärde.

- Tukta, Räşit, utırtıyk äle bu keşene, yulda söyläşep barırbız içmasam.

- Rähmät, - dide ille biş yäşlärdäge ir. – Tanış keşeme disäm, iskä töşerä almıy toram.

- Min – baş vraç. Bolnitsada kürgänsezder.

- Näq şulay. Döresen äytkändä, vraçlarga açuım zur inde minem, kulımnan kilsä, agaç mıltıktan atıp üterer idem.

- Nik alay?

- Soñ, üzegez uylap karagız, ber teşne aldıru öçen töp-tögäl ber yıl yöredem.

- Bulmas la, beraz arttırasız kebek, - dip şiklände Haris. Yuldaşnıñ moña beraz hätere kaldı häm ul söyläp kitte.

- Baram bolnitsaga, talon birmilär, irtän säğat altıda telefonnan şıltıratıgız, dilär. Minäytäm, nigä min sezneñ belän söyläşü öçen kire öygä kaytırga häm irtägäne kötärgä tiyeş? Cavap birmilär, añlatuçı yuk. Talon birsälär inde ni öçender yegerme könnän soñ kilergä. Bu nindi ğalämät, ägär sukır eçägem şartlasa, yäki infarkt bulsa, yegerme könnän soñ kil dip kaytarır idegezme? Şunnan vraçlarnı äytäse kilä. Betkän teşne yolkıp atası urınga alar plomba sala. Berse yamap kaytargan bula, ikençe baruımda inde başka vraç kem şulay plomba saldı, şulay eşlilärmeni, präme ucas! dip tirgäşä-tirgäşä tegene alıp taşlıy. Ä berkönge vraç şunda, monıñ süzlären işetep tora. Plombanı alalar da yañadan tişä başlıylar. Tişä-tişä kuış yasıylar da, yañadan östen sılap kuyalar. Bu probkagız ni pıçagıma kiräk, dimen, teş barıber sızlıy bit inde, anıñ böten mikrobı, pıçragı eçtä kaldı. Tişekkä böke tıgıp kına teş yañarmıy läsa. “Bez dävalarga tiyeşbez”,- dilär. Näq ber yıl analgin aşap şır tilegä äylänep bettem digändä, öç vraç kiñäştelär dä, teşkä prigovor çıgardılar: “Leçeniyü ne podlecit. Nado udalyät”. Soñ, min bit sezgä bıltır äytkän idem, dimen. Kıskıçın salgan ide teş vatılıp çıktı, çönki anı yıl buyına boraulap miçkä kebek itep beterdeler. Tamırı torıp kaldı, anısı üze problema. Aluın aldılar, nu ber-ike ay söyäk yarçıkları çıgıp yödätte. Şunı çüpli belmider inde meditsina.

- Kem sezne şulay dävaladı inde? - dide Haris.

- Biş vraçnıñ härbersendä dürt-biş märtäbä buldım.

- Yarıy, min bu hakta uylarmın. Nişläp şulkadär intekterdelär soñ alar sezne? Nigä, kızlar kuşkança, irtük şıltıratıp yazılmadıgız, alar sezgä kayçan kilergä äytkän bulırlar ide?

İr keşe vraçka karaş taşlap aldı, şulay da cavap birde.

- Minem telefonım yuk. Soñ, üzem bargaç yaramıymıni. Keşe bötenläy nul meni häzer?

Yä Hoda, monısın Haris uylap ta karamagan. Yaña tärtip kertte, çirat bette, vraçlar tınıç eşli, patsiyentlarga uñay digän ide, ana niçek bula ikän ul. Bez fäqat telefonlı keşelärne genä dävalıybız bulıp çıga. Avırtuları nık bulgan keşelärne karau öçen ayırım vraç bilgelängän ide, läkin priyemnıy kızları monı abzıyga añlatıp torunı kiräk dip sanamagan. Şulay inde ul, “zur” urında eşlägän keşelär teläsä kem belän söyläşep toramı... Menä şulay Haris yänä uyga kaldı, tärtip urnaştıru öçen köräşäse bar ikän äle.

Başkalada Haris ministrlıkka küpkä aldan kilde. Monıñ üz gıylläse bar, mondıy urında imeş-mimeş yañalıklar işetep çıgasıñ, alarnıñ kübese döreskä dä çıgıp kuya. Ministrnıñ käyefe niçek, irtän uñ ayagı belän torganmı, sulı belänme – bolar barısı da möhim. Hätta sin sekretar kıznıñ käyefen kürsäñ, ul siña yılmaep karasa uñışlı säfär çıguıña ışanıçlar arta.

Monda da çirat. Tik bolar basıp tormıylır, şaulamıylır, “miña podpis kenä kiräk” dip törtkäläşmilär. Barsına da kiräk ul. Az söyläşälär, anda da yarım pışıldap. Akıllı häm portfelle keşelär bolar, şuña süzläre dä akıllı.

- Ministr mäzäk tıñlarga yarata, berär kölämäç söylägez, bälki, faydası tiyär, - dide aradan berse. Küräseñ, ul monda elek tä kilgäne bulgan, täcribä urtaklaşa.

Menä Haris yanında utırgan yomrı keşe däü işek artına kerep yugaldı. Un minut ütte mikän, may sörtkändäy yaltıragan bitle keşe tössezlänep, täkäbber küzläre nursızlanıp, ber biçara bulıp bögelep töşkän kileş kilep çıktı. Hätta korsagı da şiñgän, şikelle. Aña şunduk sorau birdelär.

- Bulmadı mıni?

- Yuk.

- Nindi anekdot söylädeñ?

- Min şul iskä töşkänne söylädem inde. İke tatar finansistı yalgan akça sugarga uylıylar. Bolarnıñ apparatları bozılamı, ällä üzläre artıgrak töşerep algannarmı, läkin tön buyına eşlägän eşläre brak bulgan – unbiş sumlık akça çäpägännär. Häzer nişlärgä, çıgarıp taşlap bulmıy, başka material yuk. Totkannar da ber alkogoliknı ügetlägännär, menä bu supermarketka kerep şuşı akçalarnı alıştırıp çık äle, bez siña mul itep tülärbez digännär. Mucik kerep, alıştırıp çıkkan. Bolar karasa, akçalarnıñ ber öleşe cide, ikençe yartısı sigez sumlık ikän.

- Divana, - dip kuydı kemder. – Finans ministrına finansistlar turında kem anekdot söyli inde...

Nihayät, Karurman rayonınıñ baş tabibı Haris Rafikov ministr kabinetında. Yomışın berniçä süz belän añlatıp birde: barlık dokumentlar tärtiptä, proyıkt äzer, podryadçik, subpodryadçiklar belän kileşülär tözelgän, barı tik finanslaunı, yağni Sezneñ qaderle imzagıznı gına kötäbez.

- Şulaymı? Yahşı alaysa. Sezneñ yakta nindi hällär bar? Dönyanıñ bäla-kazası da, kızık-mızıkları da bula tora bit inde...

Bu süzlärne Haris üzençä añladı – ministr mäzäk kötä.

- Kızık dip, ul kemgä kızık, kemgä kızganıç inde. İke bäläkäy bala – Valya belän Vaska bakçaga yöri ikän. Şunda bolar tualetka bara bit inde. Öyenä kaytkaç, Valya änisenä söyli di.

- änkäy, änkäy, ä Vasyanıñ menä bu cirendä şölderiye bar, ä mineke yu-yuk...

İkençe könne bakçada Valya, Vasyanı kürü belän, yanına oçıp kilep tä citä.

- Beläseñme, Vasya, miña änkäy närsä dip äytte? Üskäç, andıy şölderilär sindä ber koçak bulaçak, dip ätte. Vät!

Ministr ütä bitaraf kıyafättä Hariska karap aldı.

- Şulay disezme? Bu anekdotnıñ meditsinaga nindi kagılışı bar ikän?

- Soñ, bez şul şölderilärne kisäbez bit inde. Gafu itegez, sönnätkä utırtabız, dimäkçe idem.

Ministr artka taşlanıp şarkıldap kölep cibärde.- Nu sezne, mediklarnı, kisärgä genä bulsın, ä?! Nu yaratasız inde kisärgä. Bäläkäy genä kız ul şölderilärneñ kiräk närsä buluın añlagan, ä sez – yuk. Sez kisä genä beläsez.

Kölüe basıluga ministr üze kebek yuan ruçkasına ürelde. Bähet koşı kanatlarına ohşagan häreflär tılsım köçenä iyä bulaçak käğazgä yattı. Haris Varisovnıñ eçendä bu minutta köçle “Ura!” tavışları yañgırıy ide. Bolay bulgaç, yäşibez, yaña bolnitsa, yaña cihazlar, yaña vraçlar, yaña patsiyentlar – yuk, soñgısı kiräkmi. İske avırular da citärlek. Şularnı dävalıysı bar. Äye, otçet öçen genä eşlämäs anıñ dävahanäse, ul keşelärne çınnan da dävalayaçak häm tereltäçäk!

Click or select a word or words to search the definition